#The Irish version of the Historia Britonum of Nennius #### Corpus of Electronic Texts Edition ### Background details and bibliographic information The Irish version of the Historia Britonum of Nennius ===================================================== Author: [unknown] ----------------- ### File Description James Henthorn ToddElectronic edition compiled by Beatrix Färber, Philip T. Irwin Funded by University College, Cork and Professor Marianne McDonald via the CELT Project, formerly CURIA 2. Second draft, revised and corrected.Extent of text: 16475 words#### Publication CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College, Cork College Road, Cork, Ireland—http://www.ucc.ie/celt (2002) (2008) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland. Text ID Number: G100028Availability [RESTRICTED] Available with prior consent of the CELT project for purposes of academic research and teaching only. #### Sources **Manuscript sources**- Dublin, Trinity College Library, MS H. 3. 17. (D). A miscellaneous volume, containing tracts from centuries 14, 15 and 16. Formerly in possession of **Duald Mac Firbis** and **Edward Lhuyd**. In this MS, the copy of the Leabhar Breatnach is on p. 806 b; probably written in the 14th or early 15th century and forms the basis of Todd's edition. Errors have been corrected by the editor, collating MSS. B and L.- Dublin, Royal Irish Academy, MS 23 P 12 (Book of Ballymote), written in the 14th century (B). In the order of sections this MS differs from D; it contains various interpolations.- Dublin, Royal Irish Academy, MS 23 P 2 (Book of Lecan), written in 1427 (L).- Dublin, Royal Irish Academy, a 12th century fragment in Lebor na hUidre (U). Fragment starts with 'acht ceana, a rig, ol se' (p. 94, section XIX) and runs until end of section XXIV.- The Book of Ui Maine, written before 1423, when the scribe **Faelán Mac an Gabhann** died. This MS was not accessible for consultation by Todd.**The Latin Nennius: editions and translations**2. Nennii Historia Britonum ad fidem codicum manuscriptorum recensuit Josephus Stevenson. Londini, 1838. 3. British History and Welsh Annals. Nennius edited and translated by John Morris. London & Chichester, 1980. **The Irish Nennius: editions and translations**2. Rev. Edmund S. J. Hogan, The Irish Nennius from L. na Huidre [1a. Text and transl.]. (Todd Lecture Series VI), Dublin, 1895. (Fragments of Sex Aetates mundi and of the Historia Britonum). 3. Heinrich Zimmer, [Latin transl. of the Irish Version of the Historia Brittonum of Nennius] in: Chronica Minora Saec. IV-VII. Ed. Theodor Mommsen, Mon. Germ. Hist. Vol. III, 1898, 143-219. 4. A. G. van Hamel, Lebor Bretnach. The Irish version of the Historia Britonum ascribed to Nennius. Edited from all the manuscripts [with the Latin version]. Irish Manuscripts Commission, Dublin, 1932. **Secondary literature**2. Arthur de la Borderie, L'historia Britonum: attribuée à� Nennius et l'historia Britannica: avant Geoffroi de Monmouth par Arthur de la Borderie. Paris, 1883 3. Heinrich Zimmer, Nennius Vindicatus. Über Entstehung, Geschichte und Quellen der Historia Brittonum, Berlin 1893. 4. Max Förster, War Nennius ein Ire? In: Finke-Festschrift, Marburg 1925, 36–42. 5. Sir H. Howorth, 'Nennius' and the 'Historia Britonum', Archaeologia Cambrensis. 6 Ser. XVII. 1917, 87–122, 321–45; 1918. XVIII. 199-262. 6. A. H. Krappe, Note sur une épisode de l' Historia Britonum de Nennius, Rev. Celtique XLI (1924) 181-188. 7. F. Liebermann, Nennius the author of the Historia Brittonum. In: Essays in Medieval History presented to T. F. Tout. Manchester 1925, 25–44. 8. J. Loth, Remarques à� l'Historia Britonum dite de Nennius, Rev. Celtique XLIX (1932) 150-165; LI (1934) 1–31. 9. Rudolf Thurneysen, Zu Nemnius (Nennius), Zeitschrift für celtische Philologie 20 (1936) 97–137, 185–191. 10. David N. Dumville, 'Some aspects of the chronology of the Historia Brittonum', Bull Board Celt Stud 25 9 (1974) 439–445. **Reviews and Notices**2. J. Vendryes, Études Celtiques III, 1938, 168-170 [Notice]. 3. I. Williams, Notes on Nennius. 2 Facs (Univ. of Wales Board of Celtic Studies Bulletin VII. 1935, 380-389.) **The edition used in the digital edition**2. Leabhar Breathnach annso sis: The Irish version of the Historia Britonum of Nennius. Edited with a translation and notes [from the Books of Lecan and Hy Many]. J. H. Todd (ed), First edition [16 + 288 + 130pp.] Irish Archaeological SocietyDublin (1848) ### Encoding #### Project Description CELT: Corpus of Electronic Texts #### Sampling Declaration The present text represents even pages 22-286 of the volume. Editorial preface, introduction, and translation have been omitted. Corrections on the Errata slip were integrated into the digital edition. The original text ended with the end of section XXIV. The text following section XXIV is contained in an appendix; it includes wonders of the Island of Britain and the Isle of Man; a tract on Pictish history (XXVII to XXIX) with a poem in section XXX; an abridged translation of Bede's History; and the Legend of St Cairnech. #### Editorial Declaration ##### Correction Text has been checked and proofread twice using NSGMLS. All corrections and supplied text are tagged. ##### Normalization The electronic text represents the edited text; errata have been integrated and rendered . Todd's additions to the text supplied from other witnesses are tagged . Where Todd restored the text from various witnesses, rather than from one witness in particular; this is tagged . Place names, personal names (including established epithets) and names of days and months are capitalized. 'Naem' and 'Patricius Sanctus Episcopus' used as a title, 'Tigearna' used as a vocative, and 'Eclais' used for the Church as an institution, are capitalized. The ocus sign has been rendered &. 'Dalriatai' and 'Corcomruad' are rendered 'Dal Riatai' and 'Corco Mruad' according to CELT practice. Any letter with an horizontal stroke is rendered &[the letter]macr; in the SGML file. Spelling of definte article and preposition i (written as one or two words in the text) is normalized to is in, is na. ##### Hyphenation Soft hyphens are silently removed. Words containing a hard or soft hyphen crossing a page-break have been placed on the line on which they start. Initial nasalization, t- and prefixed h- have been hyphenated off, except in non-native proper names and Latin words. Notae augentes -sa, -se(a), -si(u) have been hyphenated off. ##### Segmentation div0=the history; div1=the section within the Historia; paragraphs and page-breaks are marked. ##### Standard Values Dates are not tagged. ##### Interpretation Personal names, collective names and placenames are not tagged. Neither are names of professions and social roles. Numbers are not tagged. Such tagging is envisaged in a future edition. In Roman numerals, especially common in AD dates, the suprascript o of the hardcopy edition has not been retained. #### Canonical References This text uses the DIV1 element to represent the Historia. ### Profile Description Created: By (an) unknown author(s) in Irish monastic scriptoria. Date range: Early medieval period.#### Use of language ##### Language: [GA] The text is in Middle Irish. ##### Language: [LA] Some words and phrases are in Latin. ##### Language: [AS] A few words are in Anglo-Saxon, possibly corrupted. ##### Language: [EN] Notes are in English. ### Revision History * (2015-11-27) Beatrix Färber (ed.) * Corrections to line numbering made as submitted by Katja Ritari. * (2009-18-07) Beatrix Färber (ed.) * div1 elements renumbered; header modified. * (2008-08-29) Beatrix Färber (ed.) * Keywords added, file validated, addition to bibliography made. * (2005-08-25) Julianne Nyhan (ed.) * Normalised language codes and edited langUsage for XML conversion * (2005-08-04T15:26:38+0100) Peter Flynn (ed.) * Converted to XML * (2002-08-15) Beatrix Färber (ed.) * Additional markup of additions from other witnesses; markup of numbers, dates; editorial changes in line with digital edition of English translation; file-reparsed; word count updated; HTML file created. * (2001-08-10) Beatrix Färber (ed.) * HTML file created. * (2001-05-22) Beatrix Färber (ed.) * Provisional header created; file parsed; markup of *div1* and poetry lines; abbreviations marked; Latin phrases tagged, witlist inserted. * (2001-04-19) Beatrix Färber (ed.) * File converted to ASCII. * (1995-05-22) Philip T. Irwin (ed.) * Text TACTed; minor corrections made. * (1995-04-07) Philip T. Irwin (ed.) * Second proofing of text; editing of text; application of structural markup. * (1995) Students at Department of Irish History, UCC (ed.) * First proofing of text. * (1995) Students at Department of Irish History, UCC (ed.) * Data capture by scanning. --- #### Corpus of Electronic Texts Edition: G100028 ### The Irish version of the Historia Britonum of Nennius: Author: [unknown] --- p.24 Ego Nemnius Elodugi discipulus aliqua excerpta scripere curauai .i. ro deithniges go ra sgribaind araile do lamarta, & me Nenamnis disgibail Eludaig, daig ro dermaid beas & aimeagna in --- p.26 ceneoil Breatainia seancasa & bunadana na cetdaine cona filit *i soraithme* a sgribandaib nach a lebraib. Messe imorro, ro comtinoili-sa na sencasa fuarasa in analtaib na Roman, as na cronicib na sruithe noeb .i. Assuidir & Cirine & Easebii, in analtaib Saxan & Gaedil, & ina fuaras o tidnocol ar n-arsa fein. Britonia insola a Britinia filio Isocon dicta est .i. o Britan rater inis Bretan, no atberaid araile gomad o'n ti as Brutas no ratea .i. an ced consal ro bai a Romancaib. Albion imorro ro b'e ced ainm indsi Breatan. Ocht ced mile cemend fot indsi Breatan. Da ced mile cemind ina lethet. Ocht prim-cathracha .xx. indte, & ate andso a n-anmanda *do reir eolach Bretan*. --- p.28 Caer Gortigernn. Caer Grutus. Caer Mencest. Caer Luill. Caer Medguid. Caer Colun. Caer Gusdirt. Caer Abrog. Caer Caradog. Caer Brut. Caer Machod. Caer Lunaind. Caer Oen. Caer Irangin. Caer Pheus. Caer Don. Caer Loninoperuisc. Caer Grugan. Caer Sant. Caer Legun. Caer Gnidiud. Caer Breatan. Caer Leiridoin. Caer Pendsa. Caer Druithgolgod. Caer Luiticoit. Caer Urnocht. Caer Eilimon. Isit imda a cathracha genmota sin, *diarmedhe a ratha & a caistel cumachta*. Ceithri ceinela aittreabaid inis Breatan, .i. Gaedil & Cruithnig & Breatnaig & Saxain. Indsi **Guta** ria aneas, **Abonia** aniar etarru & Eire .i. Manaind, & Indsi Orcc ria atuaid. *Ascnaid h-Ere seach inis Breatan siar deas co --- p.30 fota. Benaid imorro inis Bretan seach h-Erinn saer-thuaid co cian*. Diairmithe *dno* a locha *agus a srotha*. Da prim-sruth indti .i. **Tamus** & **Sabraind**; is forra-saidein seolaid longa & barca insi Breatan *co sedaibh & go mainibh indse Breatan uile*. Ro linsat Breatain in n-insi uile ar tuacute;s dia clanaib, o Muir n-Icht co Muir n-Orc *& fo allad & airrdercos.