#The Leabhar Oiris #### Corpus of Electronic Texts Edition ### Background details and bibliographic information The Leabhar Oiris ================= Author: Unknown --------------- ### File Description R. I. BestElectronic edition compiled by Philip Irwin, Donnchadh Ó Corráin Funded by University College Cork and Professor Marianne McDonald via the CELT Project, formerly CURIA. 3. Third draft, with editorial introduction.Proof corrections by Philip Irwin, Bart Jaski, Seosamh Mac Muirí, Donnchadh Ó Corráin Extent of text: 11225 words#### Publication CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College Cork College Road, Cork, Ireland—http://www.ucc.ie/celt (1998) (2010) (2011) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland. Text ID Number: G100029Availability [RESTRICTED] Available with prior consent of the CELT programme for purposes of academic research and teaching only. #### Sources **Manuscript sources**2. Dublin, Royal Irish Academy, MS 756 pp. 194–207 (alias 23 E 26, olim O'Reilly, 13.5), scribes Richard Tipper and John MacSolly; 18th century; for a description see Kathleen Mulchrone, Catalogue of Irish manuscripts in the Royal Irish Academy fasc. 19 (Dublin 1936) 2327–35. 3. Dublin, Royal Irish Academy, MS 485, pp. 240–75 (alias 23 N 30 alias An seanchaidhe Muimhneach), scribe Tadhg Ó Cróinín; transcribed in Cork in 1739; for a description see Gerard Murphy, Catalogue of Irish manuscripts in the Royal Irish Academy fasc. 11, 1297–1300. 4. Dublin, Trinity College Library, MS 1287, pp. 59–85 (alias H. 1. 13), scribe Hugh O'Daly; transcribed in 1758; for a description of the MS see T. K. Abbott and E. J. Gwynn, Catalogue of the Irish manuscripts in the Library of Trinity College Dublin (Dublin 1921) 40–44. 5. Dublin, Trinity College Library, MS 1280, folio 64 (alias H. 1. 6), scribe Hugh O'Daly; transcribed in 1758; for a description of the MS see T. K. Abbott and E. J. Gwynn, Catalogue of the Irish manuscripts in the Library of Trinity College Dublin (Dublin 1921) 13–15, 331. 6. Dublin, Trinity College Library, MS 1296, pp. 214–32 (alias H. 2. 5), scribe Dermod O'Connor; transcribed in 1712; for a description of the MS see T. K. Abbott and E. J. Gwynn, Catalogue of the Irish manuscripts in the Library of Trinity College Dublin (Dublin 1921) 70–74. 7. London, British Library, Egerton 105, folio 296; for a description of the manuscript, see Standish H. O'Grady, Catalogue of Irish manuscripts in the British Museum [now British Library] (London 1926, repr. Dublin 1992) 23–27. 8. Dublin, Royal Irish Academy, MS 689, p. 93 (alias 23 P 13), text fragmentary; 18th century; for a description see Kathleen Mulchrone, Catalogue of Irish manuscripts in the Royal Irish Academy fasc. 17, 2114. 9. Dublin, Royal Irish Academy, MS 258 (alias 23 G 25), text fragmentary, scribes Mícheál Óg Ó Longáin and Peadar Ó Longáin; 19th century; for a description see Kathleen Mulchrone, Catalogue of Irish manuscripts in the Royal Irish Academy fasc. 6, 713–28. 10. Dublin, Royal Irish Academy, MS 973, section 3, p. 50 (alias 23 M 47), scribe Seághan Ó Conuill; transcribed 1776; text fragmentary; for a description see Kathleen Mulchrone, Catalogue of Irish manuscripts in the Royal Irish Academy, fasc. 22, 2791–99. 11. Dublin, Trinity College Library, MS 1289 (alias H. 1. 15, alias "The Psalter of Cashel"), scribe Tadhg Ó Neachtain; transcribed in 1745; for a description of the MS see T. K. Abbott and E. J. Gwynn, Catalogue of the Irish manuscripts in the Library of Trinity College Dublin (Dublin 1921) 50–60. 12. Dublin, Trinity College Library, MS 1329, p. 153 (alias H. 3. 10), scribe Maurice Gorman; 18th century; for a description of the MS see T. K. Abbott and E. J. Gwynn, Catalogue of the Irish manuscripts in the Library of Trinity College Dublin (Dublin 1921) 122. **Editions**2. R. I. Best, The Leabhar Oiris, Ériu 1 (1904) 74–112. 3. Eoin MacNeill, Cath Cluan Tairbh, Gaelic Journal 7 (1896) 8–11, 41–44, 55–57; and Cian mac Maolmhuaidh, ibid. 67–71. This is a different text. The annals preceding and following the battle of Clontarf are omitted and there are some episodes not in this text of Leabhar Oiris. Some episodes are close to Dublin, Trinity College Library, MS 1289 (alias H. 1. 15, alias "The Psalter of Cashel" (mentioned above). **Sources, comment on the text, and secondary literature**2. Charles O'Conor of Belanagare, Dissertations on the History of Ireland (Dublin 1753; 1766). 3. Edward O'Reilly, A Chronological Account of Nearly Four Hundred Irish Writers (...) with a descriptive catalogue (...) (Dublin: Iberno-Celtic Society 1820). 4. James Hardiman, Irish Minstrelsy, or, Bardic remains of Ireland, with English poetical translations (London 1831). 5. Eugene O'Curry, Manners and Customs of the Ancient Irish. Vol. 1–3 (London 1873). 6. Henri d'Arbois de Jubainville, Essai d'un catalogue de la littérature épique d'Irlande (Paris 1883) 60 (a listing of some of the MSS in which this text and related materials occur). 7. Albertus Johannes Goedheer, Irish and Norse traditions about the Battle of Clontarf (Haarlem 1938). 8. Colm Ó Lochlainn, Poets on the battle of Clontarf, Éigse 3 (1941–42) 208–18, 4 (1943–44) 33–47. 9. John Ryan, 'The battle of Clontarf', in: Gerard Anthony Hayes-McCoy (ed), The Irish at war (Cork 1964). 10. Donnchadh Ó Corráin, 'Brian Boru and the battle of Clontarf', in: Liam De Paor (ed), Milestones in Irish history (Cork 1986). 11. Michael Chesnutt, 'Caith Maige Tuiread–a parable of the Battle of Clontarf', in: Séamas Ó Catháin (ed), Northern lights: following folklore in north-western Europe: Essays in honour of Bo Almqvist (Dublin 2001) 22–33. 12. Clare Downham, 'The Battle of Clontarf in Irish history and legend', History Ireland 13:5 (2005) 19–23. 13. Meidhbhín Ní Úrdail, 'Annála Inse Faithleann an ochtú céad déag agus Cath Chluain Tarbh (The eighteenth century Annals of Inisfallen and the Battle of Clontarf)', Eighteenth-century Ireland: Iris an dá chultúr 20 (2005) 104–119. 14. Máire Ní Mhaonaigh, Brian Boru: Ireland's greatest king? (Stroud 2007). 15. Meidhbhín Ní Úrdail, Cath Cluana Tarbh: The Battle of Clontarf; Irish Texts Society Main Series, vol. 64) (London 2011). **The edition used in the electronic edition**2. **R. I. Best**, The Leabhar Oiris in Ériu. volume 1, Dublin, Royal Irish Academy (1904) page 74–112 ### Encoding #### Project Description CELT: Corpus of Electronic Texts #### Sampling Declaration The present text represents pages 74–104 of the published edition. The editorial introduction is included. All indexes and commentary have been omitted. Variant readings have not been cited in the present electronic edition. Editorial corrigenda are incorporated as supplied text. #### Editorial Declaration ##### Correction Text has been checked and proofread three times. Introduction has been proofed once. ##### Normalization The electronic text represents the edited text. Words are segmented in accordance with CELT practice, but this segmentation may not yet be complete. MS contractions were expanded silently by the original editor. ##### Hyphenation Soft hyphens are silently removed. When a hyphenated word (hard or soft) crosses a page-break or line-break, the page-break and line-break are marked after the completion of the hyphenated word. ##### Segmentation div0=the whole work; div1=the individual numbered entry. Page-breaks of the printed text are marked; paragraphs are marked. ##### Standard Values Dates are standardized in the ISO form yyyy-mm-dd. ##### Interpretation Names of persons (given names), groups (dynasties, tribes, peoples etc.), places are tagged. Offices and titles (king, earl) are tagged. Viking names are tagged as such. Certain other search-terms are tagged. Numbers are tagged. #### Canonical References The *n* attribute of each text in this corpus carries a unique identifying number for the whole text. The title of the text is held as the first *head* element within each text. *div0* is reserved for the text (whether in one volume or many). Page-numbers of the printed text are tagged *pb n="nn"*. ### Profile Description Created: By one or more unknown author(s) drawing on materials relating to the years AD 976–1028, compiled in an Irish monastic scriptorium. Date range: 976–1500.