#Táin Bó Fraích #### Corpus of Electronic Texts Edition ### Background details and bibliographic information Táin Bó Fraích ============== Author: Unknown --------------- ### File Description Wolfgang MeidElectronic edition compiled by Beatrix Färber Funded by University College, Cork 2. Second draft.Extent of text: 5650 words#### Publication CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College, Cork College Road, Cork, Ireland—http:www.ucc.ie/celt (2001) (2010) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland. Text ID Number: G301006Availability [RESTRICTED] Available with prior consent of the CELT programme for purposes of academic research and teaching only. [RESTRICTED] Hardcopy copyright lies with the School of Celtic Studies (Dublin Institute for Advanced Studies). #### Sources **Manuscript sources**2. Dublin, Trinity College, MS H 2. 18 (cat. 1339) (Book of Leinster alias Leabhar na Núachongbála), p 248a–252b. 3. Dublin, Trinity College, MS H 2. 16 (cat. 1318) (Yellow Book of Lecan), col. 649–658 (facs. p 55b–60a). 4. Edinburgh, National Library of Scotland, MS no. XL, p 37b–45b. 5. London, British Library, Egerton 1782, f v–87v. 6. Dublin, Trinity College, MS H 3.18 (cat. 1337), p 604 (glossed extracts). **Editions**2. Kuno Meyer, Mitteilungen aus irischen Handschriften, in: Zeitschrift für celtische Philologie 4 (1902) 31–47 [Eg. 1782]. 3. Allan O. Anderson, Táin bó Fráich, in: Revue Celtique 24 (1903) 127–54 (143–54) [Ed. XL]. 4. Mary E. Byrne and Myles Dillon, Táin Bó Fraich. Dublin 1933 [LL and YBL]. 5. Mary E. Byrne and Myles Dillon, in: Études Celtiques 3 (1938) 20–21 [H 3.18]. 6. Wolfgang Meid, Táin Bó Fraích. Dublin 1974 [LL with variants]. 7. Wolfgang Meid, Die Romanze von Froech und Findabair. Táin Bó Froích. Altirischer Text, mit Einleitung, deutscher Übersetzung, ausführlichem philologisch-linguistischen Kommentar und Glossar kritisch herausgegeben von Wolfgang Meid, Innsbruck, 1970 (based on all MSS; with German translation). 8. Wolfgang Meid, The Yellow Book of Lecan Version of Táin Bó Fraích, in: Zeitschrift für celtische Philologie 36 (1978) 83–95. 9. Christian-J. Guyonvarc'h, Táin Bó Fráech, ed. with extensive notes and translation, in: Ogam 16 (1964) 485–488; 17 (1965) 205–208, 429–432; 18 (1966) 173–176, 413–416, 525–528. **Translations**2. Rudolf Thurneysen, Fraechs Werbung um Finnabair, in: Sagen aus dem alten Irland, Berlin, 1901, 115–125; (German). 3. Wolfgang Meid, Die Romanze von Froech und Findabair, Innsbruck, 1970; (German). 4. A. Anderson, Táin bó Fráich, Revue Celtique 24, 127–154; (English). 5. A. H. Leahy, Tain Bo Fraich, in: Historic Romances of Ireland, London 1905–1906, volume II, 7–67; (English). 6. M. E. Byrne and Myles Dillon, Táin Bó Fraích, Études Celtiques 2, 1–27; (English). 7. James Carney, The driving of the cattle of Froech, in: Studies in Irish literature and history, Dublin, 1955, 1–24; (English). 8. Jeffrey Gantz, The cattle raid of Fróech, in: Early Irish Myths and Sagas, London, 1981; 113–126; (English). 9. Georges Dottin, La courise de Findabair, in: L'épopée irlandaise, Paris, 1926, 86–101; (French). 10. M. Ó Máirtin, Táin Bha Fhraoigh, An tUltach Iml. 53, Uimh. 4, 7–8; (Modern Irish). 11. Maartje Draak and F. de Jong, Fraech, in: Van helden, elfen en dichters. De oudste verhalen uit Ierland. Amsterdam, 1979, 72–84; (Dutch). 12. Sergey Shkunayev, Pokhishcheniye stad Froekha, in: T. A. Mikhaylova and S. V. Shkunayev, Pokhishcheniye byka iz Kualnge, Moscow 1985, 84–101; (Russian). 13. Christian-J. Guyonvarc'h, Táin Bó Fráech, ed. with extensive notes and translation, Ogam 16 (1964) 485–488; 17 (1965) 205–208, 429–432; 18(1966) 173–176, 413–416, 525–528; (Breton). **Secondary literature**2. Kuno Meyer, Tochmarc Treblainne, Zeitschrift für celtische Philologie 13 (1921) 166–175. 3. Rudolf Thurneysen, Die irische Helden- und Königsage bis zum siebzehnten Jahrhundert, Teil I, (Halle/Saale 1921) 285ff [Manuscript transmission and versions]. 