* Iar n-dilind tra da randad in doman a tri *idir tri --- p.32 maccu Nae* .i. Eoraip & Affraic & Assia. Sem an n-Asia. Cam an Affraic. Iafeth an Oraip. Ise cet fear do sil Iafeth tainic *ar tus* in n-Eoraip .i. Alanius co n-a tri macaib .i. Isacon & *Gothus no* Armion & Negua. Ceithri meic ag Isacon .i. Francus, Romanus, Britus, Albanus. Armon *umorro* .u. meic lais, Gotus, Uilegotus, Cebetus, Burgandus, Longobardus. Tri meic Negua, Uandalus, Saxo, *Boarus. Saxo mac Negua is uada ataid Saxain*. Britus, imorro, is uad Breatain, mac saidein Isacoin, *mic Alani*, mic Fethuir, mic Ogamain, mic Tai, mic Buidb, mic Semoib, mic Athacht, mic Aoth, mic Abair, mic Roa, mic Asra, mic Iobaith, *mic Ioban*, mic Iafeth, mic Nae, *mic Laimiach* Is amlaid sin at fiadar a seancasaib Breatan. Innisdar imorro a n-analtaib na Romanach. Aenias mac Anacis do tiachtain iar toghail Trai co h-Eatail, & tugasdair --- p.34 Lauina ingean Ladin mic Puin mic Pic mic Saduirnd &c. Iar marbadh Tuirnd & iar n-eg Ladin in rig ro gab Aenias rigi Ladiandai, & ro cumdaiged in cathraig Albalonga la h-Ascan mac Aeniasa, & tugasdar seitig, & rugasdair mac do .i. Siluius, *fo cetoir*. Siluius iardain tugasdair seitig, & ro ba torrach, & adfet do Ascan bean a meic *do beith torrach, i.* alachta, & ro faid teachta co *a* mac co ro faidid a druid do tabairt ardmesa ar a mnai co feasad in ro ba mac, nó'n ro ba h-ingean ro teacht. Do coid in druid, & adbert *iar tiachtian* in druid re h-Ascan conad mac do bai 'na broind; & adbert comad tren, & co muirfead a athair & a mathair, & comad misgneach la cach. Marb tra a mathair dia breith. Ro h-ainmnigead soin .i. Britis, & ro h-ailed iardain. Britus *din* mac Silui mic Ascain mic Aeniasa mic Anacis, mic Caipen, mic Essarc, mic Trois, mic h-Airic, mic Idus, mic Dardain, mic Iob, mic Sardain, mic Ceil, mic Polloir, mic Zorastreis, mic Mesraim, mic Caim, mic Nae, filii maledicti ridenteis patrem, mic Nae. --- p.36 Tros *imorro* mac Airictondus da mac lais .i. Ilium & Asarcus; is leis ro cumdaiged Ilium .i. Troi; is do ro ba mac Laimidoin, athair Priaim. Asarc imorro athair Capen, Caipen athair Anacis, Anacis athair Aeniasa, Aenias athair Ascain sen, athair Britain exosi .i. Britain misgnech. Is amlaid sin tugasdair ar senoir-ne uasal .i. Guanach, geinilach Breatan a cronicib na Romanach. --- p.38 Iar n-il bliadnaib iardain, do reir fasdine in druadh, do rala do Britus beith ag saigdeoracht a fiadnaisi in rig .i. a athair, co ranig in t-saiged uada a toll arach in rig, & gor marb in rig fo cetoir ainnsin .i. a athair fein, & co ro h-indarbad son *o'n* h-Eatail iartoin for indsib mara Torrian, & indarbaid Greig h-e as na h-indsib a g-cinaid Tuirnn do marbad do Aenias. Tanig a Francaib iardain, *ocus* ro cumdaiged leis **Torinis**, *& nir fuilngead andsin h-e*, & tanig iardain a n-inis Breatan, coro gab a rigi, & co ro h-ainmniged in inis *uadh*, & go ros lin dia claind & dia cined soin. *Agus conad h-esin* tosach a trebe, do reir na Roman. DE RIGAIB ROMAN *ANDSO*. ------------------------ Ianus .i. Ian rig na n-**Eperda**, ise ced rig *ro gab* Romanchu, *agus* is uad ainmniger mi Enair. Sadurnd iardain. Ioib iardain. Dardan mac Ioib iardain. Piccus mac Ioib *iardain*. Funus *mac Piccus* xx. *bliadhan*. Ladin a mac .l. *bliadhan*. Aenias a. iii. Ascan a. xxxiiii. Siluius xii. cona ro --- p.40 marb a mac, n. Britus, *amail ro raidseamar*. Siluius ainim gach rig o soin *ille*, co toracht Romal mac sidein Rea Siluiae ingeine Numitair, mic Proic Siluii, mic Auentine Siluii, mic Araimulisi Siluii, mic Agraippae Siluii, mic Tiberne Siluii mic Albani Siluii, mic Ascain Siluii, mic Postaime Siluii; brathair side & Britis da mac Siluii mic Ascain mic Aeniasa iat. Postomus a rigi Roman xxxix. Britas a rigi *indsi* Breatan xxx. bliadain. Postomios a brathair a rigi Roman ut diximus. Heile sagart ba flaith mac n-Israthel, & is na comair rugad ind airc is in daire, & tugad fo cedoir. O gabail Britais go gabail Cruithneach a n-Indsib Orcc d. cccc. *bliadhan*; & ro gabsatar in trian tuaiscgeartach --- p.42 indsi Breatan ar egin o Breatnaib, & aittreabait ann cos andiu. Gaedil iardain ro gabsat in rand cetna na Cruithneach, & do ronsat aentaig re Cruithnib a n-agaid Breatan. Saxain ro gabsat iardain inis Breatan a n-aimsir Marciain in rig. Gortigearnn *dna* ba rig Breatan ann .i. lucht tri long tangatar as in Gearmain im da brathair .i. Ors & Aigeast go ro dicuirseat Breatnu in imlib na h-indsi. DE GABAIL ERENN AMAIL INDISIS NEMNUS. ------------------------------------- Ceid fhear do gab Eirind .i. Parrtalon cum mile hominibus .i. mile itir firr & mna, & ro fosbrithear a 'n-Eiri na n-il mileadaib, coras marb a n-aen t-sheachtmain do tam, *a n-digail na fingaili do roindi for a pathair agus for a mathair*. --- p.44 Nemead iardain ros gab *sen in Eirind*. Mac saidein araile Agnomain; ro athtreab a sil re ré cian *in Eirind*, co n-deachadar co h-Easbain, for teithead *in cissa* na Muiride .i. na Fomorach. Uiri Bullorum .i. Firbolg iardain & Uiri Armorum .i. Fir Gaileoin, & Uiri Dominiorum.i. Fri Domnann, sil Nemid annsin. Ro gab in n-Eirind iardain Plebes Deorum .i. Tuata de Danann --- p.46 is dib ro badar na prim eladhnaig. Edon Luchtenus Artifex. Credenus Figalus. Dianus Meidicus. Eadan *dna* filia eius .i. muimi na filid. Goibnen Faber. Lug mac Eithnega rabadar na h-uil-dana. Dagda *mor* (mac Ealadan mic Dealbaith) in rig. Ogma brathair in rig, as e a ranig litri na Sgot. Is iad na fir seo ro briseat cath mor for na muireadaib .i. for na Fomorcaib, & cor thaethsadar rompa ina tor .i. dun ro --- p.48 daingean for muir. Co n-deachadar fir Erenn ina n-dagaid co muir, coro cathaigseat friu co ros forro do glaeseat in muir uile acht lucht aen luinge, gor gabadar in n-inis iardain. No comad iad clann Neimid im Feargus leidh-dearg mac Neimid do togailseat in tor, &c. Tainig iardain dám ochtair, cona och*t* longaib, is co ro aittreabsath a n-Eirinn, & co ro gab rand mor de. Fir Bolg imorro ro gabsat Manaind & araile innsi archeana, **Ara** & **Ili** & **Rachra**. Clanda Gaileoin, imorro, mic Earcail ro gabsat Indsi Orc .i. --- p.50 Istoreth mac Istoirine mic Aigine mic Agathirir ro sgailseat aril, a h-Indsib Orcc .i. do cuaid Cruithne mac Ingu mic Luithe mic Pairte mic Istoreth mic Agnamain mic Buain mic Mair mic Faitheacht mic Iauad mic Iafeth; conad ro gab tuasceart innsi Breatan, & co roindseat a secht macu a searann a seact rannaib, & asé ainm cacha fir dib ata for a fearann. Seacht meic Cruithnig .i. Fib, Fidach, Fotlaid, Fortrinn, Cat, Ce, Cirig. *Ut dixit Colam Cilli > 1. Moirfeisear do Cruithne claind > > Roindsed Albain a seacht raind > > Cait, Ce, Cireach cetach cland, > > Fib, Fidach, Fotla, Foirtreand. >* Agus co ro gab Aenbeagan mac Caitt mic Cruithni ardrighe na secht rand. Finachta ba flaith n-Eirenn is in re sin, *agus* ro gabsat giall Cruithneach. Do cuadar coicfhear imorro, do Cruthantuathib a h-Indsib --- p.52 Orcc .i. cuic brathri athar Cruithne co Francaib go ro cumdaigsead cathair ann .i. Picctatus no Inpictus, o na rinntaib ainmnigear; & co tangadar doris docum na h-innsi .i. docum na h-Erenn, co rabadar re cian ann, go ras dicuirseat Gaedil tar muir do cum a m-brathar. Clanna Liathain mic Earcail ro gabsat fearann Dieimtorum & Guer & Guigelle, go ras innarb Cohenda co *a* macaib a Breatnaib. DE IMTECHTAIB GAEDEAL ANNSO SIS. -------------------------------- IS amlaid seo imorro atfiadait na h-eolaid na n-gaedeal --- p.54 imteachta a n-arsaide toiseach. Ro bai araile fear soceanolach for loingeas i n-Eigipt, iar na h-indarba a rigi Sgeithia, in n-inbaid tangadar meic Israthel tre Muir Ruaid, & ro baidead Forand cona sluag. In sluag terna as gan badad, ro h-innarbsat a h-Eigipt in loingsech *soicenelach* ud, ar ba cliamain sium do Forand do baidead ann .i. Forann Cíncris. Roascnadar iarum in Sgeitheagdai co na clann is a n-Affraig, co h-altoraibh na Feilisdinach co cuithib Salmara, & eitir na Ruiseagdaib & sliab Iasdaire, & tar sruth m-bailb tres in Set Muiride co Colamnaib Ercail tar muncinn Gaididoin co h-Easpain; & ro aittreabaid *in Espain* iardain, co tangadar meic Milead Easpaine co h-Eirind co trichait cuile, co tricha lanamain cach cul, a cind da bliadan ar mile iar m-badad Foraind *im Muir Ruaid*. Rex hautem eorum mersus est .i. ro baidead in rig .i. Donn ag --- p.56 Tig Duind. Tri bandé in n-inbaid sin a flaithius Erenn, Folla, & Banba, & Eire, coro moideadar tri catha forro re macaib Mileadh. Coro gabadar meic Milead rigi iardain. Contensio magna facta est .i. ro fhas cosnam *mor* eter da mac Milead imon rige co ro sidistar a m-breitham iat .i. Amairgein *Glun Geal mac Miled, &* ba filid eisiden dna; *& is e in sidh do roinde* .i. raind Erenn a n-do, & rogab Eber *in leath* teas, & Eiremon *sa leath* tuaig; & *ro* aittreabaid a clanna an n-indsi *seo cus andiu.* Breatain tra ro gabsatar in n-insi seo is in treas --- p.58 aimsear in domain. Isin ceathramad aimsear in domain imorro ro gabsat Gaedil Erinn; is in aimsir cenna ro gabsatar Cruithnig tuasceart indsi Breatan; is in t-seised aimsear imorro tangadar Dal Riada co ro gabsat raind na Cruithneach, & is an amsir sin ro gabrat Saxain a raind a Breatnaib. Iar n-il aimsearaib tra ro gabsat Romain ard flathus in domain, & ro faedseat teachtaire co h-inis Breatan do cuingid giall & eitire, amail tugsat as gach tir *n-aile*. Do cuadar imorro na teachta *co* dimdach gan giall; ro feargaidead in rig imorro .i. Iuil Cesair re Breatnu, & tanig co lx. cuile co h-indbear srotha Tamais. Beallinos imorro ba rig Breatan in n-inbaid sin. Do cuaid imorro Dolabeallus air consul rig Breatan a comdail Iuil *Ceasair*, & ro teasgda milid in rig; is in amsir sin ro bris donind & anfad a longa, & do rathcuir in rig gan chosgur --- p.60 dia tir. Tanig imorro aris a cinn tri m-bliadan co tri .c. long cos in indbear cedna; ro suidigisdar imorro Dolobellus beara iaraind in n-atha na h-abann ara cind in catha, co torcradar na milead Romanach tres in n-engnam neamaicside sin .i. tres na grainib catha. Co ro tineoilid o Iuil, & co tardad cath is in fearann dianad ainm Tinuandrum, co remaid roime in cath sin & go ro gab rigi na h-indsi .uii. m-bliadna. xl. re gein Crist, ab initio muindi u.xxx.u. Iuil dna in ced rig Roman ro gab inis Breatan ro marbad --- p.62 ina h-airect h-fein, & is na h-anioir ro h-ainmnigsead Romain mi Iuil a cind .uii. m-bliadna xl. iar n-gein Crist. .íí. Cluid in rig tanaisde ro gab inis Breatan, *a cind cheathrachad bliadan agus a ceathair iar n-gen Crist*, & do rad ar mor ar Breatnaib, & rainig Inis Orcc iar cor áir a munntire, & iar mor dith a muinntire las in toiseach dianad ainm Caisebeallunus; tri bliadna deg & .uíí. mís a rige, co n-erbailt im Magnantia h-i Longbardaib ag dola do Roim *a* h-inis *Breatan*. Iar .uíí. m-bliadna. xl. ar ced o gein Crist, ro faiseat in rig & in Papa .i. Ealituherius sruithe uaidib co n-ebislib co Lucius co rig Breatan, co ro baisditea in rig, co rigaib Breatan arceana. .