#### Use of language ##### Language: [GA] Over 99% of the text is in early Modern Irish. ##### Language: [LA] Less than 1% is in Latin. ##### Language: [EN] The introduction is in English. ### Revision History * (2011-12-12) Beatrix Färber (ed.) * Introduction (on pages 74–77) scanned; proofed (1); encoded and added; file parsed; additions made to bibliographical details; new wordcount made; new SGML and HTML versions created. * (2010-04-29) Beatrix Färber (ed.) * Conversion script run; header updated; new wordcount made; file parsed. * (2008-09-27) Beatrix Färber (ed.) * Keywords added; file validated. * (2005-08-25) Julianne Nyhan (ed.) * Normalised language codes and edited langUsage for XML conversion * (2005-08-04T15:26:53+0100) Peter Flynn (ed.) * Converted to XML * (1998-01-05) Donnchadh Ó Corráin (ed.) * Revision of in-depth markup. Insertion of enumerative lineation in verse texts. Revision and extension of the header. * (1996-05-31) Philip Irwin (ed.) * Structural and content markup inserted. * (1996-01-19) Seosamh Mac Muirí (ed.) * Checking and proofing text. * (1994) Bart Jaski (ed.) * Checking and proofing text. * (1994) Bart Jaski (ed.) * Data capture. --- #### Corpus of Electronic Texts Edition: G100029 ### The Leabhar Oiris: Author: Unknown --- p.74 The Leabhar Oiris, or Book of Chronicles, which is here printed for the first time, as I believe, in the complete form in which it has come down to us, is mainly an account of the battles of **Brian Boroimhe** from the accession of **Maelseachlainn** in 979, followed by short annals of events to A.D. 1027. The work has been attributed by **O'Reilly**, **O'Halloran**, and **Hardiman** to **Mac Liag**, the bard of **Brian Boroimhe**, whose Life he is said to have written. **O'Curry** contests this in his Manners and Customs, ii., p. 116, though he is willing to admit that the Cogadh Gaedhel re Gallaibh may have been the composition of **Mac Liag**. No doubt **O'Curry** is right. The evidence in favour of **Mac Liag** is not convincing. It is a Munster compilation, evidently by a zealous partisan of **Brian**, as is shown by the omission of his less successful exploits. It has been used extensively by the compilers of the Dublin Annals of Innisfallen, many of the entries coinciding. It was from the Leabhar Oiris that **O'Halloran** drew the materials for his account of Brian's reign ( History, ed. 1728, ii. 234). He cites it frequently, and refers to it as the Leabhar Oiris, or Book of the O'Maolconneries. **O'Halloran** must have had before him some other MS. more complete than any I have been able to examine, for he includes several episodes that I do not find in these MSS. Moreover, he states that **Mac Liag** ends his work with the abdication of Donnchadh in 1064, and doubts whether he could have lived so long. **Mac Liag** died in 1021, according to these Annals; in 1016, according to the Annals of Ulster. All the copies of the Leabhar Oiris I have seen end abruptly with the year 1027. **Hardiman** published the two poems beginning Fada bheith gan aoibhneas ann and Uathmar an oidhche anocht in his Irish Minstrelsy, ii. pp. 202, 208; and he quotes several passages, [sect ][sect ] 33, 34, 35, 49, 50, and 51, in his Appendix, where he hesitates not to say that ‘no nation in Europe can produce so old and, at --- p.75 the same time, so pure and perfect a specimen of its vernacular dialect.’ The Leabhar Oiris is also mentioned by **Charles O'Conor of **Belanagar****, in his Dissertations on the History of Ireland, p. 249. The very volume, indeed, from which our text is taken was once in his possession, as a few lines in his handwriting on page 302 testify. The text here printed is preserved in one of the O'Reilly MSS. in the Royal Irish Academy, formerly classed as No. 13. 5, and now known as 23 E. 26. It is a paper folio of 361 numbered pages, with ten unnumbered pages inserted at the beginning, partly copied by **Richard Tipper** of **Mitchelstown**, in the parish of **Castleknock**, who has set his name as compiler (1717) on the title, and partly by the well-known scribe, **John MacSolly**, of **Stackallen**. The Leabhar Oiris occupies pages 194–207, and is in **MacSolly**'s handwriting (date 1711). This seemed to me to present the best text. Other versions, more or less incomplete, are contained in the following MSS. I have examined most of them, and collated some. In no instance, however, have I given all the variants of a MS. (2) The Seancha Muimhneach (pp. 240–275), transcribed by **Tadhg O'Cronin** in 1739, and preserved in the Royal Irish Academy, where it is classed as 23 N 30. This MS., referred to as M, runs closer to **MacSolly**'s text than any of the others, and is, I think, next in importance. (3) MS. 1287, p. 59 (formerly H 1 13), preserved in the library of Trinity College, Dublin, a paper folio transcribed in 1746 by Hugh O'Daly, and referred to here as D. (4) MS. 1280, fol. 64 (formerly H 1 6), also in Trinity College, Dublin, Dublin, and transcribed by Hugh O'Daly in 1758, according to Cat., p. 285–a badly-written MS. It is here referred to as E. (5) MS. 1296, p. 214 (formerly H 2 5), in Trinity College, Dublin, transcribed by **Dermod O'Connor** in 1712. At end of Leabhar Oiris another hand has written ‘Daniel O'Sullivan his book per me scriptum.’ For description of contents, see Cat., p. 314, et seq. I have consulted this MS. occasionally. It is not so good as the preceding. It is designated in the readings as T. (6) Egerton 105, in British Museum, fol. 296, a nineteenth-century MS., once in the possession of **James Hardiman**, who has inserted a list of the contents. See **O'Grady**'s Catalogue, p. 25, where it is described as a copy of --- p.76 **John MacSolly**'s MS., from the original in the Royal Irish Academy. I have not been able to collate this MS. (7) MS. 23. P. 13, eighteenth century, in the Royal Irish Academy, containing a fragment only (p. 93), [sect ] 33 to end, scribe's name not known. **Hardiman** attributes it to **John Lloyd**. I have denoted this MS. as P. (8) MS. 23. G. 25 in Royal Irish Academy, also a fragment beginning ‘Ro fogradh’, [sect ] 47, and ending with [sect ] 53. Consulted occasionally, and denoted by G. (9) MS. 23. M. 47 third part, p. 50, in Royal Irish Academy, also a fragment, beginning [sect ] 43, and ending with [sect ] 53, transcribed in 1776 by **John O'Connell**. Designated by Y. (10) MS. 1289 (formerly H 1 15) in Trinity College, Dublin, known as the Psalter of Tara, and transcribed in 1745 by **Tadhg O'Neachtain**, contains a short account of the battle (p. 735). I have consulted it occasionally, referring to it as K. It is almost identical with another recension in MS. 1329 (H 3 10), p. 153, in Trinity College, Dublin, eighteenth century. Besides these, there is a number of romantic tales describing the Battle of Clontarf; they are enumerated in M. **D'Arbois de Jubainville**'s Essai d'un Catalogue, p. 60. They are not so sober in colouring as the Leabhar Oiris, but are closely enough connected. A version of the Battle of Clontarf, much the same as that printed here, appeared some years ago in the Gaelic Journal, vol. 7, 1896. This has been of service to me in preparing the present text. The MS. from which it was taken is not cited, however, and the Annals preceding and following the battle are omitted. Some episodes not contained in the Leabhar Oiris are given; for instance, the appearance of Aoibhinn, or Aoibhill, the banshee of the royal house of Munster, on the battle-field, along with