4. Neill Ross, Osnadh carad i gCluain Fraoich, ed. with translation, in: Heroic Poetry from the Book of the Dean of Lismore, Edinburgh 1936, 198ff. 5. Angus Matheson, A propopsed emendation in Táin Bó Fraích, in: Éigse 5 1945/47 (1948) (pt. 3, 1946), 157. 6. James Carney, Carn Fraoich, soitheach na saorchlann (ed. with diplomatic text from Book of Uí Maine, normalized Early Modern Irish text, introduction and translation), Celtica 2, pt. 1 (1950) 154–194. 7. James Carney, A sentence in Táin bó Fraích, in: Celtica 1, 1950, 300–301. 8. Vernam Hull, 'ben taithigi na báu', in: Zeitschrift für celtische Philologie 24 (1954) (H.1/2, 1953) 122–123. 9. James Carney, Studies in Irish Literature and History, Dublin 1955. 10. James Carney, The ecclesiastical background to Irish saga, in: ARCTICA. Essays presented to Ake Campbell, ed. by A. Furumark et al., Uppsala 1956, 221–227. 11. Sgeul mu Fhraoch, recorded by the School of Scottish Studies, Edinburgh, and edited on LP gramophone record (School of Scottish Studies Discs A 001/2, Gaelic and Scots Folk Tales), written down and translated by J. MacInnes, University of Edinburgh 1960. 12. Kenneth H. Jackson, The sources for the Life of St. Kentigern, in: Studies in the Early British Church, ed. Nora Chadwick, Cambridge 1958, 273–357. 13. Wolfgang Meid, Die handschriftliche Überlieferung der Táin Bó Froich, Zeitschrift für celtische Philologie 30 (1967) 21–41. 14. David N. Dumville, The World of the Síd and the Attitude of the Narrator in Táin Bó Fraích, Studia Celtica Japonica 7 (April 1995) 21–25. 15. Donald E. Meek, Táin Bó Fraích and Other 'Fraech' Texts: A Study in Thematic Relationships. Part I, Cambridge Medieval Celtic Studies 7 (1984) 1–37. 16. Donald E. Meek, Táin Bó Fraích and Other 'Fraech' Texts: A Study in Thematic Relationships. Part II, Cambridge Medieval Celtic Studies 8 (1984) 65–85. **The edition used in the digital edition**2. Táin Bó Fraích. Wolfgang Meid (ed), Revised edition [One volume. xxx + 67 pp. vii–xxviii Introduction, xxix–xxx Preface to the Revised Edition, x Editor's corrigenda, 1–16 Text, 17–44 Notes, 45–72 Vocabulary, 73–74 Index of Proper Names.] Dublin Institute for Advanced StudiesDublin (1974) . Mediaeval and Modern Irish Series. , No. 22 ### Encoding #### Project Description CELT: Corpus of Electronic Texts #### Sampling Declaration All editorial introduction, translation, notes and indexes have been omitted. #### Editorial Declaration ##### Correction Text has been checked, proof–read and parsed using NSGMLS. ##### Normalization The electronic text represents the edited text. ##### Quotation Direct speech is marked q. ##### Hyphenation Soft hyphens are silently removed. When a hyphenated word (hard or soft) crosses a page-break or line-break, the page-break and line-break are marked after the completion of the hyphenated word. ##### Segmentation div0=the saga; div1=the section; paragraphs, page-breaks and line-breaks of the printed edition are marked. ##### Interpretation Names of persons (given names), places and groups are tagged. Page breaks are marked pb n="", line-breaks are marked lb n="". #### Canonical References This text uses the DIV1 element to represent the section. ### Profile Description Created: By (an) unknown Irish monastic author(s). Date range: 600–900.#### Use of language ##### Language: [GA] The text is in Old Irish. ##### Language: [LA] Two words are in Latin. ### Revision History * (2011-09-16) Beatrix Färber (ed.) * Header updated in line with D103006; new wordcount made; new SGML and HTML versions created. * (2010-04-30) Beatrix Färber (ed.) * Conversion script run, header updated; new wordcount made; file parsed; new SGML and HTML versions created. * (2008-10-04) Beatrix Färber (ed.) * Header modified; keywords added; file validated. * (2005-08-25) Julianne Nyhan (ed.) * Normalised language codes and edited langUsage for XML conversion * (2005-08-04T15:48:31+0100) Peter Flynn (ed.) * Converted to XML * (2001-07-18) Beatrix Färber (ed.) * Second proofing of file, bibliography inserted, names and