#Táin Bó Cúailnge Recension I #### Corpus of Electronic Texts Edition ### Background details and bibliographic information Táin Bó Cúailnge Recension I ============================ Author: Unknown --------------- ### File Description Cecile O'RahillyElectronic edition compiled by Beatrix Färber, Nicole Müller, Mafalda Stasi Funded by University College, Cork and Professor Marianne McDonald via the CELT Project. 2. Second draft, revised and corrected.Proof corrections by Nicole Müller, Mafalda Stasi Extent of text: 47230 words#### Publication CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College, Cork College Road, Cork, Ireland—http://www.ucc.ie/celt (2001) (2014) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland. Text ID Number: G301012Availability [RESTRICTED] Available with prior consent of the CELT programme for purposes of academic research and teaching only. [RESTRICTED] Hardcopy copyright to the Royal Irish Academy and the School of Celtic Studies (Dublin Institute for Advanced Studies). #### Sources **Manuscript sources (all recensions)**2. Dublin, Royal Irish Academy, MS 1229 (alias 23 E 25 alias Lebor na hUidre. Three main scribes, including Máel Muire mac Célechair meic Cuind na mBocht (slain by raiders at Clonmacnoise in 1106); see Kathleen Mulchrone and Elizabeth FitzPatrick, Catalogue of Irish Manuscripts in the Royal Irish Academy xxvi–xxvii (Dublin 1943) 3367–3379. The text is on p 55a–82b (end missing). 3. Trinity College Dublin, MS TCD 1318 (alias H 2 16), The Yellow Book of Lecan, a vellum of the end of the fourteenth century, col. 573–644 (facs.: p 17a–53a) (beginning missing). 4. London, British Library, Egerton (W), f 88r–105v (end missing). 5. Maynooth, Russell Library, O'Curry MS 1, p. 1–76. 6. Dublin, Trinity College Library, MS 1339, alias H 2 18 alias Book of Leinster, p 53b–104b. 7. Dublin, Royal Irish Academy, MS 740, 1–27 (alias C VI 3): f 28ra–65vb. 8. London, British Library, Egerton 93; written in 1477 by Domhnall Albanach Ó Troighthigh; origin Baile an Mhóinín, Co Clare. Text is on f 26r-35v (fragment, early modern version). 9. Dublin, Trinity College Library, H 2 17. The text is on p 336–347& 334–335 & 111–114 & 348–349 & 115v118 & 350v351 (fragment; early modern version). **Editions, including editions of parts of text**2. Max Nettlau, The fragment of the Táin Bó Cúailnge in MS. Egerton 93 (ff. 26a 1–35b 2), in: Revue Celtique 14 (1893) 254–266; 15 (1894) 62–78; 198–208. 3. Ernst Windisch (ed.), Die altirische Heldensage Táin Bó Cúalnge nach dem Buch von Leinster, in Text und Übersetzung mit einer Einleitung [und Wörterverzeichniss]. Gedruckt mit Unterstützung der kgl. sächsischen Gesellschaft der Wissenschaften (Leipzig 1905). 4. John Strachan and J. G. O'Keeffe (ed.), The Táin Bó Cúailnge from the Yellow Book of Lecan. With variant readings from the Lebor na Huidre, (Suppl. to Ériu I–III., VI., 1904–12). Reprinted 1967. 5. Ernst Windisch (ed.), Táin Bó Cúailnge, nach der Handschrift Egerton 1782 [fol. 88b], in: Zeitschrift für celtische Philologie 9 (1913) 121–158. 6. Rudolf Thurneysen: Táin Bó Cúailghni nach H.2.17, in: Zeitschrift für celtische Philologie 8 (1912) 525–554 [H 2 17]. 7. Richard I. Best, Comhrag Fir Diaidh & Chon cCulainn. Táin Bó Cúailnge. [Text ed. from UCD-OFM MS. 16, Dublin (olim Franciscan Library Killiney) 83–102 and H 2 12 [15] TCD fol. 1 r, in: Zeitschrift für celtische Philologie 10 (1914) 274–308; 11 (1916) (corr.). 8. O. Bergin and R. I. Best (eds.), Lebor na hUidre, , Dublin 1929, ll. 4479–6722. 9. Pádraig Ó Fiannachta (ed.), Táin Bó Cúailnge: The Maynooth manuscript (Dublin 1966) [O'Curry]. 10. Cecile O'Rahilly, Táin Bó Cualnge from the Book of Leinster. (Dublin 1970) [LL]. 11. Cecile O'Rahilly, Táin Bó Cúailnge. Recension I. (Dublin 1976) [LU, supplemented by YBL and variants]. 12. Cecile O'Rahilly, The Stowe Version of Táin Bó Cuailnge. (Dublin 1961) [C VI 3]. **Translations and Adaptations**2. Standish Hayes O'Grady, in: Eleanor Hull, The Cuchulinn Saga, Dublin 1898 (abridged English transl.). 3. Lady Gregory, Cuchulain of Muirthemne: The story of the men of the Red Branch of Ulster, London 1902 (Engl. paraphrase). 4. L. W. Faraday, The Cattle Raid of Cualgne (Táin Bó Cuailnge), London 1904 (Grimm Library, no.4) (English). 5. Ernst Windisch (ed.), Die altirische Heldensage Táin Bó Cúalnge nach dem Buch von Leinster, in Text und Übersetzung mit einer Einleitung [und Wörterverzeichniss]. Gedruckt mit Unterstützung der kgl. sächsischen Gesellschaft der Wissenschaften (Leipzig 1905) (German). 6. Henri d'Arbois de Jubainville: Táin Bó Cúalnge. Enlèvement du taureau divin et des vaches de Cooley. La plus ancienne épopée de l'Europe occidentale. Traduction par H. d'A. de J. Première livraison publiée avec la collaboration de Alexandre Smirnof (Paris, 1907). Deuxième livraison publiée avec la collaboration de Eugène Bibart. (Paris 1909) (French). 7. M. A. Hutton, The Táin. An Irish Epic Told in English Verse (Dublin 1907). 8. J. Dunn, The Ancient Epic Tale Táin Bó Cúalnge, 'The Cúalgne Cattle-raid', (London 1914). 9. T. P. Cross and C.H. Slover, Ancient Irish Tales, London 1936 (Reprint with updated bibliography Dublin 1969) 281–327. 10. Thomas Kinsella, The Tain, translated from the Irish epic Táin Bó Cuailnge, (Dublin: The Dolmen Press 1969/Oxford University Press 1970). 11. Melita Cataldi, La grande razzia [Táin Bó Cúailnge]. Milano: Adelphi Edizioni S.P.A., 1996 (Italian). [Rev. Doris Edel, Zeitschrift für celtische Philologie 51 (1999) 286–290.] 12. Christian-J. Guyvonvarc'h, La Razzia des vaches de Cooley (Paris 1994) (French). [Rev. Doris Edel, Zeitschrift für celtische Philologie 51 (1999) 286–290. **Secondary literature (all recensions)**2. J. O'Grady, History of Ireland: The heroic period, Dublin and London 1878. 3. J. O'Grady, History of Ireland: Cuculain and his contemporaries, Dublin and London 1881. 4. J. O'Grady, The coming of Cuculain, London 1894. 5. Henri d'Arbois de Jubainville, Esus, Tarvos trigaranos; La légende de Cúchulainn en Gaule et en Grande-Bretagne, Revue Celtique 19 (1898) 245–251. 6. Max Nettlau, The Fer Diad Episode of the Táin Bó Cúailnge. LL 82a 21–88b 52. In: Revue Celtique X (1889) 330–346; XI (1890) 23–32; 318–343. 7. J. v. Pflug-Harttung, Les cycles épiques d'Irlande: leur date et leur charactère, Revue Celtique 13 (1892) 170–186. 8. Eleanor Hull, The Cuchullin saga in Irish literature. London 1898. 9. E.C. Quiggin, Die lautliche Geltung der vortonigen Wörter und Silben in der Book of Leinster version der Táin Bó Cualnge, Diss., Greifswald 1900. 10. W. Ridgeway, The date of the first shaping of the Cuchulainn saga, Proceedings of the British Academy, 1905–06, 135–168. 11. J. MacNeill, Relations of the Ulster Epic to History, New Ireland Review 26 (1907) 329–344. 12. Henri d'Arbois de Jubainville, Étude sur le Táin Bó Cúalgne, Revue Celtique 28 (1907) 17–40. 13. Eleanor Hull, Cuchulainn, the hound of Ulster. London 1910. 14. Margaret E. Dobbs, Some Further Evidence on the Date of the Shaping of the Táin Bó Cuailgne, Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland 52 (1912) 8–12. 15. Margaret E. Dobbs, The Black Pig's Dyke and the Campaign of the Táin Bó Cuailgne, Zeitschrift für Celtische Philologie 8 (1912) 339–346. 16. E.J. Gwynn, On Some Passages in Táin Bó Cualnge, Hermathena 17 (1913) 399–403. 17. E. Knott (ed.) Peadar Ua Laoghaire, Táin Bó Cuailnge 'na Dhráma, Dublin 1915. 18. Margaret E. Dobbs, Sidelights on the Táin Age and Other Studies, Dundalk 1918. 19. Rudolf Thurneysen, Die irische Helden- und Königssage bis zum siebzehnten Jahrhundert. Teil I und II. Halle 1921, 96–244. 20. Henri Gaidoz, Cúchulainn, Béowulf et Hercule, Cinquantenaire de l'École Pratique des Hautes Études, Paris 1921, 131–156. 21. V. Tourneur, La formation du Táin Bó Cúalnge, in: Mélanges Goidefroid Kurth, Liège 1908, 413–424. 22. A. de Paor, The Common Authorship of Some Book of Leinster Texts, Ériu 9 (1923), 118–146. 23. O. Bergin, The Magic Withe in Táin Bó Cúailnge, Ériu 9 (1923) 159. 24. Tomás Ó Máille, Medb Chruachna, Zeitschrift für Celtische Philologie 17 (1927) 129–146. 25. Kenneth Jackson, Tradition in early Irish prophecy. Man XXXVI (1934) 67f. 26. W. Krause, Deutungsversuche zu einigen Stellen der Táin, Zeitschrift für Celtische Philologie 22 (1941) 133–148. 27. M. O'Daly, The verbal system of the LL Táin, Ériu 14 (1946) 31–139. 28. B. Bjersby, The interpretation of the Cuchulainn Legend in the works of W. B. Yeats, Uppsala 1950. 29. J. Carney, Studies in Irish Literature and History, Dublin 1955 [Reprint 1979], chapters II and V. 30. S. Falconer, The verbal System in the LU Táin. I The Substantive Verb, Ériu 17 (1955), 112–146. 31. C. I. Maclean, A Folk-Variant of the Táin Bó Cúailgne from Uist, Arv 15 (1959), 160–181. 32. Kenneth Jackson, The oldest Irish tradition: a window on the Iron Age, Cambridge 1964. 33. D. Greene, Táin Bó Cúailgne, in: Irish Sagas, ed. Myles Dillon, Dublin 1959, 94–106 Reprint Cork 1968, (1970). 34. F. Le Roux, La Mort de Cúchulainn, Commentaire du texte, Ogam 18 (1966), 365–399. 