#The Death-Tales of the Ulster Heroes #### Corpus of Electronic Texts Edition ### Background details and bibliographic information The Death-Tales of the Ulster Heroes ==================================== Author: unknown --------------- ### File Description Kuno MeyerElectronic edition compiled by Beatrix Färber Proof corrections by Hilary Lavelle and Beatrix Färber Funded by University College, Cork and The HEA via the LDT Project and PRTLI 4 1. First draft, revised and corrected.Extent of text: 9590 words#### Publication CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College, Cork College Road, Cork, Ireland—http://www.ucc.ie/celt (2010) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland. Text ID Number: G301037Availability [RESTRICTED] Available with prior consent of the CELT programme for purposes of academic research and teaching only. This book is available for purchase from the Dublin Institute for Advanced Studies (School of Celtic Studies). #### Sources **Manuscript sources: Death of Conchobar**2. Dublin, Royal Irish Academy, MS C I 2, f 5va–8rb. 3. Dublin, Royal Irish Academy, 23 N 10, p 16. 4. Dublin, Royal Irish Academy, MS 23 O 48 (Liber Flavus Fergusiorum), vol. II, f 52ra–b. - Dublin, Royal Irish Academy, MS 1223 (olim Stowe MS, D. 4. 2), f 54a3.- Dublin, Royal Irish Academy, 23 B 21, p 176.- Dublin, Royal Irish Academy, 23 G 21, p 142.- Dublin, Trinity College, MS H 2 18 (cat. 1339) (Book of Leinster or Leabhar Laigneach, formerly Leabhar na Núachonbála), p 123b–124b. For the edition, Meyer used the Facsimile.9. Edinburgh, National Library of Scotland, MS V, f 7v–8r. - Edinburgh, National Library of Scotland, MS XL, p 1–3.**Manuscript sources: Death of Lóegaire Búadach**2. Edinburgh, National Library of Scotland, MS XL, I, f 4v–5r. 3. Dublin, Royal Irish Academy, 23 B 21, p 176. 4. Dublin, Royal Irish Academy, 23 G 21, p 142. **Manuscript sources: Death of Celtchar mac Uthechair**- Edinburgh, National Library of Scotland, MS XL, I, f 5r–6r (Meyer p 9).- Dublin, Trinity College, MS H 218 (cat. 1339) (Book of Leinster or Leabhar Laigneach, formerly Leabhar na Núachongbála), p 118b (2nd part missing).**Manuscript sources: Death of Fergus mac Róich**2. Edinburgh, National Library of Scotland, MS XL, I, f 3r–3v. **Manuscript sources: Death of Cet mac Mágach**2. Edinburgh, National Library of Scotland, MS XL, I, f 4r–4v. 3. (=G) Dublin, Royal Irish Academy, 23 G 21, p 140. 4. (=B) Dublin, Royal Irish Academy, 23 B 21, p 174. **Literature**2. Henri d'Arbois de Jubainville (ed.), Essai d'un Catalogue de la littérature épique de l'Irlande (Paris 1883). 3. Kuno Meyer, 'The Edinburgh Gaelic manuscript XL', Celtic Magazine 12 (1887) 203–18. 4. Kuno Meyer, 'Goire Conaill Chernaig i Crúachain ocus aided Ailella ocus Conaill Chernaig' ['The Cherishing of Conall Cernach in Cruachan, and the Death of Ailill and of Conall Cernach'], Zeitschrift für celtische Philologie 1 (1897) 102–111. 5. Whitley Stokes, 'Tidings of Conchobar mac Nessa', Ériu 4, pt. 1 (1908) 19–39. 6. Rudolf Thurneysen, Die irische Helden- und Königsage bis zum siebzehnten Jahrhundert. Teil I und II. Halle/Saale 1921. 7. Proinsias Mac Cana, The Learned Tales of Medieval Ireland. (Dublin: DIAS 1980). 8. Ruth P. M. Lehmann, 'Death and Vengeance in the Ulster Cycle', Zeitschrift für celtische Philologie 43 (1989)1–10. 9. Johan Corthals, 'The Retoiric in Aided Chonchobuir', Ériu 40 (1989) 41–59. 10. Seán Duffy (ed.), Medieval Ireland: An Encyclopedia (Routledge Encyclopedias of the Middle Ages) (London 2004). 11. John T. Koch (ed.), Celtic culture: a historical encyclopedia (Santa Barbara 2005). **The edition used in the digital edition**2. The Death-Tales of the Ulster Heroes. Kuno Meyer (ed), First edition [vii + 35 pp., v–vii Preface, 1–42 Text and Translation, 43–45 Notes, 46 Index Nominum, 47 Index Locorum, 48–52 Glossary, 53 Further Addenda and Corrigenda.] Royal Irish Academy Dublin (1906) . Todd Lecture Series. , No. 14 ### Encoding #### Project Description CELT: Corpus of Electronic Texts #### Sampling Declaration The present text represents the editor's preface (v–vii), introduction (2–3) and even pages 4–42 of the translation. The editor's addenda and corrigenda have been integrated. #### Editorial Declaration ##### Correction Text has been checked and proofread twice, all corrections and supplied text being tagged. Expansions are marked ex. Footnotes are incorporated and numbered sequentially. ##### Normalization The electronic text represents the printed text. ##### Hyphenation When a hyphenated word (hard or soft) crosses a line break, the break is marked after the completion of the hyphenated word. There are no instances of hyphenated words crossing a page break. ##### Segmentation div0=the group of tales; div1=the section comprising one or more versions of the tale; div2=the individual (version of a) tale; paragraphs are marked p. Poems are treated as embedded texts, with stanzas marked lg and metrical lines tagged l. ##### Interpretation Names of persons (given names), places and group names are not tagged. Direct speech is rendered q; except where it cannot be nested within or outside the apparatus; then it is rendered '. #### Canonical References This text uses the DIV2 element to represent the tale. ### Profile Description Created: By unknown scribes in medieval monastic scriptoria. Date range: 600–900.#### Use of language ##### Language: [GA] The text is in Old and Middle Irish. ##### Language: [EN] The editor's preface and introduction, and some footnotes are in English. ##### Language: [LA] Some words and phrases are in Latin. ### Revision History * (2010-10-07) Beatrix Färber (ed.) * Footnotes, addenda and corrigenda added. Header modified. File re-parsed, SGML and HTML versions created. * (2010-10-06) Beatrix Färber (ed.) * File proofed to end (2); file parsed. * (2010-10-04) Beatrix Färber (ed.) * Header created, file proofed (2) to p. 20; structural and content markup added. * (2010-08-13) Beatrix Färber (data capture) * Editor's preface and introduction scanned and proofed. * (2006-07) Hilary Lavelle (ed.) * Text proof-read (1). * (2006) Data capture company (text capture) * Irish text scanned and basic XML markup applied. --- #### Corpus of Electronic Texts Edition: G301037 ### The Death-Tales of the Ulster Heroes: Author: unknown --- p.v ### Preface It is a remarkable accident that, except in one instance, so very few copies of the death-tales of the chief warriors attached to King Conchobar's court at Emain Macha should have come down to us. Indeed, if it were not for one comparatively late manuscript now preserved outside Ireland, in the Advocates' Library, Edinburgh, we should have to rely for our knowledge of most of these stories almost entirely on **Keating**'s History of Ireland. Under these circumstances it has seemed to me that I could hardly render a better service to Irish studies than to preserve these stories, by transcribing and publishing them, from the accidents and the natural decay to which they are exposed