ííí. Suareis in treas rig tainig a m-Bretnaib; is leis do ronad --- p.64 clad Saxan a n-agaid na m-barbarda .i. Cruithneachu da .m. xxx. ar .c. ceimenn ina fad, & ase ainm in claid sin la Breatnachu Guaul; & ro forcongair clad aile do denam in n-agaid Gaedeal & Cruithneach .i. Clad Na Muice, & do rochairsin *iarsin* la Breatan co n-a toseachuib. .íííí. Carausius iardain tanig co crodu do digail Seuir ar Breatnaib co torcair rig Breatan leis, & co ro gab aedgu rig uime tar diden in rig .i. in t-imper; conad ro marb Allectus coraid Romanac, & co ro gab *side* rige iartain fria re *chiana*. .u. Condsantinus mac Constantin Moir mic Ailina ro gab inis Breatan, & adbath, & ro atnacht a Cairsegint .i. Minantia .i. --- p.66 ainm aile do cathraig sin; & fallsigid litri *i cloich* in adnacail a ainm, & forfagaib tri sila is in n-faithche os in cathraig sin, cona fil pocht is in cathraig sin. .ui. Maixim and seisead imper do gab Breatain. *Is na aimsir sin ro* tindcsnadh consaileacht ag Romancaib, & nir tograd Cesari for rig eile o sin amach. Is a na aimsir Maximin ro bai an t-apstal uas airmindeach .i. Naem Martain; *do Gaillia la Uleicsis doboden*. .uii. Maximain ro gab rigi Breatan, & rug *sloga* Breatain a Romanacaib co torcair lais Gradian in t-imper, & ro gab fein rigi na h-Eorpa; & *ni* ro leig uad na sluaig rug leis docum a m-ban & a mac nach a fearann, acht do rad fearanna imda doib *o tha in loch fil immullach Sleibe Ioibh* co Canacuic budeas & siar co duma Oichiden ait a fuil in chros argna, & is iad sin --- p.68 *Breatain Letha* & tarastair teas dogres, & is aire sin ro gabasdair eachtar-cineada tire Breatan, & ro marbtha Breatain a n-imlib a fearaind. Gradian imorro, cona brathair .i. Ualentinien a comrigi .ui. bliadna; is n-amsir ro bai in t-espoc uasal i Medolen forceallaid na cathlagda .i. Ambros. Ualanentinen & Teothas a comflathus ocht m-bliadna, is na h-aimsir ro tineolaid in seanad i Constantin .i. l. ar tri ccc. do srutib do dicur iris Maiccidoin .i. diultad in Spirid Naem; & is 'na aimsir ro bai Cirine uasal sagart i m-Beithil *Iuda* in t-eidirceartaigh cathlagda. Gradian ceana mar dubramar & Ualenten h-i rigi co ro rigad Maximen o na mileadaib a n-inis Breatan, & co n-deachaid tar muir a Francaib, & co ro foruaslaigid in rig Graidian tre brath --- p.70 magisdreach na milid .i. Parassis Mearobladis; co ro teith in rig co Lugdon, co ro gabad ann, & co ro marbad. Maximen & a mac Uictor a comrigi. Martain a Torinis in n-inbaid sin. Maximen imorro ro fadbaigid leis na consalu o etgu rigda .i. la Ualentinen & la Teothas is in treas licc on cathair Eigilia, & ro tamnaiged o cinn is in lug sin. Do rochair imorro a mac .i. Uictor h-i Francaib las in comit dianad ainm Arguba. O tus domain u. m. dc. xc., *co sin, do reir cach croinice sin.* IS amlaid sin indisid ardsanta na Breatan .i na. uíí. n-airdrigha do Romancaib for Breatan. Atbearaid imorro Romanaid is nonbhur uaidibh for Breatnaib .i. in t-ochtmad in Seuer tanaisi, atbath ag dul do Roim a h-inis Breatan. Constantin .xui. bliadna i rigi innsi Breatan co n-erbailt. Nai m-bliadna tra ar cccc. do Breatnaib fon cis Romanach. Ro h-innarbsat --- p.72 tra Breatnaig iardain neart Romanach & ni tardsad cís na cain doib, & ro marbsat na h-uile taiseachu Romancu ro badar a n-inis Breatan. Atracht imorro fo cedoir neart Cruithneach & Gaedeal dar broind Breatan & ros innarbsat cos in n-abaind dianad *ainm* Tin. Do cuadar iardain teachta Breatan i Romancaib co n-duba & co torsi moir, co fotaib for a ceandaib & co seataibh imdaib *leo*, na ro digladis forro *na toisigh Romanchu ro* marbad doib. Tugsatar leo iardain toiseachdu & consaluu Romancu & tairngairsit co na luga do gebdais in mam Romanach ciama trom. Do rochadar iardain na mileada Romancu & ro h-ordaigtea toisig & rigu for inis Breatan, & do codar na sloig iardain dia tigib. Ro gab fearg & torsiu Breatnu ar truma in ciacute;sa & in mama Romanaig leo, co ro marbsat na toiseachu ro badar acu a n-inis Breatan don dara cur. Cu n-erucht acu neart Cruithneach & Gaedel tar Breatnu doridais cor bo truma ina in cain Roman, ardaig a n-dicur *uile* as a fearann ro b'ail do Cruitheantuath & do Gaeidilaib. Do cuadar iardain Breatnaig co truag & co dearnamach *in aireact na Romanach*, as amlaid at fiatar a n-dul *& a* n-dromanna rompu ar imnáire, & tainig sochraide mor leo .i. sluag diairmithe do Romancaib, *&* ro gabtha tra rigi & toiseach foro --- p.74 iardain. Ba trom tra le Breatnu iardain in cis Romanach, cor marbsat a riga & a taisigu in treas feacht. Tangadar iardain flaiti Roman tar muir cor remaid cath dimor rompo for Breatnu, gor digailsit anair *a n-daine* forro, & cor lomairgsit inis Breatan im a h-or & im a h-airgead, co rugsat leo a srol & a sirig & a sida & a leasdair oir & airgid, co n-deachadar co m-buaid & coscair dia tigh. DE GABALAIB SACSAN *FODEASTA* ANNSO. ------------------------------------ Do rala tra iarsin cath ramraite & iar marbad na toiseachdu Romanducu ba tri la Breatnu iar tocaithim doib fon cis Romanach cccc.*tos* quadragintinouem annos. Gortigernd mac Gudail do gabail airdrigi Breatan & co tortromta h-e o uaman Cruthneachu & Gaedel & o nirt Amros rig Franc & Breatan Leatha. --- p.76 Tangudar tri **cuile** as in Gearmain .i. tri barca for indarba i rabadar na do bratair .i. Ors & Engist o fuilit Saxain; ise seo imorra a n-geinealach .i. Ors & Engist da mac Guectilis, mic Guigte, mic Guechtai, mic Guta, mic Boden, mic Frealaib, mic Fredoilb, mic Finde, mic Freann, mic Folcbhall, mic Gaeta, mic Uanle, mic Saxi, mic Neag. Britas mac Olonn o tait Breatain in Leatha, mic Eolonn, --- p.78 mic Feithiuir, mic Ogamain, mic Tai, no Teo, mic Boib, mic Seboib, mic Atheacht, mic Aoth, mic Abair, mic Raa, mic Eassa, mic Ioban, mic Ionan, mic Iafeth, mic Nae. Goirtigernn tra ro gabasdair h-i sid *a Roman* neart Cruithneach, & do rad doib in n-inis dianad ainim Teineth, Roinn imorro ainm Breatnach. Gradian & Aequit i rige Roman a n-inbaid sin. O gein Crist imorro .i. ccc.xluii. annos, & in aimsir in rig sin .i. Gortigernd, tainig Gearman Naem do proicept a n-inis Breatan, *agus do rigni Dia fearta agus mirbaile imdha ar in clerech sin in inis Bretan*, & ro ic sochaide & dos fug fo baithis & creidim. DE FEARTAIB GEARMAIN ANN SO SIS. -------------------------------- Iar tiachtain do Gearman in n-inis Breatan do chuaid do dunad in corad dianad ainm Benli do proceapt do. Tarasdair --- p.80 Gearman co na sruithib in n-dorus in dunaidh; do coid in doirsigi cos in rig im caingen in cleirig, ro raid in rig co na luigi dia m-beth na cleirig co cend m-bliadna in n-doras in dunaig ni torsid asdeach. Tainig in doirseoir cos in freagra sin do cum Gearmain. Tainig Gearman o'n doras amach trath feascair, & ni fidir conair no raga. Tanig aen do moghadhaib in rig as in caithrig amach, & ro thairbir a fiadnaisi Gearmain, & ros fug leis do cum a boithe co cain agus co failid, & ni roibe aigi do crod acht aen bo co na laegh, & ro marb in laegh, & bearbh, & do rad do na cleircib. Agus ro raid Gearman na ro brisdis a cnáma; agus ar na maireach tra ro mair in laegh a fiadnaisi a mathar. Do coid German do dorus na caithrac iar na mhaireach do h-earnaidi agallaim in rig. Is ann sin tanig fear i n-a rith, & sé lan do allas o cind co bond, & ro tairind do Gearman; atbeart --- p.82 Gearman ‘in creidi in Naem Trinnoid?’. ‘Creidim’ orse; ron baisd Gearman & do rat poic do, & ro raid ris, ‘eirig, anosa atbela, atait aingil De ag t'urnaide’; & do *choidh* faelig is in n-dun, & ro marbad las in rig; daig ba bés leis in rig marbad cach duine dia muinntir no toithchead re torgabail greine de deanam obre in dúine. Ro chaith Gearman in la co h-aidhchi a n-dorus in dúnaidh, co toracht an mog cedna. At beart Gearman ris, ‘fomna, fomna na roib neach do'd muindtir is in dun so anocht.’ Tugasdair fo ceadoir in nonbur mac do *bai occa* sa dun tall, & rug in cleireach leis dia tig *dorisi*, & do ronsat uile frithaire. Co tanig teine Dé do nim fo cedoir is in n-dun cor loisc *lucht na cathrach* eter mnaibh & firu, mili duini ar feirg De & Germain; & is sas cos aniu. Iar na maireach imorro, ro baisdid in mog ut co n-a macaib & co lucht in tire arceana, ro beandacht Gearman *e* co n-a claind. Caiteal a ainm, & bad rig *e*, & bad*ar* riga a meic tre --- p.84 brethir Gearmain, & a sil o sin ale, is in fhearann dianad ainm Pogus; ut dicitur is na salmain, *Suscitans a terrâ inopem, et de stercore erigens pauperem.* Saxain imorro in n-Inis Teineth, & Gortigernn *occa* m-biathad & ga n-eitiudh Saxain co caithaigset dar a cenn re Cruithentuath. Oro imdaigidar *tra* Saxain, foreimidseat Bretain a m-biathad nach a n-eidid, acht ro fogairseat Breatnaig *doibh* dulas uile. Ro freagair *doibh immorro* Engist, fear saige fortge, tuaiceall, foill, ar at connairc se Breatnu co fann gan milida gan arma, is seadh ro raid fris in rig Gortigernn do t-sunrad: Denam deg comarli, tiagar uaind is in n-Gearmain ar ceand milead co rabam sochaidaidhe a n-agaid ar namad. Atbert Gortigearnn a n-dola na teachta ar cenn milead; *& do coas*; & do rochradar ocht longa deg *co* milidaib togaide as a Gearmain. Is in loingeas sin tainig a inghean co h-Engist, is iside ba caime do mnaib Lochlainde uile. --- p.86 Iarsin imorra do rigne Engist flead *mor* do Gortigernn & dia sluag is in tig *rig* dianad ainm Centic Elinit; & ni roibe in Saxsain-berla ag neoch do Breatnaib acht ag aen fear. Ro gab imorro ingean Engist for dail na fleidhi .i. fina & siccera a leastraib oir & airgid, comtar mesgda meadarchain na sluaig; do cuaid tra demon i n-Gortigernn im ghrad ingeine Engist, & rola in berlaidh dia saigid dia cuinge d'on rig do h-Engist, & ro raid cidbe cungeas 'na tochra do bearthar do. Ró raid Engist tri comarle Saxan tuctar duind in fearand dianad ainm Congarlona 'sin berla Saxan, Ceint imorro is in berla Bretnuch. Do rad doib --- p.88 Gortigernn go faelte flaith Gurangona & ro fae las in n-ingein & ros car go mor. Agus raid Engist re Gortigernd bid misi t'athair & do comarleid & dia n-dearnda mo comarle ni caemsat na cineadaig eile ní duit; & ragar uam-seai Lochlaind ar ceand mo meic & meic seathur a mathur & cathaigsid a n-aigidna namad dorochradar co Mur Gual. Atbert Gortigernd a tocuired, & do cos ar a ceand, & do rochtadar Ochta mac Engist & Ebisa co .xl. long; & ro airgsead Indsi Orcc ic tiachtain a tuaid; & ro gabsat fearanna imda cos in muir Friseagda, .i. in muir fil a leith fri Gaedealu fo tuaid. No teigdis teachta ó Engist ar ceand long fos, & no tigdis sluaig nuadh cacha bliadna cucu, co ro forbarsead, & go ro linsat o Inis Tened co Cantarborg. Ba beag la diabul de ulc do roinde Gortigernd co tard fair a ingen fein do tabairt, co rug mac do. *Do* cualaid Gearman Naem *sin* tainig & cleirech dia muintir .i. Breathnach, do chairiugudh --- p.90 & do cosg Gortigernd; & ro tinóilid laich & cleirig Breatan uile imon caingen sin, & im caingin na Saxan; & atbert imorro Gortigernd re h-ingein, ‘Acht co ti cach a n-aen baile tabairsea do mac a n-ucht Gearman, & abair corob é a athair’, & do raid in n-ingean. Ro gab Gearman & atbert ris in mac, ‘Bid misi t'athair’ ol sé, & ro cuindig Gearman altain, & demeas, & cir, *& a* tabairt a laim na naiden; & tugadh, & adbeart Gearman: ‘A mic tabair sin a laim t'athar collaide;’ & adracht in naidhe & do rad in cír & in dimeas & in n-ailtini a laim Gortigernd, & adbert, ‘A mo poba’, ol sé, ‘déna mo bearradh, ár is tu m'atair collaide, Gearman imorro m'athair creidmi.’ Ro h-imdeargad im Gortigernd, & ro gab fearg co h-adbal, & ro teith ass a n-aireacht; & ro mallacht in popul Brethnach uile, & ro n-eascain Gearman *de duobus*. DO DUN AMBROISS ANNSO AGUS DIA TAGRA FRIS NA DRAITHAIB. ------------------------------------------------------- Ro tocuirisdair iardain Gortigernd cuice da druidh deg, co feasad uathib a ní bo coir do deanam. Do raidsid ris na druidi, ‘Sír imli innsi Breatan, & fo geba dun daingean do'd didean ar in cinél n-eachtrann dia tartaisi do thír & do righe, daig nod múirfid do namaid, & gébaid do tír & do talam tar t'éis.’ Ro tochleasdair Gortigernd co n-a sluag & co n-a druidib deisceart --- p.92 innsí Breatan uile, co rangadar Guined, & ro sirsead sliab Herer uile, & conad andsin fuaradar in dind os in muir, & fearand daingean, cor cumdaigeg h-e; atbertadar a druidi ris, ‘Déana-su sunda du dun’, ol siad, ‘ar ni caemnagair ní do co brath.’ Tuctha sair iardain & no tinolit adhbair in duin eitir cloich & crand, & rugad as uile in comadbar a n-aen aidce, & ro tinolit fo trí indsin in comadbur sin & rugad as fo tri. Ocus ro fiarfaig *tra* dia druidhthib cid dia da in t-olc*-sa* ar sé; ro raidseat a druidhe, ‘cuingid mac na feas a athair & marbtar leat & easrainter a fhuil tar in dun; *&* as amlaid *con n-icfidear* a cumdach.’ Ro laithe teachta uad fo inis Breatan d'iarraidh mic gan athair, & ro sírseat co mag Eilleite a tir Gleuisic, is and sin fuaradar na macu ag imain, co tarla deabaid etir da macam dib, con n-ebairt in mac fria araile, a duine gan athair, ní fhil maith agud edir. Ro h-iarfaigseat na teachta cid dia bo mac in gilla ris a n-abre siud? Atbert lucht na faithe, ‘ní eatamar,’ ol siad *‘ta --- p.94 a mhathair sunn,’ or siad*. Ro iarfaidseat dia mathair cid diar bo mac an gilla. Ro freagair in mathair ‘ni eadar-sa,’ ol si, ‘athair oga, & ni eadar cindas do rala im broind eitir.’ Tugasdair tra na teachta leo in mac sin co Gortigernn, & ro h-indisdair amail fuaradar e. Iar na maireach ro tinolit *in* sluaig coro marbtha in mac, & tugad co sin rig in mac, & adbert fris in rig, ‘cid ar nam tugad-sa cucaib’, ar sé? Ro raid in rig ‘do'd marbud-sa,’ ar sé, ‘& do'd coscrad, & do cosergud in duin sea do'd fhuil.’ Adbert in mac ‘cia ro h-incoisc duid-siu sin?’ ‘Mo draidhe,’ ar in ri. ‘Gairter alle,’ ol in mac, & tangadar na druidhi. Atbert in mac riu, ‘Cia ro raid ribsi na cumdaiger in dun so no co coiseacarta *do m'fhuil-sea* ar tus?’ & ni ro freagradar. ‘Do eadar-sa,’ ol se, ‘in ti do'm radsa cucaib dar bar n-aiceodh is e do rad foraib-si in bréag do cantain.’ ‘Acht ceana, a rig,’ ol sé, ‘foillsigfead-sa fírinde duid-siu, & fiarfaigim du'd draithib ar tús, cid ata a folach fo'n n-úrlár so in ar fiadhnaisi.’ Ro raidsead na druidi ‘noch n-eadamar’ ar siad. ‘Ro eadar-sa’ ol sé: ‘atá loch uisce ann; féachar & claeter.’ Ro claeded & frith *in loch and*. ‘A fhate ind rig,’ ar in mac, ‘abraídh cid ata im medon in locha?’ ‘Ni fheademar,’ ol siad. ‘Ro featar-sa,’ ol sé, ‘atáit dá clar cisdi mora ann in n-agaid a n-agaid, & tucthar as *iat;*’ *& feagtar & tucadh as;* & ‘a druidhe,’ ar in mac, ‘abraídh cid ata etir na clar leastraibh ud?’ ‘ni eademar,’ ar siad. ‘Ro feadar-sa,’ --- p.96 ar sé, ‘áta seol brat *and*;’ *& tuctar as, & frith in seol* timmarcté etir na da clar cisdi. ‘Abraíd, a eolcha’, ar in mac, ‘cid ata a meadon in n-éadaig ud?’ & ni ro freagradar, *ar ni ro thucsatar*. ‘Atait dha cruim ann,’ ol sé, ‘.i. cruim dearg & cruim geal; scailtear in t-eadach.’ Ro scailead in seol brat, *&* ro badar na da cruim na codlad ann. *Ro raidh in mac* ‘feachaidh-se a n-dingnaid anosa na biasda.’ Adrucht cach dib co araile co raibe cechtar de ic srainead a ceile, & *co robatar* ic imleadrad, & ic imithe, & no h-innarbthad in cruim dib araile co meadon in t-siuil, & in feacht aile cho imell. Do ronsat fa trí fon n-indus-*s*in. In cruim ruaid tra ba fand ar tus, & ro h-innarbtad co h-imeal in n-eadaid; in cruim taitneamach imorro ba fann fo deoig, & ro teich is in loch, & ro sineasdair in seol fo cedoir. Ro h-iarfaid in mac do na draidhib; ‘innisidh’ ar se, ‘cid faillsigis in t-ingnad sa?’ ‘Ni eadamar,’ ar siad. ‘Do géan-sa’ *ar in mac* ‘a fhaillsiugad do'n rig. Is é an loch flaithius in domain uile, & isé in seol do flaithius-*s*iu a rig. Isiat na da cruim imorro *na da neart* .i. do neart so co m-Breathnaib, & neart Saxan In cruim ruad, is i do h-indarbad ar tús do'n flaithius do neart-so; neart Saxan imorro in cruim *gel* ro gab in seol uile acht beag, .i. ro gab inis Breatan acht beag, co ro h-indarbsatar neart Breatan fo deoig. Tusa imorro, a rig Breatan, eirig as in dun so, ar ní caemais a cumdach, & sír inis Breatan, & fo geba do dún féin.’ Ro raid in rig, ‘caide do comainm-siu a mic,’ ol se; ro freagair in gilla, ‘Ambros,’ --- p.98 ol she, ‘m'ainm-se’ (is é sin in Embros Gleutic rig Breatan,) ‘Can do cenel?’ ar in rig. ‘Consul Romanach,’ ol se, ‘m'athair-se, & bid e seo mo dun.’ Ro leig tra Gortigernd in dun do Ambros, & rige iartair Breatan uile, & tainic co n-a draidhib co tuaisceart insi Breatan, .i. gus an fearann dianad ainm Gunnis, & ro cumdaig dun ann, .i. Caer Gortigernd a h-ainm. DO CAITHIGHECHT GOIRTHIMIR. --------------------------- Iartain tra atracht Gorthemir coscrach, mac Gortigearnd, co na brathair, .i. Caitcearnd, in n-agaid Engist & Orsa, *&* ro cathaigseat Breatnaig maraen riu co h-amnas, co ro --- p.100 h-indarbsatar Saxana co h-Inis Teineth, & ro gabsat Breatain fo tri forro in n-inis, co toracht cobair cucu as in Gearmain, & ro caithaigseat fri Breatnu cach tan ba leo coscar, tan aile ba forro. Ocus do ro rad Goirthemir ceithri catha dóib, .i. cath for bru Deirgbeint & cath for bru Rethenergabail & is ann do rochair Osra & Catigernn mac Gortigernn, & cath for bru Mara Icht, & taifnigther Saxain co a longaib muliebriter, *& cath for bruaigh Episfort*. Marb imorro Gortimpir *iar n-aimsir m-bic* ocus a dobairt fria Breathnaib gar ré n-ég a adnacail for bru mara, & ni ticfaitis guill etir in indsi iardain. Ni dearndsat Breatain in ní sin. Adracht neart Saxan iar sin, ar ba cara doib Gortigernd ar daig a mna. --- p.102 Do rala imorro, iar n-eg Gorthemir & iar sídh Engist & Gortigernn, do ronsat Saxain meabail sor Breathnaib, .i. Breatain & Saxain do tinol in n-aen baile *amail bid do sid .i. Engist & Gorthigern* fo comlin gen armaib ac cachtar n-ai *dib*, act tugsat Saxain sceana eturra & am maelana, & ro marbsat na Breatnaig badar annsin uili ocht Gortigearnn na aenar, & ro ceangladar Gortigearnn, & do rad trian a fearaind tar ceand a anma, .i. Allsaxan & Sutsaxain & Mitilsaxan. No forcanad imorro Gearman in dí Gortigearnd co ro léiged a mnai *.i. a ingen*. Ro teith & ro folaig ré n-Gearman is in fearann dianad ainm Goirtigearnmain, & do chuaid Gearman co clercib Breatan, & ro bai cetracha la & aidche ann; & do chuaid arisi Gortigearnd for teiched na clereach co a dun, & do cuadar na diaig, & ro badar tri la & tri h-aidchi annsin in n-aine; & ro loisc teine De do nim *in di* Goirtigearnn and sin co n-a h-uile muinnteri. --- p.104 Adberat araile is do dérchaíniudh adbath for faenduil a l-log i l-log. Adbert araile is talam do sluig in agaid ro loiscedh a dhun. Robadar imorro, tri meic oca .i. Gortimper, is esidhe ro cathaid fri Saxann; Caitigearnn; Pascannt, is do side do rat Ambros ri Breatan, Bocuelt & Gortigearnmain iar n-eg a athar; Faustus Noem, mac a ingene, & Gearman ro m-baisd & ro n-ail & ro forcan; & teachtaid in cathraig for *bru* srotha Raen. Nemnus adbert so. Fearmael fil anosa for fearann Goirtigerndmain, mac Tedubre, --- p.106 mic Paistceann, mic Gooidicann, mic Morut, mic Alltad, mic Eldoc, mic Pauil, mic Mepric, mic Briacat, mic Pascent, mic Gortigearnd, mic Guatail, mic Guatulin, mic Gloa. Bonus & Paulus & Muron tri meic *oile* Gloa, is eside do roine in catraig **Cairglou .i. Glusester** for bru Sabrainde. Do cuaid Gearman dia tir. Padraic tra in n-inbaidh sin i n-daire i n-Eirind ic Miliuc, & *is is in aimsir sin* ro faideadh Pledius cum n-Eireann do proicept doib. Do cuaid Padraic d'foglaim bo deas, co ro léig in canoin la Gearman. Ro h-indarbad Pledius a h-Eirinn, & tanig co ra fogain do Dia i Fordun is in Mairne. Tanig Padraic do cum n-Eirind iar foglaim, & ro baist firu Ereann. O Adam co baithis fear n-Eireann, u.m.ccc.xxx. Fearta Padraic do indisin daib-si a firu Ereann, is usce do loch annsin, *& is --- p.108 liaither gainem mara and sin, & lecfead daib sechaind co se can cumair & can faisneis indisin co leicc.* Ro gab tra neart Saxan for Breatanib iar n-eg Gortigearnd. Ro gab Ochta mac Engist, rigi forro. Ar a uidi no cathaigid Artur & Breatain riu co calma, & do rad da cath deag doib, .i. in ced cath in n-indbear Glein; in tanaiste & in treas & --- p.110 in ceathramad & in cuicead cath for bru Dubglaisi; in seiseadh cath fhor bru Bassa; ocus in seachtmadh cath a Caill Caillidoin .i. cait Coit Cleiduman; in t-ochtmhadh cath im lesc Guinidoin; is and sin ro imarcor Artur delb Muire for a gualaind, & ro teilgistar na Pagáin. In nomad*cath* i cathraig ind Legoin; in dechmead --- p.112 in Robruid; a do deag is ann ro marbhadh *la láimh Artúir xl. ar ocht chetaib i n-aen lo, & ba leis coscur intib seo uile*. No chuindgidís imorro Saxain na fortacht doib a Germania & rigi foro, co h-Ida is eiside ced rig ro gab uadaib i-fos indbir Oníc .i. fri Umbria, atuaid. Ida filius Eabba. Enfledh filia Eduinni toiseach riam ro baistedh do Saxanaib in n-inis Breatan. INCIPIT DO H-INGANTAIB INDSI BREATAN AND SO SIS. ------------------------------------------------ In ced ingnad indsi Breatan Loch Lomnan; lx. inis ann; lx. carrag & lx. sruth ind, & aen sruth as, .i. Leamain. --- p.114 In t-ingnad tanaiste, indbear srotha Tranon ar linadh ó bonn fria aen tuind, & traig amuil *cach* muir eile. In treas ingnad, na h-uisce teindte. In ceathramad ingnad, tobar salaind indte. In cuicead *ingnad*, da builg uaineinte inber Sabrainde; do --- p.116 gnid troid, & brisead cach a ceile díb, & tiagait for culu do ridise, ocus condrecaid doridise, is amlaid *sin* bid do gréas. In .ui.edh *ingnad*, Loch Heilic cen uisce ind ná ass, & ceanel sain éisc ann cacha h-airde, & ni soich do duine acht co glun; .xx. cubat ina fad, & 'na lethead; & bruacha arda *ime*. In .uii.mad *ingnad*, ubla for uindsind ag sruth Goais. In t-ochtmad ingnad, fochlaid fil i tír Guent & gaeth tri bith as. In nomad, altoir fil h-i Loingraib, fuilngid é in aér comaird cide fir o talmain suas. In deichmead *ingnad*, cloch fil for carn in Bocuilt, & a tealtad con Artuir indte; & cid bearar fon doman fo geba for in carnd cenda. --- p.118 In .xi.ad *ingnad*, fil adnacul i fearann Argingi, tan .uii. traigi, tan .x., in tan .xii., in tan a cuic deag ina fad. In dara *ingnad* deag, cloch for eas i m-Brebic. In treas *ingnad* deag, bro for bleith do greas im Machlind, i Cuil, act Dia Domnaig, fo talmain imorro do cluintear. Ata tipra in grain im Meadon, .i. tipra o silenn gran can anad. *Ata *dno* ann tibra ó m-brúchtad cnaime en do ghrés 'sin tír chétna.