35. W. O'Sullivan, Notes on the Scripts and Make-Up of the Book of Leinster, Celtica 7 (1966), 1–31. 36. G. Haley, The topography of the Táin Bó Cúailnge, Unpublished Ph. D. thesis, Harvard 1970. 37. B. K. Martin, Old Irish Literature and European Antiquity, in: Aspects of Celtic Literature, Australian Academy of the Humanities Monograph Number 1, Sydney 1970. 38. J. V. Kelleher, The Táin and the Annals, Ériu 22 (1971) 107–127. 39. Jean Markale, L'épopée celtique d'Irlande, Paris 1971, 95–106. 40. K. Hughes, Early Christian Ireland: Introduction to the sources. London 1972. 41. D. F. Melia, Narrative Structure in Irish Saga, Diss. Harvard Univ., Cambridge MA 1972, 30–94, 229–236. 42. J. V. Kelleher, Humor in the Ulster Saga, in: Harry Levin (ed.), Veins of Humor, Cambridge, MA 1972, 36–57. 43. D. A. Binchy, Varia hibernica 1. The so-called 'rhetorics' of Irish saga, in: Herbert Pilch and J. Thurow (eds.), Indo-Celtica, Gedächtnisschrift für Alf Sommerfelt, München 1972, 29–38. 44. P. Mac Cana, Conservation and Innovation in Early Celtic Literature, Études Celtiques 13 (1972–73) 61–119. 45. C. Bowen, Great-Bladdered Medb, Mythology and Invention in the Táin Bó Cuailnge, Éire-Ireland 10 (1975) 14–34. 46. Lloyd Laing, Late Celtic Britain and Ireland, London 1975. 47. G. Olmsted, The Gundestrup version of Táin Bó Cúailnge, Antiquity 50 (1976) 95–103. 48. J. T. Mitchell, Yeats, Pearse and Cuchulain, Éire-Ireland 11 (1976) 51–65. 49. P. L. Henry, Saoithiúlacht na Sean-Ghaeilge, Dublin 1976, 9–27. 50. P. O'Leary, Honor and Ethics in the Ulster Cycle, Diss., Harvard Univ., Cambridge MA 1978. 51. D. Greene, Tabu in early Irish narrative, in: H. Bekker-Nielsen et al. (eds.), Medieval narrative, Odense 1979, 9–19. 52. P. Mac Cana, Literature in Irish, Dublin 1980, 27–32. 53. C.C.G. Gray, The Táin Bó Cuailnge and the Epic Tradition, Diss., Univ of Dallas 1979; Dissertation Abstracts International 43, no. 8, Feb 1983, 2661-A. 54. E. Bhreatnach, Cuntas ar chultúr Liteartha agus stairiúil na Tána, Núa-Aoís (1981) 28–37. 55. J. P. Mallory, The Sword of the Ulster Cycle, in: B.G. Scott (ed.), Studies on Early Ireland. Essays in honour of M. V. Duignan, Belfast 1981, 99–114. 56. A. Dooley, The Heroic World: The Reading of Early Irish Sagas, in: R. O'Driscoll (ed.), The Celtic Consciousness, Toronto 1981. 57. B. G. Scott, Goldworking Terms in Early Irish Writings, Zeitschrift für Celtische Philologie 38 (1981) 242–254. 58. B. G. Scott, Some Conflicts and Correspondences of Evidence in the Study of Irish Archaeology and Language, in: B.G. Scott (ed.), Studies on Early Ireland. Essays in honour of M. V. Duignan, Belfast 1981, 115–119. 59. William Sayers, Varia IV. Three charioteering Gifts in Táin Bó Cuailnge and Mesca Ulad: Immorchor ndelend, foscul ndiriuch, léim dar boilg, Ériu 32 (1981) 163–167. 60. P. Berger, Many-Shaped: Art, Archaeology and the Táin, Éire-Ireland 17 (1982), 6–18. 61. J. N. Radner, Fury Destroys the World: Historical Strategy in Ireland's Ulster Epic, Mankind Quarterly 23 (1982), 41–60. 62. Barry Raftery, La Tène in Ireland, Marburg 1983. 63. Tomás Ó Concheanainn, The Source of the YBL Text of TBC, Ériu 34 (1983) 175–184. 64. Katherine Simms, Propaganda Use of the Táin in the Later Middle Ages, Celtica 15 (1983), 142–149. 65. J. Carney, The history of early Irish literature: The state of research, in: Proceedings of the Sixth International Congress of Celtic Studies, ed. G. Mac Eoin, Dublin 1983, 113–130. 66. John Carey, Notes on the Irish War-Goddess, Éigse 19 (1983) 263–275. 67. Joseph Falaky Nagy, Beowulf and Fergus: Heroes of their Tribes? In: Patrick K. Ford and Karen Borst (eds.), Connections between Old English and Medieval Celtic Literature, 31–44. Berkeley 1983. 68. William Sayers, Martial Feats in the Old Irish Ulster Cycle, Canadian Journal of Irish Studies 9 (1983), 45–80. 69. Maria Tymoczko, Translating the Old Irish Epic Táin Bó Cúailnge: Political Aspects. Pacific Quarterly Moana 8/2 (1983), 6–21. 70. D. Dilts Swartz, Repetition in the Book of Leinster Táin Bó Cúailnge and in neo-classical rhetoric, Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium 5 (1984) 128–146. 71. Joseph Falaky Nagy, 'Heroic Destinies in the Macgnímrada of Finn and Cú Chulainn', Zeitschrift für celtische Philologie 40 (1984) 23–39. 72. William Sayers, The Smith and the Hero: Culann and Cú Chulainn, Mankind Quarterly 25/3 (1985) 227–260. 73. William Sayers, Fergus and the Cosmogonic Sword, History of Religions 25 (1985) 30–56. 74. G. Manning, The verbal system of Táin Bó Cúailnge –Recension I. Unpublished M. Litt. thesis, Trinity College Dublin, 1985. 75. Doris Edel, Tussen mythe en werkeljkheid. Koningin Medb en haar beoordelars, vroeger en nu, in F. van Dijk-Hemmes (ed.), 't Is kwaad gerucht, als zij niet binnen blijft (Utrecht 1986) 61–94. 76. E. Farrell, The Epic Hero and Society: Cuchulainn, Beowulf and Roland, Mythlore 13 (1986) 25–28; 50. 77. Arthur Gribben, The Masks of Medb in Celtic Scholarship: A Survey of the Literature stemming from the Tána, Folklore and Mythology Studies 10 (1986) 1–19. 78. P. O'Leary, Verbal Deceit in the Ulster Cycle, Éigse 20 (1986) 16–26. 79. J. P. Mallory, Silver in the Ulster Cycle of Tales, in: D. Ellis Evans, J. G. Griffith and E. M. Jope (eds.), Proceedings of the Seventh International Congress of Celtic Studies, Held at Oxford from 10th to 15th July 1983, Oxford 1986, 31–78. 80. D. Dilts Swartz, The problem of classical influence in the Book of Leinster Táin Bó Cúailnge: Significant parallels with twelfth-century neo-classical rhetoric, Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium 6 (1986), 96–125. 81. N. B. Aitchinson, The Ulster Cycle: Heroic Image and historical reality, Journal of Medieval History 13, (1987) 87–116. 82. J. P. Mallory, The Literary Topography of Emain Macha, Emania 2 (1987) 12–18. 83. Bo Almqvist, Séamus Ó Catháin, and Pádraig Ó Héalaí (eds.), The Heroic Process: Form, Function and Fantasy in Folk Epic. The Proceedings of the International Folk Epic Conference, University College Dublin, 2-6 September 1985. Dún Laoghaire/Dublin 1987. 84. J. P. Mallory, A Provisional Checklist of Crúachain in the Annals, Emania 5 (1988) 24–26. 85. J. Corthals, Zur Frage des mündlichen oder schriftlichen Ursprungs der Sagenroscada, in: S. N. Tranter and H. L. C. Tristram (eds.), Early Irish Literature – Media and Communication. Mündlichkeit und Schriftlichkeit in der frühen irischen Literatur, Tübingen 1989 (ScriptOralia 10), 201–220. 86. Arthur Gribben, The Role of the Ancient Irish Epic Táin Bó Cúailgne in the Sense of Local Cultural Identity in Contemporary North County Louth, Ireland, Diss., Univ. of California, Los Angeles 1988; Dissertation Abstracts International 49, no. 6, Dec. 1988, 1545-A. 87. R. Ó hUiginn, Crúachu, Connachta, and the Ulster Cycle, Emania 5 (1988) 19–23. 88. R. Ó hUiginn, Tongu do dia toinges mo thúath and Related Expressions, in: D. Ó Corráin, L. Breatnach and K. McCone (eds.), Sages, Saints and Storytellers. Celtic Studies in Honour of Professor James Carney, Maynooth 1989 (Maynooth Monographs 2), 332–341. 89. Arthur Gribben, The Táin Tradition in Contemporary North County Louth, Éire-Ireland 24/4 (1989), 7–20. 90. Ruth P. M. Lehmann, Death and Vengeance in the Ulster Cycle, Zeitschrift für celtische Philologie 43 (1989) 1–10. 91. W. Forbes, The First Recorded Archaeological Find at Emain Macha, Emania 7 (1990), 43–45. 92. Patrick Sims-Williams, Cú Chulainn in Wales: Welsh Sources for Irish Onomastics, Celtica 21 (1990) (Essays in Honour of Brian Ó Cuív) 620–633. 93. Kim McCone, Pagan past and Christian present in early Irish literature, Maynooth 1990. 94. M. Ó Flaithearta, Echtra Nerai, Táin Bó Regamna und ihr Verhätnis zu Táin Bó Cuailnge, in: H. L. C. Tristram (ed.) Deutsche, Kelten und Iren, Hamburg 1990. 95. N. Backhaus, The Structure of the List of Remscéla Tána Bó Cúalgni in the Book of Leinster, Cambridge Medieval Studies 19 (1990) 19–26. 96. Nancy Edwards, The Archaeology of Early Medieval Ireland, London 1990. 97. Elizabeth A. Gray, 'Lug and Cú Chulainn: King and Warrior', Studia Celtica. 24/25 (1989/90) 38–52. 98. B. Raftery, Horse and cart in Iron Age Ireland, Journal of Indo-European Studies 19 (1991) 49–71. 99. Doris Edel, Táin Bó Cuailgne and the dynamics of the matter of Ulster, Actes du IXe Congrès international d'études celtiques, Paris, 7–12 juillet 1991. Deuxième partie: Linguistique, Littératures. Études Celtiques 29 (1992), 161–170. 100. Doris Edel, Text and memory, in: W.P. Gerritsen and C. Vellekoop (eds.) Talks on Text: papers read at the closing session of the NIAS theme group 'Orality and Literacy' on May 27th, 1992 (Wassenaar 1992) 21–26. 101. Garrett Olmsted, Conailla Medb Míchuru and the Origins of the Táin, Actes du IXe Congrès international d'études celtiques, Paris, 7-12 juillet 1991. Deuxième partie: Linguistique, Littératures. Études Celtiques 29 (1992) 333–342. 