as long as they exist in a single manuscript copy only. In the well-known list of Irish tales preserved in the Book of Leinster and elsewhere, under the title **oitte**, i.e. ‘tragical or violent deaths’, eight death-stories of Ulster heroes are enumerated as follows: the deaths of Cúchulinn, of Conall (i.e. Conall Cernach), of Celtchar, of Blái the Hospitaller, of Lóegaire, of Fergus (mac Róich), of King Conchobar himself, and of Fiamain. The Death of Cúchulinn forms an episode in the story called Brislech Mór Maige Murthemne; and extracts from the version in the Book of Leinster have been edited and translated by **Whitley Stokes**, in the Revue Celtique, vol. III., p. 175 ff. It is curious that, apart from this twelfth-century version, we have no copies older than the eighteenth century. These modern copies are enumerated by **Prof. D'Arbois de Jubainville** in his Catalogue de la Littérature Épique de l'Irlande, p. 15. The Death of Conall Cernach is told in a tale, the full title --- p.vi of which is The Cherishing of Conall Cernach in Cruachan, and the Death of Ailill and of Conall Cernach. It has been edited and translated by me, from the only two existing manuscripts, in the first volume of the Zeitschrift für celtische Philologie, p. 102 ff. The Death of Celtchar son of Uthechar is found in a very fragmentary and illegible condition in the Book of Leinster, p. 118b. Fortunately there exists a second complete copy in the Edinburgh MS. xl, pp. 9–11.[1](javascript:footNote('G301037/note001.html')) It has not hitherto been edited or translated. The Death of Blái the Hospitaller has been preserved only in the Edinburgh MS., where it occupies pp. 11–13. It is here for the first time edited and translated. Of the Death of Lóegaire Búadach we have only one ancient copy, again in the Edinburgh MS., pp. 8–9, hitherto unpublished. There is a shorter and later version, which is practically that of **Keating**'s History, contained in two eighteenth-century mss. in the Royal Irish Academy, numbered 23. B. 21, p. 176, and 23. G. 21, p. 142, respectively. Copies of these I owe to the kindness of Mr. R. Irvine Best. The Death of Fergus mac Róich is also preserved in a single copy only, again to be found in the Edinburgh MS., p. 5. Our only source hitherto has been **Keating**'s version. The only tale among those enumerated above which has reached us in fairly numerous copies is that of the Death of Conchobar. **Prof. D'Arbois de Jubainville**, l.c., p. 13, enumerates four manuscripts[2](javascript:footNote('G301037/note002.html')) in addition to **Keating**'s account, which is also that of 23. G. 21, and 23. B. 21. To these a fifth must be added, the version in the Edinburgh MS. XL, pp. 1–3, which is unfortunately illegible at the beginning.[3](javascript:footNote('G301037/note003.html')) Mr. Edward Gwynn has --- p.vii kindly supplied me with a transcript of the version contained in the Liber Flavus Fergusiorum; and Mr. R. I. Best has copied, and placed at my disposal, the version in 23. N. 10, a MS. in the library of the Royal Irish Academy. The tale last mentioned in the list, that of the Death of Fiamain, seems now lost. At least, so far as I know, no copy of it has yet been discovered; nor does **Keating** give any account of it. Fiamain mac Forrói is mentioned in Tochmarc Emire as one of those Irish youths who were learning feats of arms with Scáthach in Britain when Cúchulinn came there for the same purpose (see Zeitschr. III., p. 250, paragraph 67); and in the poem at the end of that tale (ib., p. 262, l. 8) a Fiamain is enumerated among the young warriors in the Cráeb Rúad at Emain Macha. But whether this was Fiamain mac Forrói or some other Fiamain is doubtful. The only other references to the former that I can find are–first, one in **Cináed húa Hartacáin**'s poem on the deaths of some of the nobles of Erin, which has been edited and translated by **Whitley Stokes** in Revue Celtique, vol. xxiii., p. 303 ff. Here he is said to have been slain at Dún mBinne,[4](javascript:footNote('G301037/note004.html')) a fort that has not been identified. A battle of Duma Beinne is mentioned in Cath Maige Rath, p. 211. The other reference to Fiamain mac Forrói occurs in a poem in that tale, p. 213: ‘Seven battles around Cathir Conrói, the wrecking of Fiamain mac Forói, the wrecking of Cúrói, together with the seventeen sons of Deda.’ In addition to these Ulster death-tales, the Edinburgh manuscript contains an account of the death of the redoubtable Connaught warrior Cet mac Magach. Of this story, as it has not hitherto been published, I add an edition and translation. K. M. --- p.4 The Death of Conchobar ---------------------- We possess, as stated on page vi, five manuscript copies of Aided Chonchobuir, apart from the account contained in **Keating**'s History. They all differ materially, so that it seemed desirable to print them in extenso. The version in the Edinburgh MS. xl is partly illegible but it appears to be identical in its opening with that of the Book of Leinster. As is common in the tradition of the oldest Irish tales, these five manuscripts either represent different versions of various ages, or attempts to bring these versions into harmony with each other. We can distinguish the following three different accounts of the events which led to Conchobar's death. Once when the men of Ulster were at a gathering, the sun was darkened and the moon turned into the colour of blood. On Conchobar's question as to the cause of this disturbance, the druid Cathbad tells the story of the Crucifixion, dwelling on the fact that Conchobar and Christ were born on the same night. Compare the Compert Conchobuir, Revue Celtique, vi., p. 180. This is the account contained in the third version of the Liber Flavus Fergusiorum (paragraph 4). Slight variants of this version are to be found in the account of the Book of Leinster (paragraph 11), where an earthquake takes the place of the eclipse of the sun, and where the druid' s name is not mentioned, and in the Edinburgh account (paragraph 11), in which Conchobar addresses his question to all his druids. A second version places the gathering at Muirthemne. There, on a certain day, Bachrach, a Leinster poet, arrives from abroad,[5](javascript:footNote('G301037/note005.html')) and on the question for news tells the story of the Crucifixion which he --- p.3 has heard on the Continent or in Great Britain. This is the account given most fully in the first version of the Liber Flavus (paragraph 1), mentioned briefly in the Stowe manuscript (paragraph 1), and given as a variant in the Book of Leinster (paragraph 13). In a third version, the Roman consul Altus visits Conchobar, either with presents from Tiberius (23. N. 10, paragraph 1, and Liber Flavus, paragraph 2), or to exact tribute for Octavian (Book of Leinster, paragraph 14), and being himself a Christian, relates the story of the Crucifixion. All versions end very nearly alike; only the account in the Book of Leinster breaks off shortly without