Dunlang O'Hartagain, and the metrical dialogue which follows. An interesting account of this is contained in MS. 1289 (H 1 15), Trinity College, Dublin. It is noteworthy that Aoibhinn is not mentioned in the Leabhar Oiris, though reference is made to her in the Cogadh Gaedhel re Gallaibh (p. 201). I have not endeavoured to construct a perfectly uniform text. Wherever I have departed from **MacSolly**'s MS., I have indicated his readings by MS. at the foot of the page, except the following changes, which I have made throughout:— 'i', 'in,' for 'a'; 'ea' for 'io' in such words as Éirionn, fichiod, 'ai' for 'ui', --- p.77 especially in dative plurals, such as fearuibh, &c.; rí, 'king,' in the nom. for rígh, omission of final '-dh' in such words as orradh, &c.; Maoilmhuaidh, Maoilsheachlainn, Murchadha, in gen. sg. for Maolmuadh, Maolseachlainn, Murchaidh; 'gc', 'dt' in eclipsis for cc, tt. Marks of length, which should, I think, always be used sparingly, have in many cases been omitted; on the other hand, I have occasionally supplied them. The aspiration of proper names in the genitive is carried out only sporadically by our scribe, and none of the MSS. are consistent. This is always a difficulty. As the editor of the Cath Cluana Tairbh in the Gaelic Journal truly observes: the rule that such aspiration should take place is an eccentricity. Here, then, I have nearly always followed the MS. I have added an index of names and places, which may be useful for reference, and inserted the dates from the principal Annals, FM., AU., &c. I must express my indebtedness to **Dr. Kuno Meyer** for many valuable suggestions; and also to Mr. **J. O. Bergin**, who very kindly read over the proofs with me. Richard Irvine Best. --- p.78 CALANN anno domini sé bliadna seachtmhoghad ar naoi g-céad **Maol Seachlainn** mac **Domhnaill** do ghabháil **ríghe** h-**Éireann**. Cogadh mór le **Domhnall** mac **Faoláin** **rígh** na n-**Déise** & le h-**Iomhar** **Phuirt Láirge** ar **Brian Bóroimhe** mac **Cinnéidigh** & ar **Chian** mac **Maoil Mhuaidh**, gur airgeadar & gur loisgeadar **Corcach** & urmhór **Mumhan**, do loisgeadar & do airgeadar, do h-ionarbadh **Domhnall** mac **Faoláin** ó **Chluain Fin*n*abhair** go n-a **dhuirtheach**. Rug **Brian** & **Cian** & **maithe** **Mumhan** orra, & thugadar dóibh a **Fán Mic Caoinreach**, gur ro mhuidh ar **Ghallaibh**, & gur leanadh iad go **Port Láirge**, go d-tugadar ár **Gall**, gur loisgeadh & gur h-ionradh a n-**dún**, & do h-ionarbadh **Domhnall Ó bh-Faoláin** a **Mumhain** amach. --- p.79 Do ghabh **Brian** **braighde** **Corcaighe** & **Leasa Móir** & **Imligh Iubhair** & árd-**cheall** **Mumhan** uile & a tuatha, go nach congbhadaois gadaighi nó lucht éagcóra acht an mhéad do cheideóchadh dlighe*dh* dóibh do chongbháil. Sluagh bh-fear **Mumhan** le **Brian** & le **Cian** mac **Maoil Mhuaidh** i n-****Osraighe****, dar gabhadh **Giolla Pádraig** mac **Donnchadha** **rí** **Osraighe**, go bh-fuair **géill** **Osraighe** uile & a réir féin, & go d-tángadar dá **rígh** **Laighean** i d-tigh **Bhriain** .i. **Domhnall Claon** & **Maol Mórdha**, go d-tugadar **géill** & braighde dhó. Sluagh bh-**Fear **Mumhan**** le **Brian** & le **Cian** ar muir & ar tír go g-**cobhlach** **Ó n-Eachach** & **Chorca Luighdhe** & **Phuirt Láirge** & **Chorcaigh*e*** & **Dál g-Cais** go **Loch Dergdheirc**, go raibh sé trí céad **arthrach** ann; go n-deachaidh ar sin tar **Sionainn** go **Loch Raí**, a shluagh ar tír, gur airgeadar **Midhe** go h-**Uisneach**, & **Breifne** tar **Áth Liag** suas. Do-chuaidh cuid do'n t-sluagh i g-**Connachtaibh** go n-dearnadar airgne & creacha móra, & gur mharbh siad **Muir*gh*is** mac **Conchobhair** **rí** **Connacht**, **Mac Cosgair** **rí** **Iarthair Connacht**, & mórán daoine eile. Sluagh oile la **Brian** & le **Cian** go **ríoghraidh** **Mumhan** umpa go **Port Dá Chaomhóg** i g-coinne **Mhaoil Sheachlainn** mic **Domhnaill** mic **Donnchadha** **rígh **Éireann****, go n-dearnsat síth: a raibh do **bhraighdibh** **Leithe Mogha** ag **Maol Seachlainn** do thabhairt do **Bhrian**, & a raibh do **bhraighdibh** **Leithe Cuinn** ag **Brian** do thabhairt do **Mhaol Seachlainn** .i. cuid **Mogha Núadhat** d'**Éirinn** ag **Brian**, & cuid **Cuinn** ag **Maol Seachlainn**. --- p.80 Ar n-éag **Dhomhnaill Chláin**, **rígh** **Laighean**, do bhádar **Maol Mórdha** mac **Murchadha** **rí** **Laighean** go **Laighnibh** & **Gáill** **Átha Cliath** go h-aimhriarach do **Bhrian**, go n-dearna **Brian** & **Cian** sluagh go bh-**Fearaibh **Mumhan**** umpa go **Gleann Máma**; **Gaill** **Átha Cliath** go **Lochlannaibh**, & **Maol Mórdha** mac **Murchadha**, **rí** **Laighean**, go **Laighnibh** 'n-a g-coinne; gur cuireadh cath **Gleanna Máma** eatorra, i n-ar tugadh ár **Gall** **Éireann** & **Gaoidheal** **Laighean**; & **Maol Mórdha** mac **Murchadha** do ghabháil ar n-a thabhairt do **Mhurchadh** mac **Briain** as an iubhar anuas; & do leanadh na **Gaill** go **Baile Átha Cliath**, & do h-airgeadh é idir dhaoinibh & mhaoinibh, **ór** & **airgead**; óir níor fhagbhadar **Lochlannaigh** naomh nó **neimheadh** nó **ceall** uasal nó uaimh nó oilén i n-**Éirinn** gan argain; & thug **Brian** & **Cian** & **Muimhnigh** uile an mhaith sin leó ar chúlaibh ar thiomáin iar marbhadh **Arailt** mic **Amhlaoibh** & **Charolusa** mic **rígh** **Lochlann**, ó n-abarthar cloidheamh **Charolusa**, & **Chuiléin Eiginnáin**, **árd-mhao*i*r** **Lochlannach**, ré callainn Ianair, & **Brian** & **Fir **Mumhan**** ar an g-callainn-sin a n-**Áth Cliath**. Cóig catha fichead i n-ar tréighdeadh a thaobh féin do bhris **Brian** ar **Ghallaibh** & ar **Ghaoidhealaibh** i n-éagmais a n-dearnadh do ghreasuibh & d'ionnsaighthuibh; óir ní raibh i n-**Éirinn** **aonmhac rígh** nó **taoisigh** nach dearnadh síth le **Lochlannaibh** acht **Brian Bóroimhe** amháin. Ro an **Brian** i **Laighnibh** & i **Midhe** ó nodlaig mhóir go fhéil **Bríghde** ag a n-ion*n*radh, go d-tug a n-**géill** leis, & gur loisg ***Caill Tomair*** do chonnadh, gur réidhigh bealaighi & daingne **Laighean**. Ro élodh **Amhlaoibh** *mac* **Amhlaoibh** **rí** **Ghall** **Éireann** ó --- p.81 chath **Ghlinne Máma** as gach áird d'a chéile go h-**Aodh Ó Néill**, & ní bh-fuair a dhíon aige nó ag **Eochaidh *mac* Ardghair**, go d-torracht i g-cionn ráithe i d-teach **Bhriain**, go d-tug a réir do **Bhrian** & é féin i m-bith-dhílsi tré bhiotha síor; thug **Brian** urlámhus **Átha Cliath** dhó-san re n-a láimh. Do léig **Brian** **Maol Mórdha** amach tar cheann **braghad** **Laighean**, & thug ***ríghe*** **Laighean** dó i n-aghaidh **Dhonnchadha** mic **Domhnaill Chlaoin**. Tháinig **Brian** iar sin d'a theach, & ar d-teacht dó i **Mumhain** do-rinneadar **Leath Cuinn** caisiol cloch tar **Áth Luain**, ar eagla go rachadís **cobhlach** **Briain** tar a n-ais. Sluagh le **Brian** & le **Cian** & le **Fearaibh **Mumhan**** go h-**Áth Luain**, gur osgail siad an caisiol, & gur gabhadar **braighde** **Mhaoil Shechlainn Mhóir** & **Connacht** uile i n-aon-ló i n-**Áth Luain**. Sluagh le **Brian** & le **Cian** & le **Fearaibh **Mumhan**** & **Midhe** um **Mhaoil Seachlainn**, & go **Fearaibh **Laighean**** & **Connacht** & **Goill** **Átha Cliath** & **Phuirt Láirge**, do ghabháil **giall** **Uladh**; go d-táinig **Aodh** mac **Domhnaill** í **Néill** **rí** **Oilig** & **Eochaidh** mac **Ardghair** **rí** **Uladh**, go d-tugsad cath **Craoibhe Tulcha** 'n-a g-coinne, go d-tug **Brian** cáirde bliadna dhóibh, do dhéanamh comha*i*rle an cath do-bhéaridís uatha nó an **braighde**. Cogadh mór idir **Aodh** mac **Domhnaill** í **Néill** & **Eochaidh** mac **Ardghair** go d-tugsad cath **Craoibhe Tulcha**, i n-ar marbhadh **Eochaidh** mac **Ardghair** go n-ár **Uladh** uime & **Chinéil g-Conaill** & d'ar thuit ***Aodh** mac* ***Domhnaill*** *í* **Néill** go n-ár **Chinéil Eoghain** & a bh-fuaradar do shochaidhe ar gach