* Atait dna eoin diairmide ann in araile carraig, & lait fo'n muir amail bid i n-aer. Ata dna bairrneach for carraig inte, .i. bairrneach oc Ceoil tricha mile cemenn on muir. Atá *dno* glenn i n-Aengus, & eigim cacha h-aidchi Luain and, & Glend Ailbe a ainm, & ni feas cia do gni fuith. INGANTA MANANN ANN SO SIS. -------------------------- .i. in ceadna, traig cen muir. --- p.120 In tanaísdi, ath fuil foda o'n muir, & línaidh in tan línas muir & tráighidh in tan traigis muir. In treas, cloch imtigeas a n-aidcib ata i n-Glind Cindenn, & cia foceardar im muir no i n-eas bidh for bru in gleanda cedna. DE CRUITHNEACHAIB INCIPIT. -------------------------- A tir Traicia tra tangadar Cruithnigh, .i. clanda Gueleoin mhic Ercoil iad. Agathirsi a n-anmanda. Seisiur brathar tangadar toiseach, .i. Solen, Ulfa, Nechtan, Drostan, Aengus, Letend. Fatha a tiachtana .i. Policornus, ri Traigia, do rad gradh da siuir, co ro triall a breth gan tocra. Lodar iar sin --- p.122 tar Romanchu co Frangcu, & cumtaighit siat cathair ann .i. Pictauis, a pictis .i. o n-armtaibh. Ocus do rat ri Frangc grad dia siair. Lodar for muir iar n-deg in t-seiseadh brathar .i. Leitind. I cind da laa iar n-dul for muir atbath a siur. Gabsat Cruithnigh Inbher Slaine i n-Uib Ceindselaigh. Atbert riu Cremhthand Sciathbhél, ri Laighen, do beradh failti doibh ar dichur Tuaithe Fidhbha. --- p.124 Adbert Drostan, drui Cruithneach .i. bleagon uii. xx*t*. bo find do dhortugh m-baille i f-fearfaidhi in cath. Do ronnad indí sin, & do ronnadh in cath doibh .i. cath Arda Leamnachta in Uibh Ceindselaigh. Gach aen nó ghontís no laíghed is in leamnacht ni chumgadh a neim ni do neoch dibh. Ro marbtha dna iartain Tuatha Fidhbha. Marb ceathrar do Chruithneachaibh iar sin .i. Drostan, Solen, Neachtain, Ulfa. Gabais Gub & a mhac .i. Cathluan neart mór a n-Erinn, gor indarbsadar Erimhoin & go tarda mna na fear ro baitea immaille fri Dond doibh .i. mna Bresse & Buaisse &*ra*. Anais seiser dibh os Breaghmaigh. IS uaidibh gach geiss, & gach sén, & gach sreódh, & gotha en, & gach mana. Cathluan ba h-aird-ri orro uili, & is é cet rí ro gab dibh a n-Albain; lxx. righ dibh for Albain o Chathluan gu Constantin, & is é Cruithneach deidheanach ros gab. Dá mhac Cathluain .i. Cathmolodhor & Catinolachan; in da churaid, Im mac Pirn, & Cind athair Cruithne; Crus mac Cirigh a milidh; Uaisneimh a filidh; Cruithne a ceard; Domnall --- p.126 mac Ailpin is é toisech, go ro marb. Britus imorro mac Isicon. Clann Neimidh ro gabsat iar m-Britus .i. iar Glun. Cruithnigh ro gabsat iar sin, iar techt doibh a h-Erinn. Gaedil imorro ro gabsat iar sin .i. meic Eirc mic Eachdhach. *Do chuaid o macaib Milead Cruithnechan mac Lochit, mic Ingi la Breatnu Foirtren do chathugud fri Saxain, & ro chosain tir doib Cruithentuaith, & anais fen aco. Acht ni badar mna leo, ar bebais bandtrocht Aban. Do luid iarum Cruithnechan for culu do cum mac Miled, & ro gab neam, & talam, & grian, & esca, drucht, & daithi, muir, & tir, *cor* ba do maithriu flaith forro co brath; & do bert da mna dec forcraidi badar oc macaib Milead, aro bate a fir is in fairrge tiar ar aen re Donn; conad do fearaib h-Erind flaith for Cruithnib o sin dogres.* > 1. CRUITHNIGH *cid* dos farclam, > > i n-iath Alban n-amhra, > > > --- > > p.128 > > > go n-a m-brigh bil beldha, > > cia tir as nach targa? > 2. Cia fochonn fos ro gluais, > > o crichaibh in chogaid? > > fri snim tond tar sreathar, > > cia lín long do lodar? > 3. Cia slondud fria tiachtain > > do riactain na rige? > > as a n-airm fadhein,— > > is cia n-ainm a tire? > 4. Traicia ainm a tíre > > go síre a séolta > > > --- > > p.130 > > > iar na tairchiul teachta, > > a n-airthiur na h-Eorpa, > 5. Agantirsi a n-anmann > > am rand Ercail-itbi > > o cearptardi a cuctlí > > atbertar cid Picti. > 6. Picti in aicme at raibh > > ros taitne teacht muir, > > gan gnim n-deireoil n-dodchaidh, > > sil n-Geleoin mic Ercoil. > 7. h-Uadibh seisear brathar, > > fri lathar gan liun, > > do serc bladh go soadh, > > in seachtmadh a siur. > 8. Solen, Ulpha, Nechtain, > > Drostan dechtain dretell, > > a n-anmand a n-aebdus, > > Aengus agus Leithend. > > > --- > > p.132 > > 11. Lan ri Traigia treabhtha > > do dechra a siuir sochla, > > ro bo damna deabhtha, > > gan tarba gan tochra. > 12. Tangadar lea in deigh-fhir, > > o thiribh, o thredaibh, > > luct tri long co lormudh, > > nonbhur ar trí cédaib. > 13. Cingset seach tuind crichi > > Frangcu, fiachu failgis, > > *gnid* cathraigh airm aiblis > > d'iar ba ainm Pictabis. > 14. Pictabis a Pictis > > atbertís a cathraigh, > > ba slonnud slan sochraidh > > iarum dar sin rath-múir. > 15. Ri ro char a siuir, > > tré gliaidh go n-ghairge, > > di foconn a ferge, > > *a d-toth*fund for fairge. > > > --- > > p.134 > > 18. For tracht mara meadhbhaidh > > long lelaigh lucht lathair, > > anais ar a feisiur > > acin seisead brathair. > 19. Badar in Pictaue, > > *go* n-graine dia n-glenail, > > a n-ainm ro bo aedha, > > airm irraba Elair. > 20. Elaid ass a chéle, > > co n-dene fo diúd, > > cind da lá gach lachtu, > > atbath accu a siur. > 21. Seach Breatnaibh 'na reimim, > > co h-Erinn na h-aine, > > ro toghsat a tindremh > > gobhsat Inber Slaine. > 22. Slaigseat sluagh *Fea* foghlach, > > dia fognam i nemni, > > tria glundu garga > > i cath Arda Leamnacht. > > > --- > > p.136 > > 25. Laich angbaidhe, aimble, > > fea faidbhe fudar, > > gona danaibh go n-dechraibh, > > do Bhreatnaib a bunadh. > 26. Ba marbh nech no theigdis > > acht teilgteis a fhuile, > > go bom tru doenne, > > cidh cu nó cidh dune. > 27. Drui Cruithnech in cardais, > > fuair ic amtis amlaidh, > > lemlacht is innalad > > fri thamadh for talmain. > 28. Tuctha tainte treabh-clann, > > la Cremhthand coir cenn-balc, > > co tomhlacht an aicmidh, > > for faicthi *Ard Lemnacht*. > 29. Slaigsead sluaigh Fea faebrach > > gan trebad is gan torad, > > > --- > > p.138 > > > ro chobhradh dia n-dith gliaidh, > > Cremthand Sciathbel scorach. > 30. Sguirsit ann in Cruithnigh > > for tuirtibh tri maighe, > > comdar ecla faebair > > na Gaeidil go n-gloine. > 31. Gar iar sin go n-apad > > cethrur blathach brathar, > > Solen, Neachtan, Drostan, > > Aengus, fosdán fathach. > 32. Ro faith a n-deas Ulfa, > > iar n-urchra a charad, > > in Rachrand i m-Breagaibh, > > and ro mebaid malairt. > 33. Morthar occa Cathluain, > > nir bo truag in t-aire, > > > --- > > p.140 > > > do rig foraibh uile > > ria n-dul a tír n-aile. > 34. Ar asbert friu Erimon > > as in Erind sechtar, > > ar na dearna deabaidh > > immon Teamair tectaidh. > 35. Tri cét ban do breatha, > > doibh ros tetha tlathaigh, > > cidheadh ro bo tuachail, > > gach bean go n-a brathair. > 36. Batar ratha forro, > > fridh rennu fri dire, > > conidh soire a máthar, > > rus gnath gabh in righi. > 37. Rerdair as in Erinn > > ina reimim rath-glind, > > gan muréir gan marc-luagh, > > im Cathluan mac Caitmind. > 38. Catmolodhor cnap-cruaidh > > is Cathmachan gluair, > > > --- > > p.142 > > > bhadar gilli glordha > > dá mac chróda Cathluain. > 39. A coraidh cruaidh comhnart > > ba trom balc a tairm seam > > Cing cocerrnn dia cerrn-seomh > > Im mac Perrnn a n-ainm-seomh. > 40. H-Uaisem ainm a filidh > > no síred in sed-gin, > > ro bo rus dia milidh > > Crus mac Cirigh Cetlim. > 41. Cruithne mac coir Cínca > > doibh ro thincha tochmorc, > > co tuc banntracht blath-ghlan > > dar Athmagh, dar Athgort. > 42. Anait dibh a n-Ealga, > > go lin cerda is curach, > > > --- > > p.144 > > > nad cesead for Breagmach > > seisear demnach druadh. > 43. Druidheacht is idlacht, maith, > > in ailc min glan mur glan, > > barc dibeirgi, duain gil, > > is uaidib ro munadh. > 44. Moradh sred is mana, > > raga sin, am sona, > > gotha én do faire > > cairi gach ceol cona. > 45. Cnuic is coirthi ar chora, > > cen troga tuath taille, > > > --- > > p.146 > > > tuargaibset a tindrem > > sund a n-Inber Bonni. > 46. Ba h-eadh lodar uaindi > > go n-gluaire na gríbhe, > > ima taigh co trene > > i tir maiseach Ile. > > > --- > > p.148 > > 49. Is as gabsat Albain, > > ard-ghlain ailes toirthiú, > > cen dith lucht la trébtu > > o crich Chat co Foircu. > 50. Ros bris Cathluan cathu > > gen tachu cen techtu > > > --- > > p.150 > > > nír bo ingarg tuchtu > > co ro marbh Breatnu. > 51. Ba de gabsat Albain, > > ard-glain talcain tlach-mín, > > co n-imad Amlaebh > > co Cinaeth mac n-Alpin > > > --- > > p.152 > > 54. Ar creachadh n-ard n-aichnidh, > > for aithchib cen uchneim > > ní celldar in cochlaigh, > > as de adberar Cruithnigh. > 55. Coeca rig cém crechach, > > mar aen de sil Echdach, > > o Fergus ro fíríd > > co Mac m-b rigach m-Bretach. > 56. Se riga ar se deichibh, > > dibh fri feithim fuil crech > > carsat sithe suichlech, > > gabsat righe Cruithneach. > Cruithnig dos forclam. > > --- p.154 *DO BUNADAIB NA CRUITHNECH ANDSO BODEASTA.* ------------------------------------------- Cruithne mac Cinge patar pictorum habidann in aca insola .c. annis renebait; .uii. meic ro teacht; ate ann so a n-anmand .i. Fib, Fidach, Foltlaig, Fortrend, Caitt, Ce, Circing. Circin .lx. annais regnau. Fidach .xl. annis *r.* Fortrend .xl. annis *r.* Foltlaid .xxx. *a. r.* Gatt .xii. *a. r.* Ce .xu. *a. r.* Fidbaiid .xxiiii. *a. r.* Geide Ollgothach .lxxx. *a. r.* Oenbegan *c.* *a. r.* Ollfinachta .lx. *a. r.* --- p.156 Guidedh Gaeth Breatnach .l. *a. r.* Geascuirtibont [*...*] .xxx. and uad, & Bruige ba h-ainm do gach aen fear; & renauerunt Hiberniam & Alboniam per .cl. *an.* uit inuenitur i leabraib na Cruithneach. Bruide Pante ainm in ced Bruide. Bruide Urpante. Bruige Leo. Bruigi Gant. Bruide Gund. Bruige Urgann. Bruide Urgaint. Bruigi Fet. Bruide Urfexir. Bruigi Feoir. Bruigi Cal. Bruigi Urcal. Bruigi Cint. Bruigi Arcint. Bruigi Fet. Bruigi Urfet. Bruigi Ru. Bruigi Eru. Bruigi Gart. Bruigi Cinit. --- p.158 Bruigi Cind. Bruigi Uip. Bruigi Uirup. Bruigi Gruith. Bruigi Urgrith. Bruigi Munait. Bruigi Ur. Bruigi Gidgie. Bruigi Crin. Bruigi Urcrin. Bruige Urmain. regnauerunt, .cl. *ann.