mentioning Conchobar's death. The other versions say that Conchobar's pity roused him to fury; he uttered a rhetoric beginning ‘Ba aprainn,’ seized his weapons, and rushed madly about, either as far as the sea (Lib. Flav., paragraph 4) or cutting down the wood on Lettir Lámraige ( Edinburgh and Stowe version); Mesgegra's brain starts out of his head, and he dies a Christian, the blood gushing from his head being his baptism. Two late versions—those in the Edinburgh and in the Stowe manuscripts—add the further history of Mesgegra's brain, the existence of which is revealed by God to Buite mac Brónaig, abbot of Monasterboice (died ca. A.D 520), who uses it as a pillow, whence it is known by the name of adart Buiti. In support of this, the Stowe version quotes a poem by **Cináed húa Hartacáin**, a poet who died in A.D. 975, another copy of which may be found in the Book of Leinster, p. 150 a, l. 26. Lastly, in the Edinburgh version, the incident of Cenn Berraide, who, in all other accounts, carried the king on his back after he had been wounded by Cet at the Ford of Daire Dá Báeth, is shifted and added on at the end, where it is quite out of place. --- p.4 Aided Chonchobuir ----------------- ### Version A from the Book of Leinster, p. 123b, and the Edinburgh MS. XL, p. 2. ¶1] Bái mesca mór for Ulto fecht n-and i nEmain Macha. Do-curidar di*diu* immarbága móra & comrama eturro .i. etir Chonall & Coinculaind & Lóegaire. ‘Tucaid dam-sa’ ar Conall ‘inchind Me*i*ssgegra co ro-acilliur ócu na comram.’[6](javascript:footNote('G301037/note006.html')) Ba bés d' Ultaib ind inbaid sin cach curaid nomarbdais ar galaib óenfir nogatta a n-inchind assa cendaib & co*m*mesct*h*a áel airthib co ndénad líathróite crúade díb. Ocus intan nobítis i n-immarbáig nó chomramaib dobertis dóib co mbítis inna lámaib. ¶2] ‘Maith, a Chonchobuir,’ ar Conall, ‘na co ndernat óic na comram écht fón innas-*s*a ar galaib[7](javascript:footNote('G301037/note007.html')) óinfir, nídat túalngi comram frim-sa.’ ‘Is fír ón,’ ar Conchobur. ¶3] Doratad íarum forsin forud fora mbíd dogrés ind inchind. Luid cách a lethi arnabárach dia cluchiu. Dolluid da*no* Cet mac Matach do chúairt ectra la Ulto. Béist ass andsam robói i nHérinn in Cet. Is*ed* dolluid-s*id*e dar faidchi na hEmna & tri láechcind leis do Ultaib. ¶4] Intan bátar na ónmite 'co cluchiu do inchind Me*i*sgegra, iss*ed* atbert ind ónmit fri araile. Rocluinedar Cet aní sin. Ethaid side in n-inchind al-láim indala n-ái & berid leiss, ó rofitir Cet robói i tarngere do Messgegra a dígail iarna écaib. Cach cath & cach irga*l* nobíd do Chon*nachtaib* fri Ulto dobered Cet in n-inchind inna chriss dús in tetarthad écht n-amra d' Ultaib do marbad di. --- p.6 ¶5] Fecht and di*diu* dolluid-seom intí Cet sair co tuc tánai mbó a Feraib Ross. Donarraid i n-íarmóracht Ul*aid* ina diaid. Doriachtatar da*no* Connachtai dond leith aile dia thessarcain-seom. Fechair cath eturro. Dolluid Conchubur féin issin cath. Conid andsin gádatar mná Connacht do Conchobur tuidecht for leith do déscin a delba dóib. Fobíth ní rabi for tal*main* delb duini amail deilb Conchobuir .i. etir chruth & deilb & dechelt, etir mét & córe & cutrummae, etir rosc & folt & gile, etir gáis & álaig & erlabra, etir erriud & áne & écosc, etir arm & immad & orddan, etir gnáis & gaisced & chenél. Nírbo lochtach tra intí Conchobur. A comairli im*morro* in Cheit rogabsat na mná ailgis do Chonchobur. Luid íarum for leth a óinur dia déscin dona mnáib. ¶6] Dolluid Cet im*morro* co mbúi etir na mná immedón. Nos-indlethar Cet inchind Mesgegra isin tábaill & nosteilc conidtarla i m-mullach Conchobuir co mbátar a dá trían inna chind & co torchair-seom isa cend[8](javascript:footNote('G301037/note008.html')), co tarla fri lár.[9](javascript:footNote('G301037/note009.html')) Focherddat Ulaid chuci[10](javascript:footNote('G301037/note010.html')) conidrucsat ó Chet. For brú Átha Daire Dá Báeth is and dorochair[11](javascript:footNote('G301037/note011.html')) Conchobar. Atá a lige and[12](javascript:footNote('G301037/note012.html')) baile i torchair & corthe fria chend & corthe fria chossa.[13](javascript:footNote('G301037/note013.html')) ¶7] Maidid tra for Connachta[14](javascript:footNote('G301037/note014.html')) co Sciaig[15](javascript:footNote('G301037/note015.html')) Aird na Con[16](javascript:footNote('G301037/note016.html')). Dobertar Ulaid sair doridisi[17](javascript:footNote('G301037/note017.html')) co Áth Daire Dá Báeth. ‘Mo[18](javascript:footNote('G301037/note018.html')) brith-se ass!’ ar Conchobur. ‘Dobér ríge nUlad do neoch nombéra connici mo thech.’ ‘Notbér-sa,’ ar Cend Berraide, ar a gilla fadéin. Dob*eir*-side lomain imme & nombeir for a muin co Arddachad Slébe Fuáit. Maidid a chride isin gillu. Conid de sin atá ‘ríge Cind Berraide for Ult*aib*’ .i. in rí for a muin leth ind lái. ¶8] Conócbad trá in debaid ón tráth co araile dar éis in ríg. Co ráimid[19](javascript:footNote('G301037/note019.html')) for Ulto íarsin. --- p.8 ¶9] Doberar tra a liaig co Conchobar .i. Fingen. Iss éside nofinnad don díaid nothéiged[20](javascript:footNote('G301037/note020.html')) don tig in lín nobíd i ngalur 'sin tig ocus cech galar nobíd and. ‘Maith,’[21](javascript:footNote('G301037/note021.html')) or Fingen, ‘dia taltar[22](javascript:footNote('G301037/note022.html')) in chloch as do chind biat marb[23](javascript:footNote('G301037/note023.html')) fo chétóir. Mani tucthar ass im*morro*, not-ícfaind & bid athis duit.’[24](javascript:footNote('G301037/note024.html')) ‘Is asso dún’ ar Ulaid ‘ind athis oldás[25](javascript:footNote('G301037/note025.html')) a éc-som.’ ¶10] Ro-íccad[26](javascript:footNote('G301037/note026.html')) íarum a chend[27](javascript:footNote('G301037/note027.html')) & rofúaged co snáth[28](javascript:footNote('G301037/note028.html')) óir[29](javascript:footNote('G301037/note029.html')), ar ba cumma dath fuilt Conchobuir & dath inn óir. Ocus asbert in liaig fri Conchobar co mbeth i fomtin .i. ar ná tísad a ferg dó & ná digsed for ech & ná etraiged mnái *& ná rocaithed biad* co anfeta & ná rethed.[30](javascript:footNote('G301037/note030.html')) ¶11] Robói da*n*o[31](javascript:footNote('G301037/note031.html')) isin chuntabairt sin céin[32](javascript:footNote('G301037/note032.html')) robo beó .i. secht mbliadna & nírbo engnamaid, acht a airisium inna suidi nammá .i. naco cúala Críst do chrochad do Iudaidib.[33](javascript:footNote('G301037/note033.html')) Tánic and s*id*e[34](javascript:footNote('G301037/note034.html')) crith mór forsna dúli[35](javascript:footNote('G301037/note035.html')) & rochrithnaig nem & talam la mét[36](javascript:footNote('G301037/note036.html')) in gníma darónad and[37](javascript:footNote('G301037/note037.html')) .i. Isu Críst mac Dé bí do chrochad cen chinaid.[38](javascript:footNote('G301037/note038.html')) ‘Cráet so?’ ar Conchobur fria drúid. ‘Cia olc mór dogníth*er* isind lathiu-sa indiú?’ ‘Is fír ón ém,’ ar in drúi. ‘Is mór in gním sin,’ ar Conchobur. ‘In fer sin da*no*’ ar in drúi ‘i n-óenaidchi rogein & rogenis-*s*iu .i. i n-ocht cal*de* En*air* cen cop inund bliadain.’