leith. --- p.82 Sluagh go n-**Gallaibh** & go n-**Gaoidhealaibh** **Éireann** ó **Shliabh Fuaid** budh dheas le **Brian** go h-**Árd Macha**, go d-tug **Brian** fáinne **óir** i n-a raibh fiche **unge** i n-almsain ar **altóir** **Árda Macha**; & do-chuadar as-sin go **Ráith Mhóir** i **Moigh Líne**, go d-tugsad **gialla** **Dháil n-Araidhe** & **Uladh** leó. Bás **Eochaidh** h-Í **Fhlannagáin** príomh-**sheanchaidh** **Árda Macha** & **Éireann** an bhliadhain-sin. **Brian** go n-a **Mhuimhneachaibh** & **Laighneach*aibh*** & **Connacht*aibh*** & **Midheach*aibh*** & um **Mhaol Seachlainn** go n-**Gallaibh** **Átha Cliath** & **Phuirt Láirge** & **Éireann** uile tar **Eas Ruaidh** anonn, go d-tug **géill** **Chinéil Eoghain** & **Uladh** leis i **Mumhain**. Sluagh le **Brian** go bh-fearaibh **Éireann** uime go h-**Árd Macha** go d-tug **géill** **Uladh** ar éigin ó **Fhlaithbheartach h-Ua Néill**. **Cathal Ó Conchubhair** **rí** **Connacht** d'eag i n-a **oilithre**, iar d-tréigean an t-saoghail dó ar Dhia. Bás **Mhaoil Sheachlainn Í Chearbhaill** **rígh** **Eoghanacht*a* Locha Léin** & **príomhfháidh** **Éireann** i n-**Eachaidh Dhá Eo**. Sluagh le **Brian** go **Claonloch Sléibhe Fuaid** go d-tug **braighde** **Chinéil Eoghain** & **Chinéil g-Conaill** & **Uladh** leis. Sluagh le **Murchadh** mac **Briain** go bh-**Fearaibh **Mumhan**** & ****Laighean**** & go h-**Íbh Néill an Deisceirt**, & go *bh-***Flaithbheartach** mac **Muircheartaigh** **rígh** **Oiligh** & go n-ógaibh *an **Fhocla***, d'argan **Chineoil Luigh*dh*each** & **Chineoil Énda**, go d-tugsad buair iomdha & broid leó as. --- p.83 Sluagh le **Brian** go **Maighin an Choruinn**, go d-tug **Maol Ruanaidh Ó Maoil Doraidh** leis i m-**braighdeanus** go **Ceann Coradh** re n-a thoil féin. Sluagh la **Brian** go **Magh Murtheimhne**, go d-tug **braighde** ó **rígh** **Oiligh** & ó **Ultaibh**, & gur fhágaibh dhá **rígh** ar **Ultaibh**; & is ar an sluagh-sin thug **Brian** & **Cian** mac **Maoil Mhuaidh** & **Maol Seachlainn** go **maithibh** **Leithe Cuinn** saoirsi do **cheallaibh** **Éireann** go h-uile. Callainn Anno Domini mxiii. --------------------------- Sluagh la **Mael Mórdha** go **Laighnibh** & la **Gallaibh** **Átha Cliath** i **Midhe**, gur airg siad **Tearmann Féichín** & **Magh Breagh**. Sluagh la **Maol Seachlainn** d'a dhíoghailt-sin i g-crích **Gall**, gur loisg go h-**Éadair**; go rug **Sitrioc** mac **Amhlaoibh** & **Maol Mórdha** mac **Murchadha** ar dhruing do'n t-sluagh gur marbhadh dá chéad díobh um **Fhlann** mac **Maoil Sheachlainn**. Táinig **Maol Seachlainn** go **Brian** d'a ghearán ris **Gaill** & **Laighnigh** do bheith i g-cogadh ris, & do iarr **Brian** d'a fhurtacht. Do-rinne **Brian** sluagh bh-**Fear **Mumhan**** d'**fhoslongphort** ar **Ghallaibh** & ar **Laighnibh** & d'airgeadar **Osraighe**; & do-chuaidh **Murchadh** mac **Briain** go **Cill Mhaighneann** & go faithche **Átha Cliath**, & do airg an tír go **Tearmonn **Caimín****, & thugadar **braighde** móra & creacha iomdha i g-coinne **Bhriain** go **Cill Mhaighneann** & go faithche **Átha Cliath**. & do fhan **Brian** & **Fir **Mumhan**** & **Fir **Connacht**** i bh-**foslongphort** ó Lughnusa*dh* go Nodlaig Mhóir, & ní bh-fuair cath nó **braighde** ó **Ghallaibh** nó ó **Laighnibh**. --- p.84 Tháinig **Brian** iar sin d'a thigh. Do chuireadar **Gaill** & **Laighin** fios & teachta ar gach leith uatha do thinól sluagh & sochruide. Tháinig annsin **Brodar** & **Asgadhal**, dá **mhac rígh** **Lochlann**, fiche céad laoch lán d'eideadh ó mhullach go lár; & **Sitrioc** mac **Lodair**, **iarla** **Innse h-Orc**, go sluagh **Innsi h-Orc** & **Oileán Lochlannach**, & **Innse Cat**, & **Mhanainne**, & **Sgithi**, & **Leodhusa**, & **Chin*n* Tíre**, & **Oirir Gaoidheal**, & **Cor*r*bhreathnaigh** **Chille Muine** & **Coir na Líagog** gona **ríoghaibh** uile. Tháinig chuca **Carolus** & **Aibroc**, dá fhionn-**rígh** **Lochlannach**, & **Anradh** mac **Eibhric**, & **Plait** & **Conmhaol**, dá thréan-mhílidh **Lochlannach**, & **Asgal** mac **Gofra*i*dh**, rí **Thíre an t-Sneachta**, & **Liath na Loingse**, & Laochraidh **Lochlann** ó na **Gaothlaighibh Meodheonacha**, & ó **Shléibhtibh Riffe** go **Baile Átha Cliath** d'a reic féin ar **ór** & ar **airgead**, dochum catha i n-aghaidh **Bhrian** & shleachta **Eoghain Mhoir** & gacha mhéid do fhreagair iad d'**Fhearaibh **Éireann****. Tháinig i n-aghaidh **Bhriain** annsin **Maol Mórdha** mac **Murchadha** & **ríoghraidh** **Éireann** uime, trí catha .i. ar g-cur **Bhriain** amach do **Mhaol Seachlainn Mhór** an oidhche roimhe sin, & ar n-a innsin dóibh **Dál g-Cais** go *d-*trian shluaigh shleachta **Eoghain Mhóir** & **Muimhneach** ar c*h*eann chreach **Laighean**, & **Ó g-Cinnsealach**, & do gheall féin go bh-fuigfeadh **Brian** & fiche céad leis do **Mhuimhn*eacha*ibh**, do sheachnadh i n-aghaidh **Ghall** & **Laighean**. Ó 'dchualadar **Gaill** **Brian** do bheith ar faithche **Átha Cliath** i n-oireachtus, tángadar féin & **Laighin** seacht g-catha 'n-a g-coinne, & do roinneadar i d-trí rannaibh iad, mar atá **Lochlannaigh** ar leith um chloinn **rígh** **Lochlann**, & **Laighnigh** um **Mhaol Mórdha** mac **Murchadha** i g-cath eile, & **Goill** --- p.85 **Átha Cliath** leó féin i g-cath oile. Ar n-a bh-faicsin do **Bhrian** fa'n d-toichim-sin chuige, do roinn féin a shluagh i d-trí cotchaibh: mar atá, **Murchadh** mac **Briain** gona theaglach, seacht bh-fichit **mac ríogh** a líon sin; & **Toirrdhealbhach** mac **Taidhg**, & **Domhnall** mac **Conchubhair**, & **Flann**, ceithre meic oile **Briain**, & clann **Duinn Chuain**, **Longbhrogan**, & **Céiliochair**, & **Ceannéidigh**, & **Fianghalach** & **Ionnrachtach** go **maithibh** **Dháil g-Cais** uime agus **Tuathmhumhan**, & d-trí **rígh** **Teabhta** & **Ó Laodhagháin**, & **Giolla Ultáin**, & **Ó Carthanáin**, & **Conmhaicne**, & **Í Bhriain** i n-aghaidh chloinne **rígh** **Lochlann**, & **Bhrodair** **iarla** **Chaire Ebroc**, & **Sitric** mac **Lodair** **iarla** **Innsi h-Orc**. **Cian** mac **Maoil Mhuaidh** go **maithibh** **Deasmhumhan** & shleachta **Eoghain Mhóir**; & **Domhnall** mac **Duibh Dá Bhoireann**, **rí** **Chinéil Laoghaire**; & **Mothla** mac **Faoláin**, **rí** na n-**Déise**; & **Muircheartach** mac **Anamchadha**, **rí** **Ó Liatháin**; & **Sganlan** mac **Cathail**, **rí** **Locha Léin**; & **Loingseach** mac **Dúnluing**, **rí** **Ó g-Conaill Ghabhra**; & **Cathal** mac **Donnabháin** **rí** **Ó g-Cairbre**; **Mac Beathaigh** mic **Muireadhaigh**, **rí** **Ciarraighe Lúachra**; & **Géibheannach** mac **Dubhagáin**, **rí** bh-**Fear Muighe**; & **Cearbhall**, & **Ó Ruadhagáin**, & **Ó Dubhghara**, trí **rígh** **Oirghíall**; & **Mag Uidhir** **rí** bh-**Fear Manach**, ar n-a rádh dhóibh: ó's sinn féin cuideachta is faide budh thuaidh ann so d'**Éirinn**, rachamaoid i g-cath **Chéin** mic **Maoil Mhuaidh**, ó's é is faide budh dheas d'**Éirinn**, i n-aghaidh **Mhaoil Mhórdha** mic **Murchadha**, **rígh** **Laighean**, & **Bhaodhain** mic **Dúnluing**, **rígh** **Ó g-Conaill** **Iarthair Laighean**, & mic **Tuathail** **rígh** **Liffe**, & mic **Brógáin** báin-**rígh** **Ó bh-Failghe**, & cath do **Lochlannaibh** i n-a bh-farradh. --- p.86 **Cathal** mac **Conchubhair**, **rí** **Connacht**; & **Maol Ruanaidh h-Ó h-Eidhin**, **rí** **Aidhne**; & **Tadhg Ó Ceallaigh**, **rí** **Ó Maine**; & **Aodh Ó Flaithbheartaigh**, **rí** **Mhuinntire Mhurchadha**; & **Conchubhair Ó Maoil Ruanaidh**, **rí** **Muighe Luirg**; & **Muircheartach Ó Ceallaigh**, **rí** **Chonmhaicne Mara**; & cuid do **ríoghraidh** **Mumhan** annsa chath-so .i. **Aodh GuineachÓ Dúnghaile**, & **Fóghartach** mac **Domhnaill**, dá **rígh** **Eile**; & **Muircheartach** mac **Cuirc**, **rí** **Muscraighe Bhreoghain**; & **Aodh** mac **Lochlainn**, **rí** **Ó g-Cuanach**; & **Maol Rinn**, **rí** **Ó n-Énda**; & **Donnchadh** mac **Cathail**, **rí** **Muscraighe h-Aodha**; & **Domhnall** mac **Diarmoda**, **rí** **Chorca Baiscne**; **Eachtighearn** mac **Don*n*agáin**, **rí** **Aradh**, i n-aghaidh **Gall** **Átha Cliath**, & dá chath oile **Lochlannach** 'n-a bh-farradh. Do ionnsoigh **Murchadh** & **Dál g-Cais** & na **Lochlannaigh** a chéile; & do ionnsoigh **Cian** mac **Maoil Mhuaidh**, & **ríoghraidh** deisceirt **Mumhan**, **Maol Mhórdha** mac **Murchada** go **rioghraidh** **Laighean** uime, & go g-cath oile do **Ghallaibh** uime; & do ionnsoigh **Cathal** mac **Conchubhair**, **rí** **Connacht**, & **Tadhg Ó Ceallaigh** **Goill** **Átha Cliath** gona g-cathaibh do **Lochlannaibh** maille riú; & arna rádh do **Bhrian** nach é deireadh do chuirfeadh leis an g-corghas, dul i g-cath do mharbhadh daoine, & do fhan ina phupaill féin, & a psaltair ina fhiadhnaise, & a chrosfhíghil ina láim chlí, & é ag cantainn a psalm ina fhiadhnaise. Do fhéach **Murchadh** d'a leith d'éis iarna sheachnadh do **Mhaol Sheachlainn** & d'**Fhearaibh **Midhe**** dul leis annsa chath, & iar g-cur ghuirt eotarra & an cath, & ar g-cur **Bhriain** & **mhaithe** **Mumhan** an oidhche roimhe sin amach do **Lochlannaibh** & do **Laighnibh**, & do-chonnairc **Dunlaing Ó h-Artagáin** uaidh, & do chuir fáilte fris, & thug póg dhó. ‘Is fada ó do-chonnarc thu, a **Dhunlaing**,’ ar **Murchadh**. ‘Is beag an t-iongnadh sin.’ ar **Dunlaing**, ‘óir do bhí beatha gan aois gan urchra, & neamh iar m-brath dhamh, muna d-tiucfainn --- p.87 dot' chabhair-se aniu & do chabhair **Bhriain**; ní tairbhe dhamh teacht, óir do-ghéabhair-si, & **Brian**, & **Toirrdhealbhach** do mhac-sa, & **Tadhg Ó Ceallaigh**, & **Conaing** mac **Du*in*n Chuain**, & mórán oile do **mhaithibh** **Éireann** archena, bás aniu; & do bheidís sgéala agam re a n-innsin dá madh am dhamh é; & ó nach eadh, dingeobhad an fear comhlainn céad is doilghe leat it' aghaidh dhíot’. ‘Truagh sin ámh,’ ar **Murchadh**, ‘óir is iomdha sin im' aghaidh-si aniu’. Tharla **Murchadh** & **Conmhaol** & **Carolus** d'a chéile, gur ghoineadar a n-dís é do gach leith. Goineas & marbhus **Murchadh** iad-san araon. Do bhí an cath ag a chur mar sin feadh an laoi, nó gur mhuidh dona **Gallaibh** d'iarraidh a long, & **Toirrdhealbhach** mac **Murchadha** 'n-a n-diaidh; & is amhlaidh do bhí ar n-a mhárach, & **Gall** faoi & **Gall** gacha láimhe dhó, & cuaille do choradh **Chluana Tarbh** thrídh, ar n-a bháthadh do'n bhuinne rabhartha i g-cionn a chúig m-bliadhan n-déag. Ó 'd-chonnairc **Murchadh** **Sitric** mac **Lodair**, **iarla** **Innsi h-Orc**, ar lár **Dháil g-Cais** ag a n-oirleach gan luadh teithe aige, do-ling ar lár an chatha chuige & thug dhá bhuille i n-éinfheacht de. Ó 'd-cho*n*airc **Anradh** mac **Eibhric** ar lár **Dhál g-Cais** ag a n-oirleach, lingios chuighe, & ó nach raibh ar a chumus arm d'imirt, ar sgoltadh ladhra a ghlac do mhu*gh*dhorn a chloidhimh roimhe sin, síneas --- p.88 a lám chlí & cro*i*theas a lúireach tar a cheann amach; glacus a chloidheamh & é faoi, & lingidh a uchtar, ó nár bh'eidir leis a bhúaladh gur sháith thríd go talamh é. Tairngios an t-**Anradh**-sin sgian **Murchadha** amach, & sáitheas i n-íochtar a chuirp í, gur thuit an cathmhílidh **Murchadh** ar a mhuin; & éirghios **Murchadh** & dícheannus **mac rígh** **Lochlann** ann sin, & do mhair féin go n-déarna a fhaoisidin ar n-a mhárach, & gur chaith corp Críosd, do mheabhaidh a dhruim isan n-gaisgeadh do'n aon-ghoin-sin a tugadh ar **Murchadh**, óir níor fhág sé píast nó beathadach i loch nó i n-uaimh i n-**Éirinn** gan díochur nó gan marbhadh. Ó 'd-chonnairc **Laidín** giolla **Briain** na catha ar n-dul trí n-a chéile, adubhairt re **Brian** dul ar each. ‘Ní rachad’, ar **Brian**, ‘óir ní beó rachad as, agus imthigh-si & beir na h-eich leat, & innis mo thiomna-sa do Dhia, do **Phádraig**, & mo chorp d'**Árd Macha**, & mo bheannacht do **Dhonnchadh** mac **Briain**; tar cheann dá fhichit déag bó do thabhairt d'**Árd Macha** le mo chorp, & imthigh-si romhad go **Sord Choluim Cille** anocht, & tagaid ar cheann mo chuirp-si amárach, & tionnlacaid é go **Damhliag Cianáin**, & tionnlacaid sin go **Lughmhaigh** é, & tigeadh **Maol Muire** mac **Eochaidh** **comharba** **Phádraig** & muinntir **Árda Macha** ar mo cheann go nuige sin’. ‘Daoine chugainn,’ ar an giolla, ‘Créad an seort daoine iad?’ ar **Brian**. ‘Daoine glasa lomnochta’, ar an giolla. ‘**Goill** 'na lúireach iad sin,’ ar **Brian**; & ar éirghe do'n pheall do bhí faoi, do ghlac a chloidheamh & di bhí ag féachain **Bhrodair** gona bhuidhin chuige, & ní faca aon bhall de gan éideadh acht a shúile & a chosa. Bainidh-san a chloidheamh amach, & tógbhus a lám, & thug buille dhó gur bhain a chos chlí do **Bhrodar** ag a ghlún, & a chor dheas ag a throigh. Tharla tuagh **Bhrodair** i g-ceann **Bhriain** gur dhluig é. Thug --- p.89 **Brian** buille eile, & marbhus an dara fear do bhí i bh-fochair **Bhrodair**, & bainidh a cheann do **Bhrodar** féin ar a*o*nuair, & fuair féin bás ann sin. Mór an sgéal-sin do-rinneadh annsin, **Brian** do mharbhadh .i. an ceathramadh gein sochair **Éireann** riamh, **Brian** ar **Lochlannachaibh** do mharbhadh & d'ionarbadh, & ar an n-daoirsi do bhí aca orra do chur dhíobh, & **Lughadh Lámhfhada** ar **Fhomórchaibh** do mharbhadh & d'ionarbadh & ar an n-daoirsi i rabhadar **Éireannaigh** aca do chur dhíobh, & **Fionn** mac **Cumhaill** d'fhóirithin bh-fear n-**Éireann** .i. iar d-teacht do bhó-ár nó do bhó-dhíth chuca i n-aimsir **C*h*ormaic** mic **Airt**, go n-ar fágbhadh do bhuaibh i n-**Éirinn** acht aon t-samhuisg i n-**Gleann Samhuisge**, nó go d-tug **Fionn** seacht m-ba & tarbh ó chríochaibh an domhain mhóir do gach aon-bhaile i n-**Éirinn**, & **Eoghan Mór** .i. **Mogh Nuadhat** mac **Mogha Néid** do shábháil bh-fear n-**Éireann** ó'n n-gorta. Ar d-tuitim **Briain** iar m-beith dhá bhliadhain déag i n-**áirdrígh*e*** **Éireann**, & **Mhurchadha** mic **Bhriain**, an t-aon-**mhac ríogh** is fearr tháinig i n-**Éirinn** riamh, a mhic **Thoirrdhealbhach** mic **Murchadha**, an fear chúig m-bliadhna déag budh fearr lamh ina aimsir, & **Thaidhg Í Cheallaigh**, **rígh** **Ó Maine**, & **Chonaing** mic **Duinn Chuain**, & **Dhomhnaill** mic **Eibhir**, & **Mhothla** mic **Dhomhnaill** mic **Faoláin**, **rígh** na n-**Déise**, & **Ghéibheannaigh** mic **Dubhagáin**, rígh bh-**Fear Muighe**, & **Mic Bheathaidh** mic **Muireadhaigh**, **rígh** **Ciaraidhe**, & **Sganláin** mic **Cathail**, **rígh** **Eoghanacht*a* Locha Léin**, & **Loingseach** mic **Dúnlaing** mic **Duibh Dá Bhoireann**, & **Dhomhnaill** mic **Diarmoda**, **rígh** **Chorc~~h~~a Bhaisginn**, & **Mhaoil Ruanaidh Í h-Eidhinn**, **rígh** **Aidhne**, & mhóráin do **mhaithibh** **Éireann** nach áirmhimaoid annso. --- p.90 Torchair do'n leith eile do'n chath **Maol Mórdha** mac **Murchadha**, **rí** **Laighean**, & **Brogharbán** mac **Conchubhair**, **rí** **Ó bh-Failghe**, & **Baodhán** mac **Dúnlaing**, **rí** **Iarthair Liffe**, & aon chéad déag & fiche do **Laighnibh** maille riu. Do marbhadh do **Lochlannaibh** ann **Conmhaol** & **Carolus** & **Anradh** mac **Elbric**, trí **meic rígh** **Lochlann**, & **Sitric** mac **Lodair**, **iarla** **Innsi h-Orc**, & ***Brodar*** **Caire Aibhroc**, **Plaid** & **Conmhaol**, dá chathmhilidh **Lochlannach**, & **Oitir Dubh**, & **Gilla Ciaráin** mac **Glúin Iarainn**, & **Grisin**, & **Lumín**, & **Suagair**, & **Amhlaobh** mac **Laighmainn**, & **Dubhghall** mac **Amhlaoibh**, & **Cuarán**, & seacht & trí fichid céad do **Ghallaibh** umpa, & do leanadh an mhaidm orra go dorus an dúna*i*dh. Do iompoighdar **Fir **Mumhan**** & ****Connacht**** gach ar mhair dhíobh ameasg an chatha, & do bhádhar ameasg a g-carad, ag iarraidh a g-coirp; & ar é comha*i*rle do-rinne **Cian** mac **Maoil Mhuaidh** & **Tadhg** mac **Briain**, dul go **Cill Mhaighneann** an oidhche-sin, & gach méad dob' inleighis d'a muinntir rugadar leó iad. Tángadar muinntir **Shuird** ar n-a mhárach & rugadar corp **Bhriain** & **Mhurchadha** go **Sord**, & assin go **Damhliag Ciaráin**, & do thionnlacadar muinntir **Damhliag** go **Lughmhaigh** iad, & tháinig **Maol Muire** mac **Eochaidh**, **comharba** **Pádraig**, go muinntir **Árda Macha** ar cionn na g-corp-sin go **Lughmhaigh** & do ionnlacadar **Brian**, **rí** **Éireann**, & **Ochtifin** **Iustiat** na n-**Gaoidheal**, & **impire** **Éireann** & **Alban** & **Bhreatan** *&* **Shaxon** & coda do'n **Fhraingc**, iar m-beith dhó seacht m-bliadhna deag ar fhichit i **ríghe** **Mumhan**, & dá bhliadhain déag i **ríghe** h-**Éireann**, do'n taoibh thiar-thuaidh do **theampoll** **Árda Macha**, i g-cómhraidh eile ar leith. Dá oidhche dhéag do **shámhadh** **Phádraig** ag faire na g-corp-sin go n-iomnaibh & salmaibh & canticibh. Ceithre bliadhna déag & míle gusan Aoine-sin i n-ar marbhadh **Brian** --- p.91 & **Murchadh**, an*n*ála an Tighearna fa mar dhearbhus an rann: > 1. 