* ut diximmus, & ro bai Alba cen rig fria re uile co h-aimsir Gud, cet rig ro gab Albain uile tri comairli no ar eigin. Atberait araile comad h-e Catluan mac Caitming no gabad rige ar eigin i Cruitheantuaith & a n-Eirind .i. lx. bliadain, & iarsin ro gab Gud .i. l. Taram .c. *an*. regnauit. Morleo ~~a.~~ .xu. *a. re.* Deocillimon .xl. *an* regnauit. Cinioiod mac Airtcois .uii. *a. r.* Deort .l. *a. r.* Blieblith .u. *a. r.* Deototreic frater Tui .xl. *a. r.* Usconbest .xx. *a. r.* Crutbolc .uii. *a. r.* --- p.160 Deordiuois .xx. *a. regn.* Uist .l. annos *r.* Ru .c. *an*. *r.* Gartnait .iiii. ix.[1](javascript:footNote('G100028/note001.html')) *a. re.* Breth mac Buithed .uii. *a. r.* Uipo Ignauit .xxx. Canatulacma .iii. annis *r.* Uradach Uetla .ii. *a. r.* Gartnait Duipeir .lx. *a. r.* Tolorc mac Aithiuir .lxxu. Drust mac Erp .c. regnauit, & .c. catha ro gein. Nonodecimo anno reigni eius Patricius Sanctus Episcopus ad Hiberniam peruenit. Tolorc mac Aniel .iiii. *a. r.* Nectan Mor Breac mac Eirip .xxxiiii. *a. r.* Tertio anno --- p.162 regni eius Darlugdach abbatista Cille Dara de Aberniam axulat *p.* *xpo* ad Britiniam (f.si) anno aduenitus tui immolaueit Nectonnius anno uno Apuirnige Deo & Sanctaae Brigitea presente Darluigdeach que cantauit *all.* super istam. Dartguitimoth .xxx. *a.* *reg*. Galamarbith .xu. *a.* *reg*. Da Drerst .i. Drest *fi.* Budros .xu. annis *regut.* *út*. Derst *fi.* Girum solus .u. *a. r.* Galum Cenamlapeh .iiii. *a. r.* Gartnait *fi.* Girom .uii. *a. r.* Cailtaine *fi.* Girom anno *r.* Talorg *f.* Murtolic .xi. *a. r.* Drest *fi.* Manaith uno *a. r.* Cum Brideno .i. anno. Bruide mac Maelcon .xxx. *a. r.* Mochtaauuo anno regni eit baibtizatus est. Esancto Columba. --- p.164 Gartnait *f.* Domnach .xi. *a. r.* Neachtan *nepo*. Uerp .xx. *a. r.* Cinhoint *f.* Luitriu .xix. *a. r.* Gartnait mac Uiud .u. *a. r.* Tolorc frater eorum duodeicim *a. r.* Tolorcan *f.* Enfret .iiii. Gartnairt *f.* Donuel .ui. *a. r.* & deimidium anni. Drusc frater eius .uii. *a. r.* Bride *f.* Fle .xx. *a. r.* Taran *f.* En Fidaid .iiii. Brei *f.* Deirilei .xi. *a. r.* Nechtan *f.* Deirile .x. *a. r.* Drest & Elpen conneganaueint .u. *a. r.* Onbes *f.* Urgurt .xxx. *a. r.* Breite *f.* Uugut .xu. *a. r.* Ciniod *f.* Iuuredeg .xu. *a. r.* Alpin *f.* Uuoid .iii. annis regnauit & dimidon regni. Drest *f.* Talorcan .i. *a. r.* Talorcan *f.* Drostan *u* uel .u. deg. Talorcen *f.* Onust .xii. & dimidoin *a. r.* Canul *f.* Tan*g* .u. *a. r.* Cuastantin *f.* Uurguist .xxxu. --- p.166 Uidnust *f.* Uurgust .xii. *an. r.* Drost *f.* Consatin & Tolorc *f.* Uuthoil .iii. *a. r.* conregnauerunt. Unen *f.* Unest .iii. Urad *f.* Bargoit .iii. *a.* & Brod .i*o*. *a. r.* Cinaed *f.* Ailpin .xui. *a. r.* Domnall *f.* Ailpin .iiii. *r.* & Custantan *f.* Cinaeda .xx. *a. r.* Aed *f.* Cinaed .i*o.* *a. r.* Girig mac Dungaile .xi. uel .iii. *a. r.* Domnall *f.* Consantin .xi. *a. r.* Constantin *f.* Aed .xlu. *a. r.* Maelcolaim *f.* Domnaill .ix. *a. r.* Cuilein *f.* Ildoilb *f.* Constandtin .iiii. *a. r.* Cinaed, uel Dub, *f.* Mailcolaim .uii. *a. r.* Cuilein .i. dimidoin *r.*. Cinaed *f.* Duib. ocht *a. r.* Maelcolaim mac Cinaeda .xxx. *a. reg.* Dondchad ua Mailcolaim .uii. *r.* Macbeathad mac Fin mic Laig .xui. *a. r.* Lulach .u. mis. Maelcolaim mac Colaim mic Donncaid iar sin. --- p.168 Britinia insola occiani cui riondam Olbiian nocrat, ocht. c. m. ceimenn ina fad .cc. ina leithead, ina timceall imorro .i. u.m. uii. mogat fo h-ocht ceathracha. Ocht cathraca .xx. it indti, & .u. berla, .i. Saxain berla, & berla Breatan, & berla Cruitneach, & Gaedelg, & Laidean. Anno .xl. ante natiuitatem Christi .i. ceatracha bliadan ria n-gein Crist, tanig Galus *in* inis Breatan co fargaib a longa & a sloig in ced feacht, & co fargaib Labianus trib*rs* rucsom fodeoig gialla indsi Breatan. Cluids Ceissir in ceathhramad rig iar n-Iuil tanig a n-inis Breatan co h-Inis Orc. Ab incarndatione Domini clui. Marcus Antonus cona brathair .i. Luicido Aurilio Commodo creidim inis Breatan. Aib incarnatioine Domini .clxxx.ix. Seuerus Affer Tripolotanus tanig a n-inis Breatan. Leipis ainm na cathrach is in Afraic, --- p.170 in xuii. rig iar n-Iuil; is do do ronad clad Saxan; adbath a Cair Abrog. Da mac oca Basianus & Geta. Ba seisid ro gab in rigi, ainm do Anton. Ab incarnatioine Domini iar n-Iul .cc.lxxx.ui. Dioclistan in treas rig ar trichad iar n-Iuil, & Maximin, tanig in n-inis Breatan. Is na h-aimsir ro gab Carausius rigi Breatan .uii. m-bliadna conad ro marb Alectus, co ro gab sidein rigi, tri m-bliadan, conad ro marb Asclipidotus, & ba rig side re .x. m-bliadan. Dioclisten i n-airter in domain ac ingreim na Cristaige, & Maiscimen ina h-iarthar. Is in ingrim seo for doman Albain Naem & Aron & Iuil aircindeach catrach Leigonum as an amsir sea adbath. Constanst ri Breatan athair Constantin mic Eiline .i. carat ban Constanndin, ro scrib Eotrobus conad ann ro gab Constantin rigi ar tus, a n-inis Breatan; daig ro gab a n-athair flatius Franc & Espaine i m-beathaid Dioclistein. Ab incarnatioine .ccc.lx.iii. Gradianus cetracha rig o Iuil. Is na h-aimsir sidein ro gab araile Maxim rigi Breatan. --- p.172 Ab incarnatione Domini .cccc.xc.iiii. Arcatusi rigi in domain .i. Toetais in treas rig cetracha iar n-Augustus. Pilacius Brit do gabail irrsi, & do togail na Cristaide. Ab incarndatioine .G. cccc.ui. Cetri bliadna cetrachad regsin de bliadnaib o h-Eolair rig na n-Gaeth rigad Gradian coraid a m-Breatnaib, & iardain Constanntin iarsin ri o amain incora ina ais o indracus conad ro marb Consatinus comaes tre *f*orconra Honorii. Tanic Constans a mac a mancainde ro gab rigi. Ro bris tra Roim iardain in milisimo .c. lx. iiii m-bliadan o ro cumtaitead; is e sin crich flathusa Roman for inis Breatan iar .cccc.lxx. bliadan, o ra gab n-Iuil inis Breatan, res dibadar Romanaig imm a miltneach, & nir *f*argaibseat ogbaid no aes eagna indte, & rugsat Romanaig, & nir legseat uadaib etir. Is airisin do ronsat Gaedil & Cruithnig no da cined comfocraib isen bruid & creith. Do cuas o Breatnaib co n-ebairt lib co Romancu ar daig cobartha, & durucht milnech calma cuccu dar in n-insi ruacht --- p.174 Cruthneach & Gaedelu; & do cuadar dia dig iardain. Fo cedoir tangadar namaid & ro tumseatar Breatain amail gortabaid. Ro faidit na techtaire do aris & do rocht legon do cobair Breatan, & ro caithaigseat fria naibdib Breatan & ro h-atnaigit in clad leo do rig in dala Seuerus; ba do cladaib in fecht sin .i. uii. traigte na leite & .xii. ina airde o muir co muir; a fotim da fuair, & daingniugid amail na tisdis doris dia cobair & lodar as. Od cualadar Gaedil & Cruithnig amail cona alta fo cairdib do cuadar futib. Ab incarnaitione .cccc. xx. iii. Teothas iunior post Honorium in ceathramad rig .xl. iar n-Augustus. --- p.176 Appendix 1 ---------- ### APPENDIX --- p.178 Appendix 2 ---------- ### I ### *DO FEARTAIB CAIRNICH ANN SO.* ABAS Sarran rigi m-Bretan iartain, & gabais neart Saxan & Cruithneach; & tug do shetígh ingean righ Alban .i. Babona ingean Loairnd mic Eirc; & ni h-í ro naiscedh do acht a siur .i. Erc inghean Loairnd gor trulla la Muiredhach mac Eoghain mhic Neill co h-Erind --- p.180 & co ruc ceithri macu do .i. Muirceartach Mac Erca & Fearadhach & Tighéarnach & Maian. Clanais umorro Sarran Babona co ro tuismeadh leó .u. meic .i. Luirig & Cairnech & Epscop Dallain & Caemlach; & atbail iar coscur & iar m-buaidh i taigh Martain. Luirig, imorro, ro gab iar sin, go n-erecht a neart for Saxana, & con n-era catair foirechneach i uail mainistrech Cairnich .i. a brathair. Muirceartach Mac Erca in tan sin i uail rig Breatan --- p.182 ig foglaim gaiscidh, iar na dichur a h-Erind ar na Crossana do marbadh, & iar na dichor iartain a h-Albain ar marbadh a seanathar .i. Loairnd rig Alban; conas tarla do coisearcadh a airm in tan sin co Cairndech co mac deirbhsheathar a mathar; co n-ebairt Cairnech ris, bod rig Erenn & Bretan tu chaidhchi, & do gebha neamh iardain acht co n-dichuirea Luirig do neart ata for in n-Eclais. Andsin luigh Mac Erca ga righ & atbert a h-aitheasc iar ruachtain .i. na cumthaig do chathair i uail Cairnich epscop. Dar mo Debhroth, ar Luirich, as calma form in peata aighi alltai fil aicci andas fein & in Coimdhe dia n-adhair. Teid Mac Erca fria chulu Cairnech iartain agus sloridis a h-aitheasc. Gabais fearg mor Cairnech dothain & dixit, m'itchi rom Choimdit rom Dia co rop in adbur na h-aighi sin ro gaba bas & leatsu a Mic Erca. h-Erailis Cairneach annsin ar Mac Erca techt do dichur a brathar, & gabais dothain ar aedh comrac, & ua luidh dí h-erail Cairnich do dichur in righ. Co n-dearna Dia mor mirbhuili ar Cairneach andsin .i. cor fhaedh agh n-allaigh as in t-sleibh co h-aerecht ind righ, gor derlair in --- p.184 sluagh na dhiaidh ach in righ gona bandalaibh; & dixit Mac Erca, mat cialla chach a Tigearna frit clereach daig bud fulli gach aimnedh lene in cumthachta fri Luirigh. Andsin suidis Mac Erca in lorg catha i slis in righ cor comtrom; & curthaid ga clerigh & cend lais re comartha, & dixit, cend do brathar duid a Cairnic; et dixit Cairneach, leic dam-sa an cnaimh, & tomail-siu in smir, & rofia gac treas comarba sund co brath & in Erind. Techtais geill & neart in tiri annsin, & Cairnech, fri secht m-bliadhna, im mor rigi Bretan, & Cat, & Orc, & Saxan. Co n-dearna Mac Erca fuillind in peccaidh .i. bean Luiric do tabairt iar cathagad & iar comlengaibh co mor fri righ Frangc, a cosnam a ingene fris, co n-dorchair ic Mac Erca fodheoidh in ingen, --- p.186 & cu ruc ceithri meic do .i. Constantin, & Gaedheal Ficht, o taat ruirigh Bretan & rig Breatan Cornd; Nellend a quo gens Nellan, --- p.188 & Scandal in mac ele, a quo gens Scandail .i. a n-Erinn ó táit clanna na desi sin. Co n-dernad mor-thinol clerech n-Eorpa co Torinis Martan .i. secht n-espuic .xxx. ar .ccc. ma comarba Peadair, do saighidh Cairnich epscop Toirindsi & Bretan Cornd, & na n-uili Breatnach, do dichur cacha h-eirsi, & do cheartugudh gacha tíri immurt na h-Ecalsa; & adrophart condacht martra in beatha do Chairnech ar rob é a thogha beatha martra; & fuair Cairnech .lll. epscop do thoghmar mar mailli re Cairndech dia n-eletrí, & do choidh in Lien da h-eilithri .i. a dualus Mic Erca & Muireadaigh. Do luidh Cairndech remhe go Bretnaibh Cornd no Carnticeon, & ro cumdaigead cathoir fo talmain lais ar doigh na faicidh se tir na talumh na h-eoir; cor fuillestair nert & righi Mic Erca ré bliadhna, & co táinic co n-Erind remhe, conadh h-é cét epscop claindi Neill & Temrach, & gor bhé céd mairtír & céd manach Erend, & cétna bretheamh fear n-Erend fos. --- p.190 Cor chathaidhsedar umorro Fraingc & Saxain dia eis fri Mac Erca, & gor togladh a crich & a cathair ré cian d'aimsir, & gor milleadh crichadh & cumachta na tiri ba neassa do re mete a --- p.192 chumhachta & a nert; & go tanic iar sin a mor loingeas do gabail righi na h-Erend; go deisidh ic Fán