#The Gaelic abridgment of the Book of Ser Marco Polo #### Corpus of Electronic Texts Edition ### Background details and bibliographic information The Gaelic abridgment of the Book of Ser Marco Polo =================================================== Author: [Marco Polo] -------------------- ### File Description Whitley StokesElectronic edition compiled and proofread by Beatrix Färber, Philip T. Irwin Funded by The CURIA Project (1994) and School of History, University College, Cork 1. First draft, revised and corrected.Extent of text: 17120 words#### Publication CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College, Cork College Road, Cork, Ireland—http://www.ucc.ie/celt (2011) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland. Text ID Number: G305002Availability Available with prior consent of the CELT programme for purposes of academic research and teaching only. #### Sources **Manuscript source**2. Derbyshire, Chatsworth House, Book of Lismore, fo. 79a1–89b2. Fifteenth to sixteenth century; 200 folios; c. 37 by 255 mm; scribes Aonghus Ó Callanáin and at least two other anonymous scribes; origin probably the Franciscan Friary of Timoleague, Co Cork. The MS is acephalous (missing 42 folios) and is lacunose. A patron's book, written for Fínghin Mac Carthaigh Riabach (died 1505) and his wife Caitlín (died 1505), daughter of Thomas, Earl of Desmond. The codex was at Timoleague in June 1629 when it was used by Míchél Ó Cléirigh. It may have passed into the possession of the Earl of Cork in 1642 and then disappears from view. Discovered in Lismore Castle in 1814 in the course of building works, it was transferred from Lismore to Chatsworth in 1930. Facsimile edition by R. A. S. Macalister (ed.), The Book of Mac Carthaigh Riabhach otherwise the Book of Lismore, Facsimiles in Collotype of Irish Manuscripts, 5 (Dublin 1950). This information was kindly provided by Donnchadh Ó Corráin. **Editions/Translations**2. J. B. G. Roux de Rochelle, Voyages de Marco Polo [original French text and Latin translation] (Paris: La Société de Géographie 1824). 3. Colonel Henry Yule, The book of Ser Marco Polo, the Venetian: concerning the kingdoms and marvels of the East; newly translated and edited with notes, maps, and other illustrations. 2 vols. (London: John Murray 1875). 4. N. M. Penzer, The most noble and famous travels of Marco Polo, together with the travels of Nicolò de' Conti, edited from the Elizabethan translation of John Frampton; with introduction, notes and appendixes. (London: The Argonaut Press 1929). 5. Marco Polo, Von Venedig nach China. Die größte Reise des 13. Jahrhunderts, neu herausgegeben und kommentiert von Theodor A. Kunst. (Stuttgart, Wien & Bern, Edition Erdmann in K. Tienemanns Verlag 1983). **Literature**2. R. E. O. John, 'Colonel Yule's Marco Polo', Ocean Highways (December 1872) 285–286. 3. Karl von Schumann, Marco Polo, ein Weltreisender des XIII. Jahrhunderts. (Berlin: Habel 1885). 4. Henri Cordier, Centenaire de Marco Polo: conférence faite à la Société d'études italiennes le mercredi 18 décembre 1895 à la Sorbonne, suivie d'une bibliographie, (Paris: Leroux, Bibliothèque de voyages anciens 3, 1896). 5. Johannes Witte, Das Buch des Marco Polo als Quelle für die Religionsgeschichte. (Berlin: Hutten 1916). 6. Henri Cordier, Ser Marco Polo: Notes and Addenda to Sir Henry Yule's Edition, Containing the Results of Recent Research and Discovery. (London: Murray 1920). 7. R. Almagià, La figura e l'opera di Marco Polo secondo recenti studi. (Rome: Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente 1938). 8. Richard Hennig, Terrae Incognitae. Eine Zusammenstellung und kritische Bewertung der wichtigsten vorkolumbianischen Entdeckungsreisen an Hand der darüber vorliegenden Originalberichte. 4 vols. (Leiden 1939). 9. Leo Olschki, Marco Polo's Precursors. (Baltimore: John Hopkins Press 1943). 10. Iwamura Shinobu, Manuscripts and Printed Editions of Marco Polo's Travels. (Tokyo: National Diet Library 1949). 11. Luigi Foscolo Benedetto, 'L'art de Marco Polo', Mélanges de philologie romane et de littérature médiévale offerts à Ernest Hoepffner. (Paris: Belles Lettres; Strasbourg: Publications de la Faculté des lettres de l'Université de Strasbourg, 1949) 313–326. 12. Maurice Collis, Marco Polo. (London: Faber and Faber [1950]). 13. Bernard Lewis, 'The sources for the history of the Syrian assassins', Speculum 27:4 (1952) 475–489. 14. Rodolfo Gallo, Marco Polo, la sua famiglia et il suo libro. (Venezia: Istituto veneto di scienze, lettere ed arti, 1954). 15. Ronald Latham (ed.), The travels of Marco Polo, translated and introduced by Ronald Latham. (London: Folio Society 1958). 16. Paul Pelliot, Notes on Marco Polo. 3 vols. (Paris, Maisonneuve et Imprimerie Nationale, 1959, 1963, 1973). 17. Richard Humble, Marco Polo. Introduction by Elizabeth Longford. (London: Weidenfeld & Nicolson, 1975). 18. Pierre-Yves Badel, 'Lire la merveille selon Marco Polo', Revue des sciences humaines 55:183 (1981) 7–16. 19. Hiroshi Watanabe, Marco Polo Bibliography, 1477–1983. (Tokyo: Toyo Bunko 1986). 20. Francis Dubost, Aspects fantastiques de la littérature narrative médiévale, XIIe–XIIIe siècles: l'autre, l'ailleurs, l'autrefois. 2 vols. (Paris: Champion, Nouvelle bibliothèque du Moyen [Acirc ]ge 15, 1991). 21. John Critchley, Marco Polo's Book. (Cambridge: Cambridge University Press, Variorum, 1992). 22. Michel Mollat, Les explorateurs du XIIIe au XVIe siècles. Premiers regards sur des mondes nouveaux. (Paris, Comité des travaux historiques et scientifiques, 1992). 23. Folker E. Reichert, Begegnungen mit China. Die Entdeckung Ostasiens im Mittelalter. (Sigmaringen: Jan Thorbecke 1992) (Beiträge zur Geschichte und Quellenkunde des Mittelalters 15). 24. Juan Gil, En demanda del Gran Kan. Viajes a Mongolia en el siglo XIII. (Madrid: Alianza 1993). 25. Martin Gosman, 'Marco Polo's Voyages: the conflicts between confirmation and observation', Travel Fact and Travel Fiction: Studies on Fiction, Literary Tradition, Scholarly Discovery, and Observations in Travels Writing, ed. Z. von Martels (Leiden: Brill 1994) 72–84. 26. Laura Minervini, 'Leggende dei cristiani orientali nelle letterature romanze del medioevo', Romance Philology 49:1 (1995) 1–12. 27. Frances Wood, Did Marco Polo go to China? (London: Secker and Warburg 1995). 28. Consuelo Dutschke, 'The truth in the book: the Marco Polo texts in Royal 19.D.I and Bodley 264', Scriptorium 52 (1998) 278–300. 29. Marina Münkler, Marco Polo. Leben und Legende. (München: C. H. Beck 1998). 30. John Larner, Marco Polo and the Discovery of the World, (New Haven & London: Yale University Press, 1999). 31. Frances Wood, The Silk Road: two thousand years in the heart of Asia (Berkeley: University of California Press, 2002). 32. Laurence Bergreen, Marco Polo: From Venice to Xanadu (New York: Alfred A. Knopf 2007). 33. Nick McCarty, Marco Polo: The boy who traveled the Medieval World (National Geographic Society, 2008). 34. See also the Arlima webpages: http://www.arlima.net/mp/marco\_polo.html. **The edition used in the digital edition**2. **Whitley Stokes**, The Gaelic abridgment of the Book of Ser Marco Polo in Zeitschrift für Celtische Philologie. volume 1 (1896/97) , Halle/Saale, Max Niemeyerpage 244–273; 362–438 ### Encoding #### Project Description CELT: Corpus of Electronic Texts #### Editorial Declaration ##### Correction The text has been proofread twice. Text supplied by the editor is tagged sup resp="WS". ##### Normalization The electronic text represents the Introduction on p 245 and even pages 246–424. The glossary on pp. 426–438 is omitted. Text supplied by the editor is marked sup resp="WS". S/s, F/f with overdot are rendered Sh/sh, Fh/fh. In words starting with a vowel, t- has been hyphenated off. Forms of do/ro are separated; infixed pronouns are hyphenated off. Expansions are marked ex. Corrigenda by Stokes are integrated using corr sic="" resp="WS" tags. Where manuscript forms are given and corrected by Stokes, the corrected form in the CELT edition replicates the manuscript expansions recorded by Stokes. Editorial notes may take the form of variant readings, editorial corrections or annotations, and these are integrated into the electronic edition accordingly. Text other than in Irish is indicated. The English translation is available in a separate file, T305002. ##### Quotation Direct speech is tagged q. ##### Hyphenation Hyphenation was introduced. Soft hyphens are silently removed. When a hyphenated word (hard or soft) crosses a page-break, a line-break, or a milestone, this break is marked after the completion of the hyphenated word. ##### Segmentation div0=the book; div1=the section; page-breaks and paragraphs are marked. Manuscript foliation is marked mls unit="MS folio" n="". Stokes numbered all sections sequentially, through the three books. ##### Standard Values Dates are standardized in the ISO form yyyy-mm-dd. ##### Interpretation Personal names, group and place names are tagged. #### Canonical References This text uses the DIV1 element to represent the section. ### Profile Description Created: Translated by Irish scribes Date range: 1400–1499.#### Use of language ##### Language: [GA] The text is in Early Modern Irish. ##### Language: [EN] The introduction and annotations are in English. ##### Language: [LA] Some formulaic phrases are in Latin. ### Revision History * (2011-03-25) Beatrix Färber (ed.) * File parsed; conversion script run; wordcount made; SGML and HTML versions created. * (2011-03-13) Beatrix Färber (ed.) * File proofed (2); markup checked; remaining structural and content markup applied; apparatus inserted; corrigenda incorporated. * (2010-11-17) Beatrix Färber (ed.) * File converted from SGML to XML; existing markup updated; introduction added and encoded; header created. * (1994-03-07) Philip T. Irwin (ed.) * Expansions encoded up to p. 408. * (1994-02-28) Philip T. Irwin (ed.) * File proofed (1) up to p. 416; hyphenation and word segmentation introduced. * (1994) Staff at the CURIA Project (data capture) * Text scanned. --- #### Corpus of Electronic Texts Edition: G305002 ### The Gaelic abridgment of the Book of Ser Marco Polo: Author: [Marco Polo] ### List of witnesses * **L**: Book of Lismore --- p.245 The following text is taken from the Book of Lismore, an Irish manuscript of the fifteenth century, now belonging to the Duke of Devonshire, and kept in **Lismore Castle**, co. Waterford. The text, of which no other copy is known, begins, imperfectly, on fo. 79 recto and ends, incompletely, on fo. 89 verso. It is abridged with great freedom from the Latin version of **Francesco Pipino**, as to which see the introduction to the late col. **Yule**'s The Book of Ser Marco Polo, London 1875, pp. 64, 79, 92. Our text has been noticed by **Todd**, Proceedings of the Royal Irish Academy June 22, 1840: by **O'Curry**, MS. Materials of Irish History, pp. 25, 200, and by **Yule**, op. cit. vol. 1, pp. 100, 101 of the introduction. But no part of it has been edited save (1) four lines (absurdly misspelt)[1](javascript:footNote('G305002/note001.html')) cited by **Yule**, p. 101: (2) the beginning and the end, cited in the preface to Lives of Saints from the Book of Lismore, Oxford 1890, pp. xxij–xxiv; and (3) the first two pages, printed in the appendix to Part III of the Facsimiles of National Manuscripts of Ireland, London 1879. It is needless here to enlarge upon the desirability of printing the Celtic translations of Latin and French[2](javascript:footNote('G305002/note002.html')) texts. They are the best evidence that the mediaeval Irish and Welsh were in touch with the literary life of the Continent: they add considerably to our vocabularies; and in the case of many words and idioms they enable Celtists to ascertain meanings which would otherwise remain unintelligible or ambiguous. They also throw some light on the condition of the Continental texts at the respective dates of the translations. ### *The Gaelic Marco Polo* ### *(Book of Lismore, fo. 79 a, 1)* ¶1] [*...*]{MS folio 79a1} riguibh & taisech*aibh* na cathr*a*c*h* sin. Bai b*r*athair righ a n-aibit san F*r*onses isin cathr*aig* in tan sin. Ba eoluch da*no* isna h-ilbherlaibh, Fransisc*us* a ainm. B*er*ur iar*u*m dú a m-bat*ar* na maithe ucut, & cuinghit fair in leabhor do clodh f*or* cula o thengaidh na **Tartairedh** c*u*sin teng*aidh* laitianda. ‘Is omun leamsa’, ol se, ‘saethar na menmanradh do chaithimh fria gnímhr*adh* idhul & ainchreitm*e*c*h*’. *Guidhit* h-e fá an c*ét*na doridisi. ‘Dogent*ar*,’ or se; ‘ár gidh scéla aincr*istaidh*i *fhaisneidht**er* sunn, mírbhuili in fhir-Dhia iat-saidhhe, *&* g*a*c*h* aen do cluinfe in t-imut-sa a n-ag*aidh* na h-irsi coimd*e*ta *guidhfidh* co dic*hr*a faa clodh-sum f*or* cula, & in nech n*a*c*h* *guidhfe* caithfidh calma*cht* a cuirp f*r*ia clodh. Nisam omhnach-sa riasin leab*ur*-sa Mharcais, or ni fhuil gó ann. Do thadhaill mu rosc-sa h-e ac tabh*ai*rt mhind na h-ecl*as*i naeime lais, & ro fhagaibh f*r*ia blaisec*h*t m-bais gur' fhír son, & ba diadha intí Marc*us*.’ ¶2] Cidh fil ann t*r*a, *acht* ro-s-tinnta P*r*onsisc*us* in leab*ar*-so Mharcuis a Tartairidh a Laitin, *&* fa h-iat bliadhna in Tig*er*na in tan sin .u. bl*iadna* dec & da fhicit & .cc. & m*íle* bl*iadan*. #### ¶3] 'N **Airmein Bec** cetam*us*, fo chis do Magn*us* fil si. Tír isidhe *co* *n*-imat cathr*a*c*h* & maine n-anaithn*idi* f*r*ia c*r*eic & cundradh. **Glaisia** is cathair oirechais di & ar muir ata si. **Tursie** .i. p*r*oibhinnsi fuil innti, tír shléibtidhi isidhe, & do M*a*cumet*us* adhruid. Eich amra leo & imat sida. #### ¶4] 'N **Airmein Mhor** im*morro*, tir f*or*l*et*han isidhe. Fo mham*us* Magn*us* fuil si. Imut cathr*a*c*h* & maine leo. Da chath*air* oirdn*id*i le, **Agiron** & **Baririm** a n-anmunna, & isin tirsin ata slíab --- p.248 **Armenia**. Is air-side ro airis in áirc iar t*er*nam o dhilinn. #### ¶5] Is f*r*ia toebh-sidhe ata p*r*oibinnsi **Soranorum**, & s*r*uth ola f*or* teib*ir*sin innsidhe, do g*re*s dia lintar longa & barcu na cennt*ur* foicsi {MS folio 79a2} & nemhf*oi*csi, & fuath aiq*u*ile ar gualuinn ca*c*h ae dib ar n-a t*us*m*ed*h. Do Ísa adhrait. Fil man*i*st*e*r isin c*r*ich sin & loch f*r*ia taeb. S*r*uth **Eofruis** ac teib*ir*sin a pardh*us* inn. imat eiscc o init co caisc inn, & ga*n* a bheith ní is síre. #### ¶6] Fil c*r*ich n-aili innti, rigi **Musul** iside, & do M*a*camet*us* adr*ait*. Fil cath*air* oirdn*id*i innte. **Baldasi** a h-ainm. Airdri na **Sairr*is*inech** as ri fuirri-seic, Calip*us* a h-ainm. Imat oir & maine lais, or ní h-ál dó laeich naid cur*aid* f*or*a inchaibh. ¶7] Luidh Alan .i. rí na Tart*r*aidhi, do irghabhail a chathr*a*c*h* fair a nirt catha. Bai tor dithoghl*aid*i lais 'arna linadh d'or & do mhainibh. Gabhthar Calip*us* guna thor & *con*a chathair, ár ni rabut*ar* laeich oca imdhiten. ‘Gia thucais anoir & airm*i*din don or,’ ol Balan, ‘ni fhil anoir na airm*i*din aigi f*or*t aníu’. *C*ó*ic* la *con*a *n-oidhchibh* do Chalip*us* gin digh gin b*íadh*, cu ro mhoidh a c*r*aidhi 'na cl*íab* do cumaidh & doilghi*us* a oir & a mhaine. #### ¶8] Fil cath*air* n-aili isin c*r*ích sin, **Taurisi*us*** a h-ainm, *co* n-imut leag m-buadha & et*a*c*h* siregda. Bai sliabh urard f*r*isin cathr*ai*gh sin & sliab don taeb anaill. Gu cualat*ar* na h-Iud*aid*i laithi n-aen am*al* ad*eir* in soisc*él* diadha: Si abueritis fidem ut g*r*anum sinapis dicetis huic monti t*r*ansi *et* t*r*ansibit, *et* nichil inposibile erit uob*is* .i. dia m-b*et*h airet in g*r*aine m*us*daird do sheirc Ísa lat do thogluaisfea in sliabh ar in sl*íabh* araill diam*a*d --- p.250 ail dhuit. ‘Is faid guach in t-Issa dia n-adharthai’, ol na geinti, ‘*&* as b*r*iat*hr*a goo lais, ár dia cuinghedh sibh f*or* an sliabh ucut togluas*acht* f*or* an sl*iabh* aile ni dingn*a*d f*or*aibh it*ir*’. Tiaghuit na Cr*istaidi* f*or* aenchai & *guidit* in t-aen n-Dia uman sliab do claechl*od*. ‘A Ísa’, oul siat, ‘ná leic Idhuil & aincreitmhigh diar bh-forr*a*c*h*-ne!’ Adre(ith) in sliabh in tan sin f*or* an {MS folio 79b1} sliabh n-aill a f*r*eacnarc*us* na slógh, & airisis air coid*h*che, *&* ro gabs*a*t araild do na gentib baisd*ed* lasin mirb*uil* sin. #### ¶9] C*r*icha na *P*er*sida* im*morro*, don tein*id* ad*r*ait. C*r*ich f*or*lethan isidhe cu n-ocht righuib f*uir*ri. Eich amhra le, dá c*ét* punt f*or* cach n-eoch. #### ¶10] C*r*icha **Camandi**, ubla & toirthi parrdhais no melit. Daimh gheala gu cluim foda leo. Reithidha leo meid*ithir* f*r*ia h-asal ce*ch* ae d*i*b. Tír n-aili f*r*ia h-or gu righ f*uir*ri. Do b*er*eat lá amhainsi & *tuaichle* dorcha f*or* d*r*eich n-g*réi*ne am*al* budh adh*aigh*.[3](javascript:footNote('G305002/note003.html')) Lecit sírthi fo c*r*ich*a* na **Camandi** & in lamh ag aroili dhibh, x. m*íli* a slogh. Toglait a n-dinna & a n-duinti & marbhuit a sin, & do niat gialla da n-óc*aib*. *&* at-connuic Marc*us* fesin in dishoillsi sin 'na timtho*cht* & no rig f*or* luas a tor dithoghluidhi dia anacal fuirri. F*r*i re *secht* la airisis in ciaich sin. #### ¶11] **Timocauim** *immorro* tir f*or*l*et*han isidhe co n-imat duinti & cathrach. Fonn cáin le gin puinn toirthe. Uisc*e*da s*er*bha le. C*r*ann g*ré*ne ina tuaiscert, c*r*and direch eside co remhe d*er*mhair. Adbul a fhod. Duille geal f*or* l*et*h de cu l*et*hi ingantaigh, duille uaine f*or* in l*et*h n-aill. Ní thurcaibh c*r*and t*r*ia uir c*ét* m*íle* f*r*ia taebhaibh. #### ¶12] C*r*icha **Mulete** do M*a*cum*e*t*us* ad*r*ait. Fil ri fuirre, --- p.252 Aloadam a ainm. Do ronta palas rigda lais a n-glind dithoghl*aid*i f*or* sliabh urard, co neim n-oir fair *co* *n*-g*r*iananuibh sol*us*ta lais, cu lubghortaibh lesaighthe, cu tobraibh sol*us*da f*r*ia thaeb, am*al* bud toil la m*en*m*an*r*ai*d g*a*c*h* aein laeich, & ing*en*r*ad* imdha leo. *cluich*ed*a* & clesa imda leo. As aire do ronta sin leo. M*a*camet*us* dia chantain f*r*iu ‘*am*ail* be*thi abh*us* beithi thall am righi-siu iar m-blais*echt* bhais’. *Con*id airi sin rochaitdis a *b-fleadha* & a b-fuireca, & ba calma i cathaib iat-som, ár ní raibhi omhun báis f*or*ru, uair ba d*er*b leo b*et*h iar n-ec aml*aid* sin. Parrth*us* talmh*aid*i do M*a*cam*etus* do berta for an n-istadh sin, & do ron*a*d tor dithoghl*aid*i f*or*a bheol gin t-slig*id* ind *acht* treimit. No b*er*the oig na c*r*iche leo ind {MS folio 79b2}, & no b*er*the a n-daethain *fledh* & fuirec dhoibh, co tuitedh a suan f*or*ro do n*er*t*a*d a n-anma do M*a*camet*us*, & ro chan*a*d a bh-fhis f*r*iu: ‘Fón *b-fleadhugh*adh** út do ronabair abh*us* f*or*bia mu fhleadh-ssa tall daibh’. ¶13] O 't-clos do Alan .i. do righ na **Tart*r*aidhi**, in saeibhdlig*ed* sin ara roibi Aloadam, do ron*a*d sloigheadh lais & ro mharbh é *co*na righuib & tais*ec*haibh, & do chuir a chath*air* dar cenn conar' fhacoibh cloch f*or* cl*oic*h di. #### ¶14] Bassia *immorro*, tír iside co n*er*t g*ré*ne f*uir*ri. Daim dubha lé. Do M*a*cum*etus* ad*r*ait. Toghairmit na demna aierdha dia n-imacall*aim* le d*r*aidhe*cht* & tuaichlecht, & do b*e*rat dorcha f*or* d*r*eich g*rén*e. Feoil & righle, no-s-toimlit. Imat torc & muc n-alltaighi leo cu t*r*eagduid a conu & a cuanarta don fhinna ghoisid*e*c*h* fuil f*or* d*r*omunnnibh & toebuibh dhoibh, *&* ni uml*aig*it do righ f*or* bith. Filet dit*hr*eab*aig* a mainist*r*ibh & a sepel*aib* a m-bennuibh sliabh ac t*r*osc*u*d & ac idbuirt do M*aca*m*etus* *co* *n*-anoir & airmhitin moir ocna maithibh uccut f*or*ro. ¶15] Fil sliabh urard isin c*r*ich sin, & glenn aluinn f*r*ia a --- p.254 ucht. Aird*ithir* do shleibhtib in betha, imut caer*a*c*h* & reith*ed* isin glind sin, *se* basa a l*et*hi g*a*c*h*a h-adhairce da m-bi f*or* na reith*idib* sin, *co* n-denta miasa & soith*ig*i dhibh dia tomhailte p*r*oinn & *fledha* & g*ur* dhin dia *n-aeghairibh* f*or* a tighi & ait*r*ebhu f*or* snec*h*ta & d*er*dan. *&* ní lamhat eonu na fiadhmhilu cena b*et*h f*or* an sliab sin la fuacht & adhuath, *&* gia adaighthe tendte fair ni b*er*bhtha biadh leo la torm*a*c*h* fuacda. #### ¶16] Sermacam *immorro* cathair oirdn*id*i isidhe la m*a*c Maghn*us* Cam. Do M*a*cumet*us* a*drait*. Ro bat*ar* ili C*r*isd*aid*i isin cathr*aig* sin. Atbath in ri. Ro bui líc marm*uir* foa n-adhnaicthe na gennte a cnuc urard allamuigh f*r*isin cathr*aig*, & ro h-adhn*acht*a in ri foithi. Gab*ais* a m*a*c rigi dia eis. Sigotan a ainm, & ro c*r*eid do Choimdh*id*h na n-dul, & ro ghabh baisd*ed* na h-ecl*a*si noime, *&* ba doirb la gentiu sin. ¶17] C*on*udh e airec menm*an* f*o*-*r*uair Sigotan laa n-aen, sépel airmhitn*e*c*h* do thurcb*áil* isin cathr*aig* a n-anoir Eoin Baist*id*. No b*er*thea cuigi anis dech f*o*-*r*uair do shaeruibh f*ai*csi & nemhfhaicsi, & ro f*or*caill f*or*ro diciunn a saeirsi & a n-eal*ad*an do chaithimh f*r*is. Ro iarrsat a shaeir-siumh an ail dímhor {MS folio 80a1} fo ro h-adhn*acht*a a ath*air*, & sin na n-*Iudhaidhe* do thoghluas*acht* cusin du a m-bat*ar*. Dob*eir*-siumh sin daibh. Ba galar lasna gentiu sin, *acht* ni ro leic[4](javascript:footNote('G305002/note004.html')) om*un* in righ dhoibh c*r*on fair. Cidh fil ann t*r*a, *acht* ro t*ur*cbhadh in obair sin la h-eal*ad*ain ingantaigh, amail budh toil la menm*ain* g*a*c*h* aein. Columhain marmair fo a lar dia h-imarch*a*r cu saine g*a*c*h*a g*r*esa fair ro bhat*ar* diblinaib f*or* an lig remhraidti. ¶18] Atbath in ri fo c*ét*oir & gab*ais* a m*a*c righi dia eis, *&* ni ro an f*or* lurg a athar, *acht* ro adhair do M*a*c*a*m*etus*. O 't-clos do na geinntib in rí do adhr*a*d do M*a*camet*us* cuingit forna *Cristaidib* in ail fó ro h-adhn*acht*ta a sin. ‘Na to it*i*r’, ol na --- p.256 Cr*istaid*i, ‘no thoitfed ecl*ais* Eoin dia cuirthe togluas*acht* f*or* an lig sin’. ‘Maith’, ol na geinnte. ‘Ro sia maine imdha duib f*uirr*i’, ol na Cr*istaid*i. ‘Líg as díth duin’, ol na geinnti, ‘& ni máine’. Do n*er*tuigh in ri lasna g*ei*n*ti*, & do b*er*e*d* fuirmeadh f*or*sin cloich, gu r*u*csat f*or* culai h-i. Aitchit na Cr*istaid*i Eoin & Ísa ar n-a f*ai*csin sin. Airisius di*diu* an ecl*ais* am*ail* as deach bui riam, co bh-fuil *teor*a t*r*aiged uas tal*main* aniu, & biaidh co f*or*cenn m-b*r*atha. #### ¶19] **Pein** *immorro*, tír f*or*l*et*han isidhe co n-imat cathr*a*c*h*. Uidhe .u. laithi f*or*a fot. Dia n-d*e*c*h*adh nech dibh f*or* s*ét* no siub*al*, da m-bia .xx. la gin *toidhecht* f*or* cula, foifidh a sheitic la f*er* n-aili. Uisc*e*da s*er*bha le. Sruth f*or*a fedh *co* *n*-imat cloch m-buadh(a), iaspideis *&* calsidonia a n-anmunna. #### ¶20] **Lop** di*diu* cath*air* oirdn*id*i isidhe for bel fhasaigh dhimhoir. Imat g*a*c*h*a maine allamuich di, *co*n*i*d airi sin is port airisim da g*a*c*h* aen f*r*ia c*r*eic & cundr*a*d & maine hi. Do M*a*cam*etus* adhruit. Camhaill & asail b*e*rar fa lointibh la g*a*c*h* n-aen dia teit f*or* an fas*a*c*h* sin. Uisc*e*da s*er*ba fair. Magha gainmh*id*i & sl*éib*ti uis*c*ide f*or* an conuir. Uidhi bl*iadne* f*or*a fot. Uidhi .xxx. la f*or*a leith*et*, gin fhiadhmhila, gin innile. Ticit na demnu dh' acall*aim* na n-daine f*or* an conair. Dia bh-fhaghat n*e*c*h* dhibh a n-uath*ad* o a fhedhain goirit h-e 'na ainm fein & 'na shlonnadh & lean*aidh* na demna, ár ni fhidir n*a*c*h* dia aes cumtha iat, & ni thic f*or* cula t*r*ia bithu. Seindit na demna cruiti & timmpana dia c*ur* 'na suan cum aimsighti f*or*ro. #### ¶21] {MS folio 80a2}Iar bh-facbhail na n-dithr*ub* sin do gab*ar* c*r*ich f*o*rl*et*han, & cath*air* oirdn*id*i innti *co* *n*-imat g*a*c*h*a maine. Do M*a*cam*etus* ad*r*ait. & do nith*er* oirisium cian innti, iar scis in --- p.258 fhasaigh ucut, og c*r*eicc & cunnr*a*d. Sasion a h-ainm. Dá tuismight*er* m*a*c do neoch innti b*er*ar da idbairt do na déeib, & reithe maraen f*r*is, & b*er*ar f*or* cula araen in naidhe & in rethe, & do b*er*ar comalt*us* bl*iadn*a f*or*ro, & b*er*ur co h-altoir na h-idb*ar*ta diblinaibh, & fonaith*er* in rethe, & do b*er*ar dia thomhailt do ghaeltuibh & cairdib na naidhiun *co* *n*-airmhitin n-d*er*mhair dona deeibh, & cuirt*er* a chnama f*or* taiscidh 'na n-inarg*aib*h. ¶22] Gach marbh lasin cathr*aig*-sin no-cuirthe a n-eilit*r*um n-ordhai co n-*étaigi*b sida & sir*ec*dha f*or* slis a righthoighi, *co* n-anair d*er*mair fair g*a*c*h* *n- oidhchi* do bhiudh & dhigh, & g*a*c*h* ní no thoimhl*ed*h fe*ch*t riam, ár ni h-adnaict*er* n*e*c*h* isin cathr*aig* sin cu laithi a thuismeadha. *Con*adh aire sin ro cuirthi luibhi & balsam*u*m uaisli f*r*ia thimthocht, gu caithdis a laeich & a inginr*ad* & a aes cumtha a p*r*oinn maroen f*r*is am*ai*l budh beo, *&* no loiscthe a c*or*p iar toidh*echt* in laithi sin cu *flead*a*c*h*us* & airmitin n-d*er*mhair do na déibh. #### ¶23] Fil cath*air* n-aili uidhi dha la [*...*]allamuigh don cathr*aig* sin. Do M*a*c*a*m*etus* non adhrunn. **Camul** a h-ainm. Dia ticed *áighi* no e*cht*arc*r*ich di [*...*]taisdiul indinn no indun di co [*...*]roich. 'Arna f*ai*csin don laech *nó* don tais*e*c*h* bhis fair adre amach dar beolu in duin & no b*er*ur a shetig dia shaighid. ‘Dena dho so’, ol se, ‘amhuil budh mhisi no anfadh isin dun*a*d’, & cuir*id* eip*ist*il sc*r*ibhtha f*or*sin coml*aid*, & t*r*iall*aid* fein f*or* set, & faíidh in ben lasin n-aighidh. G*a*c*h* is dech do biudh & étg*u*d in duin atnaigh f*or*a chom*us*. D*er*caidh in laech g*a*c*h* laithi f*or*sin coml*aid* dia fhis in t*r*ialf*a*d in t-*áighi* f*or* set, ar iss*ed* ba bes, in eipisdil do thocb*áil* dia t*r*iall*ad*, & dia bh-f*ai*ceadh ni thicf*a*d t*r*ia bithu. ¶24] Faidhis Magn*us* Cam fecht n-aill techta co n-eip*is*til leo don cathr*aig* sin, & iss*ed* bui innti: ‘Forchong*r*aim f*or*uibh’, ol se, ‘clódh for cula on {MS folio 80b1} t-saeibhdlig*ed* f*or*a taithe, ór is a h-imut taeb as dochar h-e, ár ni deimhin la nech acaibh in lais --- p.260 in t-oighre facb*ais* dia eis, & is dith ar bur seotuibh & ar bhar mainibh a tab*air*t f*or* b*r*eith & com*us* *áigh*ed*h* & e*cht*arc*r*ich.’ ¶25] Faidit-sium te*cht*a f*or* cula co Magn*us* la f*eir*g & lonn*us* *co* *n*-eip*ist*lib leo, & iss*ed* bui innta: ‘A Magn*us* Cam’, ol siat, ‘aitchimit f*or*t f*or* dheirc & t*r*oighi gin ar clodh f*or* cula do dlig*ed* ar sen, ar dia n-d*er*nta do benf*a*d in tal*am* a thoirthi foirn, & masa dhith oir *nó* ilmaine n-anaitinte fil f*or*t do ghebha gin chumca f*r*iut’. Foemuis Mag*nus* doibh oirisium f*or* dlig*ed* a sen. #### ¶26] Iar c*ur* chuil f*r*isin c*r*ich sin, fo-s-gebha fas*a*c*h* fodai, uidhi *sé* la n-dec essium. Si*n*g si*n*gcalas don taeb araill de. C*r*ich f*or*l*et*han isidhe. Fil sliabh urard isin c*r*ich sin & salmandair fair. Beth*ad*uigh becca iad-s*o*m. Fo gniat snáth do th*u*smhedh f*or*sin tal*main* a n-inaduib inglana, & no timaircthe la h-oes na c*r*iche, & no b*er*thea dia nighi cu s*r*othaibh & top*r*aibh, & no b*r*isdtea i least*r*aibh & i soith*ig*ibh p*r*ais. No adaighthea tendte leo dia cur f*or*a lar, & geal do thic*e*d don g*r*is iar losc*u*d a inglain. Do gnithea eduighi de asa h-aitli, & ba uasal airmhitnech som, & in tan no gabh*ad* sal no dorc*a*tu h-e f*o*r an n-g*r*is no cuirthe dia glan*a*d, & g*lan* no thic*e*d di. #### ¶27] Cricha **Cambu** *immorro* c*r*ich fhairsing f*or*lethan isidhe. **Campision** is cathair oir*e*c*h*uis di. Do M*a*c*a*m*etus* a*drait* *acht* uath*ad* Cr*is*t*aid*i lé. At fisid siumh a rímh rend & retl*and*. .L. aind*er* la ce*ch* n-aen dibh, claecl*other* cele la g*a*c*h* n-aindir m*a*d doim h-e. Ni bhi rímh mis na raithi leo, *acht* ainm f*o*rl*et*h f*or* cech laithi don bl*iadain*. Coic laithi airmhidn*e*c*h*a leo gin anmunna gin fhiadhmhila do mharbhud, cin tomhailt feola leo, gin t-saethar, gin ob*air*. Ni bhi col f*r*ia seitic doib, *acht* siur *nó* mathair. Ro airis di*diu* Marc*us* bliad*ain* isin cathr*aig* sin. --- p.262 #### ¶28] **Caracorum** *immorro* cath*air* oir*e*chuis isidhe do **Thart*r*aidibh** fec*h*t riam, ar is aisdi a m-bun*a*dus. Ni raibhi rí dhib fein f*or*ro, *acht* iat fo chis & chanach*us* do P*r*espit*er* Seon. .i. do rig na h-India, *&* ro bui ainm aile fair .i. Unc-Cam. Cidh fil ann *acht* ro fhás cin*ed*h na **Tartair*ed*h** a Caracorum, cur'ba línm*ar* a laeich & a taisigh, cu m-bai oman a n-imairec f*or* na cenntaruibh ciana & faicsi. Ba lan dia n-omhun P*r*espit*er* Seon oc faircse na **Tart*r*aidhi** an t-imut cur*a*d sin. Asb*er*t f*r*iu: ‘Scail*id*’, ol se, ‘a n-ile c*r*icha ciana & f*oi*csi, ar ni chumuing la Caracorum bar congb*ail*’. Ro bat*ar* fasaighe foda 'mon cathr*aig* in tan sin gin duinti, gin ist*a*da leo. *Con*ad h-i comairli ro c*r*aitea la maithibh na ***Tart*r*aidhi*** t*r*iall for in fas*a*c*h* ucut dia ait*r*eabh*ad*. Do rons*a*t aml*aid*. #### ¶29] Bui laech am*r*a in tan sin d'uaislib na ***Tartraidech***, & ro h-oirdn*e*d i righi leo h-e, ár ni raibhi rí f*or*ro fec*h*t riam. Simisis a ainm. Airisit f*or* na d*r*oibhel*aib* & f*or* na dithr*ubaib* sin gin n*er*t rig f*or* bith f*or*ro. G*a*c*h* nech dia chru bui sechn*ón* in dom*uin* ro thimaircs*e*t co h-airm i m-bui *Simisis*. Bá am*r*a in ri eisidhe. No b*e*re*d*h a dhlig*ed* da g*a*ch aen. Cidh fil ann *acht* ro uml*aig*set .uii. righ dho la h-om*un* a imairec, ar ni lamhtha slad na sarug*ud* f*or* dhun na cath*air* dia tab*r*adh umla dheonuch dhó. ¶30] Faidis P*re*spit*er* Seon nech do chuinghidh in chisa Inn*ec*da fair. Diultaidh f*r*is, ár ni bui om*un* righ fair. Clódhait na te*cht*a f*or* cula & airisidh Sisim ina righi budésin. *&* faidhis te*cht*a laa n-aen do chuinghidh a ingine fair iar n-diult*a*d a chisa dhó, *&* iss*ed* is-b*er*t *Prespiter Seon* f*r*iu, is taisce do loiscf*ed*h a in*gin* ana do b*er*adh do Sisim h-i, ‘& fo ghebha bás dochr*ud*h ara cuingidh’, ol se, & do rat dímhicin for na techta, & clodhuit f*or* cula co Sisim & ad-fedhut do ar' chans*a*t & ar'can*a*d f*r*iu. --- p.264 #### ¶31] Ba lan d'f*ei*rg & lond*us* Sisim do na h-aithisc*ib* sin, & ro gairmit a righa & a thaisigh dia shaigh*id*. ‘Is*ed* is ail damh-sa’, ol se, {MS folio 81a1} ‘ar n-dula diblinaibh f*or* aenchaei re P*re*ispit*er* Seon dia aithiu fair in dimhicin do r*a*d f*or*nd.’ ‘Is ail dúinne aml*aid*’, ol seat, am*ail* bidh a h-aenghin f*r*iscarts*a*t. ¶32] Gabhuit na sloigh ch*echt*ardha *(leg. Tartardha)* sin in roen f*or* a n-ag*aid*, cin an*a*d, cin airisium doib, gu Magh Tandud, & faidhit teachta co righ na h-India do chuinghid chatha fair, & do b*er*ar a n-d*r*aithi dia saig*id*, & fiaf*r*aighid dib faitsine & celm*ain*e in chatha nó cinn*us* no biath doib & do P*re*ispit*er* Seon. Luidhs*e*t na druidh f*or*a cliath*aib* fis, & ro thoghairms*e*t demhna & dei aerdha na n-docum, & do b*er*at bhoicshimhin n-dimoir leo, & ro scoiltset & do rons*a*t dá l*et*h di, & do b*er*at Preispit*er* S*eon* d'ainm f*or* l*et*h di & Sisim f*or* in l*et*h n-aill, & cuirid la d*r*aid*echt* & tuaichl*echt* di l*et*h na simhne do comlunn f*r*i araili, & b*er*idh in l*et*h f*or*a t*u*csat Sisim buaidh. T*r*iallait na d*r*aithi f*or* cula cu ***Tart*r*aidibh*** fá luth & ghaird*e*c*hus*: indar-leo is iat bid chosc*r*ach isin cath. #### ¶33] P*re*ispiter Seon *immorro*, o 'd-cl*os* dó cath do chuinghidh fair & sl*úag* dí-airmh*id*i do *toidh*e*c*ht** ra thaebh, ro gairmitt chuigi a righ & a thaisigh & a caruid f*o*icsi & chiana. Cidh t*r*a o 't-conncat*ar* na sl*úaig* ce*cht*ardha sin a celi ro ghabs*a*t a n-eirr*ed* imairic & a n-idhna *áigh* f*or*ro, & ro seindit a sduic, & ro gairsit a caism*er*ta catha, & gabhuit na sl*úaigh* cechtardha oc esarc*uin* araili, ac scolt*a*d mhind & sciath, cu m-ba h-ár diairm*id*i leo alliu & anall. *Acht* ata ni chena muidhis f*or* na h-Ind*ec*dhaibh, & ro ládh a n-ar, & ro marb*adh* Preispiter Seon. *&* gabh*ais* Sisim righe f*or* **Inn*ec*dhaibh** in tan sin & f*or* iltirib aile, *&* ba h-esin in cétna rí do **Thartairibh**. ¶34] *&* in *sese*d bl*i*a*dain* dia fhlaithi*us* ro dib*r*aicedh do shoighid h-e i cat*hr*aigh f*or*a raibi ic f*or*bhais, cu ro farcuibh cin anm*ain*, *&* ro h-adhn*acht* f*or* sliabh **Alcahi**. --- p.266 #### ¶35] Facb*ais* m*a*c di' eis, Caiter a ainm. Facb*ais* sin m*a*c, Satiu a ainm. Facb*ais* sin m*a*c, Roton a ainm. Facb*ais* Roton m*a*c, Mongu a ainm. Is uadha sin ro chin Cublay, & ro d*er*rscaigh Cublay tar na .u. righuib aile, & ro d*er*rsc*aig* a righi tar righd*ach*t {MS folio 81a2} Crisd*aid*i & **Shairr*is*in*e*c*h***. In sliabh urard sin in ro adhn*acht* Sisim is ann ro-s-adhn*acht*a ar ghein do righuib f*o*ra lurg. G*a*c*h* nech, id*ir* laech & tais*e*c*h* do gheibhdis f*or*sin *con*uir ac dul dia n-adhn*a*cul ro marbhtha leo, & iss*ed* ro canduis f*r*iu: ‘Den*ai*d umhla & immcoimet in righ isin beth*aidh* n-aili am*ail* do ronsab*air* feacht riamh’. *&* in ri *déidhin*a*c*h** do h-adhn*acht* dibh, is ar da m*íle* laech ro marbhtha dia cur lais, & ro marbs*a*t anas dech f*o*-*r*uarad*ar* do echr*aidh* in righ dia c*ur* lais. #### ¶36] Na **Tart*r*aighidh** *immorro*, cin*ed*h linm*ar* iat-sein, ar ni bhi rim f*or* mnaibh na in*gen*a la n*e*c*h* dhib, *acht* in mheit as cumhuing leo do f*r*easdul do bhiudh & etg*u*d, *acht* as í in cetna in*gen* laa faifi f*er* dhibh as f*or*tille f*or*tha, & araill dib la d*r*uinech*us* & lamhdhai, & a laeich f*r*ia seilg & gaisc*ed*, & in dun f*or* com*u*s don t-seitigh. Scéith l*et*hair la a laech*u*. Ba do sheich*id* buabhall 'ar n-a m-b*r*uith iat-s*o*m. *&* ba dofhulaing do chath n-aile dibhrac*a*d a soighet forro, ár is air no h-ailtea iat asa m-b*r*atuibh beca. Feoil & bainni no tomuiltea leo gin coicill fheola dam ná g*r*aigh*edh* na chuanfart, *acht* no mheiltis ce*ch* feoil f*or* bith. Ba mian leo bainni a n-g*r*oighedh & a lairthech do thochaitim: fín find no b*er*tis fair. & no thoghl[*gap: extent: a few letters*]tis *(leg. thadhúlltis)*, g*a*c*h*a samraid a m-benn*aib* slí*ab* & a n-o*cht*aibh ald la a n-g*r*oighibh & indilibh. Pupla f*or* foluamhuin uasta, a meic & a n-ing*en*a leo, gu clodhatais f*or* cula la *toidhe*cht** na duibhshine geimhr*e*ta & a pupla maraen f*r*iu. #### ¶37] Natay in dee dia n-ad*r*ait do nit*er*. A fhuath do rindud in gach dhind i righi na **Tart*r*aigech**, & fuath a mhna for a ghual*ainn* --- p.268 di, & fuath a mheic ina fhrecnaircc, & f*r*ia tochaithium dhoibh no comailtea an is dech da m-biadh*aib* fo ghin & ghlomhar dhó & da mhnai & da mh*a*c. *&* doirtid anb*r*uithi na p*r*oinne tar beolu in duin dia blais*echt* dia n-déibh adhartha, ár is d*er*bh leo g*ur*ub e Natay fholl*am*nuighi*s* nem & tal*main*. ¶38] Dia tesd*aid*i ogl*ac*h cin sheitig {MS folio 81b1} a c*r*ich*aib* na **Tart*r*aidhi** & in*gen* gin chéle, do nit*her* a snaidm f*r*i araili iar m-blais*echt* bháis doibh, & is aire do níthair, dia m-b*et*h diblinaibh a f*r*ecnairc Nataui, & do b*er*ur *crodh* do mh*áthair* na h-ingine, ár ni tabhar *c*r*odh* la seitigh i c*r*ichuibh na **Tart*r*uig*e*c*h***, & anuit a caruit-sium a n-gael & chairdius f*r*i araili ama*il* budh bheo no bh*et*is. ¶39] Ni bhi col do sheitig leo, *acht* m*áthai*r no siur *nó* ingen, cun*a*d aire sin as línmhairi-ti a laeich, imat seitc*e*d la g*a*c*h* aen. ¶40] At f*er*dha a cathuib & at laechdha a n-airm & at cumaing la g*a*c*h* n-oen dibh b*et*h .x. la f*or* set n*o* sluag*a*d, cin *bhiadh*, gin digh, *acht* toirthi c*r*aebh & cru a n-each. ¶41] Dia n-d*er*na nech cin no guim gin dlig*ed* a *oidedha* dhe .xxx. beim do luirg dhó *nó* .lx. m*a*d cin is mo indás, nó a .x. f*or* c*ét* m*a*d mo in t*r*eas fe*cht*, *nó* m*a*d cin báis lais a naei n-airet uadha & saeiri dhó. #### ¶42] **Ragu** *immorro* magh f*or*l*et*han eisidhe. Uidhi .xl. la f*or*a fhod. **Mecrit** in cin*ad*h aitreabh*us* ann. Sealg no-s-toimhlit. Ní thurcaib arbhar na finem*ai*n os úir and. Is ann som ro cit*er* pol*us* ar*c*tic*us* .i. araill do retlanduibh oirismhe na firmaminti. Imud camhall & g*r*ibh & elifaintedh isna c*r*ich*aib* sin. Doim dhimora leo gu cluim foda, *teor*a boss*a* a bh-fot g*a*c*h*a finna dhíbh. --- p.270 #### ¶43] Fil anmann n-aili ann, adbul a mheit. Deallr*a*d fiadha lais. Geint*er* balsam*u*m anor*a*c*h* uadha, m*us*catum a ainm. Suail n*a*c*h* icshlainti eisiumh. Di fhiacuil in cech dhed dó, *teor*a bosa a bh-fhot ce*ch* ae. ¶44] Ni tescthar folt na ulcha laeich isin c*r*ich sin. Aille do mhnaibh a n-i*ngen*a. Ni ar uaisli na airmhitin fhaidit la a seitchib *acht* ar c*r*uth & meit. ¶45] Ni tabhar *c*r*od* la h-*ingin* i c*r*icha*ib* na ***Tartraidech*** na laeich no-s-b*er* *c*r*odh* dia maithr*e*c*h*u. #### ¶46] Tenduc *immorro* c*r*ich f*or*l*et*han isside, & I*ss*u non adhr*at*. Do rigd*ach*t na h-Innia {MS folio 81b2} isidhe & fo mham*us* do Magn*us* Cam doib-siumh. O do marb*ad* P*r*espit*er* Seon fe*cht* riam do b*er*at na righa f*or* a lurg a n-i*ngen*a d'uaislibh na Tartr*aide*c*h* mar cleith f*or*a bh-fích & naimdin*us*. ¶47] Corra dubha isin c*r*ich sin, adbul a m*ét*. Corra n-aili leo *co* *n*-ilbre*cht*r*aid* g*a*c*h*a datha it*ir* uaine & d*er*g & ghorm. Corra n-aile co neim n-oir f*or*ro. Corra aile tí dubghlas & tí d*er*g dhibh [*...*] ¶48] Iar bh-facb*ái*l na c*r*ichi sin do neoch dia eis uidhe *teor*a lá fo gebhu cathair **Siaudu** f*or* in *con*air, & la Cublauy .i. Mag*nus* Cam, ro t*ur*cb*a*dh. Palas marmair f*or*a lar co sluaigt*he*c*h* rigda lais, co seomr*a*d*aib* sol*us*ta, co neim n-oir f*or*ro allamuigh & tall. ¶49] Fidh díthogl*aid*i f*r*ia h-or in duin *co* *n*-diguibh & mhúr*aibh* aelta 'na urtimcill .u. m*íli* d*éc* ina timthocht. Doim & fiadha imdha lais, & in uili fiadmil arcena. Maga sol*us*ta & s*r*otha gainmh*id*i f*or*sin *mh-fidh* sin. Ba gnath la Cublay commor*a*d selga f*o*rsin *b-fid* soin. Do ron*a*d ist*a*da re b*r*oinn seilgi lais a n-diamhair in *fheda*, & ba do boicshimnibh do ron*a*d, .u. ceme d*éc* fod g*a*c*h*a sibhne, & *teor*a bosa f*or*a lethe, & is la *reifedhuibh* sídu ro snadmtha, iar n-a níam*a*d do ór allastig & amuigh, cun*a*c*h* d*er*n*a*d doinenn na d*er*dun díth do na don fhiallu*c*h bite f*or* a lar. --- p.272 #### ¶50] T*r*i mísa don bl*iadain* bís f*or* an seilg sin .i. Iuni*us*, Iuli*u*s, Aug*us*t*u*s. Tocbait in tech-sin leo in t-o*cht*m*a*d la d*éc* do mí Aug*uist*, co t*r*iall doibh do 'ridisi. Tecat f*or* cula beo*us* cu cath*air* **Siaudu**. T*r*iallait 'sa aithli sin co sliabh urard do dhenam idb*ur*ta do na déibh, m*a*caibh, mnaibh, iunilibh. X. m*íle* lair gheal aroen f*r*is. Iar n-denamh na n-idb*ur*t sin no b*er*the bainni na lairt*he*c*h* n-geal sin a least*r*aib & a soith*ig*ib tog*ai*di co Magn*us*, & no rannadh fair budhesin & f*or*sin fuil dia ol, & ni thabhr*a*dh do chin*ed*h n-aili na do dhaescarshl*úagh*. No dhoirt*ed* Mag*nus* in baindi-sin f*or* in raen dia blais*echt* do na déibh. ¶51] Dia marbthur laech *nó* {MS folio 82a1} nech do dlig*ed* bais toimhlit h-e f*or*sin idb*air*t-sin, & ni thoimlit diam*a*d do shoeth no galar no dhighsedh. ¶52] Do nit*er* la tuaichl*echt* & amuinsi f*r*easdul in righ gin faircsi neich do neoch dia denumh *acht* na miasa & na h-esc*r*adha f*or* foluam*ain* f*r*ia ucht. Is*ed* asb*er*it-sium beo*u*s *con*udh iat na dei no-*s*-f*r*easdl*at* iat & in ri, *&* do berbhtha immat reith*e* leo acunn idhb*air*t-sin, & do b*er*the in fheoil do na déibh & no doirtte in t-*anb*r*uithi* f*or*sin talm*ain*. Indar leo is airi no b*e*r*e*dh a tor*a*d doibh. ¶53] Fil mainist*er* la Cublay, da m*íli* man*a*c*h* le oc fresdul do na deibh & oc idb*air*t doibh. Fil*et* manuigh aili isin c*r*ic*h* sin, & d*r*ong acu ica m-bit seitc*e*da, & araill ac congb*ái*l a riaghla do na deibh. *Explicit* p*r*ima pars isti*us* lib*r*i. Incip*i*t *secunda pars.