1] Ceithre bliadhna déag, is deimhin, > > 2] agus míle gan meabhail > > 3] ó do fhás liaigh d'ár g-cabhair > > 4] go bás **Bhriain** i m-**Breaghaibh**. > 2. 5] A ceathair déag míle mór > > 6] ó ghein Crísd, nachar chlódh cíall, > > 7] ar é sin is seagh*dh*a an rann, > > 8] gur thuit ár na n-**Gall** um **Bhrian**. > Do bhádar **Fir **Midhe**** ag fiafraigh*e* tuarusgabhála chatha **Chluana Tarbh** do **Mhaol Sheachlainn**. ‘Ní h-urusa sin d'innsin nó d'aithris,’ ar sé, ‘acht muna d-tíosadh **aingeal** Dé do nimh d'a innsin: óir do chuamair-ne,’ ar sé, ‘& do chuireamar gort treabhtha & cladh eadrainn & iad, & an ghaoth earraigh thairibh chugainn: & ní faide nó feadh leath-uaire do bhámar annsin, an tan nach d-tiubhradh neach do'n dá chath aithne ar a chéile, gé go madh é *a* athair nó a **dhearbhráthair** ba chomhfhogus dó, muna d-tugadh ara ghuth nó a fhios do bheith aige roimhe sin an t-ionadh i n-a m-biadh, ar n-a líonadh idir aghaidh & cheann & fholt & éadach do bhraonghoil na fola for-dheirge tháinig chugainn; & go madh eanghnamh dob' áil dúinn do dhéanamh, ní fhéadfamaois; óir do ceangladh ar n-a*i*rm ós ar g-ceannaibh do na foltaibh fada fionnbhuidhe do-ráinig chugainn, arna d-teasgadh d'armaibh an chatha, gur bho leath monair dhúinn bheith ag réidhiughadh ar n-arm & ar g-crannghoile ó chéile; & is beag a*i* ar mhó d'eangnamh --- p.92 do'n mhuinntir do bhí i san g-cath fulang a fhaicsiona gan dul ar fainneall nó ar foluamain: & do bhádar ag cur an chatha ó thráth éirghe do'n ló go h-iarnóin, & go rug an mhuir a longa uatha ar d-teacht do'n lán mara fútha.’ Tháinig **Donnchadh** mac **Briain** go g-creachaibh **Laighean** leis ar gach áird i rabhadar dia Sathairn .i. oidhche chásga, go **Cill Mhaighneann**, mar a raibh **Cian** mac **Maoil Mhuaidh**, & **Tadhg Ó Briain** go n-ar therno as an g-cath, idir shlán & othrus d'**Fhearaibh **Mumhan**** & **Éireann** ar cheana as sin. Do im*th*igh siad ar na mhárach go **Mullach Maistean**, & do íoc **Donnchadh** an dá fhichit déag bó, mar adubhairt **Brian** ris, re muinntir **Árda Macha**. **Longphort** ar leith do bhí ag **Donnchadh** mac **Briain** & ag **Tadhg** mac **Briain** i **Ráith Maistean** go n-ar mha*i*r do **Dhál g-Cais**, & **longphort** oile ag **Cian** mac **Maoil Mhuaidh** go **maithibh** shleachta **Eoghain Mhóir** & **Ó n-Eachach** an oidhche sin. Ar n-éirghe do'n ló ar na mhárach do chuir **Cian** mac **Maoil Mhuaidh** teachta uadh dochum chloinne **Briain** d'iarraidh **braighde** orra, & adubhairt go raibh féin ag **Brian**, ag a n-athair-sean, & gurbh' áil lais iad-san do bheith aige féin, óir fa sine é nó gach fear dhíobh, & ro badh sine **Eoghan Mór** nó **Cormac Cas** a sinnsear-san. Adubhairt **Donnchadh** mac **Briain** nach d'a n-deóin do bhí sin ag **Brian**, acht an **ríghe** do bhuain ar éigin d'a athair & de féin agus nach d-tiubhradh **righe** nó **braighde** do **Chian**, dá m-biadh comhlíon sluaigh ris, óir ní raibh **Donnchadh** acht deich g-céad, & do bhí **Cian** deich g-céad fichead. Ó' d-chonnairc **Domhnall** mac **Duibh Dá Bhoireann**, **Donnchadh** mac **Briain** ag faomachtain **braighde** do **Chian**, do fhiafraigh féin de, cá sochar do bhiadh dhó féin **braighde** d'fhághail dó-san ó **Dhál g-Cais**. Adubhairt **Cian** nach roinnfeadh **braighde** nó **ríghe** rision, acht a chuid fineachu*i*s féin do bheith aige d'**Íbh Eachach**. Adubhairt **Domhnall** nach fuigheadh olc ag --- p.93 tabhach **braighde** nó ríghe dhó-san. Adubhairt **Cian** go madh h-éigean dó teacht óna thigh do ghabháil **ríghe** leis. ‘As í an éigean fhuileongmaoid,’ ar **Domhnall**, ag dealughadh re **Cian** gona mhuinntir. Ó 'd-chonnairc **Donnchadh** mac **Briain** sin, do éirigh as a **longphort** & do thógaibh a lucht othruis lais, & do ghluais leó do thairgsin d'a leighis; & ag gabháil tré **Osraighe** dhó, do iarr Mac **Giolla Phádraig** cath nó **braighde** a*i*r. ‘Ní thiubhar **braighde**, óir ní chuala go d-tug aon-duine d'á d-táinig romham riamh **braighde** nó **ríghe** d'aon-duine d'á d-táinig romhad-sa, & ní mó do-bhéar fé.’ Do ullmhuigh **Donnchadh** mac **Briain** é féin do fhreasdal catha do thabhairt do Mac **Giolla Phádraig**, & do fhuráladar an lucht othrais iad féin do cheangal i n-a seasamh chum an chatha, & do loc Mac **Giolla Phádraig** cath do thabhairt dóibh. Iar sin fuaradar mórán do'n lucht othrais bás an feadh do bhádar ag fuireach ris an g-cath. ‘Níor bh'iongnadh le méad a sluaigh ar n-**géill** do **Chian** mac **Maoil Mhuaidh**’ ar **Donnchadh** mac **Briain**, ‘& ro iongnadh ar n-**géill** d'**Osraighe**.’ Ro im*th*igh **Donnchadh** iar sin d'a thigh, ó nach fuair cath ó **Osraighibh**, & fuaradar ocht bh-fichit d'a mhuinntir bás ris an bh-feadh sin uile. Iomthús*a* **Chéin** mic **Maoil Mhuaidh**, ó 'd-chon*n*airc **Domhnall** mac **Duibh Dá Bhoireann** ag dealughadh ris, & deirge ina ghruaidh, & fíoch feirge fair, do léig **Clann **Bhriain**** & **Dhál g-Cais** seacha, & tháinig roimhe d'á thoigh, & do fhogair cath ar **Dhomhnall** mac **Duibh Dá Boireann**. Do ollmhuigheadar teacht dochum an chatha do ghach leith go **Magh Guilidhe**. An lá roimhe an g-cath do ghabhadar cuid do ghiolladhaibh **Chéin** trí **Cheann Eich**, & do ibheadar bainne do bhí ag teacht go saor **Mho Cholmóg** naomh; & ní dhearna **Cian** comhairle le **Mo Cholmóg** nó muinnterdhus; & ní mar sin do-rinne **Domhnall** mac **Duibh Dá Bhoireann**, acht tháinig go **Mo Cholmóg** & do rinne --- p.94 umhla dhó, & do ghluais uaidh chum an chatha; d'a n-dubhradh an rann: > 1. 1] **Mo Cholm Óg**, o théige thoir > > 2] an ghormfhód atá fod' throigh, > > 3] go dtí leat ar n-díth a shluaigh > > 4] ceann **Chéin** mic **Maoil Mhuaidh** mic **Broin.** > Do-chuadar i g-coinne a chéile go **Magh Guilidhe**, & tugadh cath eatorra inar marbhadh **Cian** mac **Maoil Mhuaidh** & **Cathal** & **Raghallach**, a dhías **dearbhráthar**, triúr mac **Mhaoil Mhuaidh** mic **Broin**, go n-ár deisceirt **Mumhan** eatorra; & do badh mór an sgéal sin, **Cian** mac **Maoil Mhuaidh** do mharbhadh re **Domhnall** mac **Duibh Dá Bhoireann**, óir ní raibh i n-**Éirinn** ina aimsir féin neach budh fearr eineach & uaisle nó an **Cian**-sin. Is mar adubhairt **Mac Coisi**, ag tabhairt tuarasgbhála shleachta **Éibhir Fhinn** ós áird do **Mhaoil Sheachlainn**, **rígh** **Éireann**, ar n-diultadh an t-saoghail dó féin, & é i g-**Cluain Mac Nóis** 'n-a chomhnaidhe, gan dul tar **crosaibh** **Chluana** amach: > 1. 1] Inneósad mo theist ar **Chian** > > 2] mac **Maoil Mhuaidh** na n-eachradh n-dían: > > 3] Ní fhaca mé thíar nó thoir > > 4] a shamhail do shíol **Éibhir.** > Agus mar adubhairt **Mac Liag**, ag rochta*i* dó go **Ceann Coradh**, iar g-cuairt ó **Shionainn** budh dheas: ‘Cia d'ar bhuidhe thú a **ollaimh**?’ ar **Brian**. ‘Do **Dhomhnall** mac **Duibh Dá Boireann**,’ ar **Mac Liag**. ‘An bh-facais **Cian** nó **Sa*i*dhbh** a **bhean**?’ ar **Brian**. ‘Do-chonnarc’, ar **Mac Liag**. ‘An bh-fuarais aon-raod uatha?’ ar **Brian**. ‘Inneósad duit’, ar **Mac Liag**. ‘Ar rochtain damh-sa ar faithche **Rátha Ráithleann**, do h-innseadh do **Chian** & do **Shaidhbh** mo theacht-sa do'n bhaile; do éirgheadar araon im' choinne i n-éin-fheacht, & do h-iomchradh mé ar muin daoine, & an deichneamhar & dá fhichid do bhuidhin do bhí im' fhochair, do-rugadh anonn 'san dún --- p.95 iad, & tugadh beart nua do gach aon díobh, idir shlabhradh & léine & bhrat; & thug **Cian** a dheise féin, idir each & éadach & bhrataigh gona dhealg **óir**, & gona naoi g-cornaibh do losaibh **óir**, gona loing & gona brannuibh déad, & naoi bh-fichid bó damh féin, & deich n-eich, & dá fhichid dom' chléir; & deich g-céad unga d'**ór**, & caoga fail dom' chléir mar an g-céadna.’ ‘Créad fuarais ó mhac **Duibh Dá Bhoireann**?’ ar **Brian**. ‘Fuarus crios & teine creasa.’ ‘Is iongnadh,’ ar **Brian**, ‘gur bhuidhe thu-sa do **Dhomhnall** nó do **Chian** mar sin’. ‘Ní h-iongnadh,’ ar **Mac Liag**; ‘óir do budh dheacra le **Domhnall** an crios & an teine chreasa do thabhairt uaidh nó le **Cian** a n-dubhart-sa ó chianaibh’. Amhail adeir **Mac Liag** féin, & é 'na sheanóir i n-**Innsi an Ghoill Duibh** iar m-bás **Bhriain** & **Mhurchadha** & **Chéin**, & é ag cuimhniughadh orra. Ag so mar adeir: > 1. 1] Fada bheith gan aoinbhneas ann > > 2] mar nár shaoileas go bráth bheith, > > 3] mar do bhádus i g-**Ceann Coradh** caoimh, > > 4] níor bh'uamhan liom aon dom' chreich. > 2. 5] Dá maireadh **Brian** binne builg, > > 6] is **Murchadh** a luirg na long, > > 7] bhéinn-si i n-**Innse an Ghoill Duibh**, > > 8] ní mar a d-tíosaigh tuil is tonn. > 3. 9] Dá maireadh **Conaing** na g-cuan, > > 10] ormhuill sluagh, laoch nár lag! > > 11] fear mar é **Eachtar** na sluagh, > > 12] ní léigfeadh mé uadh i bh-fad. > 4. 13] *'S é* do-bheir mé duilbhir, doirbh, > > 14] nocha g-cluinim tairm na d-triath; > > 15] níor bh'ionann is siubhal suairc > > 16] d'á ráinig ar **cuairt** go **Cian** > > > --- > > p.96 > > 7. 17] Do chuadhus go **Cian** **An Chairn**, > > 18] níor thriath gan tairm an tír theann, > > 19] ní raibh acht **Brian** na m-brat sróil, > > 20] triath budh chóir do chur 'n-a cheann. > Agus fa mar adubhairt **Mac Giolla Chaoimh** ar d-teacht ó **Aodh Ó Néill**, iar m-beith trí ráithe i g-cóigeadh **Uladh** i bh-fochair **Aodha Í Néill**, go d-táinig go toigh **Chéin** mic **Maoil Mhuaidh**; & do bhí **Brian** mac **Cinnéidigh** isan bhaile ar a cheann; & do chuir **Brian** fáilte re **Mac Giolla Chaoimh**, & adubhairt gur ró fhada do bhí i n-éagmais; & do fhiafraigh dhe, créadh fuair ó **Aodh Ó Néill**. ‘Fu*a*rus deich bh-fichid bó & deich n-eich, & naoi n-uinge d'**ór**, & deisi **Aodha Í Néill**.’ ‘Do-bhéar-sa & **Sadhbh**, inghean **Bhriain**, ní sa mhó nó sin duit,’ ar **Cian**, ‘sul chodhlam, i n-éagmais a d-tiubhradh **Brian** & **Murchadh** & **maithe** **Ó n-Eachach** ó sin amach.’ Amhail do chuimhnigh **Mac Giolla Chaoimh** féin, & é ar an thaoibh thuaidh do'n **Ghréig**, ag dul dó go **Sruth Órthannáin**, & as sin d'iarraidh **Parrthais**, i n-a n-dubhairt, ag cuimhniughadh ar **Bhrian** & ar **Mhurchadh** & ar **Chian**: 1. 1] Uathmar an oidhche anocht, 2] a chuideacht*a* bhocht, gan bhréig! 3] crodh ní saoilti dhíbh ar dhuain 4] ar an d-taoibh-si thuaidh do'n **Ghréig**. 2. 5] As é Dia fa deara dhúinn 6] gan ár súil re dúais na rann; 7] ró-mhór fuaramar d'a chionn, 8] baoghal liom a aithbhear thall! 3. 9] Adhaigh dhamh-sa do fhios **Bhria*i*n**, 10] is é ag fleadhachus ag **Cian** 11] mac **Maoil Mhuaidh**, fa fada lais 12] ar m-beith adhaigh 'n-a éagmais. --- p.97 6. 13] ‘Dia bhar m-breatha i bhus’, ar **Cian**, 14] ‘a chliar thig ó thigh **Í Néill**;’ 15] ‘a éigis’, adeir an bhean, 16] ‘suaill nár thréigis do theach féin.’ 7. 17] ‘Ataoi trí ráithe amuigh,’ 18] ‘acht a bh-fuil ó n-diu go Máirt,’ 19] ‘as é sin,’ ar **Murchadh** mac **Briain**, 20] ‘teachtaireacht an fhiaich ó'n airc.’ 8. 21] ‘Innis dúinn t'éadáil a thuaidh,’ 22] ar **árdrí** shluaigh **Chairn Í Néid**. 23] ‘Innis do **mhaithib** bh-fear bh-**Fáil**,’ 24] ‘luigh fam' láimh nach déanair bréig.’ 9. 25] Dar an **rígh** fil ós mo chionn, 26] as é thugus liom a thuaidh 27] fiche each, deich n-uinge d'**ór**, 28] is deich bh-fichid bó do bhuaibh. 10. 29] ‘Do-bhéaram-ne an días so dhó,’ 30] ‘ní sa mhó d'eachaibh 's do bhuaibh,’ 31] ‘i n-éagmais a d-tiubhradh **Brian**,’ 32] adubhairt **Cian** mac **Maoil Mhuaidh**. 11. 33] Dar an **rígh** do-rad mé i socht, 34] 's do dhorchaigh anocht mo niamh, 35] fuarus a dheich n-oiread s*a*in 36] ar an bh-fleidh sul do luidh **Brian**. 12. 37] Seacht m-baile um chomhair d'a chraoibh, 38] **Rí** na **Rígh** do*m*-rad aniar, 39] agus leath-bhaile go síor 40] in gach port aga m-bíodh **Brian**. 13. 41] Do-ráidh **Murchadh** deagh-mhac **Bhriain**, 42] ar n-a mhárach 's níor chiall uadh, 43] ‘oiread a bh-fuarais aréir,’ 44] ‘do-ghéabha uaim féin 's ní ar t'fhuath.’ --- p.98 Agus ní raibh **Ráith Ráithleann** aon-lá riamh gan ocht bh-fichit déag miach mhine do theacht innte, mar adubhairt an **Giolla Caoimh** céadna, & é ag triall **oilithri** do'n domhan mhór. Ag so mar adubhairt: > 1. 1] **Ráith Ráithleann** *ráith* **Chuirc** is **Chéin**, > > 2] truagh a Dhé mar atá anocht, > > 3] gér bh'iomdha giolla glan gaoth > > 4] do bhíodh taobh re taobh 'sa phort. > 2. 5] Créad fá sloinntear í ó'n triar, > > 6] **Ráithleann** agus **Cian** is **Corc**, > > 7] a lomadh má 's feir*r*de libh, > > 8] do-ghéantar liom sin gan locht. > 3. 9] Do ríoghadh i g-**Caiseal** chorr, > > 10] **Corc** mac **Luighdheach** na g-corn bh-fial; > > 11] cíos-cháin **Mumhan** dó d'a thigh > > 12] do-bheirthí sin ó'n tír thiar. > 4. 13] Do chinnsat **Muimhnigh** na sluagh > > 14] ar chomha*i*rle, fa mór rath, > > 15] a rád uaibh re **Corc** na n-**giall**, > > 16] ‘druid siar i g-coinne na g-cath.’ > 5. 17] **Ráithleann** **buime** **Chuirc** na n-**giall**, > > 18] **bean** **Torna**, dár ghiall gach dámh, > > 19] do-chuaidh lais na fuighlibh soir > > 20] do chan s*o*in a n-dubhairt cách. > 6. 21] ‘Do-ghéan do chomha*i*rle, a **bhean**’, > > 22] ar mac **Luighdheach** na bh-fleadh bh-fuar, > > 23] ‘dá bh-fágthar **longphort** fam' mhian’ > > 24] ‘damh thiar i n-goire na sluagh’. > 7. 25] Do tocladh caiseal is ráith > > 26] le **Muimhneachaibh**, níor bháigh mhion, > > 27] i g-comhair **Chuirc** **Chaisil** chaoimh > > 28] do bhain a mhaoidh do gach fior. > > > --- > > p.99 > > 10. 29] Sul ráinig go **Ráith na g-Cuach** > > 30] naisgios **Ráithleann** luach ar **Chorc**, > > 31] an ráith d'ainmniughadh dhí féin, > > 32] cia tá ar ainm eile anocht. > 11. 33] Faomhus mac **Luighdheach** ann s*o*in > > 34] do'n mhnaoi do oil é 'n-a dún, > > 35] **Ráith Ráithleann** do bheith d'a ghairm > > 36] go bráth mar ainm ar an múir. > 12. 37] Ríoghaid **Muimhnigh** d'a éis sin > > 38] **Cian** mac mheic **Bhroin**, dar bha shéimh, > > 39] is uime sin tar éis cháich > > 40] tugadh ar an ráith, **Ráith Chéin**. > 13. 41] Trí h-anmanna rátha **Chuirc** > > 42] do lomus duibh, ge bé fáth, > > 43] d'a éis *as eadh* thug mo shnua*i*dh, > > 44] gan mac **Mhaoil Mhuaidh** isan ráith. > 14. 45] **Ráith Shaidhbhe** inghine **Bhriain**, > > 46] diaidh i n-diaidh, agus **Ráith Chéin**, > > 47] ó do thuit siad leith ar leith, > > 48] truagh an bheatha bheith d'a n-éis. > 15. 49] **Ráith na bh-Fileadh**, **Ráith na m-Ban**, > > 50] dá ráith do char mac **Mhaoil Mhuaidh**, > > 51] gan acht a d-taisi d'a n-éis, > > 52] as é do-bheir mé gan snua*i*dh. > 16. 53] **Ráith Chuain**, an ráith úd thoir, > > 54] **ollamh** *meic* meic **Bhroin**, go m-báigh, > > 55] **Ó Lo*th*cháin**, fa maith an t-saoi > > 56] do thigeadh gach laoi do'n ráith. > 17. 57] **Ráith Chuilchín**, **crutaire** an chnuic, > > 58] truagh mar do thuit tar éis cháich; > > 59] do b'aibhseach linn binne a mhéar > > 60] nó go n-deachaidh d'éag 'san ráith. > > > --- > > p.100 > > 20. 