Na Long for Boind, gor loiscthe lais a longa .i. gonadh uadha Fán *Na* Long, & gor marbad coigedhaigh na h-Erend iartain, & go ro gaib a righi do dhiles co brath do féin & dá chloind. Gor milleadh cumachta & neart Bretan dia h-eisi indsin. Appendix 3 ---------- ### II. ### DO INGANTAIB ERENN ANDSO DA RER LEBAIR GLIND DA LACHA. .i. Inis Gluair a n-Irrus Domnann, ise a h-aisdi, na cuirp berar inti ni lobait iter, acht fasait a n-ingne & a fuilt & do ber gach aen inti aichni ar a athair & ar a senathair co cian iar n-egaib, & ni lobann cid in feoil arcena cen sailliud inti. --- p.194 .ii. Loch n-Echach; isi a aisdi, crand cuilinn do berar ind fri secht m-bliadnaib is cloch a m-bi de is in grian, & is iarann na m-bi is in uisce, crand umorro na m-be uassu. .iii. Tipra Locha Con i Connachtaib; isi a h-aisdi fri sin loch fil na comfocus, cuig troigid eturru do gres, cia forbrid cia sergait in loch sechid-si h-e in cach aisdi dib sin do gres. .iu. Tipra Gabla Liuin i n-Airgiallaib; isi a aisdi fuilt dar atabar h-it liata fo cetoir. --- p.196 .u. Tipra Sleibe Bladhma; isi a h-aisdi dia nos fega no dia nos taidlea neach ni an aer i tolad fleochaid co n-dentur oiffrionn & idbarta aicce. .ui. Tipra Ratha Both i Tir Conaill; isi a aisde fri gach n-duine atos ci, mad fota a shaegul ergid anaird in a aighidh, & fo gni tonngur mor fris. Mad gairit imorro a re fos leci sis do shliac co grian. .uii. Tipra uisce somblais i taeb in Corainn. Isi aisde in --- p.198 topair sini linadh & traghad fo aisdi mara, & is cian o muir cena. .uiii. Carn trachta Eothaili; noco luga it chither e in tan is lan ar in tan is traig, & ted muir tar na cairgib moraib na muirbeach impi san chan. .ix. Cloch fil i Loch Na n-Onchon i sleib i fail Glinni Do Locha; isi a aisde, dia m-buailtear i do flesc tri indsaidi fleochad & grian iarum. .x Ite annso tri h-ingantai Temra .i. mac .uii. m-bliadan do --- p.200 tusmid cloinne; & lige in abuic .u. traigid do gach duine ann cia bedis beca no mora; & in Lia Fail .i. in cloc no gessed fa cach righ ar faemfad flata Temrach. .xi. Linn muilind fil i Cluain Ferta Molua; isi a h-aisde na daine no dos fotraic inti ota braigit na linne do gnic lumu dib. Nemircoit ech imorro, ota sin suas. .xii. Adnacul Mic Rustaing i Ruisech i Cailli Follomain i --- p.202 Midi ní cumaing ben a fegad cen maidm a delma esti, no ardgaire m-baeth. .xiii. Macradh o Chailli Fochlad .i. di ingin, Crebra & Lesra a n-anmann; ro labraidset a m-bronnaib a maithrech, & isedh asbertsat, tair a Naeb Patraic & slanaig sin. --- p.204 .xiu. Sil in Faelchon i n-Osraigibh ata. Aisdi ingnad acu. Delbait iat i conaib altaid, & tiagait iat i conrechtaib, & dia marbthar iat & feoil ina m-belaib is amlaid bid na cuirp as a tiagat; & aithnit dia muinteraib nar sogluaister na cuirp, air dia n-gluaister ni thicfadsum chucu semper. .xu. Torann mor do taidecht i n-aimsir Donnchaidh mic Domnaill --- p.206 mic Murchaidh rig Erenn, gur marb .xur. ar mili i crich Corco Baiscind & co ro rann Innsi Fiti i tri. .xui. Tri h-inganta la Cluain Mic Nois. Fer cen cend fri re secht m-bliadhan. Inte Bucuc a ainm .i. Maeltamain. In dall no ted fon Sinaind co tabrad les escung gach ladra lam & cos do. In t-adnacul fo clas i Cluain beus & ni fess & ni closs do adnacul ann, & fo frith fer mor-ulcach ind, & braena fola derge tairis, barrach uir-beithi do scuabaib cengail ime. Cuig traigi deg ina fhod, & .xxx. troiged do talamh uasu. .xuii. Loch Laigh i crich Umaill la Connachto do elud siar co muir nad bai de acht a lathrach. --- p.208 .xuiii. Loch Leibind do suud i fuil fri .ix. de cono rala i pairtib cro amail scamu cet bruithi. .xix. Fros fola do ferthain i n-aimsir Aeda mic Neill, co frith a pairte cro fola fors na muigib im Cianacht oc Dumu In Dessa. .xx. In mac becc do labrad i Craeb Laisre dia mis iar na gein coro turcha scela imda. .xxi. In araili lo ro bui in fili Mac Coisi ic con Boinn como faccaba --- p.210 in eltai n-eala co tarlaicc cloic doib, co ro ben dar sceith eala dib; rethis dia gabail lasodain, & do ces do co ro ba ben, & coma foacht scela uaidi cid do rala di, & can imus luaidi; & adfed-si, do i n-galar ba, olsi, & do ces do muinntir co n-erbalus, & isedh araidi is deamna rom aircellsat leo; & ros tadban in fili dia muintir. .xxii. Da thopur filed i n-Airteraib o Ard Macha sair; marb fo cetoir in tí blaises in dala n-ai. Dia sillter umorro fo tri for sin topur n-aili atraig con baidi in ti na n-deca, conad air nach lamaid daene a tadall act mines tegmad troich. .xxxiii. Congalach mac Mailmithigh bai in aenach Taillten in araili lo, co faccaid in loing iar san aeor, co tarlaic aen dib gai i n-diaid brattain; tarrasair in gae i fiadnaisi in aenaigh, co tainic duine as in luing ina diaid; in tanro gab a inn anuas is ann rogab --- p.212 in fer anis. Co n-debert in fer anuas, atatar icom badud ar se. Lec uait do ar Congalach, & lecair suas & teid uaidib for snam iartain. .xxiu. Araili ailitir do Gaidelaib do rala do Toirinis Martain ic tiachtain o Roim, como facca a mathair ic fodail loma & feola do bochtaib in coimded, co tall uaidi forcle in muidi i m-boi in loim, & ro bai ica iarraidh ina fiadnaisi; & ni dechaid in mathair innonn eter acht a Ros Ailithir do rigni a fodail; & ar onoir Martain do rigne, & si Caintigern mathair h-Ui Dangail mic Baethamnas do rigne in fodail; & ro taispen dia mathair in faircle iar m-bliadain iar toidecht anall do, & tuc si aichni sair, & ba cuimsi dia muidhi sen, conid de sin as follus gach fodail do gnither a n-Uaim Martain co n-geb greim i Toirinis Martain. .xxu. In lanamain beo fri Cluain Iraird anair. Bablu & Biblu a n-anmann. .xxui. Cloch fil i cill i n-Ulltaib, isi a h-aisti, dia crechtar in cell fuil dei theipersin esti tri trath roimi. .xxuii. Loch Suidhi Odhrain i Sleib Guaire do elud co n-dechaidh is in Febail. --- p.214 .xxuiii. Cros cloichi mor bai for faicthi Slaine I m-Bregaib do cumgabail is in aeor, & a combach is in aeor, gur rancator a buir & a bloga Tailltin & Temraigh & Findabair n-Abha. .xxix. Tipra Mailgobann i l-Laignib; in Dech Flescach a h-ainm; os abainn Lifi ata; si a h-aisdi in fhlesc uindsend curthar inti do ni flesc cuill di fo cetoir, madu coll focerdar inti is uindsiunn do roaig esti. .xxx. Cloictheach teneadh do aicsin ic Rus Dela fri re .ix. n-uar, & eoin duba díairimhde as, & aen en mor eturru, & no tegdis --- p.216 na h-eoin bega fo clumaib in tan no teged is in cloictheach, & tancatar in aenfecht uile amach & conur gabsat coin leo na n-ingnib i n-airde, & no lecset sis co talam uaidib, & iat marb. Luidset in enlaith as iartain, & in caill for sa n-desidar d'ellig fothu co talamh, & in dairbri for sa n-desid in t-en mor ut ro fuc lais cona fremaib a talmain, & ni fes cid imluaid. .xxxi. Inis Locha Cre i crich Eili; nis lamait ethaide boinenda no anmannai boinenna do mil no do dhuine, & ni epil pecthach indi, & ni cumacar a adnacul inte. .xxxii. Muilenn Cilli Cess i n-Osraigib; ni mheileadh i n-Domnach acht na n-oegedh; & ni meil nach *fota* i n-gaidi, & ni lamait mna teacht ind. .xxxiii. Lachain lindi Senbotho Colmain; cia dopartar in imrosc --- p.218 aidchi maraen la h-uisce na lindi i cairi for tenidh cia no loiscdis feda in talman fon coiri sin ni h-aurchoitigh, & ni theg in uisce. xxxiu. Ni aitrebait *dno*, loiscind no nathracha i n-Erinn uili, & cia to bertar a h-inadaib eili inti aplaid fo cetoir, & isedh son ro derbad, acht luch fael & sinnach ni bai & ni bia nach n-anna *n-anmanna* aurchóitech inti & is mesair ar thes & ar fhuacht. Muir tairrsi .uii. m-bliadna re m-brath. Finit. Amen. Finit. --- p.220 Appendix 4 ---------- ### III. ### *DUAN EIREANNACH.* **Maelmura **Othna****. *cc*. > 1. Canam bunadas na n-Gaedel > > gair cloth n-gledend > > > --- > > p.222 > > > canas tarla tondgur dilend > > dochum n-Erend. > 2. Citne in ferand in ro threbsat > > tuirfer Fene > > cidh dos fuc i terce tíre > > do fhuiniud gréne. > 3. Ciarso thucait rodos fogluais > > rém do thastiul, > > in do theched, nó in do cenach, > > no ind' gasciud? > 4. Ciad e as dilsiu doib for dhomun > > ind a taedin > > dia n-anmnigud in a n-atreb > > Scuitt nó Gaedil. > > > --- > > p.224 > > 7. Ciamdis Fene atbertha > > do anmand dóib > > acus Gaedel andos gleid > > can dosroid. > 8. Bid nus rélfasu damsa > > cor ba tirech, > > daig it eolach i sreith senchasa > > mac Miled. > 9. Mad ail do Dia bid inniu duit > > ní ba márach > > ord senchasa mac Miled > > feib ro relad. > 10. Rig-mac Nóe náir Iafeth > > is uad ar ciniud > > do Grecaib dún conar mh-bunud > > conar n-dligud. > > > --- > > p.226 > > 13. Don treib is amru ro gabsat > > flathius fuilech > > for bith broenach; o thurcbail greine > > co a fuined. > 14. Flaithem croda rogab in mh-bith > > n-glesac n-glegrach; > > Nembróth a ainm fer las n-dernad > > in tor dermar. > 15. Luid Fenius chuice as in Scithia > > for sluagad, > > fer airegda ecnaid eolach > > bruthmar bagach. > 16. Ba oen berla boí is in domun > > in ro gabsat, > > dá bérla déc ar tri fichtib > > tan ro scarsat. > > > --- > > p.228 > > 19. Scol mór la Faenius ic foglaim > > in cech ergna, > > fer ard adma ro bíd co amra > > in cech berlu. > 20. Bretha mac do Faenius Farsaid > > ba dual co brath, > > ar cumtach in tuir la tuaith talman > > Nél da rograd. > 21. Rancatar scela co Foraind > > la mhet nh-gretha, > > Nél mac Faeniusa ica filet > > berla in betha. > 22. Bretha Nél fa des in Egipt > > féin n-guirm n-gle-se, > > > --- > > p.230 > > > do breth ingen Fhoraind > > dó dar ése. > 23. Ruc Scotta scíth mac do Neól > > ar n-dul in Aegipt, > > err cet catha Goedel Glass > > fír flatha fhegelt. > 24. Feni o Fhaenius as a m-bertor, > > clú cen dochta, > > Gaedil o Gaediul Glas garta > > Scuitt o Scotta. > 25. Síd mór i m-batar la Fhoraind > > la meit n-uabair; > > ropdar duanaich i n-dálaibh > > ropdar sluagaig. > 26. Sluag tuathe Dé léices Foraind > > uad ar omun, > > gebes for a slicht co dremun > > co muir Romur. > > > --- > > p.232 > > 29. Bátir Foraind a lín uili > > adbul cairdde, > > terna tuath De da tír, > > ní ros báid ind fhairgge. > 30. Atraigset clanna Niúil ferg Foraind, > > combtar brónaig, > > dáig nach dechatar don digail > > las in coraid. > 31. Cid in tan na terna Foraind > > don riad raenach, > > tuatha Egept ecla la claind Néoil > > dia n-daerad. > 32. Tallsatar liberna Foraind > > a tír trebsat, > > in aidchi uair dar belach > > Mara Ruaid sairset. > 33. Raiset sech Indé sech Assia, > > ar don fessid, > > don Scithia, co m-bríg n-uasail, > > da tír fessin. > > > --- > > p.234 > > 36. For muncind Mara Caisp gabsat > > cethirn dilis > > faracsat Glass in Coronis > > ar Muir Libis. > 37. Luid Srú mac Esriu iartanaib > > ba cen miffri > > timchell atuaid trom co dathe > > Slebe Riffi. > 38. Ro gab a n-Golgatha gaethach > > comol grianda > > > --- > > p.236 > > > anais and a chland cen digna > > dá cét mh-bliadhna. > 