direct speech marked up, hyphenation brought in line with CELT practice, HTML file created. * (2001-06-28) Beatrix Färber (ed.) * Text converted to ASCII, header created; file parsed. * (1997 or earlier) Students at the History Department, UCC (ed.) * Application of structural markup. * (1997 or earlier) Staff at the TITUS project (ed.) * First proofing. * (before 1997) Staff at the TITUS project (ed.) * Text captured by scanning. --- #### Corpus of Electronic Texts Edition: G301006 ### Táin Bó Fraích: Author: Unknown --- p.1 TáiN Bó Fraích -------------- 2] **Fróech mac Idaith** do **Chonnachtaib**, mac side do 3] **Bé Find** a sídib. Derbsiur side do **Boind**. Is hé láech 4] is áildem ro buí do feraib **Hérenn** & **Alban**, acht níba 5] suthain. Dobert a máthair dí báe déc dó assint síd, it é 6] finda óiderga. Boí trebad maith oca co cend ocht mblíadnae 7] cen tabairt mná chuca. Coíca mac ríg rop é lín a 8] theglaich, comaís comchutrumma fris uile eter chruth & 9] écosc. 10] Carthai **Findabair**, ingen **Ailella** & **Medba**, ara 11] irscélaib. Adfíadar dósom oca thaig. Ropu lán **Hériu** 12] & **Albu** dia allud & dia scélaib. Íar suidiu docorastar fair 13] dul do accallaim na hingine. Immaroraid fria muntir 14] anísin. ‘Tíagar úait didiu co siair do máthar, co tucthar 15] ní do étuch ingantach & de ascedaib síde duit úadi.’ 16] Luid íarum co siair a máthar .i. co **Bóind**, co mbuí 17] i m-**Maig Breg**, & dobert coícait mbratt ngorm, & ba cosmail 18] cech áe fri druimne ndoíle & cethéora oa dubglassa 19] for cech brutt, & mílech derggóir la cech mbratt, & lénti 20] bángela co túagmílaib óir impu, & coíca scíath n-argdide 21] co n-imlib óir impu, & caindel rígthigi i lláim cech 22] áe, & coíca semmand findruine ar cech n-áe. Coíca 23] toracht di ór forloiscthi im cech n-áe. Eirmitiuda --- p.2 24] di charrmocul fóib anís, & is di lecaib lógmaraib a 25] n-airíarn. No lastais in aidche amal betís ruithni 26] gréni. & coíca claideb n-órduirn leo, & gabor bocglass 27] fó suidi cech fir & beilge óir friu. Máelland arggait co 28] clucíniu óir fo brágit cech eich. Coíca acrann corcra 29] co snáthib argait estib, co síblaib óir & argait & co 30] cendmílaib. Coíca echlasc findruine co mbaccán órda for 31] cinn cech áe. & secht mílchoin i slabradaib argait, & 32] ubull n-óir eter cech n-áe. Bróca crédumai impu. Noco 33] rabi dath nád beth intib. Mórfesser cornaire leo co cornaib 34] órdaib & argdidib, co n-étaigib ildathachaib, co mongaib 35] órdaib sídbudib, co lennaib étrachtaib. Bátir tri drúith 36] remib co mindaib argdidib fo díor. Scéith co fethul 37] chondúala la cech n-áe, co círbachlaib, co n-esnadaib 38] crédumai íarna tóebaib. Triar cruittire co n-écosc ríg 39] im cech n-áe. 40] Documlát ass do **Chrúachnaib** cossind écusc sin 41] leu. Dosndéccai in derccaid din dún in tan dodechatar 42] i m-**Mag Crúachan**. ‘Dírimm atchíusa’, ol sé, ‘don dún 43] inna lín. Ó gabais **Ailill** & **Medb** flaith, nícos tánic riam 44] & nícos ticfa dírimm bas choímiu ná bess áiniu. Is cumma 45] lemm bed i taulchubu fína no beth mo chend lasin ngáeth 46] dotháet tairsiu. Abras & ábairt dogní int ócláech fil and, 47] nochon accasa riam a chutrumma. Focheird a bunsaig 48] rout n-aurchora úad. Síu cotrí ri talmain, nos gaibet na 49] secht mílchoin cona secht slabradaib argait.’ 50] La sodain dothíagat int slúaig a dún **Chrúachan** dia 51] ndécsin. Immusmúchat in doíni issin dún co n-apthatar --- p.3 52] sé fir déc oco ndécsin. Tairlengait i ndorus in dúine. 53] Scoirit a n-eochu & léicit a mílchona. Dosennat na secht 54] n-aige do Ráith **Chrúachan**, & secht sinnchu & secht 55] míla maige & secht turcu alta, conda rubatar ind óic 56] issind aurlaind in dúine. Íar sain focherdat in mílchoin 57] bedg i m-**Bréi**. Gabait secht ndoborchona. Dosbertatar 58] dochum na ardda i ndorus inna prímrátha. 59] Deissiter i ssuidiu. Dotíagar ónd ríg dia n-acallaim. 