61] **Dún Droighnéin**, an dún-sa thuaidh, > > 62] **Ó Fhéichín** nár chruaidh re dáimh; > > 63] fosgadh a stuic mhúirnigh mhóir > > 64] do chluindís na slóigh 'san ráith. > 21. 65] **Maolán** is **Mearagan Mór**, > > 66] dhá óinmhid na slógh rom-chráidh, > > 67] fa meinic iad fare **Cian**, > > 68] fa h-anamh **Cian** 'n-a dhá ráith. > 22. 69] **Ráith an Doirseora** do-chím; > > 70] truagh mar bhím is mar *a*táim, > > 71] níor thig **Dubhtach** ar thigh mór, > > 72] is ní thigim-si do'n ráith. > 23. 73] Marthainn do chlann **Eachach Chaoimh**, > > 74] do'n druing fa mór aoibh is á*i*gh, > > 75] fa h-iomdha giolla, creach, is **giall** > > 76] do-bheirdís go **Cian** do'n ráith. > 24. 77] **Cinéal Laoghaire** mheic **Fhloinn**, > > 78] marthainn do'n chlainn fa mór á*i*gh, > > 79] do bhídis sin ag díol chliar > > 80] anuair nach bíodh **Cian** 'san ráith. > 25. 81] Is misi **Mac Liag** na n-each, > > 82] maith an bhreith mo bheith mar táim; > > 83] níor sum taithleach na n-each riamh, > > 84] an fad do bhí **Cian** 'san ráith. > 26. 85] **Ráith Ráithleann** an ráith úd thoir, > > 86] i m-bíodh mac mheic **Bhroin** go m-buaidh, > > 87] is iomdha ríoghradh dom' réir > > 88] i n-aimsir **Chéin** mic **Mhaoil Mhuaidh**. > 27. 89] **Bóthar na g-Carbad** so thuaidh, > > 90] go d-tigdís sluaigh **Chlainne Cais**, > > 91] um **Chian** mac **Maoil Mhuaidh** mic **Bhroin**, > > 92] nár fhill *a*riamh troigh tar ais. > > > --- > > p.101 > > 30. 93] **Dún Shaidhbhe**, an dún so thiar, > > 94] inghen sin do **Bhrian** ua **Táil**; > > 95] trí chéad bean do dhíoladh **baird** > > 96] do thigeadh le **Saidhbh** do'n ráith. > 31. 97] **Áth na g-Creach**, an t-áth-so thíos, > > 98] áth 'n-a n-déantaoi gníomh neach áigh, > > 99] trí chéad each le g-curthaoi srian, > > 100] do thigeadh le **Cian** do'n ráith. > 32. 101] **Bóthar na Muilte** so thíos, > > 102] thug sgís ar mhórán do mhnáibh, > > 103] ceathrachad miach go ma naoi, > > 104] do thigeadh gach laoi do'n ráith. > 33. 105] Is mé mac **Giolla Caoimh** cóir: > > 106] rachad do'n **Róimh** d'a d-tig cá*i*ch, > > 107] do cho*i*mhbhris mo chroidhe im' chliabh, > > 108] gan **Cian** do bheith isan ráith. > Bás **C*h*éin** & **Bhriain** & **Mhurchadha** i n-aon-bhliadhain amháin i g-cath **Chluana Tarbh** & i g-cath **Mhuighe Guilidhe**. Ar g-clos do **Dhonnchadh** mac **Briain**, **Cian** do mharbhadh do **Dhomhnall** mac **Duibh Dá Bhoireann**, táinig féin sluagh do neartughadh le **Mathghamhain** mac **Céin**, gur marbhadh leis **Cathal** mac **Céin** mic **Duibh Dá Bhoireann**. Teagmháil idir dhá mhac **Bhriain** .i. **Donnchadh** & **Tadhg**, i n-ar marbhadh **Ó Donnagáin**, **rí** **Aradh**. **Cairbre** mac **Cléirchín**, **rí** **Ua g-Cairbre** do mharbhadh i bh-feill ó **Maol Choluim Caoinridh*e*ach**. Sluagh le **Donnchadh** mac **Briain** & le **Tadhg** mac **Briain** do neartughadh le **Mathghamhain** mac **Céin** dar marbhadh **Domhnall** mac **Duibh Dá Bhoireann** le **Mathghamhain** i n-díoghail a athar. --- p.102 Sluagh le h-**Ua Ruairc** gur ionradh **Magh n-Aoi**, & gur marbhadh **Donnchadh** mac **Cathail**, & go rugadar **gialla** **Con*n*acht** leó. Bás **Anmchadha** **ríogh** **Ó Liatháin** ó **Mhathghamhna** mac **Céin** mic **Maoil Mhuaidh**. **Dunghal Ó Donnchadha** **rí** **Eoghanacht*a* Locha Léin** for chreich go **Gréin Cliach**, go ro marbhadh lais **Fionn mac Ruadraighe Í Donnagáin**, **rí** **Aradh**. **Flaithbheartach Ó Néill** le **Maol Seachlainn** mac **Domhnaill** i **Laighnibh**, gur ro airg siad an tír go **Leith*g*linn**, & gur ro marbhadh rí ***Ua* m-Buidhe**. Sluagh la **Maol Seachlainn** & le h-**Ua Néill** & le h-**Ua Maol Doraidh** go h-**Áth Cliath**, gur loisgeadh a raibh do thighthibh ó **dhún** amach ann, & go ro n-deachadar i n-**Íbh g-Cinnsealaigh**, & gur ro airg siad iad, gur ro tharrus creach d'a chreachadh, & gur ro marbhadh **Conghalach** mac **Conchubhair ~~Í~~ Failghe**, **rí** **Connacht**, & **Giolla Coluim Ó h-Aodha**, **rí** **Teabhtha**. Sluagh eile le **Maol Seachlainn** & le h-**Ua Néill** & le h-**Ua Maol Doraidh** go h-**Áth Cliath**, gur ghabhsat **gialla** **Laighean**, & go d-tugsad a **righe** do **Dhon*N* Chuan** mac **Dubhluing**. **Cill Dara** & **Glean Da Loch*a*** & **Cluain Ioráird** & **Sord Coluim Cille** & **Árd Macha** *do loisgeadh*. Fras chruithneachta do fhea*r*thain i **Magh Airgead Rois**. Callann anno Domini míle & 20 bliadhna, **Maol Seachlainn** mac **Domhnaill** **áirdrí** **Éireann** ocht m-bliadhna i **ríghe** **Teamhra** iar m-**Brian** go bh-fuair bás i g-**Croinnis Locha h-Ainninne**. **Domhnall** mac **Duibh Dá Bhoireann** do mharbhadh do **Mhathghamhain** mac **Céin** mic **Maoil Mhuaidh** & do **Dhonnchadh** mac **Briain**. **Mac Líag** árd-**ollam** **Éireann** d'fhághail bháis. Bás **Aongusa** mac **Carrtha Chalma** anno Domini 1021. **Domhnall** mac **Catharnaigh** d'**Íbh Chaisin** do bhualadh do **Dhonnchadh** mac **Briain** do chloidheamh i m-bun ordóige & a láime deisi, gur bhain de í, & gur marbhadh é féin 'n-a **éiric**. --- p.103 **Tadhg** mac **Briain** do mharbhadh d'**Eilib** arna furáliomh d'a **bhráthair** féin orra fealladh air, d'a n-dubhradh an rann: > 1. 1] Dá g-cluindís cluasa meic **Briain** > > 2] an úall-so do-ghniad na sluaigh, > > 3] do bad iomnár leis budh dhéin > > 4] ionradh gach tréin is gach trúaigh. > Mac **Domhnaill** mic **Duibh Dá Bhoireann** do dhalladh le*n-*a mhuinntir féin. Eirach an duibh-neóil írchra. Anno Domini M 22 **Ugaire** mac **Dúnlaing** **rí** **Laighean** & **Maol Mórdha** mac **Lorcáin** **rí** **Ó g-Cin*n*sealaigh** & a mhac do mharbadh do **Dhonn Shléibhe** mac **Maoil Mhórdha**, & é féin do mharbhadh do **Laighnibh** i n-**éiric** sin. **Dunghal Ó Donnchadha** **rí** **Chaisil** d'iontogha ó'n t-saoghal go **Corcaigh** i n-**oilithre**. **Cuan** .i. **Ó Lo*th*cháin** árd-**fhile** & **seanchaidh** **Céin** mic **Maoil Mhuaidh** do mharbhadh i n-a **éiric**, ar n-a bhraith do bhalad an t-sionnaigh. Anno Domini míle & 26, **Dunghal Ó Donnchadha**, **rí** **Chaisil**, d'eag i g-**Corcaigh** ar n-diultadh an t-saoghail dó an bhliadhain roimhe i n-**oilithreach**. Anno Domini míle & 27 sluagh le **Donnchadh** mac **Briain** gur ghabh **géill** bh-**Fear **Midhe**** & **Bhreagh**, & go n-deachaidh iarsin go h-**Áth Cliath**, & go n-dearna coinmheadh i n-**Áth Cliath** ó dhomhnach inide go céadaoin an bhra*i*th, ionnus nach raibh aon-teach i n-**Áth Cliath** gan coinmheadh, & **Donnchadh** féin annsa soilear mór mic **Amhlaoibh**. Naoi g-céad táinig ó **Áth Cliath** go **Laighnibh** ar n-gabháil **gialla** le chéile go **Ceann Coradh**. Sluagh le **Donnchadh** mac **Briain** i g-**Ceann Coradh** go n-deachaidh leó i g-**Connachtaibh** go **Cruacháin**, gur tugadh **géill** **Connachta** dhó ann. **Mathghamhain** mac **Céin** mic **Maoil Mhuaidh**, --- p.104 **rí** na **Naoi bh-Fonn**, & **Maol Seachlainn God** **rí** **Midhe** d'fhaghail bháis anno Domini míle 28. **Maol Ruanaidh Ó Maoil Doraidh**, **rí** **Tuaisgeirt Chinéil Chonaill**, do dhiultadh do'n t-saoghal & a dhol go **Clúain Fearta Breanuinn**, & ar sin go h-**Í Choluim Cille**. **Tadhg** mac **Giolla Phádraig** do dhul i n-**Íbh Mu*i*readhaigh** gur gabhadh mac **Muireadhaigh**, go d-tug gabhála móra lais. Sluagh la **Donnchadh** mac **Briain** d'a dhíoghailt sin go **Mac Giolla Phádraig** d'a d-tug creacha móra & **braighde** iomhdha lais; rugadar cuid d'a mhuinntir & do h-imreadh dochar luirg orra le **Mac Craith Ó Donnchadha**, do bhí fa sgaoil fa rígh h-**Ua n-Giolla Phádraig** & le **Mac Giolla Phádraig** féin, gur marbhadh mac **Gadhra** mic **Dúnaghaidh**, **rí** **Ó Maine**, agus **Maol Seachlainn** mac **Conchubhair**, **rí** **Corca M'ruadh**, & **Cian** mac **Cuiléin**, **rí** **Ua g-Conaill Gabhra**, & **Domhnall** mac **Seanchuin**, & **Eoghan** mac **Cuirc**, *&* **Conall** mac **Éigeartaigh** gona dhís **bhráthair**. FINIT.