* --- p.362 *THE GAELIC ABRIDGMENT OF THE BOOK OF SER MARCO POLO* ----------------------------------------------------- ### *(Book of Lismore, fo. 82a1)* #### ¶54] {MS folio 82a1}Feachtus do Mhagn*us* Cam a cath*air* **Cambalau** *co* *n*-fhac*a*d te*cht*a dia shaig*id*. Bennuighit dó. Fo*chtus* M*agnus* scela dibh. ‘Fuigli ruin againn d*ui*t’, ar na te*cht*a. Ad*r*e Mag*nus* asin t-suidhi rigda i m-bui *co* *n*-d*e*c*h*sat f*or* l*et*h. ‘Naim’, ol na te*cht*a .i. b*r*athair (t)h'ath*ar*-sa, ‘ar n-diult*a*d umla righi d*ui*t-si. Do roine & Cadau .i. m*a*c a b*r*ath*ar*, aenta at ag*aid*-si. Atat & na cet*hr*i righ fil fo mam*us* Naim lín a sl*úaig* ac *toidh*echt** at rigi si .i. Fuci Orcra & Cauli & Barsceel & Suchitingni, & asb*er*it *con*ad ferr a n-dlig*ed* f*or*sin righi annaisi.’ #### ¶55] Ba tus rigi do Chublay in tan sin iar m-b*r*is*ed* cath n-imdba lais f*or* iltiribh. Ba gaeth intí f*r*isar' can*a*d sin. Gnuis rigda lais *co* *n*-d*er*cuibh dishoillsidhe. M*ét* & calm*acht* mhil*ed* lais. Do oirdis a bhaill di araili. Ro raidh do*no* n*a*c*h* cuirfed a choroin rig dia chind no gu n-aith*ed* f*or*ro in fuighiull sin. Faidhis te*cht*a f*or* cenn a laech & a rig n-imfhoicsi, ar ba d*er*b lais dia cuiredh togairm f*or*a shloghu i cianuibh a fhis d'fhaghb*áil* do Naim & t*r*iall --- p.364 *teiched* do fó fhoit*hr*ib & daingn*ib*. Faidhis coimh*ét* ar na *con*airibh ar om*un* scel d'fhaghb*ail* do Naim. Ba h-e lin in t-sl*úaig* do f*r*eagair h-e .i. dá chath d*éc* & .xxx. mí*le* marcach in ce*ch* cath dibh, & di t*r*oight*he*c*h* um cech marcach. Dia toghairmedh a shloghu i cian*aib* ni ria rímh f*or*ro. Ro h-indl*ed*h cet*hr*i h-elifainti don righ & caislen claruig f*or*ro. Teit ann do*no* i remt*hus* in chatha & a m*er*gi h-uasa {MS folio 82a2}. Di la f*or* fhichit dó oc tinol in morsl*uaig* sin. ¶56] Naim *immorro* gl*uais*i*s* co slogh n-d*er*mhair lais a n-dail Cadau f*or* mag f*o*rl*et*han co sliabh urard f*r*ia thaeb i righi Cublay. Ni raibhi Cadau f*or*sin mag soin am*ail* ro geall. Ro niat-som airisiumh risin *ad*aig** sin isin du sin. Tocbait a pupla & s*r*eathait f*or*a taebuibh. Ni bhui omhun f*or*ro, ar nír' shailset a scela do b*eit*h la Cublay. Cublay di*diu* ro ghl*uais* in *ad*aig** sin f*or* set in dail in morshl*úaig* sin, ar nír' bho ail doibh in laithi do imluadh ar om*un* a faircsina, g*ur*' eirigh ruithn*ed* n-g*r*e*ine* f*or*ro ar aenchaei f*r*i Naim. ¶57] Co facat*ar* na m*er*g*e*da ailli eit*e*c*h*a & na sceith corc*r*a cob*r*adhacha, & na cathbairr coindleacha c*r*uaidhrighne os na mil*edai*b c*r*oda Cambulu. Co t*u*cs*a*t aithni ar m*er*gi Cublay osna cath*barraib*. *Con*adh eadh ro-s-d*ús*igh in sl*úagh* asa suan, fog*ur* na sdocc & na sdurg*an* & na laech ac gairm a caism*er*t catha. ¶58] Faidhis Cublay a d*r*aidhe uadha dia fhis in soinm*ig*i *nó* doinmh*ig*i no bhiath dó don cath. Gabsat na laeich ac snas a slegh & ag lim*a*d a lann & a loirc-fhersat fria licuibh & tuin*idi*b in talm*an*. Tecuit na d*r*aithi f*or* cúl*u* cu celm*ain*e m*ai*t*hius*a dhó on chath. ¶59] Naim di*diu*, .u. c*ét* m*íle* lín a sl*úaig*. Ba f*o*rl*et*han f*or*ro in uair sin, ár ni bui om*un* f*or*ro. ¶60] Bai Cadau f*or*a conair gin toid*ech*t in tan sin c*ét* m*íl*e laech, & ni ro fhinns*a*t fis la Cublay f*or*ro. Cidh fil ann t*r*a, ní ar time do dhech*aid* do Naim sin. --- p.366 #### ¶61] Gabhait na sl*úaig* sin a n-asaín gloin*id*i gorma glais-iaruinn & a luir*e*c*h*a daingne doi-b*r*isdi & a scab*ail* cuana chumd*acht*a fona minn*aib* sliptha so-radhaircc. Sínit a m*er*g*e*da badbdha b*r*eacaml*ac*ha ris na sleghuibh seimn*e*c*h*a sithfhota, gur' iadh g*a*c*h* deglaech dibh ima rig & ima thais*e*c*h*, cu ro línsat na tolcha & na tuaitheabhr*a*c*h*a f*or* gech taebh do *fh*uaim, g*ur* comdluth*aig*seat na catha re cheli in tan sin, cu ro-s-tocaibh nel niamdha dá n-dorncl*aidbi*b dathordha, {MS folio 82b1} & da muinc*i*d*ib* dualacha d*er*goir, cor 'ba soighnen sol*us*ta a clethe nime o*s* cinn na cur*a*d ce*cht*ardha sin. Ro eir*ig* do*no* glasnel uathmar oig*r*ita don taeb araill don aer, id*ir* mhinn & asa, id*ir* shleigh & tuaigh. *Maid*i*d* do na cathaib a n-dail araili am*ail* easa f*r*ia h-alluibh, g*ur* 'ba b*r*easmaidm b*r*atha i n-all*aib* & i n-uamhunn*aib* mong*ur* na cur*a*d ac comghab*ail* a b-fhedhmann catha, & fuaim a soighit asa s*r*eanguibh, & foluam*an* a b-fhagadh, & g*r*echach a n-greg aga n-guin, & oiccf*e*dach a n-anr*ut*h oc blais*echt* bhais. ¶62] Oirisis Naim a n-airin*iu*c*h* in chatha & roigne a rig & a thais*e*c*h*, gu m-b*r*oin n-doinnsciath n-deallr*ad*t*a*c*h* 'na urtimchell, cu n-doiri slegh coimrigin c*r*uadha ima m*er*gi uasa, co fighuir na C*r*oichi cesta ar n-a rinn*ad* fuirri. ¶63] Ar bh-faicsin m*er*gi Naim do Chublay tocb*ais* cath coimthiugh lais dia riguibh & anr*a*daibh, cu ro scail in cath n-aili dia dheis & cli, *co* *n*-d*er*na giall do Naim iar cur áir a mhil*ed* lais. Muidhis f*or*a shloghuib iarsin, cuna riacht rímh a n-écht. #### ¶64] Bata*r* c*r*isd*aid*i f*or*na cath*aib* sin diblín*aib*. Do r*a*ds*a*t na gennti tallann f*or*a n-dia & f*or*sin fig*uir* bui i m*er*ge Naim & gin furt*acht* fair, cu ro fhas coinblict mor it*ir* in sl*uag* sin, *co* *n*-d*e*c*h*at*a*r gennte & cr*is*t*aid*i i n-dail chatha f*r*i araili a h-ucht a n-dee. O 't-connuic Cublay inní-sin ro raid: ‘Fo*s* a dhegmhuinnt*er*’, ol se; ‘na tabhraidh dimhicin f*or* I*s*u, ar ní guth dó gin fhurt*acht* Naim, ár cr*is*t*aid*i no chanadh fein f*r*is, & nir bo gnima diadha lais, ar --- p.368 do impa f*or* a thig*er*na’. ¶65] Sidhuighit na sl*úaig* lasan aithi*us*c sin, & do b*er*ur Naim a fiadhn*us*e in righ a medon in oir*echt*a. ‘Cidh as ni do so?’ ol siat. ‘Bas a dhlighedh’, ol M*agnus* C*ám*, ‘*&* ni h-ail damsa a chru do dhort*e*d fon uir la h-om*un* na toirthedh do clod f*or* culu. Ni tol dam beo*us* grian na esca dh'f*ai*csin a bhais.’ G*ur*ub i *oidhid* do rad*ad* fair: soidhech do claraib comdluthta {MS folio 82b2} do chengal do reif*ed*haibh & fhonnsaidibh: do cengl*ad* Naim dá chur f*or*a lar, & gluais*echt* do chur fair, cu m-bith oc tecm*ang* dia thaebhuibh alliu & anall, co fuair bás aml*aid*. #### ¶66] Oirisi*s* Cublay ina righi iarsin gin shlaid, gin sar*ugu*d, gin t*r*iall cath*aig*thi dó, *acht* a riga & a thaisigh do chur laa m*a*c*u* a congaluibh, & in m*a*c no b*e*r*ed*h buaidh dhibh do b*e*r*ed*h ardug*ud* fl*a*i*th*i*us*a & múine do. Do b*e*r*ed*h beo*us* clar aircd*id*i & ainm Ma*gnuis* C*am* 'ar n-a sc*r*ibhadh do lit*r*ib ordha fair, & leomhan & g*r*ibh 'ar n-a rinn*ad* don taeibh araill de i comurtha coscair. Do rindta roth*a* g*r*e*ne* & es*cai* fair; & g*a*c*h* neach oca faicthi in clar sin i c*r*ich*aib* na ***Tartraidhi*** do b*er*thi umhla dó o g*a*c*h* aen, & in nech nach tabr*a*d do gheib*ed*h bas do dlig*ed* in righ. #### ¶67] Magn*us* Cam *immorro* .iiii. rigna lais, & in c*ét*ben laa faienn dib as i is f*or*tailli fair, & as é in m*a*c th*us*mes is oig*r*i air dia eis. Bit beo*us* ce*thr*a dinna anorcha acu soin, & x. m*íli* in ce*c*h dhinn dibh dia fresdal it*ir* i*ngi*n & ocl*áech*. C*et* aind*er* n-aile lais, & mna gu n-gaeis & gu n-aeis c*r*ichtaigh leo dia cur dia frestal ag Cublay ar saethaib & gallr*aib*, & thecasc d*r*uin*e*c*h*ais & bescna doibh. Madh ec dh' ingin don c*ét* soin do b*er*ar aind*er* 'na h-inat (*no* ait) do Burgoguna .i. cin*ed*h dh' uaisl*ib* na ***Tartraidech*** iat-somh *co* *n*-aind*r*ibh cruthacha leo, & ni fhaienn aind*er* dhibh la cele n-aile *acht* feitim f*or* in righ. --- p.370 #### ¶68] Fil cath*air* n-aili la Ma*gnus* C*am*, cath*air* **Cambalu** a h-ainm. As iside cath*air* oir*e*c*h*ais na n-uili ***Thartraidech***. Bui di*diu* sruth f*or*a feadh fe*cht* riam, co facuidh Cublay a b-f*ai*csin neoil & rotha g*r*e*ne* & es*cai* celm*ain*e dochuir do b*eit*h dó de dia m-b*et*h in s*r*uth t*r*ithi, cu ro-s-tocuibh in cath*air* don taeb araill don t-s*r*uth la *tuaichle*cht** & amaindsi. ¶69] Bat*ar* .iiii. cula f*or* in cathr*aig* sin & *sé* m*íli* f*or* cech n-ae. *Teor*a dor*uis* umhaidi f*or* cech ceathram*ain* di, & dind dithoghl*aidh*i f*or* cech n-dor*us* & f*or* ce*ch* cuil dibh, gu n-g*r*iananuib sol*us*da, gu h-all*ad*aibh righda. Is ann sin di*diu* cuirt*er* a n-airm & a n-eid*iud* & a n-eirr*iud* uile {MS folio 83a1} dia taiscid*h* co h-uai*r* chatha dhoibh. Mili lae*c*h cech *n-aidchi* oc faire in righ f*or* g*a*c*h* n-doras don dá n-doirrsib déc soin. Ni bi om*un* ar bith fair. *Acht* *modh* na righi do coim*ét*. ¶70] Ni dentar c*r*eic na cundr*a*d isin cathr*aig* sin, *acht* duinti & cathr*a*c*h*a allamuich di ina n-dent*ar*. Ni h-adluict*er* marbh innti beo*us*. A medon na **Tart*r*aidhe** fuil si. As coimdhes na h-iltíre dhi. Ni h-ur*us*a a rim indiull[5](javascript:footNote('G305002/note005.html')) na cathr*a*c*h* sin, & a tic innti do cloch*aib* b*úada* & do eduighibh sir*ec*dha & da g*a*c*h* maithi*us* arcena as na h-iltirth*aib* i cein & i bh-fhocus. Ni bhí in cath*air* sin t*r*e bithiu gin m*íli* roth f*or* fe*n*aibh[6](javascript:footNote('G305002/note006.html')) & damhuibh & asanaibh ac togluas*acht* shida dia h-innsaig*id*. ¶71] Ata clog romor f*or*a lar, & do cluint*er* a fhog*ur* isna cet*hr*i cúl*aib* fil le. Ni lamhann nech a siub*al* a t*ús* o*idche* o bentar é gin sut*r*alla sol*us*da lais cu ruithn*ed* n-g*ré*ne ar a bharach. #### ¶72] Palas in righ i medhon na cathr*a*c*h*-sin .iiii. cula lais, m*íle* fod ce*ch* ae d*íbh*. Istadh oirm*i*tn*e*c*h* lasna .iiii. riguib fil f*orr*o, cu hall*adai*b rigda & cu n-g*r*ianan*aib* solusda do mharmair ghloin, & tuir dhithogl*aid*i fora muraib ina taiscthe a cuaich & a n-esc*r*ai & a seotu aili. --- p.372 #### ¶73] Dinna na n-i*ngen* & na laech arc*hen*a f*or* fiarláit in dún*aidh*, & lubhghuirt lesaighthe fria taebhuibh cu top*r*aibh taitnemhacha, cu fiadhmhil*aib* ecenn*us* da gach mhon*a*d f*or* bith, co luibhibh íctha cacha tedma. ¶74] Sluaight*he*c*h* ina medon. Do marm*uir* ro tocbhadh. Adbhul a fhod & a l*et*h*et*. Niamh oir fair allastigh & dia n-e*cht*air. Do rinnadh fair beos do bre*cht*r*ad* g*a*c*h*a datha ímhaighi na cath & na *con*gal do rat*a*d isna h-iltirib sin & fuath g*a*c*h* anmanna ecenn*us* f*or* bith, cur' bho dith amhairc do shuil*ibh* d*er*cadh fair. ¶75] Seinist*r*e gl*ain*idhe lais cu sduaghaib caemha cumd*acht*a f*or*ro. Seomr*a*da & sell*ad*a f*r*ia taebhuibh fon {MS folio 83a2} n-inn*us* sin. Se m*íli* no bítis oc toc*ai*thium immon righ isin sluaight*he*c*h* sin d'uaisl*ibh* na ***Tartraidech***, & da .xx. mili dia laechaibh & dia n-anr*a*d*aib* no thochaith*dis* isna tighibh f*r*ia taebhu. ¶76] .iiii. táisigh imchoimeta fair & .iii. m*íli* laech la g*a*c*h* tais*e*c*h*. T*r*i *h-oidhchi* da g*a*c*h* thais*e*c*h* dib *diaidh a n-diaidh* ac faire in righ, *con*adh aml*aid* sin no chaithdis a remes. Don *mhodh* righdha t*r*a ro gnithe lais-sium sin, & ní ar omon chena. ¶77] .U. dhoirrsi toebh f*r*ia t*oebh* f*or*sin righthech: in dor*us* medhonach dhibh sduagha aille amlacha fair, ár ni t*r*iallann nech inn *acht* in ri & a shl*uag* ac gab*áil* na n-dor*us* f*r*ia thaebh. ¶78] No shuidh*ed*h Cublay ina shuidhe righ, & a d*r*uim budh thuaidh & a ag*aidh* budh des, & in m*a*c ba sine lais f*or* a láimh dheis, & a righa & a thoisigh *diaidh a n-diaidh* f*or* in l*eit*h sin do reir a n-dualg*us*, & in righan ba togha laiss f*or* a cli & na righna eli 'na deag*aid*, & mná na rígh & na *tais*e*c*h** f*or* a n-egar cub*aid* 'na n-deghaidh na rígh. No bhidh in rí uas na sloghaibh oca bh-fhaircsi cur' bhó comhard f*r*ia a bhond-sumh mullach g*a*c*h* aein dia mhuinnt*ir*. ¶79] No bhi tunna ordha a m*ed*hon an rightoighi & cet*hr*i tunna ordha budh lugha inas-som f*r*ia a taobhaibh, & fin ac *toidhecht* indtib as-sum. Righa & baruin ac f*r*eastal na *bruidhne* --- p.374 sin do shaine g*a*c*h*a bidh f*or* bith. Eirgidh dona f*oir*eann ele dia tois*e*c*h*aibh cosna tunnaibh & eascr*a*da dimhora do d*er*gór leó. Fedhm dési laoch a n-imchar. Sreathaid lasna h-eascr*a*daibh sin f*or* culaib & cernaibh na *b*r*uidni* & linaid cuach *nó* cupa *órda* asna h-eascraibh dimora sin f*or* fiarl*ait* na *b*r*uidhni* do g*a*c*h* aon, c*u* *r*o bhad mescdha medharcaine. Seinnt*er* g*a*c*h* *fog*ur** & g*a*c*h* ceól f*or* bith doibh, co m-bi an t-ist*a*d