60] Imchomarcar cía bu chan dóib. Noda sloindet íarum 61] íarna slontib fíraib. ‘**Fróech mac Idaith** inso’, ol séat. 62] Ráite in rechtaire frisin ríg & in rígnai. ‘Fo chen dóib’, ol 63] **Ailill** & **Medb**. ‘Is óclách án fil and’, ol **Ailill**. ‘Táet issin 64] less.’ Dolléicther dóib cethramthu in taige. 65] Ed a écosc in taige: sechtordd and, secht n-imdai ó 66] thein co fraig isin taig imme cúaird. Airinech di chrédumu 67] for cech imdai; aurscartad derggibair fo mrechtruncain 68] uile. Trí stéill chrédumai i n-aulaith cecha imda, secht 69] stíalla umai ón damdabaich co cléithe issin tig. De gíus 70] dogníth a tech. Ba tuga slinned boí fair dianechtair. 71] Bátar sé senistri déc issin tig, & comlae humae ar cech 72] n-aí. Cuing umai darsa forlés. Cethéora ochtga humai 73] for imdai **Ailella** & **Medba** immdernide de chrédumu uili 74] is sí i certmedón in taige. Dá aurainech arggait impe fo 75] díor. Flesc argait isind airinniuch rosaiged midlissiu in 76] taige. Timchellad a tech imme cúaird ón dorus dialailiu, 77] Arrócbat a ngaisceda issin taig sin & sedait, & ferthair 78] fáilte riu. 79] ‘Fo chen dúib’, ol **Ailill** & **Medb**. ‘Iss ed doróachtamar’, 80] ol **Fróech**. ‘Níba turas ar aig thaig ón’, ol **Medb**. 81] Imbrid **Medb** & **Ailill** fidchell íar sin. Gaibid **Fróech** --- p.4 82] íarum imbirt fidchille ri fer dia muntir. Ba caín ind 83] fidchell. Clár findruine and co cethéoraib auaib & uilneib 84] óir. Caindel de líc lógmair oc fursunnud dóib. Ór & 85] arggat ind fuirend boí forsin chlár. ‘Aurgnaid biad donaib 86] ócaib’, ol **Ailill**. ‘Ní hed is accobor limm’, ol **Medb**, ‘acht 87] dul do imbirt na fidchille thall fri **Fróech**.’ ‘Eirgg dó; is 88] maith lim-sa’, ol **Ailill**. Imberat in fidchill íarum & **Fróech**. 89] Boí a muinter colléic oc fuiniu na fíadmíl. ‘Sennat 90] do chruittiri dún’, ol **Ailill** ri **Fráech**. ‘Sennat ém’, ol 91] **Fráech**. Crottbolg di chrocnib doborchon impu cona 92] n-imdénam di phartaing foa n-imdénam di ór & argut. 93] Bíann n-erbbad impu a mmedón; ba gilidir snechta. Sella 94] dubglassa inna medón aide. Bruit lín gilidir fúan ngéssa 95] imna téta. Crota di ór & arccut & findruine co ndelbaib 96] nathrach & én & mílchon di ór & arccut. Amal no glúaistis 97] na téta sin, imreithitis na delba sin íarum inna firu imme 98] cúaird. Sennait dóib íarum conid apthatar dá fer déc dia 99] muntir la coí & toirsi. 100] Ba caín & ba bind a triar sa, & batar caíni **Úaithni** 101] insein. Is hé in a triar irdaircc: tri derbráthir, .i. **Goltraiges** & 102] **Gentraiges** & **Súantraiges**. **Boind** a ssídib a mmáthair a triur. 103] Is din chéol sephainn **Úaithne** cruitt in **Dagdai** ainmnigter 104] a triur. In tan bóe in ben oc lámnad, ba gol mairgg 105] lee la gúri na n-idan i tossuch. Ba gen & fáilte arabeiti ar --- p.5 106] medón ar imtholtain in dá mac. Ba súan álgine arabeitte 107] in mac dédenach ar thrumme inna brithe, conid de ro 108] ainmniged trian in chíuil. Dofíuissig íarum assint súan in 109] **Boind**. ‘Aurfoímsiu’, ol sí, ‘do thrí maccu, a **Úaithni** lánbrotha, 110] fo bíth file súantraide & gentride & goltride ar 111] búaib sceo mnáib dosoifet la **Meidb** & **Ailill**. Atbélat fir 112] la clúaiss ngléssa dóib.’ 113] Anait dint senmaim íar sain issind rígthaig. ‘Is 114] ségond dofánic’, ol **Fergus**. ‘Fodlid dún’, ol **Fróech** fria 115] muntir, ‘a mbiad. Tucaid isa tech.’ Docing **Lóthur** for 116] lár in taige. Fodáile dóib a mbiad. Fora dernaind no 117] rannad cech n-ágae cona chlaidiub, & ní aidleth toinn ná 118] féoil. Ó gabais rannairecht, ní archíuir bíad foa láim riam. 119] Bátar tri láa & teora aidche oc imbirt na fidchille la 120] immed na lliac lógmar i tegluch **Froích**. Íar sin adgládar 121] **Fróech** **Meidb**. ‘Is maith ro ngabus fritt’, ol sé. ‘Ní biur 122] do thochaill dind fitchill ná raib meth n-einich deit and.’ 123] ‘Ó túsa issin dún sa iss ed laithe inso as síam limm’, ol 124] **Medb**, ‘Deithbir ón’, ol **Fráech**. ‘Atáat tri láa & teora 125] aidchi and.’ 126] La sodain atraig **Medb**. Ba mmebul lée buith 127] donaib ócaib cen bíad. Luid co **Ailill**. Ráidti friss. 