102. Hildegard L.C. Tristram, La razzia des vaches de Cuailnge et les archéologues, Actes du IXe Congrès international d'études celtiques, Paris, 7-12 juillet 1991. Deuxième partie: Linguistique, Littératures. Études Celtiques 29 (1992), 403–414. 103. Heidi Ann Lazar-Meyn, Use of Emphasizing Particles in Conjunction with Independent Pronouns in Old and Middle Irish Recensions of Táin Bó Cúailnge, In: Cyril J. Byrne, Margaret Harry, and Pádraig Ó Siadhail (eds.) Celtic Languages and Celtic Peoples: Proceedings of the Second North American Congress of Celtic Studies held in Halifax August 16-19, Halifax 1992, 213–229. 104. Garrett Olmsted, The earliest narrative version of the Táin: seventh century poetic references to Táin Bó Cúailnge, Emania 10 (1992) 94–97. 105. J. P. Mallory et al. (ed.), Aspects of the Táin, Belfast 1992. 106. Doris Edel, Die Táin Bó Cúailnge zwischen Mündlichkeit und Schriftlichkeit. Prolegomena zu einer Geschichte ihrer Entwicklung, in: Martin Rockel and Stefan Zimmer (eds.), Akten des ersten Symposiums deutschsprachiger Keltologen. Gosen bei Berlin, 8.-10. April 1992, 83–99 (Buchreihe der Zeitschrift für celtische Philologie 11, 1993, Max Niemeyer Verlag, Tübingen). 107. Donna Wong, Combat Between Fosterbrothers in Táin Bó Cúailnge, Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium 13 (1993), 119–144. 108. Ruairí Ó hUiginn, Fergus, Russ and Rudraige: A Brief Biography of Fergus Mac Róich, Emania 11 (1993) 31–40. 109. J. P. Mallory, Die Archäologie der Táin Bó Cúailgne, in: Hildegard L. C. Tristram (ed.), Studien zur Táin Bó Cuailgne, Tübingen 1993. 110. E. Greenwood, Aspects of the evolution of Táin Bó Cuailgne, unpublished Ph. D. Thesis. Queen's University Belfast, 1993. 111. Hildegard L. C. Tristram (ed.), Studien zur Táin Bó Cuailgne, Tübingen 1993. 112. J. Corthals, Zur Funktion der frühirischen Prosasagen, in: Akten des ersten Symposiums deutschsprachiger Keltologen, Tübingen 1993, 67–81. 113. J. P. Mallory and Gerard Stockman (ed.), Ulidia, Proceedings of the First International conference on the Ulster Cycle of Tales, Belfast and Emain Macha, 8-12 April 1994, Belfast 1994. 114. A. Bruford, Cú Chulainn – an illmade hero? in: Text und Zeittiefe, ed. H. L. C. Tristam, Tübingen 1994, 185–215. 115. Deirdre Flanagan, Navan Fort and Emain Macha, Excavations at Navan Fort by Dudley Waterman, ed. C. J. Lynn, Belfast 1997. 116. P. Freeman, Visions from the dead in Herodotus, Nicander of Colophon, and the Táin Bó Cúailgne, Emania 12 (1994) 45–48. 117. Lloyd Laing and Jennifer Laing, Celtic Britain and Ireland: Art and Society, London 1995. 118. P. L. Henry, Táin roscada: discussion and edition, Zeitschrift für celtische Philologie 47 (1995), 32–75. 119. Joseph Falaky Nagy, The Rising of the Cronn River in the Táin Bó Cúailgne, In: Anders Ahlqvist, ed. with G. Weldon Banks, Riitta Latvio, H. Nyberg, and T. Sjöblom, Celtica Helsingiensia. Proceedings from a Symposium on Celtic Studies, Helsinki 1996, 129–148. 120. Uáitéar Mac Gearailt, Infixed and Independent Pronouns in the LL Text of Táin Bó Cúailgne, Zeitschrift für celtische Philologie 49–50 (1997–98) 494–515. 121. Doris Edel, Caught between history and myth: The figures of Fergus and Medb in the Táin Bó Cúailnge and related matter, ZCP 49/50 (1997), 143–169 und Ergänzung zu ZCP 49–50 (1997), ZCP 51 (1999), 211. 122. Tom Chadwin, The Remscéla Tána Bó Cualngi, Cambrian Medieval Celtic Studies 34 (Winter 1997) 67–75. 123. Joseph Falaky Nagy, How the Táin was lost, Zeitschrift für celtische Philologie 49–50 (1997–98) 603–609. 124. Doris Edel, Mental text, landscape, politics and written codification, the Irish epic 'Táin Bó Cúailnge', in: L. Honko et al. (eds.), The Epic oral and written. Proceedings of the 11th Congress of the International Society for Folk Narrative Research, 6–12 January 1995 (Central Institute of Indian Languages, Mysore, India, 1998) vol. 5, 163–79. 125. Kaarina Hollo, Cú Chulainn and Síd Truim, Ériu 49 (1998) 13–22. 126. Hildegard L. C. Tristram, Latin and Latin Learning in the Táin Bó Cúailgne, Zeitschrift für celtische Philologie 49–50 (1997–98) 847–877. 127. Catherine J. Hyland: Crecha und Tána: Rinderraubzüge in der Geschichte und Literatur Irlands, in: Erich Poppe and Hildegard Tristram (eds.), Übersetzung, Adaption und Akkulturation im insularen Mittelalter, Münster 1999. 128. Bart Jaski, Cú Chulainn, gormac and dalta of the Ulstermen, Cambrian Medieval Celtic Studies 37 (Summer 1999) 1–31. 129. David Rankin, Bendacht dee agus andee fort, a ingen (Táin Bó Cualgne 2111, O'Rahilly), Zeitschrift für celtische Philologie 51 (1999) 116–124. 130. Hildegard L. C. Tristram, The 'Cattle-Raid of Cuailnge' between the Oral and the Written, A Research Report (SFB 321, Project A 5, 1986–1996), Zeitschrift für celtische Philologie 51 (1999) 125–129. 131. Bart Jaski, 'Cú Chulainn, gormac and dalta of the Ulstermen', Cambrian Medieval Celtic Studies 37 (1999) 1–31. 132. Gregory Toner, The Ulster Cycle: Historiography of Fiction?, Cambridge Medieval Celtic Studies (Winter 2000). 133. Pádraig Ó Néill, The Latin colophon to the 'Táin Bó Cúailnge' in the Book of Leinster: A critical view of Old Irish literature, Celtica 23 (1999) 269–275. 134. John Carey, Cú Chulainn as Ailing Hero, in: Ronald Black, William Gillies, Roibeard Ó Maolalaigh (eds.), Celtic Conections: Proceedings of the Tenth International Congress of Celtic Studies, Vol. One: Language, Literature, History, Culture. Edinburgh 190–198. 135. Tomás Ó Cathasaigh, Pagan survivals: the evidence of early Irish narrative, in: Próinséas Ní Chatháin and Michael Richter (eds.), Irland und Europa, die Kirche im Frühmittelalter/Ireland and Europe, The Early Church, Stuttgart 1984, 291–307. 136. Karin Olsen, The Cuckold's Revenge: Reconstructing Six Irish Roscada in Táin Bó Cúailnge, Cambrian Medieval Celtic Studies 28 (1994) 51–69. 137. Doris Edel, Stability and fluidity in the transmission of narrative texts: the delineation of characters in Táin Bó Cúailnge, in: Proinséas Ní Chatháin and Michael Richter (eds.), Ireland and Europe in the early Middle Ages. Texts and Transmission (Dublin 2001) 313–25. 138. Doris Edel, Early Irish queens and royal power: a first reconnaissance, in: Michael Richter and Jean-Michel Picard (eds.), Ogma: Essays in Celtic Studies (Dublin 2001) 1–19. 139. Doris Edel, Off the mainstream: a literature in search of its criteria (Faculteit der Letteren, Universiteit Utrecht 2001). 140. Doris Edel, The Celtic West and Europe: studies in Celtic literature and the early Irish Church (Dublin 2001). 141. Doris Edel, Myth versus reality: Queen Medb of Connacht and her critics, ancient and modern, in: The Celtic West and Europe: studies in Celtic literature and the early Irish Church (Dublin 2001) 153–76. 142. Doris Edel, The Táin Bó Cúailnge, between orality and literacy: some prolegomena to a history of its development, in: The Celtic West and Europe: studies in Celtic literature and the early Irish Church (Dublin 2001) 216–26. 143. Doris Edel, Nineteenth-Century national and gender determinism and the reception of early Irish literature, Études Irlandaises 27/2 (2002) 161–79. 144. Tomás Ó Con Cheanainn, Táin Bó Cúailnge: foinsí an téacs atá in Egerton 1782, Celtica 24 (2003) 232–238. 145. Tomás Ó Cathasaigh, Táin Bó Cúailnge and Early Irish Law, Osborn Bergin Memorial Lecture 2003. Faculty of Celtic, University College Dublin 2005. 146. Peter Schrijver, The Roscada of Táin Bó Cúailnge Recension I, 2428-2454. In: Bernadette Smelik, Rijcklof Hofman, Camiel Hamans and David Cram (eds) A Companion in Linguistics: A Festschrift for Anders Ahlqvist on the occasion of his sixtieth birthday, 92–116. Nijmegen: Stichting Uitgeverij de Keltische Draak 2005. 147. Doris Edel, Bodily matters in early Irish narrative literature, ZCP 55 (2006) 69–107. **The edition used in the digital edition**2. Táin Bó Cúailnge Recension I. Cecile O'Rahilly (ed), First edition [xxiv (vii-xxiii Introduction, xxiv Acknowledgements) + 312 pp (1-125 Text, 125-239 Translation, 239-299 Notes To Text, 300 Index to Main Notes, 301-306 Index of Persons, 307-312 Index of Places, Peoples, Rivers, 312 Corrigenda)] Dublin Institute for Advanced StudiesDublin (1976) ### Encoding #### Project Description CELT: Corpus of Electronic Texts #### Sampling Declaration The electronic text represents pages 1–124 of the edition. All the list of contents, introduction and acknowledgements have been omitted. Missing text supplied by the editor in the body of the work is tagged *sup resp="COR"*. Editorial corrections entered in the body of the work are tagged *corr*; the original reading is kept in the *sic* attribute. In the case of editorial corrections suggested in the apparatus criticus at the foot of the page the manuscript reading is tagged *sic* and the suggested correction is kept in the attribute *corr*. Words editorially marked *sic* in the apparatus criticus and without any suggested correction are simply tagged *sic*. Changes of scribe are retained and marked *handshift* together with scribal sigla (for which see profiledesc below). Scribal glosses and annotations are marked *add* with appropriate