uile 'na cairchi ciuil. Do ghniad f*oir*eann ele cleasaighe*cht* & amuinsi doibh. Ni bhi do*no* ri na *taisech* dibh gen a ghlun f*r*ia lar in cen bhís Cublay f*or* a chuid. ¶80] T*r*i mhissa {MS folio 83b1} gnathaighit bheith amhl*aid* sin .i. Decimber & Ianuarius et Februarius. Ni samhail doib rigu nait sl*óig* f*or* bith. #### ¶81] Fil tulach ard allamuigh don cathr*aig*-sin cu *fidhbaidh* foda 'na timcheall, cen díchur a duilli di t*r*ia bithu, & luibhi cen claechlodh a n-datha saml*aid*, cur' bha miadh m*en*m*an* la gach n-óen a bh-feg*a*d. In Tulach Uaine at-b*er*ar f*r*ia. #### ¶82] Batar di*diu* *secht* meic for .xl. la Cublay. Do ronad palas righda f*or*sin tul*aig* sin don m*a*c ro d*er*rscaigh dib. Chemchíni a ainm. Ba laech am*r*a eiside. Do rat*a*d in dun do a comartha oigre*cht*a, & ro cuir a sc*r*ibne & a sheotu fine don dun sin dia n-imcoim*et*. Ba gnath lais do*no* iar facbail cathr*a*c*h* **Cambalu** t*r*iall don dun sin & oirisium ann la toil a m*en*man. Bui, t*r*a, dlig*ed* aigi fora raibhi do *Thartraidhib* t*r*icha m*íle* f*or* cach toeb don dun sin sealg do denam f*or* muc*aibh* & aigibh & f*or* cech fiadhmil ecenn*us* olc*en*a, & a m-breith don dun sain gin dith f*or*ro. Ba a c*r*oicnibh na bh-fiadhmil sin no taisc*e*d an ri airm & eirr*ed* a muindt*ir*i & a mhil*ed*. ¶83] At-bath Chemchini & ro facuibh uricc *(leg. macc)*, Temin a ainm. Do r*a*t Cublay in dun dó, ár bá ar lurg araili no gabhtha righi na Tart*r*aidhi. --- p.376 #### ¶84] Do gnit*e*r do*n*o festa la Cublay a laithi a th*us*m*e*da. Tri festada dec airmhitn*e*c*h*a do beir*e*d do **Tartraig*ib*** isin bl*iadain*. Da m*ili* dhec dia righaibh & toisech*aibh* no bhídis f*o*r in *bh-fleid* sin, *co* *n*-deisi n-aluinn n-órdha um g*a*c*h* aen dib. Iar n-*ec*ar in t-sl*óig*thighi sin leo do leicdís a n-gluine fria h-uir, & do ghuid*e*d gach aen dib in dia dia n-adhr*a*d im shoinmhighi fhlaithi*us*a d'fhagb*ail* do Chublay. In t-o*cht*m*a*d la .xx. do mhi Decimb*ir* *(leg. Septembir)* do ghniat in fl*ed*ug*ud* sin. Do b*er*e*d*h in rí tidl*aic*thi d*er*mhaire {MS folio 83b2} da gach aen fo leith do or & mháinibh anaithintiu. Do shuidhdis for a n-aitibh comoil do 'ridhisiu. Do theighdis diuice & iarl*ad*a dia f*r*eastal for culuibh & taebhuibh na b*r*uidhne sin. No bidh in ri 'na shuidhi righ uaisdibh oc faircsi f*or* na slog*u*, co scaildis fo shell*aid*ibh & seomr*a*d*aibh* iar ceolaib & clesr*a*d imda. #### ¶85] Araile festa la Cublay in c*ét*na laithi don bl*iadain* do ronta h-e. Is f*r*is at-b*er*tis-sium sin, frisin láithi tois*e*c*h* do mi Feb*r*a. Ni oirisedh ri na tais*e*c*h* dibh in laithi sin gin t*r*iall a n-dail Cublay, & eirr*edh* geal um g*a*c*h* n-aen dibh, uair indar leo ba sol*us* in *bliad*ain** doibh saml*aid* on bl*iadain* co araili. Nir' bho ál doib glac*a*d na faircsi *neich* f*or* bith in láithi sin *acht* ní sol*us*ta. Bui rigd*acht* na ***Tartraidhi*** m*a*cu, mna fonn inn*us* sin. Iar n-dul do na maithibh sin isin sluaight*he*c*h*, teit Cublay 'na suidhi rig uaistib, & a ag*a*d ar in sol*u*s n-g*r*ianda budh dhes & a d*r*uim fo t*úath*, na righu f*o*r a dheis & na righna f*or*a cli. Eirghidh ocl*áech* i medhon na b*r*uidne *co n*-abair: ‘Eirgidh’, ol se, ‘& adhruidh in ri am*ail* dia!’ Lecit uile a n-gluine & a cinn f*r*ia h-uir. Eirg*e*t iarsin a bh-fiadhn*uis*e in righ. Do b*eir* gach ri & gach taiseach dhibh ech buadha dhó, *con*ad .u. m*íli* each do b*er*it *d*ó & siat uili geal. ¶86] Altoir onorach a medon in righthighi sin, clár corc*r*a f*uir*ri. Ainm in righ 'ar n-a rinnadh fair do litrib ordha. Tuis --- p.378 as chensaidib ordha ac righuibh & ac tais*e*c*h*uibh oca c*r*oth*ad* f*or* culaibh & taebaibh in tighi. Do b*eir* g*a*c*h* aen do na maithibh sin paxa *co* *n*-umhla d*er*mhair d'ainm in righ. Scail*id* g*a*c*h* aen dibh 'na inadh chomoil iarsin. ¶87] Ni tocaibht*er* cuach na cupa na corn na esc*r*a dia f*r*easdul in laithi sin n*a*c*h* g*el* uili bhít, *con*adh aire sin gairit in Fesda G*el* de, & is eirr*ed* g*el* bis impa uili in lá sin. ¶88] Do b*er*ur leomhain istech i bh-fiadhn*uis*i in righ in tan sin. Do niat umla dhó am*ail* do ronsat {MS folio 84a1} na maithe ucut. Mi dhoibh forsin *fleidh* sin. ¶89] Do thiag*a*t f*or* seilg asa h-aithle & dias brath*ar* aigi 'na *con*maeruibh, & ba tais*e*c*h* g*a*c*h* aen dib f*or* .x. m*íl*i *con*maer, & .u. m*íli* cu la gach *con*maer dib. Baym & Nuncam *(leg. Mincam)* a n-anmanna. In cailli selga no ghabhdais do sreathdais 'na uirtimcill lamh f*r*ia laim cu n*a*c*h* facb*a*tis dam na torc isin cailli gin gluas*acht* & marb*ad*. In ri di*diu* cu maithibh a righ & a thais*e*c*h* f*or* tulaig aird oca feitim saml*aid*, & leomuin f*or* cuanairt lais o nach *teigh*ed*h* fiadh for bith na anmann ecenn*us* arc*hen*a, or is forro ro-n-alt iat. Finna gaisit*e*c*h* forru am*ail* ingin no fiacuil oo culai. ¶90] Do gnit*her* selg eli la Cublay f*or* enuibh & ealt*ai*b la h-ilcenel gacha seabac f*or* bith. Ár bat*ar* o*cht* n-gribha ingn*e*c*h*a for .xl. lais ar n-a seol*ad* f*or* seilg na n-anmunn n-aerdha, *&* ata taisech dia muint*ir* *co* *n*-d*eich* m*ílib* lais fria seilg & imcoimet a sheab*a*c, c*ur*ius .u. m*íli* dhibh f*or* tolchuibh & tuaitheb*r*aibh na c*r*ich a cein & a bh-foicsi, co n*a*c*h* dighsitis a sheab*ai*c i tíribh ciana iar n-a lecan f*or* enuibh. Ceolan beg n-ordha f*or* cois g*a*c*h*a seb*ai*c dibh, & ainm in righ 'a*r* n-a rind*ad* fair, co n-aithnenn g*a*c*h* aen h-e, dia c*ur* f*or* cula dia n-dighsedh i tirib ciana. ¶91] In ri di*diu* is amhl*aid* bis ocun t-seilg sin, a seom*r*a co neim n-oir fair, & rotha fena fai oca imchur for elifaintibh, & c*r*oicne leom*an* fair immuigh ica dhin f*or* fhuac*h*t & d*er*dun. --- p.380 B*er*idh in ri elta dia g*r*ibhuibh lais isin tegd*us*-sin, a righa & a thoisigh & a shlogha ina s*r*eath*aibh* & ina n-eisibh allamuigh de. Iar f*ac*sin na n-elt*a*d n-aerdha dhoibh tocb*ai*t na c*r*oicne don t-seom*r*a, & lecidh in ri na g*r*iba futhaibh, & oiris*i*d fein 'na shuidhi oc feith*im* na cles & na *cluiche* sin, gurub gaird*igu*d menm*an* lais-sium & laa righaibh d*er*cadh f*or*an enluith diblinaibh. ¶92] A Casi Mordín do*no* do nit*er* na selga sin. Magh f*o*rl*et*han eside, & ní lamthar fiadha na elt*a*da do marb*ad* la **Tart*r*aidibh** uidi .xx. la f*r*ia thaebhuibh. Ro cumd*aig*id tegd*us*e {MS folio 84a2} la Cublay f*or* in magh soin fria b*r*oinn sealga .x. c*ét* pupall a l-lin. M*íle* laech no thochait*ed* a pupaill in righ. Niam oir f*uir*ri. C*r*oicne leoman n-g*el* & d*ub* & d*erg* ina tithib f*uir*ri dia din ar shnec*h*ta & d*er*d*un*. Reifedha sida allamuigh dibh. Pupla na h-ing*en*r*aid*e sida uili no-*s*-ditnenn. P*upla* na righ & na mil*edh* ina s*r*eathuibh & ina s*r*aitibh f*r*ia taebhuib fonn-innus ro bhát*ur* a cathr*aig* **Cambalau**. ¶93] F*r*ia mi Marci*us* doibh aml*aidh* sin. T*r*iall*aid* f*or* cul g*o* cath*air* **Cambalau**. #### ¶94] Dá thais*e*c*h* d*éc* la Cublay, & as iat ba coimsigh ara ca*n*ta f*r*is & uadh. Cet*hr*a c*r*icha .xxx. do shaeri g*a*c*h*a taebhu don cathr*aig* sin. Is lasna taisech*a* sin do suidhighthe iat do shoeiri no do doire dho-som. #### ¶95] Teora *fidhbhuidi* no fhas*a*t imon cathr*aig* sin & is dia c*r*oicnib sin do níther mon*a*d don righ f*r*ia creic & cundr*ad* na c*r*ichi, & ni do dhíth óir no indmh*us* do nit*her* son lais-sium, ár ba lia do ór & innmh*us* é ina a roibhi do rigaibh for bith. ¶96] In tan do nit*her* nos *nó* dlig*ed* do nuaid*ige*d, do b*eret*h in da tais*e*c*h* dhéc sin chuigi, & do bereth sc*r*ibhne dhoib dia cur fon c*r*ich d'fhoillsiug*ud* na nóus sin. Do chuirdis-sium te*cht*a lasna sc*r*ibhnibh sin f*or* ech*aib*h l*uath*a, ar bu mo ina .u. c*ét* ech bui ocon righ 'ar n-a s*r*eath*ad* f*o*rsna cathr*a*ch*aib* i cein & i f*oi*csi an oirichill techtadh, & ni scuirdis in t-ech dia rith cu m-ba scith hi. --- p.382 No fhacbhaitis in t-ech sin & fo gheibhtis ech ele isin cathr*aig* f*or*a cind, & teighedh fuirre gu luas & denmne. Bui dia luas-s*o*m cu ceng*ail*tea a marc*aig* isna dill*ait*ibh orda ar om*un* n*a*c*h* lenf*ai*tis dib, *con*adh ar x. m*íli* cath*rach* do shiubl*aigh*dis te*cht*a Mag*nuis* C*a*m la scél*a* a dhlig*ed* & a nos o m*a*duin co fesc*or*. #### ¶97] Fe*cht*us do Marc*us* ócc i fiadhn*us*i Mag*nuis* C*am*. ‘A Marc*uis*’, or se, ‘eirg laam maeruibh-se f*or* fiarl*áit* na c*r*ich, & tuc a fhis lat g*a*c*h* dal f*or*a m-biat.’ T*r*iallus f*or*a set cu tarla s*r*uth dhímhor dhoibh f*or*sin *con*air, & d*r*oichet do marmair tairis, .ccc. cubat ina fhot, .x. cubhait ina *l*e*th*e*t*, .xxx. uaithne fulaing fai cu saine g*a*c*h*a g*r*esa f*or*ro. Sduagha cama cumd*acht*a on uaithne có araili dibh, {MS folio 84b1}[7](javascript:footNote('G305002/note007.html')) fuatha leom*an* & g*a*c*h* anmanna ecenn*us* f*or*a dhibh taebhuibh. Da m*íli* déc leom*an* 'ar n-a rinn*ad* a marmair fair. Fuli saingium ainm in t-s*r*otha sin. ¶98] T*r*iallait iarsin gu Caycai, cath*air* oirdn*id*i isidhe do tocb*a*d la Darius ri fe*cht* riam f*or* beluibh P*r*espit*er* Seon .i. ri na h-India, iar n-a c*ur* a n-daeiri do Dharius. Accainis P*r*esp*iter* S*eon* laa n-aen f*r*ia shloghaibh in daeirse i raibhi o Dari*us*. Bat*ar* moirsheis*er* dia m*uin*t*ir* oc coistect f*r*is in tan sin. ‘Dia t*u*ctha a logh dhúinne’, ol siat, ‘do bhermais in Dari*us* sin a n-gialln*acht* d*ui*t’. Gell*ais*-sium sin. T*r*iallait-sium co h-airm i m-bai Dari*us* & oirisit f*or*a thegl*ac*h. Bl*iadan* doibh aigi. Teid Dari*us* la n-aen do s*ei*lg, co r*u*c*a*t na laeic*h*-sin fair a n-uath*ad* oa m*uin*t*ir*. B*er*it h-e co P*r*espit*er* S*eon* am*ail* ro ghealls*a*t. Bl*iadan* dó 'na giallaigi, cu ro-*s*-leic f*or* cula dia thigh, f*or* f*or*ciull shidha & caencomr*ai*c dhoibh f*r*i araile, & bat*ar* saml*aid* airiut ba beo iat. #### ¶99] Tiaguit iar*u*m cu cat*h*air **Fundifa**, .xx. m*íle* ina h-uirtimcheall. Iar n-ec in righ bai f*uir*ri rannait a t*r*i m*ai*c in cath*air* --- p.384 et*ar*ra a t*r*i. Tairrngit múir aelta t*r*ithe iar n-a toruinn doibh. Cuiris Ma*gnus* C*am* faa sm*acht* h-e. ¶100] S*r*uth **Q*u*ianfa** f*or*a lar, uidhi *ochtmogat* la f*or*a fhot. Fil d*r*oichet ac on chathr*aig* sin, marm*ur* essidhe it*ir* sduaga & fost*a*da, .u. c*ét* cubat ina fhod, .x. cubait f*or*a l*et*h*et*. Din *d'fhidhbadaib* uaisli uasa cu seom*r*adhuibh & sell*aidh*ibh fuithibh ana n-denuid c*r*eic & cunnr*aid*. #### ¶101] P*ro*binnsi **Tebeit** di*diu*, tír isidhe co bhfas*a*c*h* bh-f*a*da f*r*ia h-uc*h*t. Uidhi .xxx. la ina fot. Lointi imchuibhde no-*s*-b*er*at leo dia siub*al* f*or* damuibh & asan*aibh*. Boicshimhne is *fidhbadh* f*or*sin *con*air sin .u. cubhait dec fot cacha simne dhib & *teor*a basa f*or*a l*et*h*et*. Iar n-airisium *adaigh* dhoibh f*or*an *con*air adaight*er* tente doib do c*r*in*a*c*h* na sim*in* sin. Iar f*ai*csin na teinnt*e*d do na fiadmil*aib* neme rithait cu luath dia n-dithug*ud*, g*ur*ub e furt*acht* fo ghebhtis lucht na tennt*e*d, fuaimm do bein a c*r*in*a*ch na m-boicshiben oca m-bris*ed*, cu *teichdis* na fiaidmhila*ón* {MS folio 84b2}, bresmaidm sin gin dith do denam d*oib*. ¶102] Iar facb*ail* in fasaig sin doibh fo ghabhat p*ro*binnsi co .uii. rig*u*ibh le fo aen inc[*...