128] ‘Mórgním dorigénsam’, ol sí, ‘ind óic annechtair donnáncatar 129] do bith cen bíad.’ ‘Diliu dait imbeirt fidchille’, ol 130] **Ailill**. ‘Ní derban in fodail dia muntirseom sethnu in 131] taige. Atát tri láa & teora aidchi and’, ol sisi, ‘acht nád 132] n-airigmer in n-aidchi la bánsuilsi inna líac lógmar issin 133] tig.’ ‘Apraid riu’, ol **Ailill**, ‘anat dina cuínib co fodailter --- p.6 134] dóib.’ Fodáilter dóib íarum, & ba maith ro mboth friu, 135] & ansait tri láa & teora aidchi and íar sin forsind fledugud. 136] Is íarum conaccrad **Fráech** issa tech n-immacallamae, & 137] imchóímras dó cid dodnucai. ‘Is maith’, ol sé, ‘limm 138] célide libsi.’ ‘Ní holc ém lassa teglach for ngnás’, ol 139] **Ailill**. ‘Is ferr for tórmach oldás for ndígbáil.’ ‘Anfimni 140] didiu’, ol **Fráech**, ‘nach sechtmain.’ Anait íar sin co cend 141] cóicthigis issin dún, & toffund dóib cech óen lá dochum in 142] dúine. Dosaigtis **Connachta** dia ndécsin. 143] Ba imned la **Fráech** cen acallaim na ingine, sech 144] ba hé less nod mbert. Laithe n-and atraig deud aidche do 145] inlut dond abaind. Is hé tan dolluidsi ón & a hinailt do 146] indlut. Gaibidsom a lláimsi. ‘An rim acallaim’, ol sé. ‘Is 147] tú doróachtamar.’ ‘Is fo chen limsa ém’, ol ind ingen, ‘má 148] chotíssind. Ní chumgaimm ní duit.’ ‘Ceist, in n-éláfa 149] limm?’ ol sé. ‘Ní élub ém’, ol sí, ‘ór issam ingen ríg & 150] rígna. Ní fil dot daidbrisiu náchimm étasa óm muntir, 151] & bid hé mo thogasa dano dul chucutsu. Is tú ro charus, & 152] beirsiu lat ind ordnaisc se’, ol ind ingen, ‘& bíd etrond do 153] chomarthu. Dosrat m'athair damsa’, ol sí, ‘dia taiscid, & 154] asbér is cor roda lláus immudu.’ Téit dano cechtar de a 155] leth íar sain. 156] ‘Attágursa’, ol **Ailill**, ‘élud inna hingine ucut la 157] **Fróech**.’ ‘Ce dobertha dó nípu madae, & dotáised ar --- p.7 158] ndochum cona chethrai do chobair dún ocon táin.’ Do-tháet 159] **Fróech** cuccu issa tech n-immacaldmae. ‘In cocur fil 160] lib?’ ol **Fráech**. ‘Dotallfasu and’, ol **Ailill**. ‘In tibéraid 161] damsa for n-ingin?’ ol **Fráech**. Immanaiccet int slúaig. 162] ‘Dobérthar’, ol **Ailill**, ‘dia tuca tinnscra amal asbérthar.’ 163] ‘Rot bia’, ol **Fráech**. ‘Trí fichit ech ndubglass damsa’, ol 164] **Ailill**, ‘cona mbeilgib óir friu, & dí laulgaich deec ó mmeltar 165] ól n-aiss ó cech áe, & láeg find óiderg la cech n-áe, & 166] tuidecht duit limm cot lín uile & cot áes chíuil do thabairt 167] inna mbó a **Cúailngiu**; & dobérthar mo ingensa duit acht 168] co tís.’ ‘Dothongusa tar mo scíath & tar mo chlaideb & 169] darm threlam, ní thibrind i tindscra cid **Meidbi** insin.’ 170] Doching úadaib asa taig íarum. 171] Immosnacaillet íarum **Ailill** & **Medb**. ‘Farbbiba 172] sochaide n-immund de rígaib **Hérenn** dia rucasom in 173] n-ingin. Aní is maith, fúaiprem inna degaid & marbam 174] fo chétóir resíu forruma bine fornn.’ ‘Is líach ón’, ol 175] **Medb**, ‘& is meth n-einich dúnn.’ ‘Niba meth n-einig 176] dúnn’, ol **Ailill**, ‘tucht arandálfarsa.’ 177] Dotháet **Ailill** & **Medb** issa rrígthech. ‘Tíagam ass’, 178] ol **Ailill**, ‘co n-accamar na mmílchona oc toffund co 179] mmedón laí & combat scítha.’ Tíagait ass uili íarum dond 180] abainn dia fothrucud. ‘Adfíadar dam’, ol **Ailill**, ‘at maith 181] i n-uisciu. Tair issind linni sea co n-accamar do snám.’ 182] ‘Cindas na lindi se?’ ol sé. ‘Ní fetamar nach ndodaing 183] inti’, ol **Ailill**, ‘& is comtig fothrucud inti.’ Gataid a 184] étach de íarum & téit inti, & fácbaid a chriss túas. Oslaigid --- p.8 185] **Ailill** íarum a bossán dia éis, & boí ind ordnasc and. 186] Atagéuin **Ailill** íarum. ‘Tairchi, a **Medb**!’, ol **Ailill**. Dotháet 187] **Medb** íarum. ‘In n-aithchéin sin?’ ol **Ailill**. ‘Aithgén’, 188] ol sí. Fosceird **Ailill** issin n-abaind sís. Ro airigestar 189] **Fráech** anísin. Co n-accai ní, dolleblaing int écne ara 190] chend & gabsus inna béulu. Foceird bedg cucai, & gaibid 191] a óilech & dotháet dochum tíri, & dombeir i mmagin 192] díamair i mbrúch na haband. Dotháet do thuidecht 193] assind usci íarum. 