attributes. Readings of the other manuscripts, cited in the apparatus criticus, have been ignored. #### Editorial Declaration ##### Correction Text has been checked and proofread twice. Any improvements will be credited to the scholars who submit them. ##### Normalization The electronic text represents the edited text. ##### Quotation Quotation marks have been tagged Q. The speakers are identified by a unique ID number. ##### Hyphenation Hyphens have been inserted after mutated words with h- in anlaut and after occurrences of nasalisation. When a hyphenated word (hard or soft) crosses a page-break, the page-break is marked after the completion of the hyphenated word. Soft hyphens are silently removed. ##### Segmentation div0=the whole work; div1=the individual texts; div2=sections of the individual text when these are marked, otherwise indicated or implied in the manuscript. Passages of verse occurring within text paragraphs are treated as embedded texts and stanzas are enumerated in the structural mark-up. The page-breaks of the edition and the folio numbers of the manuscript are marked, and so are the corresponding lines of the manuscripts Lebor na hUidre, Yellow Book of Lecan and O'Curry MS. ##### Interpretation Names of persons, tribes, peoples, and places are tagged. Offices and titles (king, abbot, lord etc.) are not tagged, nor are numbers and dates. The text is rendered as it stands in Cecile O'Rahilly's edition. #### Canonical References This text uses the DIV1 element to represent the Text. Refs: LINE (LB)This text uses the DIV1 element to represent the Text. Refs: PAGE (PB)This text uses the DIV1 element to represent the Text. ### Profile Description Created: By unknown authors in Irish monastic scriptoria. Date range: c. 550-1100, various and mostly unknown.#### Use of language ##### Language: [GA] The text is mainly in Old and Middle Irish. ##### Language: [LA] Some words are in Latin. ### List of Participants * Ailill * Bodb * Bricriu * Buide Mac Bain * Cathbad the Druid * Celtchar Mac Uthidir * Cethern Mac Findtain * Etarcomol's charioteer * Fer Diad's charioteer * Medb's charioteer * Orlam's charioteer * Conall Cernach * Conchobor * Cormac Connlongas * One of Cu Roi's people * Cu Chulainn * Cuillius, Ailill's charioteer * Culann * Cur Mac Da Lath * CuChulainn's mother * Diarmait Mac Conchobair * Druid(s) * Dubthach * Etarcomol * Fachtna * Fer Baeth * Fer Diad * Fedelm the prophetess * Fergus * Fiacha Mac Fir Fhebe * Fiacha Mac Fir Fhebe's brother * Fingin * Follomon Mac Conchobair * Fraech * A Fili * Halfman-ghost * Conchobor's charioteer * Cu Chulainn's charioteer * Larine Mac Nois * Ailill's groom * Physician * Loch Mac Emonis * Loegaire Buadach * Lothar * Lugaid * Lug * Maine * Maenen * Mand Muiresci Mac Dairi * Mac Roth * Medb * Messenger * Morrigan * Conchobor's wife * Narrator * Nadcrantail * Satirist * Sualtaim * Watchman of the Ulidians * Watchman of the Connacians #### These are grouped as follows * All * Fergus's People * The Ulidian troops * Medb and Ailill * Sons of Nechta Scene * Mercenaries * women admiring Cu Chulainn * Kings of Munster * Ulstermen #### List of hands **A** [main1] unknown **M** [main2] Mael Muire mac Céilechair **H** [interpolator] unknown ### Revision History * (2015-04-14) Beatrix Färber (ed.) * Corrections on pp 22-120 added; these were communicated by Dr Dagmar S. Wodtko, Cambridge. * (2014-03-20) Beatrix Färber (ed.) * Corrections on pp 20-21 added; these were communicated by Dr Dagmar S. Wodtko, Bonn. Items added to bibliogrpahical details. * (2008-09-22) Beatrix Färber (ed.) * Keywords added; file validated. * (2008-07-24) Beatrix Färber (ed.) * Value of div0 "type" attribute modified, content of 'langUsage' checked; minor modifications made to header; additions to bibliography. * (2005-08-25) Julianne Nyhan (ed.) * Normalised language codes and edited langUsage for XML conversion * (2005-08-04T15:48:54+0100) Peter Flynn (ed.) * Converted to XML * (2005-06-10) Benjamin Hazard (ed.) * Minor changes to header; file reparsed. * (2004-06-14) Benjamin Hazard (ed.) * Additions to bibliography suggested by Dr. Doris Edel. * (2003-11-19) Peter Flynn (Validation) * Minor corrections to markup made. * (2001-07-20) Beatrix Färber (ed.) * Bibliography inserted. * (2000-09-04) Beatrix Färber (ed.) * Header and particDesc constructed; file parsed using Gnu Emacs. * (2000-09-01) Beatrix Färber (ed.) * Structural markup checked and revised. * (2000-08-31) Beatrix Färber (ed.) * Personal names markup checked and completed. * (1994-05-24) Nicole Müller (ed.) * Main part of structural mark-up added. * (1989-90) Mafalda Stasi (ed.) * Proofing and correction of text, structural markup of speakers. * (1989) Mafalda Stasi (data capture) * Text captured by scanning. --- #### Corpus of Electronic Texts Edition: G301012 ### Táin Bó Cúailnge Recension I: Author: Unknown --- p.1 **[[A](#A)]** Táin Bó Cúailnge inso sís. ---------------------------------------- ‘Tarcomlad slóiged mór la **Connachtu** .i. la h-**Ailill** & la **Meidb** , & h-etha h-úaidib cossna trí chóiced aili. Ocus foíte techta ó **Ailill** co secht macu **Mágach** .i. co h-**Ailill** , co **Ánlúan** , co **Moccorb**, co **Cet**, co **Én** & **Bascall** & **Dóche**, trícha cét la cach n-áe, & co **Cormac Cond Longas** mac **Conchobair** cona thríb cétaib boí for condmiud la **Connachta**. Tecait uile íarum co m-batar hi **Crúachnaib Aí**.’ ‘Trí luirg didiu do **Chormac** oc tochim do **C*h*rúachnaib**.’ ‘In cétna lorg broitt brecca i forcipul co filliud impu. Fortíi berrtha foraib. Léini fo thairinniuth cota nglún, & fotalscéith foraib & manaís lethanglas for crund midsing i l-láim cech fir.’ ‘In lorg tánaisi broit dubglasa impu-side & lénti co n-dercintliud co h-orcnib sís, & monga tara cenna síar, & lubne gela foraib & slega cóicrinne inna lámaib.’ ‘Ní h-é **Cormac** beus,’ ‘or **Medb**. Tic an tres lorc dano. Broitt chorcra impu & lénte culpatacha fo derggintslaid co traigthe, & ber*r*thai slechtai co guaille, & cromscéith co fáebraib condúala impu & turre rígthige i l-láim cach fir.’ ‘Is é **Cormac** inso h-ifechtsa,’ ‘ or **Medb**. Doecmalta dano íarum ceithre cóiced h-**Érend** co m-bátar hi **Crúachnaib Aíi**. Ocus nís teilcset a fáthi & a n-druíd ass sein co cend cóicthigis oc irnaidi seóin.’ ‘Asbert **Medb** íarum fria h-araid a l-láa documlásat:’ ‘Cach óen scaras sund trá indiu,’ ‘ol sí,’ ‘fria chóem & a charait, dobérat maldachtain form-sa úair is mé dorinól in slúagad sa ".’ ‘An-su didiu,’ ‘ol in t- ara,’ ‘co n-imparrá in carpat deisel & co tí nert in t-seúin ara tísam ar frithisi.’ {LU lines 4510-4545} --- p.2 29] ‘In tan didiu dosoí in t-ara forsin carpat & lotair do thecht ass co n-accatár in n-ingin macdacht remib. Folt buidi furri. Bratt brecc impe, delg n-óir and. Léine c*h*ulpatach co n-derggintslaid impe. Dá assa co foraib óir impu. Agad fochóel forlethan. Dí broí duba dorchaidi. {FOLIO 55b} Abrait duib dáin co m-bentaís foscod i m-medón a dá grúaide. Indar latt ropo di partaing imdéntai a beóil. Indar lat ba fross do némannaib boí inna bélaib .i. a fíaclai. Teóra trillsi fuirri .i. dí thriliss immo cend súas, trilis tara h-aiss síar co m-benad a dá colptha inna díaid. Claideb corthaire do findruine inna láim, esnaid óir and. Trí meic imlisse cechtar a dá súla. Gaisced lasin n-ingin & dá ech duba foa carput.’ ‘Cia do chomainm-siu?’ ‘ol **Medb** frisin n-ingin.’ ‘**Fedelm** banfili do **Chonnachtaib** mo ainm-sea,’ ‘or ind ingen.’ ‘Can dothéig?’ ‘or **Medb**.’ ‘A h-**Albain** iar foglaim filidechta,’ ‘or ind ingen.’ ‘In fil imbass forosna lat?’ ‘or **Medb**.’ ‘Fil écin,’ ‘or ind ingen.’ ‘Décai dam-sa didiu co b- bia mo fechtas.’ ‘Dosnécce ind ingen íarum. Is and asbert **Medb**:’ ‘A **Feidelm** banfáith, co acci in slúag?’ ‘Frisgart **Fedelm** co n-epert:’ ‘Atchíu forderg, atchíu rúad.’ ‘Ní fír són ém,’ ‘ol **Medb**,’ ‘ar atá **Conchobor** ina chess i n-**Emain** & h-**Ulaid** imbi co neoch as dech a n-ócc, & ráncatár mo thec*h*ta-sa co tucsat fis scél dam-sa ass. **Fedelm** banfáith, co acca ar slúag?’ ‘ol **Medb**.’ ‘Atchíu forderg, atchíu rúad,’ ‘ol ind ingen.’ ‘Ní fír són,’ ‘ol **Medb**,’ ‘ar atá **Celtchar** mac**Guthidir** co tríun h-**Ulad** imbi i n-**Dún Lethglaisse**, & atá **Fergus** mac **Roeich** meic **Echdach** lenni sund for longais co tríchait chét imbi. **Fedelm** banfaith, co acca ar slúag?’ ‘ol **Medb**.’ ‘Atchíu forderg, atchíu rúad,’ ‘ol ind ingen.’ ‘Ní báa aní sin trá,’ ‘ol **Medb**,’ ‘ar bít imserga & círgala & fuili fordergga i cach slúag & i cach thaurchomrac dúnaid móir. Déca atheruch dúnd dano & abbair a fír frind. **Feidelm** banfaíth, co acca ar slúag?’ ‘Atchíu forderg, atchíu rúad,’ ‘ol **Fedelm**.**[[H](#H)]** Conid and asbert:’{LU lines 4546-4577} --- p.3 67] > 1. 1] Atchíu fer find firfes cles > > 2] co lín créchta fora chnes > > 3] lúan láith i n-airthiur a chind > > 4] óenach m-búada a thulchind. > 2. 1] Fail secht n-gemma láith ngaile > > 2] for lár a dá imlisse > > 3] fil fuidrech fora glinni > > 4] fil leind n-deirg n-drolaig immi. > 3. 