39. Brath mac Deagatha dos n-ainich > > rigda isretha, > > asin co h-em egraid fothuaid > > i tuascert m-beatha. > 40. Ba de gabais iar n-Gaethlaigib > > co h-indsib > > rigda a loingsin tascnam mara > > Tarrian trillsich. > 41. Do Chreit do Shicil ros rersat > > ros ri tinrem > > > --- > > p.238 > > > sech colomna Hercuil adbuil > > d'h-Espáin indlib. > 42. Ua Deatha ruaid don rigraid > > rida in forand > > gebes Espáin in fer foroll > > in tí Bregond. > 43. Brigantia ainm na cathrach > > na cét n'airech, > > > --- > > p.240 > > > tor mh-Bregoin assaide in subach > > for-sa suidea. > 44. Sairtuaid as tur atchess h-Erinn > > do iath Lumnig; > > fescur gemrid fos fuair Ith > > mac Bregoin buidnig. > 45. Ba mh-Brentracht do rala, > > co lucht a theglaig, > > cetna marb dia chenel chongbaid > > bebla Slemnaib. > 46. Sairdes bretha Ith in Espáin > > iar na brígaib > > tren dollotar meic mil Mile > > dia digail. > > > --- > > p.242 > > 49. Dond Colptha Amairgen glun gel > > fer tren tírech > > Ir scéo Eber h-Erimon > > se meic Miled. > 50. Mac Itha Lugaid cain crechach > > coscrach cathach > > Dar ler lethan dolluid > > do digail a athar. > 51. Bui Bregain bruthmara beoda, > > feib ros ríme > > Blod, Corp, Cualgne, Righbhard > > Tigern mac Brige. > 52. Batar cethri athig fhichet > > nir bo uabor > > ic irraí narrig cen baigul > > for sin t-shluagod. > 53. Sluindfet-sa duib uili a n-anmand > > mar dos raeraig > > iar na n-arim boí dias díb > > i fail cech oenfhir. > > > --- > > p.244 > > 56. Aidne Aile Assal Mitte > > Morba Mide > > Cuib Cliu Cira Sair Slán Lige > > Life Line. > 57. Ligin Traig Dollotar Aire > > Nai Dess Aine > > Fea foruair mínlech mh-brogai > > Femin Fera. > 58. Fos dailset cland Breogain buidnech > > ba gen mibail, > > comtís fognaimthe na trenfhir > > do na rigaib. > 59. Ruc Cruithne mac Cinge a mna uadib > > rossar n-direch > > inge Tea ben h-Erimoin, > > mic Miled. > 60. Mor saethair césait uili > > for cach mh-buadre > > > --- > > p.246 > > > la mna Bresse la mná Basse > > la mna Buaigne. > 61. Banba a sleib Miss co na shluagaib > > siriuc tuislech > > Fótla in Eblinne asnac > > h-Eriu in Uisnrich. > 62. Adocorsat Tuatha Dea > > tria chert clitach, > > o tír tidach dar noi tonnaib > > don lir lethan. > 63. Ro gab h-Erimon co l-leith in t-shluaig > > iar n-urd tolgdai > > timchell atuaid ba gen mergle > > d'Inber Cholpthai. > > > --- > > p.248 > > 66. Ro gab Dond do sin leith aile > > iar n-urd innaiss > > ba marb ic ascnam cen chomais > > descert h-Irrais. > 67. Co tuarcbad corn la lia a cheneoil > > as lir lethach > > sen treb tontech conid Tech Duinn > > de don garar. > 68. Ba h-ésin a h-edacht adbul > > dia chlaind chetaich > > cucum dom tic tissaid uili > > iar bar n-écaib. > 69. Ic Inbiur Scene ro saurset > > scél cen dúnad > > sruth dian dermar in ros fhothraic > > Fial ben Lugdach. > > > --- > > p.250 > > 72. Ros dailset fo h-Erind oraig > > mar atberid > > gníset cora fri Firu Bolg > > fri cland Nemid. > 73. Nis bátar mná soirbe soíre > > ce a n-oglea > > Ar n-gait a m-ban gabsat clemnas > > Tuath Dea. > 74. Do breth dóib leth cech arba > > co muir medbar, > > iars in charddine choir chomdes, > > iars in clemnas. > 75. Ro gab h-Erimon in tuascert > > dú dia ciniud, > > Co na sencus, co na sólud, > > co na n-dligud. > > > --- > > p.252 > > 78. Co na n-dúnib, co na cathaib, > > gairge regthe, > > co na n-debthaige tria oibhne, > > co na cethre. > 79. Ro gab Eber descert nh-Erenn, > > ord ro chinnius, > > co na utmaille, cona chommus, > > co na binnius. > 80. Co na buadaib, co na h-uile, > > co na aege, > > co na dersaide tria dúre, > > co na chaine, co na dene. > 81. Do chlaind h-Erimoin do Lagnib > > luath co clochda, > > Leth Cuind, Connacht, Niall fasse, > > Nial ind fhochla. > > > --- > > p.254 > > 84. Fothart, na Desi, Mog Láma, > > la cur Cualnge, > > fir Dal Riatai, Corca Rinne, > > is Corcu Roeda. > 85. Rigraid clainne Echach uili Domblen, > > tuir do télaib, > > Is rigrad Airgiall a Buichne, > > co Loch Febail. > > > --- > > p.256 > > 88. Fir Da Gial o Gréin co Coraid > > cen nach n-dímess, > > deg meic Maine Bresail Fiachraig Dallán, > > acus Domlen diles. > 89. Dubne dolus temen *fodub* > > Fothud airgnech, > > Aendia Trennia, > > Coennia cairpdech. > 90. Corpre Arad, Arad Tire, > > Arad Cliathach, > > Latharn Benntraige Inmanaig, > > Dal Find Fiatach. > > > --- > > p.258 > > 93. Fodla Corpre sceo Tratraige > > ba toirm tírech, > > sluag balc buadach, muntir h-Erimoin, > > mic Miled. > 94. Maiccne Ebir Eoganachta, > > uili ardait, > > Ani, Loch Léin, Casel, Glendamain, > > Ross n-Argait. > 95. Eochu Raithlinne cen drongad > > cáin culad, > > Eoganacht cech dú i tát, > > la brigu Muman. > 96. Mathe Dál Chaiss Dal Cein cetaig, > > co nh-gail irgnai, > > > --- > > p.260 > > > Dal Moga, Dal Cuirc, Dal Ceata, > > Galenga, Delbhna. > 97. Tratraigi cech du itat, > > Lugni im dualait, > > Lugaid Láge, Luguirne, > > acus Mogo Nuadait. > 98. Nuall clainne Lugdach mic Itha, > > Oll tond rudrag, > > > --- > > p.262 > > > Erne Arbraige Musca Bascan, > > meic Lugdach. > 99. Lughaid Orcthe Lugaid Gala, > > Derga Oen Aible, > > rí Dúin Chermna Berre, > > Lugaid Laigde. > 100. Lán in h-Erin do chlaind Ir, > > mic Míled, > > Midir Rudraige rí Fachtna Fathach, > > cona ciniud baide. > 101. Ciar a cheithern Conmac cona > > maine muach, > > > --- > > p.264 > > > Corcu Dallan, Corcu Eoluim > > Corco Mruad. > 102. Dál mh-Buain Confhind comil sergen, > > serb nh-gossa > > Mogh Roith ressa ciniud Fergusa > > mic Rossa. > 103. Ríge o Fachtnu Dál n-Araide > > ercda dogair > > secht Laigse Lagen co febail, > > na secht Sogain, > > > --- > > p.266 > > 106. Sil Conaill Glaiss míc Eich > > ba ercdaid ogra > > Do Maig Fothaid do Maig Uisnig > > do Maig Mogna, > 107. Do Maig Sulide do Fernmaig > > do Maig Mache > > d'Inbiur Buasse bruchtait srotha > > do Iath Aiche. > 108. Eocho Maireda in maitre miad > > n-ordd n-ingnad > > dia m-borb a Lindmuine laendrech > > uas loch lindglan. > 109. Laechrad síl Rígbaird mic Brige > > báig cen gainne > > > --- > > p.268 > > > Corc Oiche cloe cloth cen timme > > Dál saer Selle. > 110. Se cinedha nach do muntir Bregoin > > ciap-sa magen, > > Gabraighe Succa, Uí Thairsig > > Galeoin Lagen. > 111. Léir so thuirmisemar ar crónic > > cia no nh-gled? > > Inti medon acus tossach > > acus dead. > 112. Derb leam cipé rodos ríme > > o ro gabad h-Eriu > > > --- > > p.270 > > > cona faigbe ní ba fíriu > > na bas leriu. > 113. Leor lend lenmait a sanais irs > > ro ses tulad > > muntir Bhregoin feib atberar. > > can a m-bunad. > C. > > Appendix 5 ---------- ### IV. ### *DUAN ALBANACH.* Dal Riada, umorro, dar labramar go lég ós iad nach f-fuil amhorus againn is in m-beagan da m-bunadhus, & craobsgaoileadh da lamhsam san leabhar-sa. Cuiream sean duain Seanchasa a ríogh ar Albain annso sios. Marso ader ge easbadhach í iar ríomh na ríogh na rann dereanach, & fos iar slechtaibh ele: --- p.272 > 1. - A eolcha Alban uile, > > a shluagh feuta foltbhuidhe, > > cia ceud ghabhail, an eól duíbh, > > ro ghabhasdair Albanruigh? > - Albanus ro ghabh, lia a shlógh, > > mac sen oirdérc Isicon, > > brathair is Briutus gan brath, > > ó ráitear Alba eathrach. > - Ro ionnarb a brathair bras > > Briotus tar Muir n-Icht n-amhnas, > > ro gabh Briotus Albain áin, > > go rinn fhiadhnach Fotudáin. > - Foda iar m-Briotus m-bláith, m-bil, > > ro ghabhsad clanna Nemhidh, > > > --- > > p.274 > > > Erglan iar t-teacht as a loing, > > do aithle thoghla thuir Conuing. > - Cruithnigh ros gabhsad iarttain, > > iar t-tiachtain a h-Ereann-mhuigh, > > .x. rig tri fichit righ rán > > gabhsad díobh an Cruithean-chlár. > - Cathluan an céd righ diobh-soin, > > aisnedhfead daoibh go cumair, > > rob é an righ dégheanach dhíbh > > an cur calma Cusaintín. > - Clanna Eathach ina n-diaigh, > > gabhsad Albain iar n-áirdghliaidh, > > clanna Conaire an chaoimhfhir, > > toghaidhe na treun-Ghaoidhil. > > > --- > > p.276 > > - Tri mec Erc mec Eachdhach ait, > > triar fuair beannachtair Pátraicc, > > ghabhsad Albain, ard a n-gus, > > Loarn, Fearghus is Aonghus. > - Dech m-bliadhna Loarn, lér bladh, > > i f-flaitheas oirir Alban, > > tar es Loarn fhél go n-gus, > > seacht m-bliadhna ficheat Fearghus. > - Domhangart mac d'Fearghus ard, > > aireamh cúig m-bliadhan m-biothgarg, > > a .xxiiii. gan troid, > > do Comhgall, mac Domhangoirt. > - Da bhliadhan Conaing gan táir, > > tar és Comhghaill do Gobhrán, > > tri bliadhna fo cuig gan roinn, > > ba ri Conall, mac Comhghoill. > > > --- > > p.278 > > - Cethre bliadhna ficheat tall > > ba rí Aodhán na n-iol-rann, > > dech m-bliadhna fo seacht, seól n-glé, > > i f-flaitheas Eathach Buidhé. > - Connchadh Cearr ráithe, rel bladh, > > a .xui. dia mac Fearchar > > tar és Fearchair, feaghaidh rainn, > > .xiiii. bliadhna Domhnaill. > - Tar és Domhnaill Bric na m-bla, > > Conall, Dunghal .x. m-bliadhna, > > .xiii. bliadhna Domhnuill Duinn, > > tar és Dunghail is Chonuill. > - Maolduin mac Conaill na c-creach > > a .xuii. dó go dlightheach, > > > --- > > p.280 > > > Fearchair Foda, feagha leat, > > do chaith bliadhain ar .xx. > - Da bliadhain Eachdhach na n-each, > > ro ba calma an rí rightheach, > > aoin bhliadhain ba flaith iarttain, > > Ainceallach maith mac Fearchair. > - Seacht m-bliadhna Dunghail déin, > > acus a ceathair do Ailpén, > > tri bliadhna Muireadhoigh mhaith, > > .xxx. do Aodh na árdfhlaith. > - A ceathair ficheat, nír fhann, > > do bhliadhnaibh do chaith Domhnall, > > da bhliadhain Conaill, cém n-glé, > > is a ceathair Chonaill ele. > - Naoi m-bliadhna Cusaintin chain, > > a naoi Aongusa ar Albain, > > > --- > > p.282 > > > cethre bliadhna Aodha áin, > > is a tri déug Eoghanáin. > - Tríocha bliadhain Cionaoith chruaidh, > > a ceathair Domhnall drechruaidh, > > .xxx. bliadhain co na bhrígh, > > don churadh do Cusaintin. > - Dá bhliadhain, ba daor a dath, > > da brathair do Aodh fionnscothach, > > Domhnall, mac Cusaintin chaín, > > ró chaith bliadhain fa cheathair. > - Cusaintín ba calma a ghleac, > > ro chaith a sé is dá fhicheat, > > Maolcoluim cethre bliadhna, > > Iondolbh a h-ocht airdriaghla. > > > --- > > p.284 > > - Seacht m-bliadhna Dubhoda dén, > > acus a ceathair Cuilén, > > a .xxuii. ós gach cloinn, > > do Cionaoth, mac Maoilcholuim. > - Seacht m-bliadhna Cusaintin cluin, > > acus a ceathair Macdhuibh, > > triochadh bliadhain, breacaid rainn, > > ba rí Monaidh Maolcolaim. > - Se bliadhna Donnchaid glain gaoith > > .xuii. bliadhna mac Fionnlaoich, > > tar és Mec Beathaidh go m-blaidh, > > .uii. mís i f-flaithios Lughlaigh. > - Maolcholuim anosa as rí, > > mac Donnchaidh dhata dhrechbhi, > > a ré nocha n-fidir neach, > > acht an t-eólach as éolach. A eolcha. > > > --- > > p.286 > > - Dá rígh fór chaogad, cluine, > > go mac Donnchaidh drich ruire, > > do shiol Erc ardghlain anoir, > > gabsad Albain a eólaigh. >