194] ‘Na tair!’ ol **Ailill**, ‘co tuca chroíb dam din chaírthend 195] tall fil i mbruuch na haband. It áildi limm a cháera.’ 196] Téitsium ass íarum, & brissis gésca din chrund & dambeir 197] ria aiss tarsin n-uisci. Ba hed íarum athesc **Findabrach**, 198] nach álaind atchíd, ba háildiu lee **Fróech** do acsin tar 199] dublind, in corp do rogili & in folt do roáilli, ind aiged do 200] chumtachtai, int súil do roglassi, iss hé móethóclach cen 201] locht cen anim, co n-agaid focháel forlethain, is é díriuch 202] dianim, in chráeb cosna cáeraib dergaib eter in mbrágit & 203] in n-agid ngil. Iss ed atbered **Findabair**, nocon facca ní 204] rosáissed leth nó trían do chruth. 205] Íar sain docuirethar na cráeba dóib assind usciu. 206] ‘It ségdai & it áildi na cáera. Tuc tórmach dún díb!’ 207] Téit ass atherruch co mbuí i mmedón ind usci. Gaibthi in 208] béist assind uisci. ‘Domiced claideb úaib!’ ol sé. & ní 209] rabai forsin tír fer no lamad a thabairt dó ar omun **Ailella** 210] & **Medba**. Íar sin gataid **Findabair** a hétach dí, & focheird 211] bedg issin n-uisce cossin chlaidiub. Dolléici a hathair --- p.9 212] sleig cóicrind dí anúas rout n-aurchora co lluid treda 213] triliss, & condo ragaib **Fróech** inna láim in slig. Fosceird-side 214] issa tír súas in slig, & a mmíl inna tháeb. Léciud ón 215] co forgabáil, cenéle n-imberta gaiscid, co lluid tarsin tlacht 216] corcra & tresin léine baí im **Ailill**. La ssin cotéirget ind 217] óic la **Ailill**. Dotháet **Findabair** assind uisciu & fácbaid in 218] claideb i lláim **Fráech**, & comben a chend den míl co 219] mbaí fora thóeb, & dobert a mmíl leiss dochum tíre. Is de 220] atá **Dublind **Fráech**** i m-**Bréib** i tírib **Connacht**. 221] Téit **Ailill** & **Medb** ina ndún íarum. ‘Mórgním 222] doringénsam’, ol **Medb**. ‘Issinn aithrech’, ol **Ailill**, ‘a 223] ndoringénsam risin fer. Ind ingen immurgu’, ol sé, 224] ‘atbélat a bbéoilside i mbárach d'adaig, & níba cin mbreithe 225] in chlaidib mbeithir dí. Déntar fothrucud lib dond fir 226] sa .i. enbruithe n-úrsaille & cárna samaisci do indarggain 227] fo thál & béuil, & a thabairt issin fothrucud.’ Dogníth 228] uile anísin amal asbertsom. 229] A chornairi íarum remisium dochum in dúine. 230] Sennait di conid abbad tricha fer di saincháemaib **Ailella** 231] ar sírechtai. Dothaét íarum isin dún & téit issin fothrucud. 232] Conéraig in banchuire imbi ocon dabaig día mblith 233] & dia folcud a chind. Dobreth ass íarum & dogníth dérguth. 234] Co cúalatar ní, a ngolgaire for **Crúachnaib**, co n-accas na 235] trí coícait ban co n-inaraib corcraib, co cennbarraib 236] úanidib, co mílechaib arggait fora ndóitib. Tíagair chuccu --- p.10 237] do fis scél dús cid ro chaínset. ‘**Fráech mac Idaith**’, ol in 238] ben, ‘macdreittel ríg síde n-**Hérenn**.’ La sin rochluinethar 239] **Fráech** a ngolgaire. ‘Domthócbaid ass’, ol sé ria muntir. 240] ‘Gol mo mátharsa inso & bantrochta **Bóinni**.’ Tócabair 241] immach la sodain & berair cucu. Dothíagat na mná 242] immi & berdait úadib i ssíd **Crúachan**. Co n-accatar ní 243] in tráth nóna arna bárach, dothaét & coíca ban imme, iss 244] é úagslán cen on cen anim. Comáesa comdelba comáilli 245] comchaíni comchórai comchrotha co n-écosc ban síde 246] impu, coná baí aithgne neich sech alaile díb. Bec nád 247] múchtha doíne impu. Scarsat i ndorus ind liss. Atnagat 248] a ngol oc dul úad co corastar na daíni bátar isind liss tar 249] cend. Is de atá golgaire ban síde la áes cíuil **Hérenn**. 250] Téitseom íarum issin dún. Ataregat int slúaig 251] huili ara chend, & ferait fáilti friss amal bad a domun aile 252] thíssad. Atraig **Ailill** & **Medb** & dogníat aithrigi ndó dond 253] écht doringénsat fris, & dogníat chóri. Gaibthir fledugud 254] leu d'adaig. Congair **Fráech** gilla dia muntir. ‘Airg ass’, 255] ol sé, ‘cosin magin i ndeochadsa issin uisce. Éicne forácbusa 256] and, donuc do **Findabair**, & irbbad fessin fair, & 257] fonaither int écne lee co mmaith, & atá ind ordnasc i 258] mmedón ind éicni. Is dóig lim condessar chuca innocht.’ 