[39](javascript:footNote('G301037/note039.html')) ¶12] Is andsin rochreiti[40](javascript:footNote('G301037/note040.html')) Conchobar.[41](javascript:footNote('G301037/note041.html')) Ocus issé sin indara fer[42](javascript:footNote('G301037/note042.html')) rochreti[43](javascript:footNote('G301037/note043.html')) do Día i nHérinn[44](javascript:footNote('G301037/note044.html')) ría tiachtain creitmi é .i. Morand[45](javascript:footNote('G301037/note045.html')) in fer aile. ‘Maith tra,’ ar Conchobar.[46](javascript:footNote('G301037/note046.html')) ‘Ba hapraind nadáil cuardríg --- p.10 nar nagg atumbeoir irricht chrúadchurad cichtis cichtis mo beoil. *con*cichlais crúas mór miled. maidm nitha muáid nimslóig serbairlech. sordnifed soerchobair la Cr*íst* congénaind. gáir báeth baruléim f*or* leth amlan Chomded lanscél céchointir crochad ríg ba moo coirp arí ardrach adamrai. tumcichthe ingním itinol tairisem treóin uasal i Coimded coimthecht congnam cáin bé la Dia dílgadach dia chobair. cáin forlund fób*en*aind. cáin comlund crothfi*n*d Cr*íst* arnemthuir. nipu scíth ce chéssaitís coirp chriad. ciarbo ar Cr*íst* cáid cumachtach cia dú dún nadrochem rád dúr derchóinte runortar inarmen mona miad nadríg roachtmar roncráidi crochad Cr*íst* ma chotóchaimmis ba hassu nadbemmis iar n-ardrach écomnart úasal rí rocés croich crúaid ar dóine digmaig dia ráith ragaind-se bás achtu flaith for leccaind fochil n-éca nabuni nemthuir necht remiteised dochoimrid mo chride clúas in ardrach nguba ar mu dia indscib nadríg roacht co fír fortacht fritumthá brón báis conatbiur ar omun dom dul druib. cen dúlemain dígail.’ ¶13] Is and doringni Conchohar in rethoric se dia ro-innis Bachrach drúi de Lagnib do Chonchobur Críst do chrochad, dia ra-iarfaig Conchobar: ‘Ciata airde ingantacha so?’ &c. ¶14] Nó da*no* co mbad é Altus in consul dodechaid ó Ochtauín do chungid in chísa co Gáédelaib no-innised do Chonchobur Críst do chrochad. --- p.12 Version B from MS. 23. N. 10 (R.I.A.), p. 1 ------------------------------------------- {MS page 1} ¶1] Bái Conchobar mac Nesai fechtus n-ann. Atfét dó Altus crochad Críst. Altus i*mmorro* is hé dothathaiged co clóemclódaib séd ó Tibir mac Augaist rí*g* Rómán co Conchobar mac Nesa. Ar ba cuma bát*ar* rechtairea ríg Rómán in n-aimsir sin for medón in ueth*a* & for indsip fuinid & turcbálai, co mba comderb isin mbit*h* nach sgél n-airdirc forcumcad ann. ¶2] Ba derb 'diu la Conchobur fon n-innus sin in crut*h* forcúa*i*d crochad Críst. Ar atfét dó Altus ba hé C ríst doros*at* nem & talmain & is airi arfóit colainn ar tathcreicc in cineda dóenai. Ba cretmech Altus, is aire atféd cec*h* mait*h* im crochad Críst. ¶3] Co*n*creid Conchobur do Chríst & is íarum asmbert Conchobur rofestais fir in betha a chumang oc cathugud fri hIudaidi croc*h*siti Críst, ma nubet*h* hi comfogus do Chríst. Is de ismbert Conchubar: ‘Ba haprainn nandáil cuart ríg narnaic atum fir hi richt cróad-churad cichtis *mo beóil* *con*ciuchlis *crúas* már militha maidm netho móith n-imdai slúag searbairl*ech* soistnefeit soircob*ur* la Críst congaib gean*a*m gáir báit*h* for let*h* enæ la*n* Coimd*id* ba rola*n*scel cichoi*n*tir crochat*h* fir ba inmoo mo corp canæ n-artríg n-adamrai n-airerni atumcichtæ gním fir hi tinól tairisem t*ri*u*n* uaisib in Coimded cháith cumachtaigh ca*n* be ein la*m* dee ndílgodag do cobur can f*or*lon*n* foabeaba rin*n* ca*ch* comlann croit*h*finn la Críst arnenitir ní bu scíth cichestæ ar Críst cáth cumachtoch cid dudamr du*n* d*er*cóinti din reil rochuinem nadnea nderagam.i. dígal duir choirp crochsiti ríg dorearoosat ronort[47](javascript:footNote('G301037/note047.html')) inni m*en*man med nadrig roa*cht*a mar roncráide croch*ad* Críst ma chutooccaibmis atbelmais ba hasa artrag écomnart hóasal rí rocés croich coirtar doine ndicmairc diasait noregainn hi mbás atumflait for leicib fa chel necombai*n*e inmain art*ri*un do comrath mo chridea cloas imartrach atguhai arumeda inscibi*n* na roa*cht* fír furtacht Críst fritombró*n* báis cuadhair airomun airimud tomdrub ce*n* duilem*an* dígail.’ --- p.14 ¶4] Is iar sin cotnoscrast*ur* am*ail* bid oc techt hi rói cathai ar bélaip Críst *co* sesceand asa c*h*inn an inc*h*inn Meisgedra & conidebilt ind ar sin. Ised isb*er**at* dee iarum is é cét-gentlide[48](javascript:footNote('G301037/note048.html')) docóid hi flait*h* nimea, fobit*h* robad hat*h*ais dó ind fuil donescma*cht*[49](javascript:footNote('G301037/note049.html')) & rocreit é do Chríst. Finit. Amen.Version C from the Liber Flavus Fergusiorum, fo. 105 a 1 -------------------------------------------------------- ¶1] *B*udh dáil mór la hUlltu a Muigh Muirthui*m*ni. Doluidh[50](javascript:footNote('G301037/note050.html')) iarum Boc*hra*ch fili & drái[51](javascript:footNote('G301037/note051.html')) do Loighnibh docum na dála iar toidhicht dó a Laighnibh iar foghluim fili*d*echta. Fiafraiges[52](javascript:footNote('G301037/note052.html')) Concubur scéla Alban & Leatha Mogha dó. ¶2] ‘At*á* sgél mór éimh’ ol sé, ‘dorónnadh isin bith thoir .i. crochad rígh neimhi & talman la hIubhdaibh & is é rotirchansat fáidhi & dráidhthi. Do íc & do teasraguin dáini an domuin do phecadh Ádhaim dodeachaid ó næmneimh co roét coluinn ó Muiri óighinghin cen láthair freasguil, cor'luidh[53](javascript:footNote('G301037/note053.html')) a crand croichi la hIudhaib do ícc an ceineóil dænna. Imon cáisc docúaidh úainn & atraacht isin treas ló iarna césadh’ .i. roinnis do*no* Altus, iss é tiged[54](javascript:footNote('G301037/note054.html')) co n-aitheasguibh & cu sédaibh & co máinibh ó Tibir Sesair Aughuist rígh Rómán & ó ríg an domhuin co Concubur *mac* Neasa do Eamhuin Macha. Ar ba cuma bádar reachtuireadha rígh an domuin isinn aimsir sin for meadhón an beatha & a n-innsibh fuinidh[55](javascript:footNote('G301037/note055.html')) gréine & turgabála, co m*b*a comhderbh isin bith uili nach sgél airderc[56](javascript:footNote('G301037/note056.html')) fosc*u*madh ann. ¶3] Ba derbh le Conchubhur fón innus sin an cruth forcúaidh crochadh Críst. Ar ro-innis Altus dó ba hé Críst dorinni[57](javascript:footNote('G301037/note057.html')) neamh & --- p.16 talumh. Et is aire arroét colann ó Muiri óigh ar taithchreich an ceineóil dænna. Ba creidmheach do*no* Altus féin. Is aire atfét arsgéla Críst co maith. *Con*creid Concubur a Críst. ¶4] Nó is aml*aid* so atcæmnacair hé. Budh[58](javascript:footNote('G301037/note058.html')) Concubur i ndáil & maithi fer nÉirenn uime an lá rocrochadh Críst.[59](javascript:footNote('G301037/note059.html')) Antan dodechaidh teimheal forsin ngréin & rosúi[60](javascript:footNote('G301037/note060.html')) ésga a ndath fola rofiarfaigh[61](javascript:footNote('G301037/note061.html')) Concubur im*morro* do Cathbad[62](javascript:footNote('G301037/note062.html')) dúss cid rombádar na dúile. ‘Do comhalta-sa,’ ar sé, ‘in fer rogéanair a n-óenaidchi frit, anosa martar docui*r*thi(?) fair & doradadh a c*r*oich[63](javascript:footNote('G301037/note063.html')) hé & isé sin chanuid anní sin.’ Atraigi trath Concubur súas la sodhuin[64](javascript:footNote('G301037/note064.html')) & gab*aid* a gaisgedh fair & atbert: ‘Is é sin éimh’ ol sé, ‘mo comalta-sa & mo comáis & is é rogéanair a n-ænoidchi frium’ & rogob iarum deargail ótá sin co ro-acht isin fairrgi & cur'luidh[65](javascript:footNote('G301037/note065.html')) innti conruigi a fiacuil. Is oc in deargail iarum rogobh Concubur an láid[66](javascript:footNote('G301037/note066.html')) si: ‘Ba aprainn na hIdhuil co hard iar n-éguibh righ’ & rl. ¶5] Ocus as iarsin asbert Concubur: ‘Rofeasdais fir in beatha mo cumang ac cathugud fri[67](javascript:footNote('G301037/note067.html')) hIudaidhibh[68](javascript:footNote('G301037/note068.html')) tre crochad Críst dia mbeinn a comfogus dó.’ Is iarsin attraacht & rosgobh forsin deargail cur' sceinn incinn Mesgeagra[69](javascript:footNote('G301037/note069.html')) as a cinn & conearbailt Concubur fochétóir. Conadh *d*esin adb*er**a*t na Gæidhil[70](javascript:footNote('G301037/note070.html')) conadh hé Concubur c*ét*-geinntlide[71](javascript:footNote('G301037/note071.html')) docóidh docum neimhi a nÉirinn, fobíth robo baithis dó in fuil dobidg[72](javascript:footNote('G301037/note072.html')) as*a* cinn. Et as annsin rucadh ainim Concobuir a n-ifrinn gu comraiced[73](javascript:footNote('G301037/note073.html')) Críst fria[74](javascript:footNote('G301037/note074.html')) ac te:uir[75](javascript:footNote('G301037/note075.html')) na broide a hifrinn, co tuc Críst leis anim Concabair docum neimhi. Finid. --- p.18 Version D from the Stowe MS. D. 4. 2, fo. 54a3. ----------------------------------------------- Incipit do oidhedh Concubuir mic Nessa annso sís. ¶1] Ceat mac Mádach rotheilg in cloich .i. inchind Miscedhra rígh Laighen for Concubur hic Áth Dhaire Dá Bhæth. Finghen fáthliaig Concobuir is é ná roléig in cloich do thabairt asa chind. Muma *immorro* in cerd iss é dorat cumdach impe ria cenn amuich. Bacrach file do Laighnibh ro-indis do Chonchubar Críst do chrochad. I Maigh Lámrighe atchúaidh dó. Is annsin dorochair Concobar ac glanadh in mhaighe. Trí traighthi *sechtmog*at ina fot. Cóica traiged *immorro* i fedh Taidhg m*i*c Céin, ut dixit poeta .i. Flann *Mainistrech*:— > 1. Cóica traighedh tólaibh tlacht     fa slóghaib sain*f*ear srianbalcc > > fad in airdrígh inar'[76](javascript:footNote('G301037/note076.html')) léir gart,[77](javascript:footNote('G301037/note077.html'))     Taidhg m*i*c Céin ótáit Cianacht. > 2. Concobur, cloithech a celg,     mac noit*h*ech Nessa níabdherg, > > airdrígh Ulad, rodlecht de,     dia ro*s*lecht lerg Lámraidhe. > > Ina lecht, ní laimthi liacc,     fúair trí traighthi *sechtmog*at. > ¶2] Is don cloich sin romudaig[78](javascript:footNote('G301037/note078.html')) Conchobur rochan in fili:— > 1. A chloch thall for elaid[79](javascript:footNote('G301037/note079.html')) úair     Buite búain maic Brónaig báin, > > ropsa[80](javascript:footNote('G301037/note080.html')) mind i tressaib tóir     dia mba i cind[81](javascript:footNote('G301037/note081.html')) maic Nessa náir. > 2. Ciapsat[82](javascript:footNote('G301037/note082.html')) náma dó rot-chelt,[83](javascript:footNote('G301037/note083.html'))     secht mbliadna lána rot-alt:[84](javascript:footNote('G301037/note084.html')) > > dia luid[85](javascript:footNote('G301037/note085.html')) do dígail Ríg recht,     is and fo-fríth[86](javascript:footNote('G301037/note086.html')) a lecht latt. > 3. Láech frisralais co mbúaid[87](javascript:footNote('G301037/note087.html')) chain     fúair lat loimm[88](javascript:footNote('G301037/note088.html')) tonnaid íar sin: > > for mac Cathbath, cóinsit fir,     dális dig di[89](javascript:footNote('G301037/note089.html')) nathrach[90](javascript:footNote('G301037/note090.html')) neim. > > > --- > > p.20 > > 6. Neimnech dotuc[91](javascript:footNote('G301037/note091.html')) Cet an-dess     a tress ard Ailbe fria aiss, > > cenn ríg Emna orgsi leiss,     a inchinn Meis-gegra glaiss. > 7. Dotarlaic[92](javascript:footNote('G301037/note092.html')) dar árach úad[93](javascript:footNote('G301037/note093.html'))     Cet mac Mágach[94](javascript:footNote('G301037/note094.html')) fri gliaid ngáeth[95](javascript:footNote('G301037/note095.html')) > > ón muni rofitir cách     co Ath ic[96](javascript:footNote('G301037/note096.html')) Daire Dá Báeth. > 8. Scoiltis dít, ba mór in[97](javascript:footNote('G301037/note097.html')) gním,     mullach in ríg rígi gíall, > > ar is é ba ferr do láech     darsa taitned gáeth is grían. > 9. A ndor-airngred[98](javascript:footNote('G301037/note098.html')) duit ót áis,     mairg Laignech irraba[99](javascript:footNote('G301037/note099.html')) gnáis, > > nír' scarais[100](javascript:footNote('G301037/note100.html')) frisin ríg ráin     co rosfargbais[101](javascript:footNote('G301037/note101.html')) i ndáil[102](javascript:footNote('G301037/note102.html')) báis. > 10. For Lettir Lámraigi luimm     rotgíallsat[103](javascript:footNote('G301037/note103.html')) druing na fían find, > > do[104](javascript:footNote('G301037/note104.html')) gleó frit chomthach ba gand     co torchar[105](javascript:footNote('G301037/note105.html')) and assa chinn. > 11. Fotroilsig[106](javascript:footNote('G301037/note106.html')) Rí rodelb nem     do mac Brónaig úas brí[107](javascript:footNote('G301037/note107.html')) Breg, > > i ndún daingen i n-rotail[108](javascript:footNote('G301037/note108.html'))     i fail ilar[109](javascript:footNote('G301037/note109.html')) angel ngel. > 12. Ó chonattail fritt cen brath     Buti co rath rúamnai cloth, > > tairnit duit in tslúaig[110](javascript:footNote('G301037/note110.html')) for ruth[111](javascript:footNote('G301037/note111.html'))     co rochlóemchlais[112](javascript:footNote('G301037/note112.html')) cruth, a chloch.A. > 13. Inchind Meiss-gegra 'sin chath,     ropo gleó fri demna[113](javascript:footNote('G301037/note113.html')) troch, > > adart Buti co tí bráth     bud[114](javascript:footNote('G301037/note114.html')) é th'ainm la cách, a chloch.A. > Finit. --- p.22 Aided Lóegairi Búadaig ---------------------- ### Version A from the Edinburgh Ms. XL, p. 8. {MS page 8}Cid diatá A*i*ded Lóegairi Búadaig? Ní *hansa*. ¶1] Áed mac Ainninne dochomraic re Mughain {MS page 9} Aitinchairchech & ben Conchobair in Mugain[115](javascript:footNote('G301037/note115.html')) sin. Fili Conchobair in tÁed. Rofes forro a mheith amlaid. ¶2] Iarsin rohergabad la Conchobar in fili & rochuinnig[116](javascript:footNote('G301037/note116.html')) in fili comad hí a a*i*ded a bádud[117](javascript:footNote('G301037/note117.html')) & ro[*...*][118](javascript:footNote('G301037/note118.html')) Conchobar dó inní sin & nobertha iarsin dia bádud dochum gach locha a nÉrinn & nocanad som bricht forsan usci, go mb*en*ta g*ach* tráig & *co* nach bíd banna ann, co ná raibi a nÉrinn ab*ann*[119](javascript:footNote('G301037/note119.html')) ná loch nobáidfed, co ndechus lais do Loch Lái a ndorus tighe *Lóegairi*. Roféimid s*o*m in hricht forsin loch. Antan di*diu* robás ac a bádud, as ann doriacht rechtairi Lóegaire asin lis amach. ‘Fé amai, a Lóegaire!’ or sé, ‘ní fríth a nÉrinn baile a mbáit*e*a in file co ráinic in baili si.’ Atracht intí Lóegaire & geibid a chlaidem ina láim & ac léim dó imach b*en*aid a mullach imon fordorus go ruc in leth iartharach do cloic*enn* de, co mbói sprethach a inchi*n*de for ab rot & romarb som iardain tríchait do lucht in báiti & roélo Aod úath*a* & atbath Lóegairi iartain. Conid hí A*i*ded Lóegairi connuici sin. Version B from Mss. 23. B. 21, p. 176, and 23. G. 21, p. 142 (R.I.A.) --------------------------------------------------------------------- An t-ádhbhar fá ttáinig bás Láoghaire Bhuadhaig.[120](javascript:footNote('G301037/note120.html')) ¶1] File im*oro* do bhí aig[121](javascript:footNote('G301037/note121.html')) Conchubhur dá ngoirthidhe[122](javascript:footNote('G301037/note122.html')) Aodha mac Aininn; & do ligheadh air Mhaghán bean Connchubhuir é: & air na fionnachtain sin do Chonchubhar as í breith rug air a chur[123](javascript:footNote('G301037/note123.html')) dá bháthadh go Loch Laogh*aire*; & tangadar drong ris air fógradh an ríghe gusan loch dá bháthadh; & air na faicsin sin do reachtaire Laoghaire Bhuadhaigh t*ét* go Laoghaire & adúbhairt nách raibh áit a nEirinn ina mbáithfidhe an file acht ina dhoras-sin; leis sin loingios Láoghaire amach & tarl*a* fárdhorus an tighe re cúl a chinn gur bhris a seicne & gur fóireadh an file leis, & éagas féin air an láthair sin: gonabh í[124](javascript:footNote('G301037/note124.html')) sin Críoch Láoghaire Bhuadhaigh. --- p.24 Aided Cheltchair maic Uthechair from the Edinburgh Ms. LX, p. 9, and the Book of Leinster, p. 118a. --------------------------------------------------------------------------------------------------- Cid diatá Aided Cheltchair maic Uthechair? ¶1] Ní hansa. Fer amra robúi de Ultaib[125](javascript:footNote('G301037/note125.html')) .i. Blái briuga. Secht n-airgeda leis.[126](javascript:footNote('G301037/note126.html')) Secht fichit bó cecha airgi & seisred[127](javascript:footNote('G301037/note127.html')) cecha airgi. Tech n-óiged[128](javascript:footNote('G301037/note128.html'))[*...*] Ba geiss dó[129](javascript:footNote('G301037/note129.html')) dano[130](javascript:footNote('G301037/note130.html')) ben for dámrud dia thig[131](javascript:footNote('G301037/note131.html')) cen feiss dó-som[132](javascript:footNote('G301037/note132.html')) le, meni beth a fer ina fochair. Doluid didiu[133](javascript:footNote('G301037/note133.html')) Bríg Brethach ben Cheltchair[134](javascript:footNote('G301037/note134.html')) dia thig-som.[135](javascript:footNote('G301037/note135.html')) ‘Ní maith a ndoronais,[136](javascript:footNote('G301037/note136.html')) a ben,’ ar Blái briuga. ‘Is geiss dam-sa do thuidecht chucum[137](javascript:footNote('G301037/note137.html')) am*al* tánc*ais*.’ ‘Is fer trúag,’ ar in ben,[138](javascript:footNote('G301037/note138.html')) ‘loites[139](javascript:footNote('G301037/note139.html')) a gessi féin.[140](javascript:footNote('G301037/note140.html'))’ ‘Is fír. Isim senóir-si & acum gressacht atái dano,’[141](javascript:footNote('G301037/note141.html')) ar se. Fóid lee[142](javascript:footNote('G301037/note142.html')) in aidchi sin. ¶2] Dofitir Celtchar inní sin & doluid for iarair a mná.[143](javascript:footNote('G301037/note143.html')) Luid Blái briuga co mbái for lethláim Conchobair isin rígthig.[144](javascript:footNote('G301037/note144.html')) Luid dano Celtchar ina diaid co mbói for lár in rígthige.[145](javascript:footNote('G301037/note145.html')) Is and robái Conchobar & Cúchulaind ac imirt fidchille & robái bruinne Blai briugad tarsin fidchill etarru & clannaid Celtchar in gái trit co mbái isin cleith iarna cúl, co táinic hanna do rind in gái co mbái forsin fidchill. ¶3] ‘Amin, a Chúchulaind!’ ar Conchobar. ‘Amin dano,[146](javascript:footNote('G301037/note146.html')) a Chonchobair!’ ar Cúchulaind. Toimsit*h*er[147](javascript:footNote('G301037/note147.html')) in fidchell ón banna anunn & ille[148](javascript:footNote('G301037/note148.html')) dús cia díb diarbo foicsi.[149](javascript:footNote('G301037/note149.html')) Foicsi in hanna dano[150](javascript:footNote('G301037/note150.html')) do Chonchobur & rob siadi co dígail[151](javascript:footNote('G301037/note151.html')) íarsin. Atbath immorro[152](javascript:footNote('G301037/note152.html')) Blai briuga. Atrulla[153](javascript:footNote('G301037/note153.html')) Celtchar co mbúi isna Déisib Muman tess.[154](javascript:footNote('G301037/note154.html')) --- p.26 ¶4] ‘Is olc so, a Chonchobair!’ ar Ulaid ‘Is toitim Déisi annso. Ropo lór in fer marb diar n-esbud[155](javascript:footNote('G301037/note155.html')) & ticed Celtchar[156](javascript:footNote('G301037/note156.html')) da tír,’ ar Ulaid. ‘Ticed da*no*,’[157](javascript:footNote('G301037/note157.html')) ar Conchobar, ‘& eirged[158](javascript:footNote('G301037/note158.html')) a mac for a cend & téiged i commairge fris.’[159](javascript:footNote('G301037/note159.html')) Ní[160](javascript:footNote('G301037/note160.html')) gebtha dono cin ind athar forsin[161](javascript:footNote('G301037/note161.html')) mac iná[162](javascript:footNote('G301037/note162.html')) cin in maic forsin athair ac Ultaib in tan sin. Luid sidein di*diu* dia gairm[163](javascript:footNote('G301037/note163.html')) co mbói thess.[164](javascript:footNote('G301037/note164.html')) ¶5] ‘Cid dia tutc*h*aidh, a macáin?’ or sé ‘Condigid siumh don tír,’ uar in gilla. ‘Cisse comairce dotaot frim?’ ol sé ‘Misi,’ ol in gilla. ‘Fír,’ ol sé. ‘Is séimh in m*uin* doberat[165](javascript:footNote('G301037/note165.html')) Ulaid ummum-sa techt for muin mo mic.’ ‘Bid séimh a ainm & ainm a cheneóil,’[166](javascript:footNote('G301037/note166.html')) ar in drúi. ‘An-sa, a gilla!’ for sé, ‘& ragat-sa anunn.’[167](javascript:footNote('G301037/note167.html')) ¶6] Dogníther ón & is de atá Semuine isna Déisib. ¶7] Isí immorro[168](javascript:footNote('G301037/note168.html')) éraicc conattecht[169](javascript:footNote('G301037/note169.html')) im Blái briugaid, na trí fochaide ata annsom[170](javascript:footNote('G301037/note170.html')) doticfad[171](javascript:footNote('G301037/note171.html')) la Ultu *ina* remes[172](javascript:footNote('G301037/note172.html')) do dingbáil díb. ¶8] Doluid didiu Conganchnes mac Dedad do dígail a bráthar for Ultu .i. Cúrúi[173](javascript:footNote('G301037/note173.html')) mac Daire maic Dedad. Rofásaigestar Ultu co mór.[174](javascript:footNote('G301037/note174.html')) Níngeibtis [175](javascript:footNote('G301037/note175.html')) gái nó chlaidib, acht noscendis ass amal de chongnu.[176](javascript:footNote('G301037/note176.html')) ¶9] ‘Díngaib dín in fochaid seo,[177](javascript:footNote('G301037/note177.html')) a Cheltchair!’ ar Conchobar. ‘Maith ám,’ ar Celtchar, & luid dia acallaim in Chonganchnis laa n-óen[178](javascript:footNote('G301037/note178.html')) co tard muin uime,[179](javascript:footNote('G301037/note179.html')) gur gell a ingin dó .i. Níab[180](javascript:footNote('G301037/note180.html')) ingen Cheltchair & proind c*éit* cecha nóna dia tairiuc. Co tard[181](javascript:footNote('G301037/note181.html')) in ben bréic uime co n-epert fris: ‘Innis dam-sa,’ ar sí, ‘amal marbthar tú.’