1] Dofil gnúis as gráto dó > > 2] dobeir mod don banc*h*ureo > > 3] duni óc is álaind dath > > 4] dofeith deilb n-dracuin don chath. > 4. 1] Cosmail innas a gaile > > 2] fri **Coin Culaind** **Murtheimne** > > 3] nocon fetar cúich in Cú > > 4] C*h*ulaind asa caini clú > > 5] acht rofetur-sa amne > > 6] is forderg in slúag sa de. > 5. 1] Atchíu fer mór forsin maig > > 2] dobeir tres dona slógaib > > 3] cet*h*ri claidbíni cles n-án > > 4] fil i cechtar a dá lám. > {FOLIO 56a} > 7. 1] Dá gáe bolga immosbeir > > 2] cenmothá colg dét i*s* sleg > > 3] ardaric imbert don t-slúag > > 4] sain gním fris téit cach n-arm uád. > 8. 1] Fer i cathfochrus bruit deirg > > 2] dobeir in cosmail cach leirg > > 3] ardaslig tar fonnad clé > > 4] cotagoin in ríastarthe > > 5] delb domárfas fair co se > > 6] a*t*chíu imrochlád a gné. > {LU lines 4578-4606} > > > --- > > p.4 > > > > 99] > 15. 1] Ro gab toscugud don chath > > 2] mani airlestar bid brath > > 3] dóich lim iss é dobobsaig > > 4] **Cú C*h*ulaind** mac **Súaldaim**. > - 1] Slaidfid for slúagu slána > > 2] fochiuchra for tiugára > > 3] fáicfidi leis míli cend > > 4] ní cheil in banfáith **Fedelm**. > - 1] Snigfid crú a cnesaib curad > > 2] do láim laích bid lánpudar > > 3] oirgfid ócu imregat fir > > 4] do **c*h*lannaib **Dedad** meic **Sin**** > > 5] beit cuirp cerbtha caínfit mná > > 6] la **Coin na Certa** atchíu-sa. > > a. > > > > > **[[M](#M)]** [r.] ‘In lúan iar samain is and documlaiset. Iss e dollotar sairdes a **Crúachnaib Aíi** .i. for **Muicc Cruinb**, for **Terloch Teóra Crích**, for **Túaim Móna**, for **Cúil Sibrinne**, for **Fid**, for **Bolga**, for **Coltain**, for **Glúne Gabair**, for **Mag Trego**, for **Tethbai** túascirt for **Tethbai** descirt, for **Tíarthechta**, for **Ord**, for **Slaís** fadess, for **Indiuind**, for **Carnd**, for **Ochtrach**, for **Midi**, for **Findglassa Assail**, for **Deilt**, for **Delind**, for **Sailig**, for **Slaibre**, for **Slechtai** selgatar, for **Cúil Sibrinni**, for **Ochuind** fadess, for h-**Uatu** fathúaid, for **Dub**, for **Comur** fadess, for **Tromma**, for **Othromma** sair, for **Sláini**, for **Gort Sláni**, for **Druim Licce** fadess, for **Áth n-Gabla**, for **Ardachad**, for **Féraind** fothúaid, for **Findabair**, for **Assi** fadess, for **Drúim Sálfind**, for **Druim Caín**, for **Druim Mac n-Dega**, for **Eódond Mór**, for **Eódond m-Bec**, for **Méthe Tog**, for **Méthe n-Eóin**, for **Druim Cáemtechta**, for **Scúaip**, for **Imscúaip**, for **Cend Ferna**, for **Baile**, for **Aile**, for **Báil Scena**, for **Dáil Scena**, for **Fertse**, for **Ross Lochad**, for{LU lines 4607-4634} --- p.5 129] **Sále**, for **Lochmach**, for **Ánmag**, for **Deind**, for **Deilt**, for **Dubglaiss**, for **Fid Mór**, for **Colbtha**, for **Crond** h-i **Cúalngi**.’[r. ends] ‘A **Findabair Chúalngi** is ass fodáilte in t-slóig h-**Érend** fón cóiced do c*h*uingid in tairb. Ár ropo thairsiu sin dochótar céin co ráncatar **Findabair**.’ Finit a titulrad. Incipit in scél iar n-urd. {FOLIO 56b} ### In scél iar n-urd inso sís. ‘Ó dodeochatár a cétna n-ude a **Crúachnaib** co m-bátár hi **Cúil Sibrinne**, asbert **Medb** fria h-araid ara n-indled a noí carpti dí coro lád cor isin dúnad co n-accad dús cía lasmboth scíth & lasmboth laind techt in t-slógaid. Focress a phupall colléic for **Ailill** & sudighthe a thincur eter choilcthe & brothracha. **Fergus** mac **Róich** didiu for láim **Ailello** isin phupull. **Cormac Cond Longas** mac **Conchobair** fora láim-sidi. **Conall Cernach** fora láim-side. **Fiacha** mac **Fir febe** fora láim-side, mac ingine **Conchobair**. **Medb** ingen **Echach Fedlig** fora láim aili do **Ailill**. **Findabair** ingen **Ailella** & **Medbi** fora láim-sidi. Cenmothá fossu & timthirthidi insin. Tic **Medb** iar n-déscin in t-slóig & asbert ba n-espa do chách dul in t-slógaid dían téset in trícha cét **Galíon**.’ ‘Ced ara tánsi na firu?’ ‘or **Ailill**.’ ‘Ní dá tánsem dam,’ ‘ol **Medb**.’ ‘It ána ind óic. In tan ro m-boí cách oc gním a sosta, ro scáig dóib-seom tuga a sosta & fune a m-bíd. In tan ro m-boí cách oc praind, ro scáig praind dóib-seom h-i suidiu, & ro bátár a cruti ocaó n-airfitiud. Is espa didiu,’ ‘ol **Medb**,’ ‘a techt. Is foraib bíaid búaid in t-slóig.’ ‘Is airiund arbáget dano,’ ‘or **Ailill**.’ ‘Ní regat lend,’ ‘ol **Medb**.’ ‘Anat didiu,’ ‘ol **Ailill**.’ ‘Nach ainfet dano,’ ‘ol **Medb**.’ ‘Ficfit fornd iar tiachtain dúin,’ ‘ol sí,’ ‘& gébtait ar tír frind.’ ‘Ceist, cid dogéntar friu,’ ‘or **Ailill**,’ ‘innách maith a n-anad nách a techt? {LU lines 4635-4666} --- p.6 162] ’ ‘A n-guin!’ ‘ol **Medb**.’ ‘Ní chélam as banchomairle,’ ‘or **Ailill**.’ ‘Ní maith a n-asbir la sanais ón,’ ‘ol **Fergus**.’ ‘Nímaricfe, úair is áes comhchotaig dúinni 'nar n-**Ultaib**, acht má non gontar uli ".’ ‘Cid ed ón dorigénmaís-ni,’ ‘ol **Medb**,’ ‘ár atú-sa sund mo sainteglach díb tríchtaib cét,’ ‘ol sí,’ ‘& atát na secht **Mane**.i. mo secht meic secht tríchait cét. Cotaroí a toccad,’ ‘ol sí,’ ‘.i. **Mane Máthramail** & **Mane Athramail** & **Mane Mórgor** & **Mane Mingor** & **Mane Móepirt** — .i. iss éside **Mani Milscothach** — **Mane Andóe** & **Mane Cotageib Ule** — is éside tuc cruth a máthar & a athar & a n-ordan díb línaib.’ ‘Nípa fír són,’ ‘ol **Fergus**,’ ‘atát secht ríg sund din **Mumu** & trícha cét la cech n-áe comchotach dúinni 'nar n-**Ultaib**. Dobér-sa cath duit,’ ‘ol **Fergus**,’ ‘for lár in dúnaid h-i tám cosna secht tríchtaib cét sin & com thríchait chét fadéin & co tríchait chét na n-**Galión**. Acht ní thacér-sa aní sin,’ ‘ol **Fergus**.’ ‘Airlifim-ni na h-ócu chena conná gébat forsin t-slóg. Secht tríchaith {FOLIO 57a} chét déac lenni h-i sund,’ ‘ol **Fergus**,’ ‘iss é lín ar n-dunaid cenmothá ar n-dáescorslúag & ar mná — ar itá a rígan la cach ríg sund h-i comaitecht **Medba** — & cenmothá ar maccáemu. Iss é in t-ochtmad trícha chét déac inso .i. trícha cét na n-**Galión**. Fodáilter fón slóg ule.’ ‘Cumma lem,’ ‘ol **Medb**,’ ‘acht ná robat isin chaír chomraic i táat.’ ‘Is ed dogníth and íarum. Fodailte in **Galióin** fón slóg.’ ‘Dollotár ass arna bárach do **Móin Choíltrae**. Dosnáirthet ocht fichit oss n-allaid and i n-óenalaim. Cúartait impu. Nos gonat íarom . Nách airm thrá i m-buí fer donaib **Galiónaib** is h-é arddaánaic, acht cóic oss arránic in slóg ule díib. Dotháegat iar sudiu i m-**Mag Trego** & scurit and & arfognat dóib.’ ‘Asberat-som is and sin ro gab **Dubthach** in láid seo:’ > 1. 1] Atmaid nád chúalaid co s-se > > 2] costecht fri tress n-**Dubthaige** > > 3] slúagad n-imdub arubthá > > 4] fri **Findbend** mná **Ailellá**. > {LU lines 4667-4693} > > > --- > > p.7 > > > > 194] > 8. 1] Doficfe in slúagadach > > 2] gébas ar cend éte **Murthemne** > > 3] ibait fíaich lugbairt lacht > > 4] di gnáis inna muccaide. > 9. 1] Gébaid **Crann** fóitech friíthu > > 2] nís léicfe i **Murthemniu**{YBL lines 206-220}3] con roisc opair fer **Féne** > > 4] isin t-sléib túad **Ochaíni**. > 10. 1] Crib ol **Ailill** fri **Cormac** > > 2] taít co comsaigid far mac > > 3] ní tháet di magaib in búair > > 4] nach robda fúam in t-slúaig. > 11. 1] Bid cath inso iarsind úair > > 2] la **Meidb** co tríun in t-slúaig > > 3] bíait colnai de iné de > > 4] dianub thí in ría*s*tarthe. > > > > > ‘Dosfóbair thrá ind **Némain** la sodain & níp sí sin adaig ba sámam dóib la buadris ind athig triana chotlud. Foscerdat inna buidne fo chétóir & focherd dírna mór din t-slóg co luid **Medb** día chosc.’ ‘Dothíagat íarom co feótár i n-**Gránairud Tethba** túascirt, iar tabairt imthúsa fordallaig forsin slúag dar grellacha & dar sruthra. Dobreth robud ó **Fergus** i suidiu co h-**Ultu** ar chondalbi. Bátir-side h-i cess calléic acht **Cú Chulaind** & a athair .i. **Súaltaim**. Dolluid **Cú Chulaind** & a athair iar ríachtain ind robaid ó **Fergus** co m-bátár i n-**Iraird Cuillend** oc frecomét in t-slúaig and.’ ‘Attá menma in t-slóig ocom innocht,’ ‘ol **Cú Chulainn** fri*a* athair.’{LU lines 4694-4727}{YBL lines 221-242} --- p.8 222] ‘Ortha úan co r-robud do **Ultaib**. Isim écen-sa techt i n-dáil **Fedelm** aeNoíchride — .i. i n-dáil a h-inailte boí i comair **Con Culaind** i n-dormainecht — dim glinniu fadéin dochóid friae.’ ‘Dogní id n-erchomail íarom ría techt & scríbais ogum inna menoc, & focheird im úachtar in c*h*orthe. Dobreth didiu túus na conaire do **Fergus** ríasin slúag. {FOLIO 57b} Luid **Fergus** didiu fordul mór fadess co fórsed do **Ultaib** terchomrac slóig. Ar chondailbi doróni-seom sin. Airigthi **Ailill** & **Medb**. Ba and asbert **Medb**:’ > 1. 1] A **Ferguis**, is andam amne > > 2] cinnas conaire cingme > > 3] fordul fadess nó fothúaid > > 4] tíagmai tar cach n-ailetúaith. > 2. 1] Atotágathar dia m-*b*rath > > 2] **Ailill Aíe** lía slúagad. > > 3] ní tharat menmain co se > > 4] do thús inna conaire. > 3. 1] Máso chondalbi dogní > > 2] ná tuíd inna echraidi. > > 3] bés adchotar nech aile > > 4] do thosach na conaire. > > > > > ‘Ro recair **Fergus**:’ > 1. 1] A **Medb**, cid not medraisiu > > 2] ní cosmail fri mrath inse. > > 3] is la h-**Ultu**, a ben, trá > > 4] a tír tarndotuidisa. > 2. 