259] Gabthus mesca & aruspeittet céola & airfiti. Asbert 260] **Ailill** íarum: ‘Tucaid mo séotu damsa huili!’, ol sé. Dobretha --- p.11 261] dó íarum co mbátar ara bélaib.‘Amra! Amra!’ ol cách. 262] ‘Gairid damsa **Findabair**!’, ol sé. Dotháet **Findabair** cucai, 263] & coíca ingen impe. ‘A ingen’, ol **Ailill**, ‘ind ordnasc 264] doratusa duitsiu inuraid, in mair latt? Tuc dam conda 265] accatar ind óic. Rot biasu íarum.’ ‘Ní fetar’, ol sí, ‘cíd 266] dernad de.’ ‘Fintasu ém!’ ol **Ailill**. ‘Is éicen a cungid nó 267] th'anim do dul as do churp.’ ‘Nicon fíu’, ol ind óic, ‘atá 268] mór di maith and chena.’ ‘Ní fail ní dom sétaibse nád 269] téi dar cend na hingine’, ol **Fráech**, ‘dáig ruc in claideb 270] dam do giull dom anmain.’ ‘Ní fuil lat do sétaib ní nodott 271] ain mani aisce úadi ind ordnaisc’, ol **Ailill**. ‘Nicom thása 272] cumang dia tabairt’, ol ind ingen. ‘An ro chara, dagné 273] dímsa.’ ‘Tungu día tonges mo thúath, atbélat do béoil 274] meni aisce úait’, ol **Ailill**.‘Is aire condegar chucut, úair is 275] decmaing, ar rofetarsa co tísat na doíni atbathatar ó 276] thossuch domuin, ní thic assin magin in rolád.’ ‘Nícon 277] ticfa fri moín nó adlaic thrá’, ol ind ingen, ‘in sét connegar 278] and. Tíagsa conda tucsa, úair is tricc condegar.’ ‘Ní 279] regasu’, ol **Ailill**. ‘Taét nech úait immurgu dia tabairt.’ 280] Foídis ind ingen a inailt dia tabairt. ‘Tongusa do día 281] thonges mo thúath, dia faigbither nícon béosa fot chumachtasu 282] ba síre, diandum roib forsa rol mo greis.’ ‘Nícon 283] gébsa dítsu ón, cid cossin n-echaire théisi, má fogabthar 284] ind ordnasc’, ol **Ailill**. 285] Dobert íarum ind inailt in méis issa rígthech, & int --- p.12 286] éicne fonaithe fuirre, is é fuillechta fo mil. Dogníth lassin 287] ingin co maith, & boí ind ordnasc óir forsind éicni anúas. 288] Dosféccai **Ailill** & **Medb**. ‘Dalei co ndercar’, ar **Fráech**, & 289] doéccai a bossán. ‘Indar lemm is la teist forácbus mo 290] chriss, ol **Fráech**. ‘For fír do flatha’, ol **Fráech**, apair cid 291] dernais dind ordnaisc.’ ‘Ní chéltar orut ón’, ol **Ailill**. 292] ‘Lemsa ind ordnasc ro baí it bossán, & rofetar is **Findabair** 293] dorat duit. Is airi ro lása issin duiblinni. For fír th'ainich 294] & t'anma, a **Fróeich**, asndíth cía cruth arrálad a tabairt 295] ass.’ ‘Ní céltar fortsu’, ol **Fráech**. ‘A cétlá fosfúarsa ind 296] ordnaisc i ndorus ind liss. Rofetar ropu sét cáeim. Is 297] airi dosroisechtsa co lléir im bossán. Rotchúalasa a lláa 298] dochoad dond uisciu, ind ingen roda láa immach oco 299] íarmóracht. Asbiurtsa frie: ‘Cía lóg rom bia latt ara 300] fagbáil?’ Asbertsi frimsa dombérad seirc mblíadnae 301] damsa. Ecmaing nís ragbusa immum. Fosrácbus im 302] thaig dim éis. Ní comairnecmarni co comairnecmar oc 303] tabairt in chlaidib issind abaind im láimse. Íar sin 304] atchondarcsa in tan ron oslaicsiu in mbossán & ro lláis 305] ind ordnaisc issin uisce. Atchonnarc in n-éicne dorróebblaing 306] ara chind conid gab inna béolu. Ro ngabusa in 307] n-éicni íarum. Cotnócbus issin port. Darolus i lláim na 308] hingine. Is hé int éicne sin íarum fil forsin méis.’ 309] Gaibthir admolad & adamrugud na scél sa is tegluch. 310] ‘Ni foíchursa mo menmain for óclach n-aile i 311] n-**Hérinn** itiadsiu’, ol **Findabair**. ‘Arotnaisc dó’, ol **Ailill** & 312] **Medb**, ‘& tair chucunni cot búaib do tháin na mbó a 313] **Cúailngiu**. & in tan doregasu cot búaib anair doridisi --- p.13 314] fibaidsi in n-aidchi sin d'adaig & **Finndabair**.’ ‘Dagénsa 315] anísin’, ol **Fráech**. Biit and íarum co arna bárach. Gabais 316] **Fráech** immi cona muntir. Celebraid íarum do **Ailill** & 317] **Meidb**. 318] Documlát dá críchaib íarum. Ecmoing ro gata a 319] báe calléic. Tánic a máthair chuce. ‘Ní béoda do fechtas’, 320] ar sí, ‘dochóas. Fofirfe mór n-imnid duit. Ro gatta do baí 321] & do thri meicc & do ben conda fail oc **Sléib Aelpa**. Ataat 322] téora báe díb i n-**Albain** túascirt la **Cruthnechu**.’ ‘Ceist, cid 323] dogénsa?’ ol sé ria máthair. ‘Dogéna nephthecht dia 324] cungid. Ní thaibrea th'anmain forru’, ol sí. ‘Rot biat 325] baí lemsa chena’, ol sí. ‘Nimthá són’, ol sé. ‘Dochoid 326] form einech & form anmain airec co **Ailill** & co **Meidb** com 327] búaib do tháin na mbáu a **Cúalngiu**.’ ‘Ní rochébthar’, 328] ol a máthair, ‘a condaigi.’ Téiti úad íarum la sodain. 329] Dochumlaísom ass íarum tríb nónbaraib, & fidchúach 330] & cú lomna leu, co lluid hi crích n-**Hulad** co 331] comairnaic ri **Conall Cernach** oc **Bennaib Bairchi**. Rádid a 332] cheist friside. ‘Níbu sirsan duit’, ol séside, ‘aní ardottá. 333] Ardottá mór n-imnid’, ol sé, ‘cid and no beth do menma.’ 334] ‘Dommáirse’, ol **Fráech** ri **Conall**, ‘co ndichis lemm nach 335] ré ó conarnecmar.’ ‘Ragatsa ém’, ol **Conall Cernach**. 336] Documlát ass a triur tar muir, tar **Saxain** túascirt, 337] tar **Muir Hicht** co túascert **Langbard**, co rráncatar **Sléibte --- p.14 338] Aelpae**. Co n-accatar fraccnatain oc ingairiu chaírech ara 339] cind. ‘Tíagam ar ndís’, ol **Conall**, ‘a Froích, co n-acaldam 340] in mnaí thall, & anat ar n-óic sund.’ Lotar íarum dia 341] acaldaim. Asbertsi: ‘Can dúib?’ ‘Di feraib **Hérenn**’, ol 342] **Conall**. ‘Nípu sirsan do feraib **Hérenn** ém tíchtain in 343] tíri se. Do feraib **Hérenn** ém mo máthairse.’ ‘Domfair ar 344] chondailbi. Aisnid ní dún diar n-imthechtaib. Cinnas 345] in tíre doráncamar?’ ‘Tír ndúaig n-úathmar co n-ócaib 346] ansib. Segait for cech leth do thabairt bó & ban & brat’, 347] ol sí.‘Cid as núidem tucsat?’ ol **Fráech**. ‘Baí **Fráech maicc 348] Idaith** a íarthur **Hérenn**, & a ben & a thri maicc. Unse a 349] ben lasin ríg, ondat a baí issin tír ar far mbélaib.’ ‘Donfairni 350] do chobair’, ol **Conall**. ‘Is bec mo chumang acht 351] éolas nammá.’ ‘Iss é **Fráech** inso’, ol **Conall**, ‘& it é a baí 352] tuctha.’ ‘In tarisi libsi in ben?’ ol sí. ‘Cid tairissi lind in 353] tan dolluid, bés ní tarissi íar tíachtain.’ ‘Ben taithigi na 354] mbáu, airgid a dochum. Eprid frie for toisc. Di feraib 355] **Hérenn** a cenél, di **Ultaib** int sainriuth.’ 356] Tíagait co suidi. Ardagaibet & nos slaindet dí, 357] & ferais fáilti friu. ‘Cichib foruíreth?’ ol sí. ‘Fonroíreth 358] imned’, ol **Conall**. ‘Lenn na baí & in ben fil issind liss.’ 359] ‘Níbu sirsan dúib ém’, ol sí, ‘dul fo dírimm inna mná. 360] Andsu dúib cech rét’, ol sí, ‘ind naithir fail oc imdegail 361] ind liss.’ ‘Nim thísi amin’, ol **Fráech**. ‘Ní tairissi limm. --- p.15 362] At tairisisiu lim. Rofetamar nín méra úaire is di **Ultaib** 363] duit.’ ‘Can di **Ultaib** dúib?’ ol sí. ‘Huinse **Conall Cernach** 364] sund, láech as dech la **Ultu**’, ol **Fráech**. Focheirdsi dí 365] láim im brágit **Conaill Chernaig**. ‘Reiss ind orgain hi 366] fecht sa’, ol sí, ‘úaire donánicside, úair is do suide dorairngered 367] orgain in dúini sea. Tíagsa ass’, ol sisi. ‘Ni béo fri 368] mblegon na mbó. Fáicéb in less n-óibéla. Is mé nod 369] n-íada. Asbér is déol ro dinetar ind loíg. Tíastaisi issin 370] dún acht comtalat. Iss andsu dúib ind naithir fail ocon 371] dún. Dolléicetar iltúatha dí.’ ‘Regmai amin’, ol **Conall**. 372] Fúabbrait in less. Focheirdd ind nathir bedg i 373] criss **Conaill Chernaig**, & orgait in dún fo chétóir. Tessairgit 374] íarum in mnai & na trí maccu, & doberat a n-as 375] dech sét in dúine, & léicid **Conall** in nathir assa chriss, & 376] ní dergéni nechtar de olc fria chéile. 377] & dothíagat i crích **Cruithentúathe** co tucsat téora 378] bú dia mbúaib assaide. Co tullatar do **Dún Ollaich maic 379] Bríuin** friu aníar co mbátar i n-**Aird Húa nEchach**. Is 380] and atbath gilla **Conaill**, oc timmáin na mbó .i. **Bicne mac 381] Láegaire**. Is de atá **Inber mBicne** oc **Bennchur**. Co tucsat a 382] mbú taris illei. Iss and ro lásat a n-adarca díb, conid de 383] atá Tracht m-**Bennchoir**. 384] Luid **Fráech** ass íarum dia chrích, & a ben & a 385] maicc & a baí laiss, co luid la **Ailill** & **Meidb** do tháin na 386] mbó a **Cúanlngiu**.