[182](javascript:footNote('G301037/note182.html')) ‘Bera derga iarnaidi do tapairt im[183](javascript:footNote('G301037/note183.html')) bonnaib & tria mo luirgnib.’ --- p.28 Co n-epert si[184](javascript:footNote('G301037/note184.html')) riana hathair co ndernta dá bir móra lais & co tardta bricht súain fair & co tarcumlad slóg mór cuici. & dorónad amlaid. Et docóas ar a tarr co tardad na beru co n-ord*aib* ina bonnaib & sechnóin a smera con dorchair lais, co tall a cend de, co tardad carn for a cend .i. cloch cacha fir tánaic ann. ¶10] Et isí fochaid tánaise iarsin .i. in luch donn.i. cuilén fúair mac na baintrebthaigi a cúas omna & ronalt an bantrepach co mba mór. Fadeoigh dono dofell ar cóerchu na bantrebthaigi & romarb a bú & a mac & romarb feisin hí féin & docóid iarsin co Glenn na Mórmuici. Les gach n-aidchi nofásaighedh la Ultu & ina cotlud cach dia. ‘Díngaib dín, a Celtchair!’ ar Conchobar, & téit Celtchar a fidb*aid* co tuc cep ferna as & gur ro-{MS page 11}clas comfada a lama & g*ur* roberbh a lusaib tuthm*ar*a & a mil & a mbeoil gur bo bog righin. T*éit* Celtchar dochum na derca a cotlad in luch dunn & gab*aid* isin derc moch siu tísad in luch dond iarsan orc*uin*. Tic side & a srón a n-airde la tuth in croinn & léicid Celtchar in crann tarsan derc amach cuici. Gab*aid* in *chú* ina beolu co tard a fiacla inn & rolen na fiacla isin maidi righin. Sreng*aid* Celtchar in crann cuici & sreng*aid* in chú isin leth anaill & donb*eir* Celtchar a láim iarsin cep co tard a chridi tar a bél, co raibi ina dorn & ruc a cend lais. ¶11] *Ocus* in lá a cinn bliadna iarsin bátar búachaill*i* a táib cairn Congoncnis, co cúaladar iachtad na cuilén isin cairn & rotochlad*ar* in carn & fúarad*ar* trí cuiléna ann .i. cú odur & cú minbrec & cú dub. Rucad in cú minbrec a n-ascaid do Mac Dáthó do L*aig*nib & is impi dotuit sochaidi do feraib Érenn a tig Maic Dáthó & Ailbi ainm na con sin, & co mad do Culand cerda dobert*h*a in chú odur & in chú dub Daolcú --- p.30 Celtchair feisin. Ní léiced side a gabáil do duine acht do Celtchar. Fecht ann ní bái Celtchar abus & do léiced in cú amach & forféimditer[185](javascript:footNote('G301037/note185.html')) in muinter a gabáil & dosái forsna cethra & forna hindili & nomilled bí gach n-aidchi la Ultu fo deoid.[186](javascript:footNote('G301037/note186.html')) ¶12] ‘Dínguib di*diu* in fochaid[187](javascript:footNote('G301037/note187.html')) ut, a Celtchair!’ ar Conchobar. Luid Celtchar dochum in gl*enn*a 'na mbói in cú & cét laoch lais & gairm*id* in coin fo thrí, co facadar in coin cucu & nosdírgenn co Celtchar co mhói ac lige a cos. ‘Is trúag ám ann-dogní an cú,’ ar cách. ‘Ní bíu-sa fot cinaid ní bus mó,’ ar Celtchar & atnaig builli don lúin Celtchair, co ruc a cride trithi & co fúair *bás* íarsin. ‘Fé amai!’ ar cách. ‘As fír,’ ar sé la turgbáil an gái súas, gur féimid bróen fola d'fuil na con cuici ar fut an gái co ndechaid trít co talmain, co mbo marb de. & rolaa*d* a gáir guil & rotógbad a lia & a lecht ann. Conid hí sin A*i*ded Blái Briugad & Congoncnis & Celtchair maic Uithechair. Finit. --- p.32 Aided Fergusa Maic Róich from the Edinburgh MS. XL, p. 5. --------------------------------------------------------- Cid diata a*i*d*ed* Fergusa maic Róich? Ní *hansa*. ¶1] Búi Fergus for luinges i Connachtaib iarna sárugud im maccuib Usn*ech*, úair is é in tres comairci tucad friu & Dubthach Dóeltenga & Cormac Conlonges mac Conchobair. Bátar do*no* uili tíar forsan loing*is* co cend cethri mbl*iadna* d*éc* & ní an do*no* gul ná crith leo a nUlt*aib*, acht gul & crith gach n-oidhchi. Is é romarb Fiach*raig* mac Conchobair & is é romarb[188](javascript:footNote('G301037/note188.html')) Geirgi mac nIlleda & as é romarb Eogan mac Durthact. Is lais tucad in táin[189](javascript:footNote('G301037/note189.html')) .i. la Fergus. Mór tra do gnímaib dorine si*um* a tegl*uch* Ail*ello* & M*edba* & ba minca nobíd som & a muinter ar fot in tíre cena ná isin tegl*uch*. Trícha cét rob é lín na loingsi & is é roba fer cumtha dó-s*o*m a tegl*uch* Ail*ello* .i. Lug*aid* Dailléigis .i. br*áth*air do Oilill in Lug*aid* sin. ¶2] Bátar ann iar ngnímaib acon loch ar M*a*g Ái. Dúnad mór leo .i. cluichi[190](javascript:footNote('G301037/note190.html')) & céti ann. Laa n-aon ann do*no* luid in sl*óg* uili i*si* n loch dia fothrucad. ‘Erg sís, a Fergus,’ ar Ailill ‘& báid na firu!’ ‘Nít maith a n-usci,’ ar Fergus. Luid-s*o*m sís ar ái sin. Nír fulaing a cridi do M*eidb* co ndech*aid* isin loch. M*ur* docúaid Fergus isin loch dorala ana mbui do g*re*naig & do cl*och*aib a n-íchtar an loch*a* co raibi for úachtar uli. Luid Medb di*diu* co raibi for a bruindi-sium & a gabla ime & co taircell-s*o*m in loch annsin & rogab ét Ail*ill*. Doluid did*iu* súas Medb. ¶3] ‘Is ál*aind* a ndogní[191](javascript:footNote('G301037/note191.html')) an dam, a Lug*aid*, & an eilit isin lo*ch*,’ ar Ailill. ‘Cid nach go*n*t*ar*?’ or Lugaid & ní tuc urcor n-imraill ríam. ‘Teilg-su dún orchur f*or*ru!’ ar Ail*ill*. ‘Impó m'agaid[192](javascript:footNote('G301037/note192.html')) --- p.34 cuctha,’ or Lugaid, ‘& tabr*aid* gái dam.’ Robúi Fergus aca nige asin loch & a bruinni fria & tucad a carp*at* docum Oil*ello* co mbúi ina farrad & do teilc Lugaid urcor don gái co mbói triana druim síar sechtair.[193](javascript:footNote('G301037/note193.html')) {MS page 6} ‘Doriacht an t-urchur!’ ar Lugaid. ‘Is fír on,’ ar cách, ‘atát brui*n*di Fergusa.’ ¶4] ‘Trúag sin,’ ar Lugaid, ‘mo chomalta & m' fer cumtha do marbad dam-sa cin cinaid.’ ‘Mo carpat dam-sa!’ ar Ailill. Téit in sl*óg* uili for teiched, cach fer a leth fri tír etir luinges & Connachta. Gat*aid* Fergus[194](javascript:footNote('G301037/note194.html')) an gái as & teilcid a ndiaid Ail*ello* co ndech*aid* tresin milco*i*n búi etir dá fertas in carpait. Luid Fergus íarum asin loch & nusdírgenn forsan tul*aig* a taeib in locha & luid a anum as focétóir & atá a lige ann fós. Conid hí A*i*ded Fergus*a* connuici sin. --- p.36 The Death of Cet mac Mágach --------------------------- ### Version from the Edinburgh MS. XL., p. 7. {MS page 7}Cid diatá a*i*ded Ceit maic Mág*ach*? Ní *hansa*. ¶1] Luidh Cet fecht ann a crích nUlad do chuinghi*d* gona duine, inní ba minic lais .i. Ul*aid* do goin, úair ní dech*aid* asa nóen*din* ríam *cen* guin Ult*aig*. ¶2] Luid sium síar íarum & trí nói[195](javascript:footNote('G301037/note195.html')) cinn do Ultaib lais & docuredh íarum Conall Cernach for a lurg co Bréfni Connacht. Laad snechta an gemr*id* do sunnr*ad*, co fúair Conall a fástig hé ac fuine a chotach[196](javascript:footNote('G301037/note196.html')) & a ara. Bátar *tra* na eochu fón carpat amuich. ¶3] ‘Is é Cet so,’ ar Conall, ‘& ní fíu dúin comrac fris ar a doilghi & ar a cródacht. Is amnus in fer fil *and*,’ ar Conall. ‘Fé amai!’ ol in t-ara, ‘ní maith tig tar do beólu, in péist fil for dígail Ulad *cen* gabáil tige fair & ní meabal *tra* comtuitim duit fris, oir atá dia beódacht[197](javascript:footNote('G301037/note197.html')) connuic so.’ ‘A athair,’ ar Conall, ‘ní tibur m' anum do láith gaili fer nÉrenn & dobér tra comartha forsna eochu.’ Gadaid Conall dúal a muing na n-eoch & dob*eir* andl*ocht*an a cinn in carpait & téit as sair co hUlt*u*. ¶4] ‘Fé, a Ceit!’ ar an t-ara. ‘Ní fé,’ ar Cet, ‘is mait*h* in t-anoc*ul* t*u*c for na heocha. Conall so,’ ar sé, ‘& biaid caradr*ad* de & bid maith hé.’ ‘Fé amae!’ or in t-ara, ‘in fer rolá ár Connacht do tabairt méla fort & ní toircéba t'ainm co bráth can a bás nó can a rúac*ad* a fescur.’ ‘Maith ám,’ ar Cet. Lotar ina diaid co hÁt*h* Ceit. --- p.38 ¶5] ‘Ami*n*, a Chonaill!’ ar Cet. ‘Cid sin, a Ceit?’ ar Conall. ‘Ní r*a*cha as aniu, a clóain,’ or Cet. ‘Dóig lem,’ or Conall ac intód[198](javascript:footNote('G301037/note198.html')) cuici & nothúairgenn {MS page 8} cách díb a chéili co cl*os* fon díthrub uli a ngníth*ech* & a mbolcfadach & gáir na scur &[*...*][199](javascript:footNote('G301037/note199.html')) an a*n*r-[200](javascript:footNote('G301037/note200.html')) ac láigedh na láth ngaili robátar isin áth, co torchair cechtarde anunn & anall. Marb im*morro* Cet fo cétóir & dororchair Conall a nél. ¶6] Ocus dúsc*id* Conall asa nél. ‘B*er* lat na hechu co hUltu,’ or sé, ‘ar ná romaigs*e*t Conn*acht*a cetus.’ Faroféimid in gilla tra a tócbáil-som ina carpat & ceilebraid in gilla dó íarum & luid dia tig. ‘Olc so tra,’ or Conall, ‘aonfer do Connachtaib & rogellus-*s*a ám,’ ar sé, ‘nach*am* muirfed aonfer do Chonnachtaib & robo ferr lem má ríge in domuin nech do Chonnachtaib dom athguin co ná ba*d* for aon fer do Chonnachtaib nobeith mo marbad.’ ¶7] Bélchu Bréfni *tra*, is é tán*ic* ar tús. ‘Cet so,’ or sé ‘Conall do*no* sunna,’ ar sé ‘& bid[201](javascript:footNote('G301037/note201.html')) maith an Ériu festa,’ or sé, ‘ó dotorchair in dá árchoin so doloitsitar an Éiriu eturra,’ la tabairt a*i*rlai*n*di a tsl*ig*i for Conall. ‘Fair t'irlaind dím, a ath*air*!’ or sé. ‘At beó,’ ar Bélchú. ‘Ní buide[202](javascript:footNote('G301037/note202.html')) frit ón,’ ar Conall, ‘am beó-sa.’ ‘Fír, a Conaill,’ ar Bélchú, ‘a*c* cuinci*d* do gona atái form-sa & ní dingén-sa, oir is marb cena tú.’ ‘Ní lémt*h*a cid mo brat do goin,’ ar Conall, ‘a caillech trúag!’ ‘Nítmairbfet-sa[203](javascript:footNote('G301037/note203.html')) tra, acht atá ní cena,’ ar sé. ‘Notbér lem dom tig & not-ícfait*er* acum & madat[204](javascript:footNote('G301037/note204.html')) slán im*morro* cait*h*fet frit.’ ¶8] Iarsin tra tócbaid for a muin & a leth ina diaid, co ráinic a tech & dob*eir* leaga cucui gur bo slán. ‘Bid fír,’ ar Bélchú fria maccaibh, ‘rag*a* in fer sa úaim & ní dingna ar les. Marbaid in fer resiu dech[205](javascript:footNote('G301037/note205.html')) --- p.40 úain. Tigid iarum cucui uili amárach d'agaid, co facar-sa in airec*ul* foscl*aicth*i ar bar cinn & marbaid *é* ina lebaid.’ Rofitir fer in imnid & an uile móir .i. Conall in mídúthracht robói dó. ¶9] ‘Dún in tech!’ ar Conall fri Bélcoin. Téit sair & fác*aid* in tech fusl*aicth*i. ‘Mait*h* di*diu*, a Bélchú,’ ar Conall, ‘tarr am lebaid-sa!’ ‘Ní tó,’ or Bélchú. ‘Do cenn dít-sa,’ ar Conall, ‘mina tísi isin lebaid.’ ‘Bid éicin,’ ar Bélchu. Dúnaid[206](javascript:footNote('G301037/note206.html')) di*diu* Bélchú in tech. Iar cotlud do Bélchoin fusl*aicid*[207](javascript:footNote('G301037/note207.html')) Conall an tech. Doth*ec*ait maic Bélchon dochum na imd*aid*i a mbái a n-athair & dob*er*ait a tri sl*ig*i trit gur marbsat & eirgid Conall íarsin & imr*id* a cl*aid*em forra co mbói spreathach a n-incinni im na fraighthaib & beridh a ceithri cinnu lais sair, co ríacht a thech résiu roba matin. Conid hí A*i*d*ed* Ceit & Bélchon Bréfni cona maccaib in sin. Version B --------- ### From MSS 23 G 21, p. 140, and 23 B 21, p. 174 (RIA) Ag so síos do bhás Cheit mic Mághach. ¶1] Ba tréinfear an Ceat so & fa biodhbha biothfoghl*aidh* air Ulltaibh é feadh a ré. Lá n-aon dá ndeachaidh an Ceat so a nUlltaibh ag deanamh díbfeirge amhuil fá gnáith leis go ttárla sneachta mór fán am sin ann; & ag tille do & trí ceinn laoch air gad aige do marbadh leis 'san turras[208](javascript:footNote('G301037/note208.html')) sin, thig Conall Cearrnach air a lorg gur chuir fá ghreim é ag Áth Cheat, gur chomruic siad le chéile, gur thuit Ceat 'san chomhlann & gur tromghoineadh Conall féin, gur thuit a néal air an láthair iair ttréigion iomaid fola do. & leis sin tig Béalchú Bréifne, tréinfear eile do Chonnachtaibh do láthair. Mar fuair Ceat marbh & Conall a ccrothaibh báis adubhairt gur mhaith an sgéal an dá onnchoin sin dá ttáinig aighmhille Éireann do bheith isna hannrachtaibh sin. ¶2] ‘As fíor sin,’ air Conall, ‘& a ndíol a ndearrna mise d'ulc air Chonnachtaibh riamh marbh-sa me!’ As uime adubhairt Conall sin do brígh go madh fearr leis ná flaithios Éireann laoch eigin eile[209](javascript:footNote('G301037/note209.html')) dá --- p.42 ghoin ionnus nach beth clú a mharbhtha air aonlaoch amháin do Chonnachtaibh. ‘Ní mhuirfid,’ air Béalchú, ‘oir as geall re bheith marbh dhuit an riocht ina bhfuile. Gidheadh, béar liom thú & cuirfead leighios ort & más téarmóidh[210](javascript:footNote('G301037/note210.html')) ód othrus[211](javascript:footNote('G301037/note211.html')) duit, do dhéan comhrac áenfir leat go ndíoghaltar liom ort gach dochar & gach díth dár himreadh leat air Chonnachtaibh.’ ¶3] Agus leis sin cuirios iomchar faoi & beirios leis dá thig féin é, gur chuir leighios air ann go beth dá chréachtaibh cneasda. Mar do mheas u*morro* Béalchú eision ag tearnó & a neart féin a teacht arís ann, do ghabh eagla ré Conall é & ollmhuighthear triur laoch da chlainn ré Béalchoin re marbhadh Chona*i*ll tré feall 'san oidhche air a leabaidh*.* Gidheadh, fuair Conall dóigh air chogar[212](javascript:footNote('G301037/note212.html')) na ceilge sin, & an oidhche do bhí a bharra[213](javascript:footNote('G301037/note213.html')) fán ccloinn teacht ag déanamh na feille, adubhairt Conall le Béalchoin go ccaithfeadh malairt leaptha d' fághail uaidh no go muirfeadh. & leis sin luigheas Béalchú gér leisg é a leabaidh Chonaill & do luigh Conall ina leabaidh sin, go ttángadar an triur laoch sin fá chlainn do Bhéalchoin d' ionsuighe na leaptha ina mbíodh Conall, gur mharbhadar a n-athair a riocht Chonaill. ¶4] Mar do mhoithigh Conall iad sin iar marbhadh a n-athar ina riocht féin, do ling ortha & marbhthar leis iad a ttriur & díthcheanntar leis iad mar aon lena n-athair, go rug airnamháireach a ccinn dá ccomh-mhaoidheamh go hEamhuin. Gonadh ag muidheamh an ghníomha sin atá an file 'san rann so: > 1. Fá do chearrdaibh Conaill Chearna*igh* > > ionnradh Manann, mór an modh, > > is goin trí mac Béalchón Bréifne > > iar ngoin[214](javascript:footNote('G301037/note214.html')) athar[215](javascript:footNote('G301037/note215.html')) na ttrí ccon. > Gonadh é sin marbhadh Ceit mic Mághach & Bhéalchon gona thriur mac go roich so; gidheadh as iomdha éacht adhbhal eile do féadfaidhe do chomhmhuidheamh air Chonall fuigfiom don chur so gan cur síos ann so.