*] Ni fhaienn cele la h-in*gin* dibh gidh imdha cele leo, g*ur*ub amhl*aid* ellnight*er* a n-ingina, g*a*c*h* d*r*eam do e*ch*tarc*r*ich*aib* t*r*iall*us* f*or*a set f*r*ia c*r*eic no ghail tiagait a maithr*e*c*h*a & a n-gaelta co h-airm a m-bit & na h-i*ngen*a maraen f*r*iu dia n-athchar f*or*ro. Faidhit lasna ceil*ib* sin in cein airisit isna cennt*ur*uibh sin, & ni thiagat leo ní is*s*iriu. Bidh di*diu* clar aircd*id*i f*or* ucht g*a*c*h*a aind*r*e dhibh & ainm g*a*c*h* cele lasa fáiet 'ar n-a rinnadh ann, ár is moidi fo ghab*a*t ceil*ed*a isin c*r*ich g*a*c*h* m*ét* lasa fáiet. Indar leo is ara maith ro thoghs*a*t iat. ¶103] C*ur*el is mon*a*d doibh f*r*ia c*r*eic & cunnr*ad*. Do níat cuma c*r*ut*h*ach fair. Imut torc & *agh* n-all*aid* leo, & imut --- p.386 cuanart f*r*ia seilg. Meidi*thir* f*r*i h-asal cach cú dhibh. *&* is do thimth*acht*uibh a bh-fiadmil do-niad eirr*ed*a oirm*i*tn*e*c*h*a & bucarem allastigh f*r*is. #### ¶104] Fil p*ro*uinnsi **Cariaiam** f*r*ia thaebh sidhe & .uii. rig*acht*a fuithi. Mac do Chublay is ri f*uirr*i, Cusentem*us* a ainm. Ni thocuib finemhuin a mullach t*r*ia uir f*or*a fedh cun*a*d do rígle & do luibhibh do gniat a *bh-fleda* meascdha f*r*ia fin doib h-e. ¶105] Fil loch isin c*r*ich c*ét*na sin, c*ét* m*íle* 'na timcheall, immut níamhann & clo*c*h m-buadha lais. Dia leic*e*d Cublay a teccar do-thicf*a*d dia n-im*u*t n*a*c*h* biath anoir forro. Ór diairm*id*i i n-alluibh & b*r*uach*aibh* in locha sin dia n-denuit caera & tinnedha oir, & ni rannuid ní is lugha h-e, *acht* a c*r*eic ara t*r*uma. ¶106] Ni c*r*on la neach isin righi sin dia bh-fhaie a ben la f*er* n-aile. *&* dia tisat *aighidh* *nó* echt*r*ainn do thigh *nó* do dhun dib, dia carait é no-*s*-muirbhfit, or dar leo ni t*r*iallfa a anum tar bel in duin gin b*eit*h araen f*r*iu. *&* ro tairmisc Ma*gnus* C*am* in gnath*ugu*d sin. ¶107] {MS folio 85a1} Prouinnse *Cariai*am di*diu*, mac do Ma*gnus* Cham is ri fuirri. Iaci a ainm. Imut do natr*a*c*haib* dimhora f*or*a f*ed*h .x. cubhuid fot ce*ch* nathr*a*c*h* dhibh, x. t*r*oighthi f*or*a l*et*het. Toimhlidh in loech *nó* in leom*an* tara gin, *nó* g*a*c*h* anmann eceann*us* arc*hen*a. A fidhacaibh talm*an* oirisit ce*ch* laithi, & gabait s*e*c*h*non na c*r*iche g*a*c*h* *n-oidhchi* oc tomuilt a cruidh & a h-indile. G*ur*ub aml*aidh* dhith*aigh*it laeich na criche na nathr*a*c*h*a sin, dul ar beluibh na fidice talm*an* dia n-eis, & b*er*a iarn*aid*i do inniull fair. Oc imp*o*d do na nathr*achaib* f*or* cula g*us*in fidhic sin tecm*ai*t na b*er*a dhoibh co t*r*eaghdat a cuirp, cu farcb*a*t cin anm*ain*. Do niat na laeich a h-imfhuine & a h-indeon*a*d. Foiridh a dombl*as* aei g*a*c*h* neim f*or* bith. Do b*er*uit a feoil do righuibh & uaisl*ibh* na c*r*iche, & do geibhit anoir dhiairmh*idh*i fuirri. Cabhraidh sin beo*us* ingina ria n-idhnuibh. ¶108] Ni b*er*bthar feoil isin rigi sin, *acht* salann do chait*h*im le omh. --- p.388 #### ¶109] P*ro*uindsi Aroandum di*diu*, do rigi Ma*gnuis* C*am* dhi. Dia lamhnaighthe i*ngen* f*or*a f*ed*h loighidh in laech f*r*ia re .xl. la & *adaig*. Tiaghait a charait & a ghaelta dia fhis & bidh an i*ngen* oca f*r*ithail*im*. ¶110] Seinser g*a*c*h*a duine as dia adhartha dhoibh. Ni bí liaigh na fisidh leo. Dia n-gabhu searg *nó* teidm galair nech d*í*b fiaf*r*aighit dia n-draith*ib* in m-bia furt*acht* fair. Tiag*ai*t na d*ruid* do thogairm na n-dee n-demhn*aid*i ina n-dail d'faghail chelmhuini in t*ed*ma sin, dia n-d*e*c*h* di*diu* indisit n*a*c*h* fuil furt*acht* fair, *nó* da m-bia furt*acht* fair indisit do fearg na n-dee do b*et*h fris, & asb*er*ait idb*er*ta do den*u*m doibh. B*er*uit leasdar do chru an esl*áin* leo, & reithedha cu ceannuibh dubha leo, & dib*r*aiccit in chru a n-aieor a n-airdi araen re d*e*c*h* na h-idb*er*ta. Ticit na dee dia n-acallaim si*u*m. {MS folio 85a2} Idhbrait-siumh in t-othar doibh siu & tall. #### ¶111] Fil c*r*ich ele f*r*ia h-or na c*r*iche sin, Míena a h-ainm. Ni rabha ri f*uir*ri-seic. Ro fhas *con*blicht it*er* in c*r*ich sin & p*ro*uindsi **Oraandum**. Faidhius Mag*nus* Cam tais*e*c*h* dia m*uin*t*ir* cu slog n-dermhair lais d'furt*acht* p*ro*uindsi **Oraandum**, ár nir' umhul Miena dhó. Niscardin ainm in taisigh. Da mili dhec marcach lin a shl*óig* cenmothat t*r*oighthigh. O 't-clós do Bagul .i. do righ Miena, slogh na ***Tartraid*e*c*h**** do thoidh*echt* f*r*ia thaebh, faidhis teachta ar cenn a righ & a thais*e*c*h* & a mhil*ed* dia tabairt cuigi, ar ba h-om*un* lais ***Tartraid*e*d*** d'innr*ed* a c*r*ichi fair. Ba h-e lin do freacair h-e .lx. m*íle* laech. M.M. elifint co caislén*aib* clar*aid*h f*or*ro, ina m-bitis laeich f*r*ía deabhuidh osna sloghuibh. Tiagait in sl*úag* sin co Uocia, cath*air* oir*e*c*hais* Miena isidhe. Gab*ai*t longp*or*t f*r*ia taeb. ¶112] Niscardyn *immorro*, o 't-clos do in t-imat sloigh sin ac triall*ad* 'na dhail s*r*eathais a scora f*r*ia taebh *fhedha* dithoghl*aidh*i --- p.390 bui f*r*ia taeb na cathr*a*c*h*, dob ail doibh gin *toidhecht* f*or* a n-d*r*uim don t-sl*úag* romhór sin. Gairi*s* a thaisigh & a laeich gaili cuigi. ‘Na h-eaglaighidh na sló*igh* dimhora ucut’, ol se, ‘ar is ferdha bar laeich innaid, & is f*r*ia galaib ro-n-altad sib.’ ¶113] Moidhit na sl*óigh* ce*cht*arda sin a n-dail aroili am*ail* tonna f*r*ia t*r*aigh. Na ***Tartraid*id****, *immorro*, iar f*ai*csin na n-eilif*an*t dhoib, nir' fh*et*s*a*t ceim f*or*a n-agaid dia n-echuib la h-omun na n-eil*ifant*, gur' impoisit f*or* cula c*us*in *fidh* remhraitti, gin com*us* marc*ach* na srein f*or*ro. Gabh*ais* Bagul *co* *n*-a shloghuibh fora lorg. Oirisit na ***Tartraidid*** f*or* an *fidh*, & snadmait a n-eochu don *fhidhbaid*, & do b*er*uit ucht ar Bagul *co* *n*-a shlog*aib*. ¶114] Ba cal*ma* do cuir*ed* in cath soin leo alliu & anall, {MS folio 85b1} co m-benadh bonn f*r*ia meidhi & m*éidhe* f*r*ia b*onn* doibh. Gonait na ***Tart*r*aid*i*d*** na h-elifainnte dia soigdibh, ár ni rabha f*or* bith f*r*ia dib*r*acadh soighet slog budh ferr indat. Gab*ai*t na h-eil*ifaint* f*or* miri & das*acht*, *co* *n*-*de*c*h*s*a*t fon coill gin com*us* dia laech*aib* f*or*ro, cu ro-*s*-t*r*asc*r*ait la dairghibh & omnuib in *fhedha* a caislena d*e*b*tha* c*us*in bh-fiallu*c*h n-gaisc*id* bui 'na m-b*r*oinn, inn*us* gur' dithaig*edh* sloigh Miena aml*aidh* sin. ¶115] Na ***Tartraididh*** *immorro*, ni ro fhaelsat fos f*or*sna h-eilif*aintib*, cu t*u*cs*a*t saeire dia n-giall*aibh* i l-logh a ceannsaigthi. Gabhuit na geil*l* .cc. eilif*ant* doib-sium. B*er*i*s* Niscardyn iat co Mag*nus* C*a*m, ar nir' aithn*ed*h dia sloghuibh b*eit*h f*or* eilifaintibh riam co sin. #### ¶116] Ata magh isin c*r*ich sin, uidhi da la f*or*a fhot & f*or*a l*et*h*et*, fas*a*c*h* eisium co m-bennuib & sleibhti urarda 'na timcheall. *Airdith*ir** f*r*ia clethe nimhe iat-som. Is ana mull*ac*h sin ait*r*eab*a*t aes na c*r*iche. Immut oir leo. Ticit laithi air*igth*i anuas f*or* in magh sin do c*r*eic a n-oir f*or* g*a*c*h* ni is esb*aid*h doibh. Ticit di*diu* na h-iltíri a cein & a f*ai*csi 'na comdhail f*or*sin magh an laithi sin do cennach in oir. Iar scar*a*d dhoibh f*r*i araili ni leicit --- p.392 lucht na criche nech f*or* bith leo do dhecsain a n-ait*r*eabh, *con*adh aire sin n*a*c*h* eol*a*c*h* n*e*c*h* f*or* bith f*or* a modhuibh na f*or* a m-bescn*a*d*aib*. Ata *immorro* dh'airdi na h-aiti a n-airisit cu m-bit a n-oes calma dá la & o*idche* ag te*cht* anuas c*us*in magh n-uccut. #### ¶117] P*ro*uindsi **Canhgigu** f*r*ia thaebh sidhe. Bui ri am*r*a fuirri, & nir' bo miadh lais Ma*gnus* C*am* do b*eit*h 'na righ fair. Faidhi*s* Cublay sl*úag* dia irghab*ail* a nirt chatha. Gab*ais* s*er*g galuir ri **Canhgigu** co táinic a thiughlaithe. {MS folio 85b2} Ro orduigh a adhn*a*cul co h-anorach & tor do thocb*ail* f*or* g*a*c*h* taebh dhe .x. cub*ait* i n-airdi ce*ch* ae dib. Cenn co claradh oir f*or* tor dibh & di ordlach f*or*a thighi. Cluic ordha uassa cu toghluais*ed*h gaeth a ceol. Cluic airg*i*t f*or* in tor n-aild. ¶118] Na ***Tart*r*aid*i*d*** *immorro* gabuit f*or* losc*ud* & innr*ed* an tiri cu riachts*a*t adluc*ud* **Cangigu**. O 't-conncat*ar* in t-or & na maine diairmh*id*i f*or*sna toraibh, faidhit te*cht*a co Mag*nus* Cam dia fhis cidh do ghendais f*r*iu, ár ba toil doibh-sium a roinn et*ar*ra. ‘Acc’, ol Ma*gnus* C*am*, ‘ni toil dam-sa anoir righ f*or* bith bias f*or*a adn*a*cul do thurnamh.’ Do b*er*ait na sl*úaig* saeire don aduacul f*or* fuigl*ed* Ma*gnus* C*am*, & gidh adhn*a*cul carat *nó* namhat bis i c*r*ich*aib* na ***Tartraidech*** ni turntar a onoir f*or*a lurg sin. #### ¶119] Umhl*aig*idh di*diu* in rig sin do Cublay iar sin. T*r*i c*ét* rigan lasan ríg bis f*uir*re. Imat oir leo. Ni fhasann finem*ain* t*r*e úir innti. Feoil & righle no-*s*-toimlit. Do niat balsam*u*m onor*a*c*h* do leomanuibh & d*r*aicibh & anmannaib ecenn*us*. Cuirit saine g*a*c*h*a datha fair. Do níatt a rinnadh f*or*ro, firu, m*a*cu, mna, cu n*a*c*h* scarat f*r*is t*r*ia bithu, cu m-bi saine g*a*c*h*a datha f*or*a m-ball*aib* & fuatha na n-anmunn n-ecenn*us* 'ar n-a rind*ad* --- p.394 f*or*ro, & g*a*c*h* meit bhias f*or* nech dhe sin is moidi a anoir leo-som. ¶120] G*a*c*h* marbh theit isin righi sin do niat luaith dia churp, & cuirit a c*r*annoic chumhd*achta* h-í a m-bennuibh sl*íab* & a n-ochtuibh all, cu n*a*c*h* faicet daine na ethaite h-e t*r*ia bhithu. #### ¶121] P*ro*uindsi **Singuy** di*diu*, do níat err*ed*a anórcha do c*r*oicnibh & timth*acht*uibh a *bh-fidhbhuidi*. Im*at* leom*an* f*or* a fedh, cu n*a*c*h* fetann neach {MS folio 86a1} siub*al* a n-uath*ad* tharrsa. F*r*ia h-or in mara fil si. Ni leiceann omhon na leom*an* do luing na do bharc oirisium *ad*aig** f*r*ia h-or in puirt, na acarsoitt do shnaidm f*r*ia tir. Ni dhenann eis na buidin dib suan f*or*a *con*airib. *Dingb*a*d* di coin isin tir sin in leom*an*. *Con*adh airi sin n*a*c*h* togluasinn laec*h* do chois na dh'eoch gan da choin & glac lais or' dail*ed*h na soigdi f*or* in leom*an* in cein bit na coin ac comhrac f*r*is, g*ur*ub aml*aid* sin dhíth*aig*id laeich na c*r*ichi iat. #### ¶122] P*ro*uindsi **Cayguy**. S*r*ut*h* **Cora mora** for teib*er*snaigh f*or*a fedh. 'San India tocbh*ais* cenn ar tus. Adbhul a fod .x. c*ét* cub*at* f*or*a l*et*h*et*. Loingis in rig f*or*a n-acarsoid*ib* fair ina t*r*iallunn f*or* muir .u. m*íl*i dec long a lin .xx. laech in g*a*c*h* luing dibh f*r*ia f*r*easdul .u. eich .x. in g*a*c*h* luing ica freasdul la Mag*nus* C*am* do bhiudh & d*eoch* & edg*u*d *nó* ecasc, ár ni h-al do gan bh*eit*h urlum do shl*úag* & loingi*s* dia t*r*iall*ait* f*or* oilen*aib* *nó* insibh muir*idi* dia n-irghab*ail* a nirt catha. #### ¶123] Fil p*ro*uin*dsi* ele f*r*ia toebh & ri f*uir*ri. Ni ghiall*ann* do Ma*gnus* beo*us*. P*ro*uin*si* **Mangua** isidhe. Stactur ainm in righ fil f*uir*ri. Ni fhil isin uili domon ri is ferr innás cenmotha Cublay, ár ni raibhi omhon righ f*or* bith fair do línmaire a laech & do daingne a dhúint*ed*h & a cathr*a*c*h*, ar ní raibhi dun f*or* bith lais gin díc uiscidhi 'na timchell *co* *n*-urc*hur* s*aigte* a fidhb*a*c f*or*a l*et*hi. --- p.396 #### ¶124] Ba t*r*ocar essium f*r*i g*a*c*h* n-aen, & ni lamtha slad na sarug*ud* f*or* fod a righi. Ni h-iadhtha tegh f*or* múinib na s*ét*aibh leo. Do chuir*e*d te*cht*a ar fod a righi dia athchar f*or*ro ce*ch* doini no t*r*uagh no bhiad leo a tidlac*a*d dia dun-som, & gech naide {MS folio 86a2} do bhiath cen ath*air* no m*áthai*r a b*r*eith chuigi-sium dia f*r*easdal, & do shnadhm*a*d re araili a meic & a n-ing*en*a cu mainib leo in tan ba h-aesmhur iat, cur' mho ina .x. m*íli* dib sin no bhidh do shir oca m-biath*ad* & eid*ed* ac Scact*ur*. ¶125] Bai cath*air* oir*e*c*h*ais aigi, ***Cu*inglay** a h-ainm. Daingne do chathr*a*c*haib* b*et*ha dhi. Ro thircans*a*t faidhe di fe*cht* riam gin dul f*uir*ri la f*eraib* dom*uin* cu tis*ed* nech ara m-biadh c*ét* suil d'ainm suil ti dia tog*ail*. Do chuir-sium a m*en*ma do righ f*or* bith do b*eit*h f*or*till f*uir*ri, ár ba d*er*bh lais nar' t*us*mh*ed*h & n*a*c*h* t*us*mighfe n*e*c*h* oca m-biadh c*ét* suil. ¶126] Stact*ur* *imorro* do chuir omhon a imair*ec* f*or*na h-iltir*ib* i cein & i f*oi*csi, cu n*a*c*h* tab*air*the cath na *con*ghal dó, & na*ch* leicedh a om*on* claen*a*d f*or*a dhlig*ed*, ar ni claen*a*d-som f*or* n*e*c*h* ar bhith. Oirisit-sium isin t-soinmighi sin nach raibe f*or* menm*ain* righ na thaisigh dhibh *acht* fl*eda*c*h* & clesr*ad* & ceola, *co* *n*-dechaidh a n-gail f*or* bath*ad*, cu n*a*c*h* raibhi arm na err*ed* imairic la laech na le mil*id* dibh. ¶127] Mag*nus* C*a*m, *imorro*, ba galar c*r*oidhi lais ri f*or* bith f*r*ia thaebh gin giall*ad* dho. Do gairit cuigi a righa & a t*óisigh* & a laithi g*aile* & g*aiscid*. ‘Is *ed* is ail dam-sa’, ol se, ‘sl*úaig* dhiairm*id*i acuibh-se do t*r*iall a p*r*ouin*si* **Manguay** dia h-irghab*áil* a nirt catha, ár ní miadh lim-sa Stactur f*r*iam thaebh gin ghiall*adh* dam.’ ¶128] Bui tois*e*c*h* amra dia m*uin*t*ir*-si*u*m ac coist*echt* f*r*is, & ba tó*isech* imghona la Cublay esium, Baiam a ainm. Innann son a b*ér*la na ***Tart*r*aid*e*c*h**** & c*ét* suil asin b*érla* scoitecda. ‘Di bh-fhagha-sa sloigh lim-sa’, ol Bayam, ‘t*r*iallf*a*t a Manguay & do-ber a n-gialla d*ui*t-si.’ Faidis Cublay sl*úag* la Bayam a Manguay. --- p.398 G*a*bs*ai*t oc arg*un* na c*r*ichi & ac b*r*is*ed* a duinte & a cathr*a*c*h*, g*ur*' g*a*bs*a*t dí chath*air* d*éc* dia n-dinndaib dithoghl*aid*i. ¶129] {MS folio 86b1}Stactur di*diu*, ba lan d'omun in t-sloig-sin h-é fein & a righa & a thoisigh, ár ba senda a chur*aid* cum gaisc*id*, & ni ro chuirs*e*t a n-oicc gu gail lá saime in t-sidha *cona*d h-i comairli ro c*r*aittea leo, t*r*iall doibh f*or* innsibh muiridhe bai leo o nar' thualaing cath*aig*thi iat. *Co* *n*-d*e*c*haid*h in ri lucht m*íle* long f*or* na h-indsibh sin iar bh-facb*ail* choimh*ét*a f*or*a dhuintibh. ¶130] Gabuid sl*úaig* na ***Tart*r*aidech*** f*or*bhuis h-i **Maunglay**, & sinit a scora f*r*ia taebhuibh, & ba h-isidhe righchathair Stactur isidhe. Gabait na sl*úaig* f*or*a tog*ail*. O 't-clos do shl*úag* na cathr*a*c*h* gur' Baiam a taisech togla, & g*ur*' inann son & c*ét* suil, do t*u*cs*a*t celmhaine na n-d*r*uadh fec*h*t riamh, & do b*er*ait in cathr*aig*. #### ¶131] T*r*iall*aid* in sl*úag* ***Tart*r*aid*e*c*h**** gu **Siangfu**, cathair dhithogl*aid*i la Stact*ur* is dhe, & muir f*r*ia taebh, & nir' bhá tual*aing* n-amais f*uir*ri *acht* f*or* cuil m-bic dhi, ar do tic*ed*h loingi*us* on righ do na h-indsibh d' f*ur*t*acht* f*uir*ri. Cidh fil ann t*r*a, ba dith laech f*or* na slog*aib* sin, alliu & anall, ac tog*ail* na cathr*a*c*h* *&* nír' fhétsat **Tartr*aidig*** dul fuirre f*r*ia re *teor*a m-bl*iadan* bat*ar* oc forbais f*or* in cathr*aig* sin. ¶132] Faidit te*cht*a co Mag*nus* C*a*m dia innisin do Quinglay do dhul dibh. Bai Marc*us* & a aes cumtha araen f*r*i M*agnus* C*a*m ic coiste*cht* f*r*isna te*cht*uib sin. Ba doirbh la Mag*nus* na h-aithi*us*ca sin. Cuingit in da Marc*us* & Niclaus sais fair, & do niat *teor*a sasa dia n-diubraicfidhi aili dímhora don *fhidhb*aid** bui 'na f*r*eacnairc, ár bat eoluigh-sium i tog*ail* cathr*a*c*h* fe*cht* riamh. ¶133] Faidi*s* M*agnus* C*am* na te*cht*a f*or* culu do 'ridhisi lasna sasaibh gu Cuinglay. Iar rochtain doibh cu slogh Baiam ro gabsat *imat* cloch & aile n-dimhor asta f*or*sin cathr*aig*, gur bris*ed* a *taibli* & a tighi. {MS folio 86b2} Gab*ais* omhun lucht na cathr*a*c*h* lasna h-airdhibh anaithinti sin, co tucs*a*t in cath*raig*. Umlaighid --- p.400 cathr*a*c*h*a **Manguay** do M*agnus* Cam in tan sin, & oirisis Stactur f*or*na h-indsibh muir*id*i gen umhlug*ud* do M*agnus* C*a*m, ar nir' mhiadh lais umhla do righ f*or* bith. #### ¶134] Ata s*r*uth f*or* fod p*ro*uinnse **Manguay**, **Quian** a ainm. uidi c*ét* la f*or*a fot, x. m*íli* f*or*a l*et*h*et*. Dá c*ét* cath*air* f*or*a dhib taebuibh. Is lia do loingi*us* dó innat s*r*otha in b*et*ha. #### ¶135] Fil cath*air* n-aile isin c*r*ich sin, **Sintuy** a h-ainm. .lx. m*íle* ina timceall, *secht* m*íli* d*r*oichet f*or* a feadh fo a n-gabhunn bárc cu seol f*uir*ri. Dar leo-s*u*m ní fhuil ar bith cath*air* is lia laech innas. Cath*air* **Singuy** di*diu*, inann son & cath*air* na talm*an*. #### ¶136] Fil cath*air* n-aili, uidhi .u. laithe f*r*ia taebh sin, c*ét* m*íli* ina timchell. **Quinlay** a h-ainm, inann son & in cath*air* nemhdha dia teng*aid*-sium, ár ni fhuil f*or* bith cath*air* is mó inás. Da m*íli* dhec d*r*oic*h*et le, fo n-gabhait longa dimhora cen t*r*asc*r*adh seoil dibh, & tor dithogl*aid*i f*or* ce*ch* n-d*r*oichet dhibh, & .iiii. m*ílid* ag Magn*us* ac fare f*or* ce*ch* n-droic*h*et dibh ar omun a h-imp*óid* fair, ór ba cath*air* oirechuis do righr*aid* **Manguay** isidhe feacht riam. ¶137] Do ronsat palas rigda f*or* loch a medhon na cathr*a*c*h* sin. Ni fuil s*ét* na sam*ail* do phalas f*or* bith do. .x. sl*úag*theach lais & .x. m*íli* do thoimhl*ed*h in g*a*c*h* sl*úag*thech dhibh, & tene bithbeo a medhon g*a*c*h*a b*r*uidhne dhibh & m*íle* do sheomradhuibh sol*us*da f*r*ia suan & f*r*easdal ina n-urthimceall co neim n-oir f*or*ra & co fuath g*a*c*h* anmanna ecenn*us* f*or* bith 'ar n-a rinnadh f*or*ro do ilbre*cht*adh g*a*c*h*a datha. ¶138] In tan ro irghabh Mag*nus* C*a*m in cath*air* sin & p*r*ouindsi {MS folio 87a1} **Manguay**, ro h-oirdnedh nai righa do **Tartr*aidibh*** f*or*ro, & do ron*ad* f*or*ro in da m*íli* decc cath*air* bai isin rigi sin. Occ*us* ni raibhi cath*air* dhibh gan d*r*ong do míledhuib Ma*gnuis* C*a*m, oca h-imcoimet ar omhun a h-impó*d*h fair. --- p.402 #### ¶139] Fil loch a medon na cathrach sin & .xxx. m*íle* 'ná uirtimcheall. Di inis fair, dun rigda a medhon gacha h-innsi dibh. Ni la nech f*or* bith iat-s*o*m, *&* inas ferr do bhiudh & d*eog* & mhainibh na cathr*a*c*h* cuirid a medon na n-duinte, & intí dian*a*d ail fl*ed*hughadh do dhenam tiag*ai*t dhia tochaithimh inntibh & foghebha. *&* ni la nech don cathr*ai*g dinn ná caisl*én* da fuil f*or*a fedh, acht coimdhes da gach aen iat-s*o*m. *&* as eadh do b*eir* an t-imat d*r*oichet sin le, f*or* s*r*oth*aib* & usced*aib* fil si, & ni bhi an imth*echt* f*or* araili *acht* dibh. .xl. m*íle* tighidhis .xl. fec*h*t is ait*re*abhth*aig*h don chathair sin. ¶140] Ni t*hus*m*i*dt*er* gein innti n*a*c*h* sc*r*ibhthar a ainm & in c*r*uth f*or*sa m-bi in re & reanna nime oca t*us*mhed*h*, & dia n-d*e*c*h* nech dibh as bentar a ainm as, & sc*r*ibhthar aris h-e & ainm a ech & a maine & a aesa cumtha, & loisct*er* diblinuibh araen ria chorp, & dar leo g*a*c*h* a sc*r*ibtha dho do beidis araen f*r*is isin bethaidh n-aile. ¶141] Imut ecl*as* n-oirmhitn*e*c*h* isin cathr*aig* sin. *&* ni fhil *acht* aen ecl*as* dibh ag fogn*um* (*nó* adhr*adh*) do Dia. ¶142] Cidh fil ann t*r*a, dia m-b*et*h gan do righe la Cublay *acht* na nai righa ro h-oirdn*e*d f*or* righi Stactur do rach*ad* os fhorbha righ in betha. #### ¶143] Fil c*r*ich n-aili iar facb*áil* Quinglay f*r*i taebh c*r*iche Stactur. Crich Stucguy iside. Imat duinte & chathrach le laeich amra le. Toimhlit feoil a laech & a mil*ed*, & ibhit a bh-fuil i cathaibh, & toghuit h-í tar g*a*c*h* n-digh íttan f*or* bith, & ní thoimhlit {MS folio 84a2} madh do shaeth no dhigs*edh*. Do p*r*ouinnsi Manguay iside. Explicit s*e*c*un*dus lib*er*. Incipiunt capitula t*er*cii libri. ¶144] Tinnscnamh f*or* mhachtn*a*d & tuar*us*cb*ai*l na h-**Innia** annso la Marc*us* f*or*a loingi*us* cetam*us*. --- p.404 #### ¶145] Faidhit dín claraigh uasa m-barcuibh dia n-din ar na tonnuibh muir*id*he. Ni chuirid pic f*or*ro, *acht* ola & cailc & cnaib do mhingerr*ed* t*r*itha, & a c*ur* fuithib, leanuidh dhibh t*r*e bhithu *co* *n*-dínenn a bh-fhaenscuil f*or* in muir. Cet*hr*a seolta f*o*r g*a*c*h* luing dhibh. Cuirid clár f*or* an clár n-aili dhibh g*a*c*h*a blia*dna* f*r*i re *secht* m-bl*iadan*, gu m-bit *secht* clair d*r*uim ar d*r*uim f*or* g*a*c*h* clar dhibh, & ní ascnamhait f*or* muir leo ni is síre. #### ¶146] **Sipangu** di*diu*, inis mhuir*id*i isidhe, & ri f*uir*ri gin umlug*ud* do righ f*or* bith. Im*a*d óir leo: ni leic a righ dhoib a chur a c*r*ich*aib* n-aile a c*r*eic na a cunnr*a*d. A fudhomhuin fairge fuil an inis sin, gurub uath*ad* long na barc darub eol*ac*h hi. ¶147] Fil cath*air* oir*e*c*huis* leou. Do roine in rí palas anor*a*c*h* 'na medhon cu halla rigda & gu seom*r*adh*aib* sol*us*da. Ba do claruibh óir aithleaghtha ro-s-dín diblinaib. Ni raibhi f*or*les f*or*a f*ed*h na*c*h le h-ór do h-iatta, & fa h-*ed*h sin dia h-urlar. ¶148] La n-aon ro fhaidh Mag*nus* Cam slógh do irghab*áil* na h-innsi sin gu n-dá taisechuibh forra, Abatam & Uosanchim a n-anmunna. Ascnait f*or* muir in loingi*us* sin. Gabsat port a **Sipangu**. Facbhait a longa insin & gabs*ai*t oc ínnr*ed* na c*r*iche, g*ur* gabsat in chath*air* dithogl*aidi* *bui isinn insi*. Tiag*ai*t fuirre la n*e*rt lann & sciath, cu ro lás*a*t ár f*or* aes na cathrach, firu, m*ac*cu, mna, *acht* aeno*cht*ar namma, as nar fhaelsat braen dia cru dia rennuibh na dia faebhr*aib*, ar batar up*tha*da demhn*aig*i leo 'ar n-a cur {MS folio 87b1} la d*r*uidhe*cht* & demhnaigh*echt* t*r*ia tuaichlec*t* a clochuibh allastig dia c*r*oicnib, g*ur*' iadhs*a*t na h-al*ad*a dia n-eis, g*ur*ub aire sin nar' fetadh a n-guin. Iar faghb*ail* a fhesa sin do na ***Tart*r*aid*ib**** gabs*ai*t do lorcuibh & tuin*idh*ibh in talm*an* f*or*ro, cu ro coimmb*r*isedh a cnamha & a cuirp, g*ur* fhacs*a*t gin anmain iat. --- p.406 #### ¶149] Na taisigh *immorro* fasais imfhorr*a*c*h* n-ura et*ar*ra fa s*ét*aibh & main*ibh* na cathr*a*c*h* & na c*r*iche arc*hen*a, cu nach tuc ne*ch* dibh umla d'aroili, gur bha miscn*ig*i lasna sloghuibh sin a cheli ina aes na c*r*iche. Gu ro clodhsat f*or* culai c*us*in loingi*s* do 'ridhisi. Iar n-dul doibh ina m-barcuibh s*r*eathais ainbhthine d*er*mair f*r*i aroili iat. Bai inis f*r*ia toebh. Buailis in ainbhthine f*or*bha in loingis f*r*ia taebh*aibh* & t*r*actaibh na h-innsi, co nar' facbhadh clár f*or* clar dhibh, cu m-bat*ar* a laeich & a mil*id* f*or* immbath*ad*. Gabhuid in cuit ele don loing*ius* i crich*aib* na ***Tartraidhi*** for a *n-aghaidh*. Tiag*ai*t t*r*icha mile don t-slogh loingsi sin a tir isin n-inis f*or* claraibh & sesaibh a long iar n-gait cheilli dia n-anm*ain*. Ni riacht rímh f*or*ar' baidh*edh* dhibh. Bat*ar* **Tartr*aidig*** f*or*a n-inis in tan sin gin b*iad* gin d*eoig*. ¶150] Ri **Sipangu** di*diu*, o 'd-clos do in saebhudh sin f*or* loingi*us* na **Tartr*ai*d*e*c*h***, do b*eir* a shloghu dia shaighid. T*r*ialluit ina m-barcuibh & gabuit port 'san inis a m-bat*ar* na **Tartr*aidig***. Tiaguid a tir dia n-dith*ugud*. Na **Tartr*aidig*** *immorro* gabait *con*air aili dia n-eis cu rancatar a m-barcu & *luidhs*e*t* a tir a n-inis **Sipangu**. Tiaghait f*or* beol na righchathrach. Osluic*id* aes na cathr*a*c*h* na doirrsi cu h-oibheil, ór nír' fhinnsad nar' iat sloigh na c*r*iche at-conncat*ur*. {MS folio 87b2} Gabhuit na ***Tart*r*aid*ig**** in chath*air*, *&* t*r*iall*ait* sloigh na h-innsi a m-bloigh dia m-barcuibh, & gabhaid in raen f*or* lurg na **Tartr*aide*c*h***. ¶151] 'Ar bh-f*ai*csin doibh na cathr*a*c*h* do irghab*ail* gairmt*er* accu a mil*id* & a laeich g*aile* i cein & i bh-f*oi*csi, & do niad f*or*bhais f*uir*ri. Gabhait ag deabhthaibh & ag tuarg*uin* a chele, g*ur*' bhó ár mil*ed* leo i l-liu & anall. *Secht* misa dhoibh f*or*san abart sin, ár bui suil na **Tartr*aide*c*h*** f*r*ia Mag*nus* C*a*m dia bh-furt*acht*. Do b*er*uit in cath*air* iarsin & ro tinnlaic*e*d iat-som go Cublay. Scarsat f*r*i araili fo shidh & chaenchomhrac. ¶152] Sipangu di*diu* righi f*o*rl*et*han isidhe. Ailli de laechuibh --- p.408 dia slog*aib* & dia n-ainnd*r*ibh. Do idhlaibh & arr*acht*aibh c*r*eidit, & rinntar a bh-fuatha leo cu teora cennuibh f*or*ro, no gu cet*hr*a n-aighthibh f*or* aen cenn, nó gu n-deich lamhuibh f*or* aen c*or*p, *nó* gu c*ét* lam beos. In dar leo-som g*a*c*h* imat c*r*uth bias f*or*a n-dee is liai-di a cumh*acht*a. Dia n-gabhthar gialla a h-e*cht*arc*r*ich isin n-innsi suis, di t*u*cthar múine dia eis fo geibh saeire. Dia m-be gin fhuasluc*u*d lais marbhuit h-e, & do níat a b*er*bhudh & a thomailt *co* *n*-anair moir. ¶153] Do c*ur*sid lucht taistil in mhara Inn*ec*dha rímh f*or*a innsibh fec*h*t riamh. *Con*adh sec*h*t n-innsi f*or* .xl. & *secht* m*íli* inis f*r*ith f*ui*rri, & is uath*adh* dhibh sin gin aitreab*ad*h f*or*ro, & as imdha righi f*o*rl*et*han dibh som. #### ¶154] **Ciamba** *immorro*, inis mhuir*id*i isidhe gu righ f*ui*rri. Pib*ar* geal fhasas isin righi sin. ¶155] Ni bi *acht* da ghaeith isin bl*iadain* f*or*na h-innsib sin, l*et*h na blia*dne* cen clódh f*or* cula dhi & in l*et*h aili 'na *h-aghaid*-sium cen clódh. ¶156] Faidis Mag*nus* C*a*m fec*h*t n-aill tois*e*c*h* dia m*uin*t*ir* gu sloghuibh n-d*er*mhaire lais a Cyambai dia h-irghab*áil* a nirt chatha. Bai dia daingne & do chalm*acht* a laech nar' fhaelsat toghuil {MS folio 88a1} for dhun na f*or* cathair dhibh. Gabs*ai*t in slogh iarsin oc tesc*a*d a n-gort & a bh-fin*e*mna. Faidis Acupi*us* .i. ri na h-innsi, techta do athchar chisa do Mag*nus*, Cisogatu .i. an tois*e*c*h*, & ba senda in ri in tan sin, ár bai dh 'im*a*d cheil*ed*h lais fecht riam cu raibhi .xxx. f*or* *teor*a c*ét* do claind lais, & ba mil*id*h calma a cathaibh t*r*i .L. dib-som. Cidh fil ann t*r*a, *acht* do b*eir* umhla do Mag*nus* C*am*, & do b*ered*h .xx. elefaint do f*or*ro g*a*c*h*a blia*dne* t*r*ia bhithu. Scaraid & in sl*úag* re araile fo shidh & chaenchomhr*a*c. #### ¶157] **Iana** mor f*r*ia h-ur na righi sin, & rí f*uir*ri cin com*us* righ f*or* bith fair. T*r*icha c*ét* m*íle* a timcill na ríghi sin. Is lan da g*a*c*h* uili mhaithi*us* f*or* bith hi. --- p.410 #### ¶158] **Gendur** & **Gondur** f*r*ia h-or na righi sin. Dá inis muir*id*i iat-sum *co* *n*-immat g*a*c*h*a maine leo. Inis **Leoach** allamuigh dhibh sin. Righi f*or*l*et*han isside, & ri f*uir*ri n*a*c*h* giall*ann* do righ f*or* bith. As f*er*dha línmhar a laeich. Immut óir & elefinnt*ed* f*or*a fedh. #### ¶159] Inis **Pentam** di*diu*, tír isidhe *co* *n*-im*u*d *fhedh* toirthech le & muir f*or*thana 'na timcheall, cet*hr*a t*r*oigthi f*or*a doimne. Cét m*íle* g*a*c*h*a taebha dhi na*ch* tual*ang* barc seol*aid* na sdiur*ai*d f*or* in muir sin. #### ¶160] Inis **Iana Beg** di*diu*, tír fhoirl*et*han iside co .uii. righaib f*uir*re. ‘Do bhadh*us*-sa fein’, ar Marc*us*, ‘a se righ*acht*aibh dhibh.’ xx. c*ét* m*íle* a timc*hell* na h-indsi sin. ¶161] Righi **Fer-lech** di*diu*, in chetna righi dhibh ina rabhadh*us*, do M*a*cam*e*t*us* ad*r*ait, *&* in c*ét* ainmh*id*i at-cithfe g*a*c*h* aen dibh a tús lai a sé is dia adhartha dho cu h-eirghi g*r*ene ar n-a mar*a*c*h*. Toimhlit feoil con & daine & g*a*c*h* et*ai*de f*or* bith. ¶162] **Basmam** di*diu*, in dara righi dhibh sein. Tir *shl*éb*tidhi* iside, gin dlig*ed* f*or* bith leo *acht* a m-b*et*ha do chaithimh am*ail* g*a*c*h* n-anmann n-ecendsa *nó* biasdu. *&* ad*er*uid g*ur*ub do Ma*gnus* Ca*m* adhr*ai*t, & ni thab*r*ait cain na dlig*ed* do. Imat onocorn {MS folio 88a2} f*or* f*e*d na righi sin. Clúmh buabhuill lais & cenn muice & cosa elefinnti. Benn dimor a comhroinn a dhá shu*i*l, & tenga *co* *n*-imut renn fuirri. As í is arm dith*aig*thi lais. Imat g*a*c*h*a ceneoil n-ap*a*d f*or* bith isin c*r*ich sin. Do niat sealg f*or* cenel do n-ap*aib* b*e*ca dhibh & c*r*uth daine f*or*ro, & b*er*uit iat dia --- p.412 c*r*eic a n-ilthirth*aib*, & is *ed* asb*er*uit *con*adh óicc iatt, & is anor*a*c*h* la rig*aib*h na n-iltire in fheoil sin f*r*ia tomhuilt. #### ¶163] **Samaria** di*diu* in t*r*eas righi dhibh. Ní fhasann fínem*ain* na c*r*uithn*echt* t*r*e uir innti, *con*adh arán ríghle & feoil chaithit. Ata coill isin c*r*ich sin, & cenglait a c*r*oinn cu snighenn sugh friu am*ail* ch*us*lenna uiscidhe, d*er*g & finn is d*a*th don t-s*u*g sin. Tim*uir*ct*er* sin a soith*igh*ibh cumd*achta* la h-aes na c*r*iche, cun*a*d lor dhoibh do digh a bh-fag*a*t saml*aid*, & is f*er*r oldas in fín. ¶164] **Dragoiam** di*diu* in cethr*u*m*ad* righ*acht* d*hibh*. Dia n-gabha s*er*g galair aen d*uine* fiaf*r*aighit dia n-d*r*aidh*ib* in m-bia furt*acht* fair. Tiag*ai*t na d*r*a*ide* dh'fhag*ail* chelm*ain*e óna déibh. Dia n-eib*r*it gin furt*acht* do bh*eit*h fair timsaigh*i*t a ghaelta & a charait chuige, *co n*-ab*r*ait f*r*is: ‘Nach ferr d*ui*t’; ol siat, ‘do tomuilt duinne in cein bias do c*r*uth & t'fheoil f*or*t ina do thomhuilt do phiasd*aib* na talm*an* iar nat' eillnedh don t-saeth fil f*or*t?’ Marb*thur* leo h-e, & caithit a fheoil gu n-onair moir. #### ¶165] **Lambríí** in *cóiced* righi dhibh. Fil *fidb*aid*h* isin c*r*ich sin, Birsi a ainm. Ben*aid* aes na c*r*iche a croinn a h-uir dia n-athc*ur* do 'ridhisi, & bid *teor*a bl*iadna* os úir gen a cur. Ticit iar*u*m co tor*a*d anor*a*c*h* fo*r*ro. Fil blogh d'aes na cri*che* sin a m-bennuibh sl*iab* & a n-ochtuib all, & fasait erbaill f*o*r a senaibh amhail chonu. ¶166] **Fanfur** *(leg. Fansur)* is seis*ed* righi dhibh-sein. Ni fhasann arbhur f*or* bith na finem*ain* tre uir innte, *con*adh righle no-*s*-toimhlit. Suighi na *fidhb*aid*e* as *fleadha* dhoibh am*ail* ro raidh-sium romuinn. Fil *fidhb*ad** isin c*r*ich sin co remhe n-d*er*mhair. Do gheibh lucht na c*r*ichi sin a n-dáith*an* bídh --- p.414 do min & do *phúdar* onor*a*c*h* allastigh do c*r*oicn*ibh* na c*r*ann sin. #### ¶167] Iar g-cur chúil risin c*r*i*ch* sin, fo gebha inis m*uir*idhi, **Necuram** a h-ainm. Do Ma*ca*m*e*t*us* ad*r*ait. Ni bhí timthach ar bith la laech na i*ngin* dibh, *acht* a m-b*eit*h denocht am*ail* th*us*m*iter* iat. #### ¶168] Fo gebtha inis **Augamam** fria taebh na h-innsi sin. #### ¶169] Righi f*or*l*et*han isidhe, *co n*-adhr*ait* do Ma*ca*m*e*t*us*. Bai c*ét* & t*r*i m*ili* do mhil*ibh* ina tim*chell* fec*h*t riam, gu ro-s-caith imghluais*echt* mara la gaeith h-i, *co n*ach fuil *acht* .xx. c*ét* m*íle* ina timcheall inniu. Toimdit aes na c*r*i*che* sin ná*ch* fil f*or* bith inis is ferr inás. Ni bhi ed*a*c*h* *acht* la h-uathaid dia dain*ib*. Tocb*aid*h n*er*t gaeithe imut dibh isin muir gu m-baidht*er* iat. Ni umhl*aigh*inn a righ do righ f*or* bith. Ni theit lucht na c*r*i*che* sin a g-cathuibh *acht* da m-be *con*blicht f*or*ro do b*er*uit e*cht*archricha dia cab*air*, & do b*er*uit cend*a*c*h* dia mainib dhoibh. Im*a*d leag m-buadha innti. Is oc un righ sin ata in cloch is ferr f*or* bith. D*er*g iside, m*étithir* f*r*ia laim laeich h-i, & reisi f*or*a f*ed*h. Glainith*ir* f*r*ia g*r*is gan c*r*ithir h-i. Cuiris Ma*gnus* Ca*m* te*cht*a do chuinghid na cl*oc*hi b*uada* sin f*or* in righ sin. Ro raidh in ri g*ur*' s*ét* fine do righr*aid*h **Seylam** in cl*oc*h sin, & n*a*c*h* raibhi nert a tidl*aicth*i aige fein. #### ¶170] Fil an India f*r*ia h-or na h-innsi sin. P*r*ouinn*si* Maabar is f*oi*csi dhi. C*óic* righa f*uir*ri: in c*ét*na righi d*íb* Buaar Scud*er*ba ainm in righ fil f*uir*ri. Lomno*c*ht t*r*e bithu caithit a m-b*et*ha. Imut cloch m-b*uada* isin c*r*i*ch* sin, & is mod lasin righ sin chethra lega b*uada* f*or* c*ét* foa b*r*aghait t*r*e bithu, & a tuill*edh* dibh f*or*a lamhuibh & chosaibh. Gab*aid*h .iiii. h-orthana f*or* c*ét* --- p.416 f*r*isna deibh g*a*c*h* laithi & in oir*et* cetna g*a*c*h* n-o*idchi* do bheith furt*acht*a na n-dee fair .u. aind*r*e sirdha lais. ¶171] Uar do*no* {MS folio 88b2} in dara righi dhibh. Damh is dia ad*ur*tha dhoibh. Ní mharbuid damh & ní thoimhlit a fhéoil dia marbhthar. Do níat bals*am**u*m anor*a*c*h* dia fheoil & dia gheir, & coimlit fo chul*aib* & cernuibh in brogha, ardaigh com*a*d naemtha in brugh o gheir in daim naeim do chomailt fair. ¶172] Madh éc don righ no do thaisech dhib, marbhthar leo a aes cumtha & aes g*a*c*h* oifice bui lais dia cur da f*r*eastul isin beth*aid* araill, & marbhuit a sheitig dia c*ur* lais ar om*un* cheli aili do beith le, & loiscid a cuirp diblín*ai*bh. #### ¶173] Is annsa c*r*ich sin do mart*r*adh Tomas aps*tal* iar tec*h*t do p*r*oicept b*r*eithri Dé doibh, & ni tual*ang* aen dia marand d'iarsma na m-basairedh sin t*r*iall istech tar beolu na h-*e*cuilsi in ro h-adn*acht* c*or*p Tomais. & in ait inar' marbs*a*t h-e fil d*er*g aniu dia chrú am*ail* bui in c*ét*la. Do ghní an úir sin ic-shlainti da g*a*c*h* aen no-s-toimliunn b*e*c no mor dhi f*or* dhigh. Ata began Cr*istaid*i imm on cathr*aig* m-bic ina bh-fhuil c*or*p Tom*áis*. As mór do mhirbhuil*ibh* in fhir Dhia foills*ighther* and sin. ¶174] Uar di*diu* & ni pec*ad* la nech dhibh pec*ad* for bith do p*e*ct*haib*h na m-ban. ¶175] Loighit aes na c*r*iche sin f*or*san talm*ain*, & iss*ed* at-b*er*at: ‘Don talm*ain* sinn’, ar siat, ‘& a tal*main* rachm*ai*t’. Ni thoimlit fin t*r*ia bithu, & ni g*a*buid aeir na aithis in neich dhibh no-*s*-ibenn. Do gniat osaic g*a*c*h* laithe. Ni bhi arm la nech dhibh *acht* gai & sciath. Ni g*a*dtar ní f*or* bith leo. Ní marbhthar aen a n-eisim*ul* leo. Ni fhasann ech dia n-g*r*oighibh, *con*adh .x. m*íli* ech g*a*c*h*a bliadhna chennghaid. Coic righ **Maabar**. Feoil b*er*bhthi & uighi & righle thoimlit a n-eich. & is lomnocht thiaghuid lucht na c*r*iche sin f*or* s*ét* la torm*a*c*h* tesa na g*r*ene, or ni féttar {MS folio 89a1} siub*al* na crichi sin *acht* a t*r*i misaibh 'san bl*iadain* .i. Iunius, Iuli*us*, Aug*ustus* .i. da mhi d*er*i*dh* in t-samhr*aidh* & c*ét*mhi in fhoghmhair. Do b*ered*h bas íat-som lasna ruithnibh g*r*ianda muna bheth furt*acht* na mis-soin f*or*ro. Is suail dia n-echuibh n*a*c*h* faghuibh bas g*a*c*h* blia*dain* lasin m-beth*aidh* --- p.418 n-anaith*nid*h*e*. Sebhuic dhubha leo, anas ferr do sheabhcaibh dhoibh. Fialtoca leo meid*ithir* f*r*e fia*c*hu. ¶176] Righi na paghan*a*c*h* di*diu* in *cóice*d righi do p*r*ouinn*si* **Maabar**. Damh is dia adhartha dhóib, & is *ed* asb*er*uit *con*adh geal fil fuath in Diab*uil*, *con*ad aire sin rindait-suim fuath a n-dee dubh, & cuirit uindiminte & ol*ad*ha d*u*ba futhaibh badhesin, cu m-bid f*or* aen dath f*r*ia n-deibh, & m*a*d geal aen dibh ocá th*us*m*e*d ní oirisid cu m-ba díshol*us* h-e. ¶177] Dia n-d*e*c*h*uit i cath no a conghal b*er*it leo clúmh in daim dia n-*a*dr*ait* am*ail* Dia, & ni bhi leo máine is airmitnighi innas s*o*m. #### ¶178] Righi **Musili** *(leg. Mutfili)* di*diu* f*r*ia h-or righi na pagan*a*c*h* fhuil si, & ní umhl*aig*h do righ f*or* bith. Ni fhuil*et* s*r*otha nait aibhne for fedh na c*r*i*che* sin, acht tobair shol*us*da ag snighi a fudhom*o*n thalm*an* leo. Fo ghabhuid imat cl*o*ch m-b*uada* inntibh iar t*r*ag*a*d doib la t*urcbáil* n-grene. Sleibhte & benna urarda isin c*r*i*ch* sin gu n-aq*u*ilibh geala f*or*thaibh & *co n*-imut n*a*thr*a*c*h* neimhe *co*n*a*d iat na nat*h*r*acha* sin thoimhlit na h-aq*u*ile dímhora, & cruth*aig*t*er* lecca b*uada* inntibh dib-som nach faghthar a n-aithghin f*or* fot in b*et*ha *acht* anns*o*m. Adhamoint a n-anmanna, inann son & diamont. Oirisid na h-aq*u*ile sin a m-bilibh dimhora, g*ur*ub omhun la h-aes na c*r*i*che* t*r*iall ina n-gaire la a calm*acht*, *con*udh feolb*aig*he b*er*ait isin glind dithoghl*aid*i fil fuithibh. T*ec*ut na h-aicile anuas iar bh-f*ai*csin na feola. {MS folio 89a2} Tiaghait do*no* aes na c*r*iche dia n-eis, & fo g*a*bhit na cl*och*a b*uada* ina n-inglanuibh iar cur na n-aiq*ui*led dhibh, & anas ferr dhibh bit oc na righuibh imfhoicsi, & do gab*ur* in chuid ele dibh f*r*ia c*r*eic f*or* fiarl*áit* in b*et*ha. #### ¶179] Righi **Lae** *(leg. Lar)* di*diu*, ní chanuit gó t*r*ia bhithu. Ab*r*aiamíni in sloinnedh ait*r*eabhus innte. Ni thoimhl*it* fin na --- p.420 feoil t*r*e bhithu, & ní marbhthar duine na anmanda aili leo. Aeinshétigh snadhmtha la g*a*c*h* n-aen dibh. Ni benuit crann na duille ur a n-doigh anma do b*eit*h inntibh. Lomnocht bhid t*r*ia bithu, & dam in dia n-*a*dr*a*it. Iar n-ég don damh sin do niat luaith dia chnamhaibh & c*r*othait f*or*ro h-i. Is áint*e*c*h* t*r*oisct*he*c*h* do na deibh iat som. Bíth fuath daim 'ar n-a rinnadh a n-edan g*a*c*h* aein dibh, & duill*edh*a c*r*and parduis na miasa f*or*a toimhlit. #### ¶180] Crich **Coylus** di*diu*, righi fhoirl*et*han isidhe. Ni giall*ann* do righ f*or* bith, & ni fhaieann nech la celi dibh muna rabhut in t*r*eas glun d'fhialus diblín*aib*h, nó seitig a athar no a bhrath*ar* dia n-eis. Immat leom*an* n-dubh isin crich sin. Do cithir polus artic*us* innti cubut ar turcbáil ós muir. ¶181] Righi **Cumar** & righi **Melibar** & righi **Gusurach** & r*íghe* **Caria** & *ríghi* **Cambaech** & r*íghe* **Semanach** & r*íghe* **Osmacoram**, don **India moir** iat sumh, & immat righi immale f*r*iu, & ro badh scith tenga f*r*ia tuarascb*ail* do tabairt. ¶182] Do rímhset eol*aig* in mhara fecht riam .uii. c*ét* f*or* da m*íli* dhec innsi f*or* in **muir n-Indegda** sin, genmotha innsedha na h-**India Bice**, & ticfamait tar began dibh annso. #### ¶183] Atat di inis a fudomhuin in mara sin & is e I*ss*u adhrait. Oilén na n-I*ngen* & Oilén na bh-Fher do b*er*ar f*o*rro. Ni ghluaisit na h-in*gen*a asa n-iniss fein {MS folio 89b1} t*r*ia bithu, *acht* na laeich ag t*r*iall co h-airm a m-bít t*r*i la co *n-oidhchi* in g*a*c*h* mis dhoib i comam*us* fri araili, g*a*c*h* laech laa setigh dhibh ina n-araglaib badesin frisin re sin. Imp*óidh*it na firu f*or* cula dia tighibh iar*u*m c*us*in mis n-aill, *con*adh aml*aid* sin do mhelit a m-bethaidh. In tan lamhn*aig*id na mna, mad ing*en*a no-s-b*er*at --- p.422 no-n-alad fri druine & g*re*sa, mad m*ac*cu, dono, b*er*at co a n-ait*h*ribh dia tab*air*t fri laec*h*d*acht*. ¶184] Fira amhainsi iat f*r*ia seilg f*or* fiadhmhila mara & tiri. Loimm & carna & g*a*c*h* cenel tor*aidh* do thir & muir no melit fira, mnaa. Eascop as ceann f*or*ro. #### ¶185] In t-escop sin di*diu*, fil inis lais, **Scoria** a h-ainm. .U. c*ét* m*íle* uaithib-sium, co n-ilibh do dhaínibh lais f*r*ia c*r*eidium & araill f*r*ia h-idhl*acht*, gin tlac*h*t na ed*a*c*h* leo fria m-bethaid. Impó*idh*id na h-idhla na longa *co n*-a seola a n-ag*aidh* ghaeithi la a n-geinntleacht cu rannait et*ar*ra iat iar n-a gab*áil*. #### ¶186] Iar bh-facb*áil* **Scoria** iar*u*m uidhi x. c*ét* míle fo ghebha inis n-dimoir is mo do oilenuibh talm*an* da .cc. m*íle* 'na thimc*hill*. **Madei** a ainm. Ili chenela daine le. Do M*a*cam*e*t*us* ad*r*ait. Carna camull mhelit. Ni h-urusa a rímh ina fil do chamull*aib* leo. Geala son do*no*, & ni fhil f*or* talm*ain* cenel f*r*isa samalta iat ar mheit. *Fedha* dímhora leo. D*er*ga son do*no* id*ir* duille & r*ús*cu. Ialla imdha leo do ilcenel én id*ir* gnath & ingnath. Ealt*a*da dimhora f*or*ro side ba móomh do enuibh in talman. Rúc a n-anmanna.[8](javascript:footNote('G305002/note008.html')) Tocbhuit na h-elifinnti ina c*r*obh*aibh* isin firmamint, co leicit anuas do 'ridhisi, *co n*-denann b*r*iscbruar dia m-ball*aibh*, cu toimhlit iat iar*um*. #### ¶187] Fa ghebha oilen n-aill iar suidhiu. Adhbhul a mheit-sidhe. xx. c*ét* m*íle* 'na timcheall. **Samsibár** a ainm. *Ilchenéla athachdha* no-s-ait*r*eabhann. {MS folio 89b2} Srona dímhora a tulaibh a n-étan, a ruisc f*or* tuaithbhil. Fuilt dubha leo & beoil lethna. *L*et*hith*ir** f*r*ia g*a*c*h* cethrar don d*r*oing dhaenna a bh-fhir & a mna, & ni h-airdi oldait na daine ele. Calma oldas cethrar f*or* nert & chath*ugudh*. Ni bhit eich leo, *acht* for elifinntibh & camhall*aibh* --- p.424 cath*aigh*it. Ni bhi tlacht na édach leo. Carna & loim & righle chaithid. Do gnit*er* *fledha* leo do shiucra & righle & luibhibh imdha archena, or ni bi finem*ain* leo, co leicid deocha dia n-elifinntib & dia camull*aib* do na fl*ed*ib sin do m*et*ug*ud* a menman & a n-das*acht*a don cath*ugud*. ¶188] Cidh ni fuil sunn budh*est*a *acht* oirisiumh do sceluibh innsedh & c*r*ich na h-**India** iar toidh*echt* tar beg dib, ár ni thicfadh linn a rimh. *Acht* as iat so *críchaigh*echt*a* in da **India** f*r*ia h-iltiribh. An **India Mhor** di*diu* adotha p*ro*binnsi **Maabar** gu **Rosmacorum** & an **India Beg** adotha **Caiamba** gu **Mechile**. #### ¶189] **Abaschia** di*diu*, ríghi dímhor isidhe co .uii. righaibh f*uir*re .iiii. righa dhibh oc adhr*a*d don fhirDhia, & cros óir a tul eduin gach aein dibh, & as ferdha a cathuibh iat; ár is friu ro-nn-altadh oc imairecc fria geinntiu. Na *teor*a riga aili do*no* filet f*r*ia h-aincreidiumh & idlacht. ¶190] & rigi **Aden** .i. soudan is ri f*or*ro sum. ¶191] *Con*ad h-i airec menm*an* for' fhuair ri **Abascia** feacht n-aen, triall cu h-airm i r-raibhe Í*ss*u 'ar n-a adlucadh. ‘Nato idir’, ol a mhaithe & a mhil*id* fris, ‘ár ro budh omhun linne gennti dot' marb*ad* f*or* an conair, ar is tritha no ghebtha. Fil escop naemhtha lat’, ol siat, ‘& cuir co h-adhnucul Í*ss*u h-e *co n*-imut oir lais’[*...*]