1] Ní ar amlessaib in t-slúaig > > 2] tíagu cech fordul a h-úair. > > 3] do imgabáil in mórgeine > > 4] immandig **Mag Murthemne**. > 3. 1] Ní arná corad mo chiall > > 2] arna fordulu no tíag. > > 3] dús i*n* rimgaib ced iar tain > > 4] **Con Culaind** mac **Súaltaim**. > > > > > {LU lines 4728-4756}{YBL lines 243-264} --- p.9 256] ‘Tecait trá co m-bátár i n-**Iraird Chuillend**. **Eirr** & **Inell**, **Foich** & **Fochlam** a n-da ara, cethri meic **Iraird** meic **Ánchinne**, it éside no bítis remaín rési*n* slóg do i*m*didnad a *m*- bretnas & a fortcha & a m-brat ar nácha salchadh dendgor in dírma. Fogabat-side in n-id focheird **Cú Chulaind** & arigsitár in geilt geltatár ind eich. Ar geltatar dá ech **Súaltaim** a fér cona bun a talam. Lelgatár immorro dá ech **Con Culaind** in n-úir co r-rici na clocha i n-degaid ind feúir. Sudit íarom co tánic in slóg & aruspettet a n-áes ciúil. Dosberat i l-láim **Fergusa** meic **Róich** in n-id. Arléga-side in n-ogum boí isind id. Asbert **Medb** iar tiacht*ai*n:’ ‘Cid frisin n-anaid and?’ ‘Anmai,’ ‘or **Fergus**,’ ‘frisin n-id n-ucut. Atá ogam inna menuc, & iss ed fil and:’ ‘ ná tíagar secha co n-étar fer ro láa id samlaid cona óenláim, & óenslat día tá, & friscuriur mo phopa **Fergus**. ’ ‘Fír,’ ‘ol **Fergus**,’ ‘**Cú Chulaind** rod lá & it é a eich geltatar in mag so.’ ‘Ocus dambeir i l-láim in druad, & cachain **Fergus** in láid so sís:’ > 1. 1] Id inso, ced sloindnes dún? > > 2] ind id cia fo tá a rún? > > 3] cía lín ro lá insé, > > 4] inn úat*h*ed nó in sochaide? > 2. 1] In déne erchóit don *t-* slúag > > 2] má docóiset ude n-úad? > > 3] finnaid, a n-druíde, ní ar sin > > 4] cid frisi farcbad in t-id. > > > > > ‘In druí dixit:’ > 1. 1] Crephnas churad caur rod lá > > 2] lánaingces for erreda, > > 3] astúd rurech ferg i n-dá > > 4] óenfer co n-óenláim ro lá. > {LU lines 4757-4784}{YBL lines 265-291} > > > --- > > p.10 > > > > 286] > 8. 1] In nách diá réir slúag ind ríg > > 2] inge má ro choilled fír > > 3] conid ro lá úaib nammá > > 4] óenfer amal fer ro lá. > > 5] nocon fetur acht insin > > 6] ní frisi corthe in t-id. > > Id inso.c.s. > > > > > ‘Asbert **Fergus** íarom friu:’ ‘Má sáraighte in n-id se,’ ‘ol sé,’ ‘nó má thíastá secha, cia beith i l-láim duni nó i taig fó glas, ricfe i n-dead ind fir ro scríb in n-ogum n-ind, & génaid-side guin dune díb ríam-matain mani láa nech úaib id samlaid.’ ‘Ní h-áil dúinni ém guin dune dín fó chétóir,’ ‘ol **Ailill**.’ ‘Regmai for muncind ind feda móir ucut frind andes, & ní ragam tairiseom eter. {FOLIO 58a}’ ‘Ra selgatár na budni íarom in fid résna carptib. Iss ed ainm in puirt sin **Slechta**. Is and atá **Partraige**. Mad iar n-arailib immorro dorala and so imacallaim eter **Medb** & **Fedelm** banfáith, amal ro innisimar remoind, & dano is iarsind frecra do rat-si for **Medb** ro slechtad in fid .i.’ ‘Déca dam,’ ‘or **Medb**,’ ‘co bia mo fechtas.’ ‘Is anso dam,’ ‘or ind ingen.’ ‘Níro láim súil toraib isind fid.’ ‘Is ar bías ón,’ ‘or **Medb**.’ ‘Silsimini in fid.’ ‘Dogníther dano aní sin. Conid sed ainm in puirt sin **Slechta**. Feótár íarom i **Cúil Sibrille**. Ferais snechta mór forru co fernnu fer & co drochu carpat. Bá moch a m-matan arna bárach do érgiu. Nírbo h-í sin adaig ropa sám dóib lasin snechta, & ní airgénsat bíada dóib ind adaig sin. Nípo moch didiu dolluid **Cú Chulaind** asa bandáil. Anais co foilc & co fothraic. Dotháet íarom for lorg in t-slóig.’ ‘Ní má lodmar dó,’ ‘ol **Cú Chulaind**,’ ‘ná mertamar **Ultu**. Ro léicsem slóg forru cen airfius. Cure airdmius dún tarsin slóg,’ ‘ol **Cú Chulaind** fri **Lóeg**,’ ‘co fessamar lín in t-slóig.{LU lines 4785-4813}{YBL lines 292-321} --- p.11 318] ’ ‘Dogní **Lóeg** aní sin & asbeir fri **Coin Culaind**:’ ‘Is mesc lim-sa,’ ‘ol sé,’ ‘aní siu. Ni ermaisim.’ ‘Nípá mesc atchíu acht co rísa,’ ‘ol **Cú Culaind**.’ ‘Tair isin carpat didiu,’ ‘or **Láeg**. Tic **Cú Chulaind** isin carpat & focheird airdmius forsin lorg iar céin móir.’ ‘Cid tussu,’ ‘or **Láeg**,’ ‘ní réid fort.’ ‘Is assu ém dam-sa,’ ‘ol **Cú Chulaind**,’ ‘oldás dait-siu, air itát trí búada form-sa .i. búaid roisc & intliuchta & airdmessa. Ro láosa didiu trá,’ ‘ol sé,’ ‘fomus forsaní sin. Ocht *t*ríc*h*ait chét déac inso,’ ‘ol sé,’ ‘ara rím, acht forodlad in t-ochtmad trícha chét fón slóg n-ule conid mesc fria rím .i. trícha chét na n-**Galión**.’ ‘Dolluid **Cú Chulaind** íarom timchell in t-slóig co m-boí oc **Áth Grencha**. Benaid gabail i sudiu óenbéim cona c*h*laidiub, & sáidsius for medón na glassi cona díchtheth carpat friae di síu nách anall. Dofuircet oco **Eirr** & **Inell**, **Fóich** & **Fóchlam** a n-dá ara. Benaid-som a cethri cinnu díb & focheird for cethóra benna na gabla. Is de atá **Áth n-Gabla**. Tíagait íarom eich in c*h*ethrair i n-agid in t-slóig, & a fortchai forderga foraib. Indar leó bá cath boí ara cind isind áth. Dothéit buden úadib do déscin ind átha. Ní acatár ní and acht slicht ind óencharpait & in gabul cosna cethri cinnu, & ainm ogaim íarna scríbend ina tóeb. Ric in slúag uli la sodain.’ ‘In diar muintir-ni na cenna ucut?’ ‘ol **Medb**.’ ‘Is diar munitir-ni ón & is diar forclidib,’ ‘or **Ailill**. Ardléga fer díb in n-ogum ro boí i tóeb na gabla .i.’ ‘Óenfer rod lá in gabuil cona óenláim & ní théssid secce conda rala nech úaib co n-áenláim cenmothá **Fergus**.’ ‘Is machtad,’ ‘ol **Ailill**,’ ‘a thraite ro bíth in cethror.’ ‘Nápad ed bas machdad {FOLIO 58b} lat,’ ‘ol **Fergus**.’ ‘Bad béim na gabla dia bun óenbéim, & mássu óenleód a bun, is crichidiu de, & a intádud in tucht sa, ol ní claide ro clas rempe & is a íarthur carpait ro lád co n-óenláim.{LU lines 4814-4837}{YBL lines 322-347} --- p.12 351] ’ ‘Dingaib dind in n-écin seo, a **Fergus**,’ ‘ol **Medb**.’ ‘Tucaid carpat dam-sa trá,’ ‘ol **Fergus**,’ ‘conda tuc-sa ass co n-dercaiss inn óenleód a bun.’ ‘Brissis **Fergus** íarom cethri carptiu déac día cairptib combo assa charput fessin dosbert a talmain co n-aca ba óenléod a bun.’ ‘Is tabartha do airi,’ ‘ol **Ailill**,’ ‘indass in c*h*eniúil cosa tíagam. Érgnad cách uaib a bíad. Nírbo sám dúib irraír lasin snechta. Ocus innister dún ní do imt*h*echtaib & airscélaib in c*h*eniúil cosa tíagam.’ ‘Is and sin trá adfessa dóib imt*h*echta **Con Culaind**. Imcomairc **Ailill** íarom:’ ‘Inn é **Conchobar** dorigni seo?’ ‘Nach h-é,’ ‘ol **Fergus**.’ ‘Ní tergad-side co h-or críche cen lín catha immi.’ ‘Ceist, inn é **Celtchar** mac **Uthidir**?’ ‘Nach h-é. Ní thargad-side co h-or críche cen lín catha imbi.’ ‘Ceist, inn é **Éogan** mac **Durt*h*acht**?’ ‘Nach h-é,’ ‘ol **Fergus**.’ ‘Ní thargad-side tar or críche cen tríchait carpat n-imrind imme. Is é fer dogénad in gním,’ ‘ol **Fergus**,’ ‘**Cú Chulaind**. Is é no benfad a crand óenbémim dia bun & no génad in cethrur ucut h-i prapi ro m-bíthá & doragad dochom críche & a ara.’ ### Inna formolta inso sís. ‘Cinnas fir,’ ‘ol **Ailill**,’ ‘in **Cú** rochúalammár la h-**Ultu**? Cia h-áes in gillai sin is irdairc?’ ‘Ní h-andsa ém,’ ‘ol **Fergus**.’ ‘Inna chóiced bliadain luid dia cluchiu cosin macraid do **Emain Machi**. Issin t-sessed bliadain luid do foglaim gaiscid & chless la **Scáthaig**. Isin t-sechtmad bliadain gabais gaisced. Isin t-sechtmad biladain déc a áes ind inbaid sea.’ ‘Inn é sin as andsam fil la **Ultu**?’ ‘ol **Medb**.{LU lines 4838-4869}{YBL lines 348-381} --- p.13 382] ’ ‘For cach n-aí ém,’ ‘ol **Fergus**.’ ‘Ní fairgéba-su ar do c*h*ind láech bas andsu, ná rind bas áigthidiu ná bas altnidi na bas athlaimi, nó láth bas luinniu, ná fíach bas feólchairiu, ná comlond a áesa ródsá co trían, ná léo bas feoc*h*ru, ná cláriud comlaind ná h-ord esorcthe ná comla ergaile ná bráth for buidne ná ergaire mórslúaig bas inraici. Ní fuircéba-su and fer rosasad a áes & a ás & a erriud & a erúath, a erlabra, a áinius, a irdarcus, a guth, a c*h*ruth, a chumachta, a c*h*rúas, a chless, a gaisced, a béim, a bruth, a barand, a búaid, a bráth, a búadrisi, a foraim, a fómsigi, a fianchoscur, a déni, a t*h*arptigi, a dec*h*rad co cliuss nónbair for cach rind amal **Choin Culaind**.’ ‘Ní dénaim-sea báa de sin,’ ‘ol **Medb**.’ ‘I n-óenchorp atá-side. {FOLIO 59a} fodaim guin. Ní móu gabáil, lasanní is áes ingini macdacht insin & ní thángatár a fergníma beus.’ ‘Ní ar ni són,’ ‘ol **Fergus**.’ ‘Nibo machdad dagním do dénam dó-ssom indiu, ar cid in tan ba sóo-som, batir ferdai a gníma.’ ### Na Macgnímrada inso sís. ‘Alta-som ém,’ ‘ol **Fergus**,’ ‘la máthair & la athair ocond **Airgdig** i m-**Maig Murthemne**. Adfessa dó airscéla na macraide i n-**Emain**. Ár bíit trí chóecait mac and,’ ‘ol **Fergus**,’ ‘oc cluchiu. Is amlaid domel **Conchobar** a flaith: trían ind laí oc déscin na macraide, a trían n-aill oc imbirth fidchille, a trían n-aill oc ól chorma conid gaib cotlad de. Cia bem-ni for longais ríam, ní fil i n-**Ére** óclaig bas amru,’ ‘ol **Fergus**.’ ‘Gudid **Cú Chulaind** día máthair didiu a lécud dochom na macraide. Ní rega, ’ ‘ol a máthair,’ ‘ condit roib cáemtecht di ánrodaib **Ulad** .’ ‘ Rochían lim-sa anad fri sodain, ’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘ Incoisc-siu dam-sa ced leth atá **Emain** .’ ‘ Fathúaidh amne, ’ ‘ol a máthair,’ ‘ & is doraid a n-ude,’ ‘ol sí.’ ‘Atá **Slíab Fúait** etruib .’ ‘ Dobér indass fair, ’ ‘ol **Cú Chulaind**,’ ‘ amin .’ ‘Téit ass íarom & a scíath slissen laiss & a bunsach & a lorg áne & a líat*h*ráit. Focherded a bunsaig ríam conda gebed ar loss résiu dorotsad a bun for lár.{LU lines 4870-4897}{YBL lines 382-411} --- p.14 418] Téit cosna maccu íarom cen naidm a fóesama forru ár ní théged nech cucu ina cluchimag co n-arnastá a fóesam forro. Ní fitir-som aní sin.’ ‘ Non sáraigedar in mac, ’ ‘ol **Follomon** mac **Conchobair**,’ ‘ sech rafetamár is di **Ultaib** dó. Arguntís do. Benaid fóo .’ ‘focherdat a trí cóecta bunsach fair & arsisetar isin scíath slissen uli les-seom. Focherdat dano a líathróite uli fair-seom & nos gaib-seom cech óenlíathróit ina ucht. Focherdat dano a trí cóectu lorg ána fair. Araclich-som conach ráncatár h-é, & gabais airbir díib fria aiss. Ríastartha immi-seom i sudiu. Indar lat ba tinnarcan asnort cach foltne ina chend lasa comérge conérracht. Indar lat bá h-oíbell tened boí for cach óenfinnu de. Iadais indara súil dó conárbo lethiu indás cró snáithaiti. Asoilgg alaile combo móir beólu midchúaich. Doérig dia glainíni co rici a h-óu. Asoilg a beólu coa inairddriuch combo écna a inchróes. Atreacht in lúan láith assa mulluch. Benaid fona maccu íarom. Doscara cóecait mac díib síu rístaís dorus n-**Emna**. Forrumai nónbor díib thorom-sa & **Conchobar**. Bámar oc imbirt fidchille. {FOLIO 59b} Lingid-som dano tarsin fidchill i n-degaid ind nónbair. Gaibid **Conchobar** a rig.’ ‘ Ní maith airráilter in macrad ,’ ‘ol **Conchobar**.’ ‘ Deithbir dam-sa, a popa **Chonchobair**, ’ ‘ol sé.’ ‘ Dosroacht do chluchiu óm thaig, óm máthair & óm athair, & ní maith ro m-bátar frim .’ ‘ Cia th' ainm-seo? ’ ‘ol **Conchobar**.’ ‘ **Sétanta** mac **Súaltaim** atomchomnaic-se & mac **Dechtere** do phethar-su. Níba dóig mo chompére sund .’ ‘ Ced náro nass do fóessam-su dano forsna maccu? ’ ‘ol **Conchobar**.’ ‘ Ní fetar-sa aní sin, ’ ‘ol **Cú C*h*ulaind**.’ ‘ Gaib it láim mo fóesom airtho didiu .’ ‘ Atmu, ’ ‘ol **Conchobar**.’ ‘La sodain doella-som forsin macraid sethnón in taige.’ ‘ Ced taí dano dóib innossa?’ ‘ol **Conchobar**.’ ‘ Coro nastar a fóesom-*som* form-sa dano, ’ ‘ol **Cú Chulaind**.{LU lines 4898-4926}{YBL lines 412-441} --- p.15 453] ’ ‘ Gaib it láim didiu, ’ ‘ol **Conchobar**.’ ‘ Atmu, ’ ‘ol **Cú Chulaind**. Lotár uli isa cluchemaig íarom & atarachtatár in maic h-í ro slassa and. Fosráthatar a mummi & a n-aiti.’ ‘Fecht n-and dano,’ ‘or **Fergus**,’ ‘in tan bá gilla, ní chotlad i n-**Emain Macha** co matain.’ ‘ Inndis dam, ’ ‘ol **Conchobar** fris,’ ‘ cid ná cotlai .’ ‘ Ní dénaim, ’ ‘or **Cú C*h*ulaind**,’ ‘ cen chomard frim chend & frim chossa .’ ‘Dobreth íarom la **Conchobar** coirthe fria chend & araile fria c*h*ossa, & dogníth imdai fo leith dó etarro. Luid in fecht n-aile dano araile fer día dúscud-som co m-ben-som dia dur*n*d ina étan co r-ruc tulchlár ind étain co m-boí forsind inchind & cor thrascair in corthe cá rigid.’ ‘Rofes,’ ‘or **Ailill**,’ ‘robó dor*n*d níad & ropo rig rúanada.’ ‘Ó sin trá,’ ‘ol **Fergus**,’ ‘ní laimthe-som do dúscad co n-dúsced a óenur.’ ### Aided na maccraide inso. ‘Baí in fecht *n-* aile dano oc áni líat*h*ráiti i m-maig in c*h*luche fri **Emain** anair. Do leith dano dó a óenur frisna trí cóecto mac. Conboinged airthiu íarom cach cluchiu ind indas sin caidche. Gabaid in gilla oc sudiu imbirt a dor*n*d foraib conid apad cóeca mac díib. Téit for teched la sodain co m-boí fo adurt imdai **Conchobair**. Conérget **Ulaid** imbi. Conérgim-se & **Conchobar** lais-seom. Conérig-som fón imdai dano co corastar de in n-imdai cosin tríchait láth n-gaile ro boí indi co m-boí for lár in tigi. Sedait **Ulaid** imbi la sodain isin tig. Córaigmit-ni íarom,’ ‘or **Fergus**,’ ‘& sídaigmít in macraid fris-*s*eom iar sin.’ ### Cath **Eógain** meic **Derthacht** fri **Conchobar** inso. ‘Boí imnisse chatha eter **Ultu** & **Eógan** mac n-**Durt*h*acht**. Tíagait **Ulaid** don chath. Fácabar-som inna chotlud. Maiti for **Ultu**. Fácabar **Conchobar** & **Cúscraid Mend Macha** &{LU lines 4927-4951}{YBL lines 442-468} --- p.16 485] sochaide mór olchena. Dofúsci-seom a n-gol. Sínithi íarom co m-memdatar in dá liic ro bátár immi. Hi fíadnaise **Bricriu** ucut dorónad,’ ‘ol **Fergus**.’ ‘Atraig la sodain. Coitricim-se fris i n-dorus ind lis & mé athgaíte.’ ‘ Fuit! dia do bethu, a popa **Fergus**, ’ ‘ol sé.’ ‘ Cate **Conc*h*obar**? .’ ‘ Ní etar-sa ’ ‘ol mé. Téit ass íarom. Ba dorcha ind adaig. Fóbair a n-ármach. Co n-acca ara chind in fer & leth a chind fair & leth fir aile fora {FOLIO 60a} muin.’ ‘ Congna lem, a **Chú Chulaind**, ’ ‘ol sé.’ ‘ Rom bíth & tucus leth mo bráthar ar mo muin. Beir síst lim .’ ‘ Ní bér, ’ ‘or sé. La sodain focheirt in n-aire dó. Focheird-som de. Immasínithar dóib. Doscarthar **Cú C*h*ulaind**. Co cuala ní, in *m*boidb dinib collaib.’ ‘ Olc damnae laích fil and fo chossaib aurddrag!’ ‘La sodain fónérig **Cú Chulaind** & benaid a chend de cosind luirg áne & gabaid immá*i*n líathráite ríam dar in mag.’ ‘ In fail mo phopa **Conchobar** isind ármaig se? .’ ‘Frisgair-side dó. Téit chuci conid n-acca issin c*h*lud, & ro boí ind úir imbi do cach leth día díc*h*lith.’ ‘ Cid día tánac isin n-ármag, ’ ‘ol **Conchobar**,’ ‘ co n-deochais úathbás and? .’ ‘Tanócaib asin chlud la sodain. Ní thurcébad sesser linni di t*h*rénferaib **Ulad** ní bad chalma.’ ‘ Tair reond don tig ucut, ’ ‘ar **Conchobar**, co n-dernai tenid dam and. Ataí-seom thenid móir dó.’ ‘ Maith didiu, ’ ‘or **Conchobar**.’ ‘ Díanom thísad mucch fonaithe robadam beó .’ ‘ Rag-sa conda tuc, ’ ‘ar **Cú Chulaind**. Téit ass íarom. Co n-accai in fer ocond fulucht i m-medón ind feda, indara lám dó cona gaisciud inti, ind lám n-aill oc funi in tuircc ba mór a úathmaire ind fir. Fanópair-som arapa & dobeir a chend & a muicc laiss. Loingid **Conchobar** iar sin in torc.’ ‘ Tíagam díar tig, ’ ‘or **Conc*h*obar**.{LU lines 4952-4983}{YBL lines 469-494} --- p.17 521] Condrecat fri **Cús*c*raid** mac **Conchobair**. Bátár dano tromgona fair-side. Dobeir **Cú Chulaind** fora muin. Dollotár íarom a tríur co h-**Emain Macha**.’ ### Aided na trí nónbor inso & in fáth arná laimthé a n-guin ina cess. ‘Fecht aile dano bátár **Ulaid** inna nóendin. Ní bí nóenden linni íarom,’ ‘for **Fergus**,’ ‘for mnáib & maccaib nách for neoch bís fri crích n-**Ulad** anechtair nach for **Coin Culaind** & fora athair. Ocus ane ní lamar fuligud forro-som, ar conscescing in cess for intí nod goin nó a meth nó a garséle. Tonnecat trí nónbair a h-**Insib Faíche**. Lottar for in n-íarless tan bámár inar nóendin. Égit in bantrocht isind liss. Boí in macrad i m-maig in c*h*luchi. Doíagat-side fóna h-égme. Amal atchoncatár in macrad na firu duba duabsecha, tíagait ar teched ule acht **Cú C*h*ulaind** a óenur. Imbert-side na lámlecca foraib & a luirg áne foraib. Marbaid nónbor díib & fácbait cóeca cned fair-seom & documlat ass íarom olchena. Fer dorigni inna gníma sin inraptar lán*a* a c*h*oic blíadna, nírbo machtad cé na thísed co h-or cocríchi & cé no éisged a cinnu don chet*h*ror ucut.’ ### Aided con na cerda inso la **Coin Culaind** & aní día fil **Cú Chulaind** fair-seom. ‘Rafetammár ém in *n-* gilla sin,’ ‘ol **Conall Cernach**,’ ‘& ní messaite fria fis is dalta dún. Nípu chían iarsin gním adchúaid **Fergus** indossa co n-derna-som bét n-aile. Dia forgéni **Cauland** cerdd óegidacht do **Chonc*h*obur**, asbert **Cauland** íarom nábad sochaide no bertha chucai áir nípu du thír ná ferund dó a fuirec dorigni acht do thorud a dá lám & a tharnaguir. Luid **Conchobar** íarom & cóeca cairptech imbi do neoch {FOLIO 60b} ba sruthem & ba h-aeregdu inna caurad. Adell **Conchobar** laiss íarom a cluchemag. Ba bés dano dó do grés a n-adall & a tadall, oc techt & oc tuidecht, do chuingid a bennachda cosna maccu. Co n-accai íarom **Coin Culaind** oc áin líathróti{LU lines 4984-5016}{YBL lines 495-527} --- p.18 553] frisna trí cóectu mac, & birt a ráena forru. In tan ba h-áin phuill dognítis, no línad-som in poll día líathrótib & ní chumcaitis in meic a ersclaige. In tan batir h-éseom ule dobidctis in poll, arachliched-som a óenur conná téged cid óenlíathróit ind. In tan bá n-imt*h*rascrad dognítís, dorascrad-som na trí cóectu mac a óenur & ní chomraiced imbi-seom lín a t*h*rascartha. In tan dano bá n-imdírech dognítis, dosnérged-som uli co m-bítís tornochta, & nocon ructaís-seom immorro cid a delg asa brot-som nammá. Ba h-amra la **Conchobar** aní sin. Asbert-side in eterbíad a gnimu acht tised dó co áes ferdatad. Asbert cách etardabíad. Asbeir **Conc*h*obar** fri **Co*in* Culaind**:’ ‘ Tair lem ,’ ‘ol sé,’ ‘ dond fleid día tíagom dáig ot áegi .’ ‘ Nimda sát*h*ech dom c*h*luchi béos, a bobba **Conchobair**,’ ‘ol in gilla.’ ‘ Ragat-sa infar n-díaid .’ ‘Ó ráncatár uli íarom don*d fleid*, asbert **Cauland** fri **Conc*h*obar**:’ ‘ In frithálid nech infar n-díaid? ’ ‘ol sé.’ ‘ Náthó, ’ ‘ol **Conchobar**. Nírbo chuman laiss dál a daltai inna díaid.’ ‘ Atá árchú lem-sa, ’ ‘ol **Culand**,’ ‘ Tri slabrada fair & triar cacha slabraide. A h-**Espáin** dosfucad. Léicther de dáig ar n-indili & ar cet*h*ra, & dúntar in less .’ ‘Tic in gilla fo sodain. Fónópair in cú. Nos fethed-som a cluche colléic. Focherded a líathróit & focherded a loirg ina díaid co m-benad in líathróit. Níbo móo in band oldás a chele. Ocus focheird a bunsaig inna n-díaid conda gebed re totim. Ocus níro t*h*airmesc a c*h*luchi immi ce ro boí in cú ocá ascnam. Torbais **Conchobar** & a muintir anísin connárbo étir leó a n-glúasacht. Indar leó ní faircbitís i m-bethaid ara cind cid ersloicthe in less. In tan didiu dolluid in cú chucai-seom, focheird-seom úad a líathróit & a loirg, & frisindle in coin cona díb lámaib .i. dobeir indara láim dó fri ubull brágat in chon ; dobeir araile fria chúl. Bentai frisin corthe inna farrad co sescaind cach ball de a lethe. Mad iar n-arailiu *slicht* immorro is a líat*h*róit ro lá-som inna beólu co r-ruc a inathar thrít.{LU lines 5017-5042}{YBL lines 528-553} --- p.19 588] Comérgit **Ulaid** ara ammus, araill díb for les araill for dorus liss. Damberat i n-ucht **Conchobair**. Fochertar armgrith mór leó .i. mac sethar ind ríg do folmaisiu a báis. Dothéit **Culand** issa tech la sodain. {FOLIO 61a}’ ‘ Fo chen duit, a maccáin, fo déig cridi do máthar. Messe immorro, ní mád airgénus fleid. Is bethu immudu *mo bethu* & is trebad immaig mo t*h*rebad i n-degaid mo chon. Conággaib ainech & anmain dam-sa, ’ ‘ol sé,’ ‘ in fer muintire ruccad úaim .i. mo chú. Robo dín & dítiu díar feib & ar n-indili. Ropo imdegail cacha slabra dún eter mag & tech .’ ‘ Ni mór bríg sin trá, ’ ‘ol in gilla.’ ‘ Ebéltair culén din chúani chétna lem-sa duit, & bíam cú-sa do imdegail do chethra & dot imdegail féin colléic cor ása in cú h-ísin & corop ingníma. Ocus imdíus *-s*a **Mag Murthemne** uile. Noc*h*o m-bérthar úaim-se éit ná h-alma ass manip aurderg lim-sa .’ ‘ Bid **Cú C*h*ulaind** t' ainm-siu íarom, ’ ‘or **Cathbad**.’ ‘ Maith lem cid ed mo ainm, ’ ‘ol **Cú**. Fer dorigni sin amdar lána a sé blíadna, nípu machdad cé dorónad-side dagním ind inbuid sea in tan ata lána a secht m-blíadna déc,’ ‘ol **Conall Cernach**.’ ### Aided trí mac **Nechta Scéni** inso sís. ‘Dogéni fecht *n-* aile dano,’ ‘ol **Fiacha** mac **Fir febe**. Boí **Cathbad** druí h-i fail a meic .i. **Conchobair** meic **Nessa**. Cét fer n-déinmech dó oc foglaim druídechta úad, is é lín doninchoisced **Cathbad**. Íarmifoacht araili dia felmaccaib do sudiu cid díambad maith a l-lá sa. as-bert **Cathbud** ócláech no gébad gaisced and forbíad a ainm h-**Érind** co bráth ar gním gascid & no mértaís a airscéla co bráth. Rochlunethar **Cú Chulaind** aní sin. Dothéit co **Conchubar** do chuingid gascid. Asbeir **Conchobar**:{LU lines 5043-5067}{YBL lines 554-579} --- p.20 618] ’ ‘Cia dorinchoisc sén duit?’ ‘Mo pobba **Cathbad**, ’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘Rofetammar ém, ’ ‘ol **Conchobar**. Dobeir gaí & scíath dó. Bertaigthus for lár in taige conná ternó ní dona cúic gaiscedaib déc no bítís di imforcraid h-i tegluch **Conchobair** fri maidm n-airm nó fri gabáil n-gaiscid do neoch. Co tardad dó gaisced **Conchobair** féin. Falloing-side immorro éseom & bertaigthi h-é & bennachais in ríg bá gaisced & asbert:’ ‘ Céin mair túaith & cenél díanid rí in fer assa h-arm so .’ ‘Dafic íarom **Cathbad** chucu & asbeir:’ ‘ In gaisced gebes in gilla? ’ ‘or **Cathbad**.’ ‘ Ed, ’ ‘ol **Conchobar**.’ ‘ Ní sirsan do mac a máthar ém, ’ ‘ol sé.’ ‘ Ced ón, nach tussu ém donarchossaig? ’ ‘ol **Conchobar**.’ ‘ Nách mé écin, ’ ‘ol **Cathbad**.’ ‘ Cid dochana duit in bréc do imbirt form, a siriti? ’ ‘ol **Conchobar** fri **Co*in* Culaind**.’ ‘ A rí **féne**, ní bréc, {FOLIO 61b}’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘ Is h-é dorinchoisc *sén* dia felmacaib imbúarach & rachúala-sa fri h-**Emain** andess, dodeochad-sa chucut-su íarom .’ ‘ Is maith ane in láa, ’ ‘ol **Cathbad**.’ ‘ Is glé bid airdairc & bid animgnaid intí gébas gaisced and acht bid duthain nammá .’ ‘ Amra brígi són! ’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘ Acht ropa airderc-sa, maith lim cenco beind acht óenlá for domun .’ ‘A l-láa n-aile imchomairc araile fer dona druídib cid díambo maith a l-lá sin.’ ‘ Nech no ragad h-i carpat and, ’ ‘for **Cathbad**,’ ‘ forbíad a ainm h-**Érind** co bráth .’ ‘Roclunithar íarom **Cú C*h*ulaind** sin. Dothét-side co **Conchobar** co n-epert fris:’ ‘ A popa **Conchobair**, ’ ‘ol sé,’ ‘ carpat dam-sa .’ ‘Dobeir-side carpat dó. Forrurim a láim eter dí fertais in c*h*arpait co m-mebaid in carpat. Brissis in dá c*h*arpat déac in cruth sin. Doberar dó íarom carpat **Conchobair**. Foloing-side h-éseom. {LU lines 5068-5095}{YBL lines 580-609} --- p.21 653] Téit isin carpat iar sudiu & ara **Conchobair** leiss. Imsoí in t-ara .i. **Ibor** a ainm-side, in carpat foí-seom.’ ‘ Tair asin charpat fechtsa, ’ ‘ol in t-ara.’ ‘ It cóema na h-eich .’ ‘ Am cóem-sa dano, a maccán, ’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘ Tair riun*n* timchell n-**Emna** nammá, & rot bía a lúag airi .’ ‘Téit ón dano in t-ara & cotnéicnigidar **Cú Chulaind** iar suidiu co dáirled forsin slige do chelebrad dona maccaib,’ ‘ ocus condam bennachtaís in meic .’ ‘Gáid dó dano co táirled in sligid dorísi. Ó tháncatár ón dano, asbert **Cú Chulaind** frisin n-araid:’ ‘ Indaig brot forsin n-echraid trá, ’ ‘ol sé.’ ‘ Ced leth ón? ’ ‘ol in t-ara.’ ‘ Céin adindain in t-slige, ’ ‘or **Cu Chulaind**. Tecait di sudiu co **Slíab Fúait**. Forreccat **Conall Cernach** and. Do **Chonall** dano dorala imdegail in chóicid a l-lá sin, fo bíth no bíid cach láth gaile do **Ultaib** a l-lá h-i **Sléib Fúait** fri snádud neich dothíssad co n-airchetul nó do chomroc fri fer, combad and sin condrístá fris arná téised nech dochum n-**Emna** cen rathugud.’ ‘ Do sonmigi sin trá ’ ‘or **Conall**.’ ‘ Rob do búaid & choscor .’ ‘ Eirg-siu trá, a **Chonaill**, don dún & rom léic-sea oc forairi sund colléic, ’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘ Bid lór són, ’ ‘or **Conall**,’ ‘mád fri snádud neich co n-airchetul. Mád do chomruc fri fer immorro, is rom són dait-siu co se béus .’ ‘ Bés nípu h-écen ón etir, ’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘ Tíagam etarphort, ’ ‘ol **Cú Chulaind**,’ ‘ do déscin úan for fertais **Locha Echtra**. Is gnáth airiseom óc féne and .’ ‘ Is maith lim, ’ ‘or **Conall**. Tíagait ass íarom. Focheird-seom cloich asa thábaill co m-mebaid fertas carpait **Conaill Chernaig**.’ ‘ Cid frisind rolais in cloich, a maccáin? ’ ‘or **Conall**.’ ‘ Do phromad mo lám & dírge mo urchair, ’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘ Ocus is bés dúib-si far n-**Ultaib** ní réidid tar églinde. Airc-siu do **Emain** aridisi, a phopa **Conaill**, & rom léic-se sund oc forairi .’ ‘ Maith lim dano, ’ ‘or **Conall**. {LU lines 5096-5122}{YBL lines 610-638} --- p.22 687] Ni dechaid {FOLIO 62a} **Conall Cernach** sech in magin *sin* iar sudiu. Téit **Cú Chulaind** ass íarom do **Loch Echtra** & ní fuaratar nech and ara chiund. Asbert in t-ara fri **Coin Culaind** ara n-urthaitís do **Emain** co társitís ól and.’ ‘ Acc, ’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘ Ced slíab inso thall? ’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘ **Slíab Monduir*n*d**, ’ ‘ol in t-ara.’ ‘ Tiagam co rísam, ’ ‘ol **Cú Chulaind**. Tíagait íarum co r-ráncatár. Iar riachtain dóib in t-slébe, imchomarcair **Cú Chulaind** íarom:’ ‘ Cia carnd n-gel inso thall i n-úachtor in t-slébe .’ ‘ **Findcharnd**, ’ ‘ol in t-ara.’ ‘ Ced mag aní thall? ’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘**Mag m-Breg**, ’ ‘ol in t-ara. Adfét dó dano ainm cech prímdúne eter **Themair** & **Cenandas**. Adfé*t* dó chétamus a n-íathu & a n-áthu, a n-airdirci & a treba, a n-dúne & a n-arddindgnu. Inchoscid dó dano dún trí mac **Nechta Scéne** .i. **Fóill** & **Fandall** & **Túachell** a n-anmand-aidi.’ ‘ Indat éside asberat, ’ ‘or **Cú Chulaind**, nách móo fil do **Ultaib** i m-bethaid oldás ro m-beótar-som díb? .’ ‘ At é écin, ’ ‘ol in t-ara.’ ‘ Tíagom conda rísam, ’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘ Is gúais dúnn ém, ’ ‘ol in t-ara.’ ‘ Ní día imgabáil ám tíagma, ’ ‘ol **Cú Chulaind**. Tíagait ass íarom & scorit a n-eochu oc commor mána & aba allandess úas dún a chéle. Ocus sréthe in n-id boí forsin corthe róut a láma isin n-abaind & léicthe la sruth dáig ba coll n-g*e*isse do maccaib **Nechta Scéne** aní sin. Arigit-side íarom & dothíagat a n-dochum, contuli **Cú Chulaind** íarom ocon chorthe iar lécud ind ide frissin sruth & asbert frisin n-araid:’ ‘ Ním dersaige fri úathad, nom díusca immorro fri sochaide .’ ‘Ba h-imecal immorro in t-ara colléic & indlid-side a c*h*arpat & dosrenga a fortgae & a forgaimniu ro bátár fo **Choin Culaind** úair nách rolámair a dúscad. Dáig asbert **Cú Chulaind** fris -*s*eom ar thús nách dúsced fri h-úat*h*ed.{LU lines 5123-5153}{YBL lines 639-670} --- p.23 721] Tecait íarom meic **Nechta Scéne**.’ ‘ Cia fil sund? ’ ‘ol fer díb.’ ‘ Mac bec dochóid indiu ar esclu h-i carpat,’ ‘ol in t-ara.’ ‘ Nípo do soinmige, ’ ‘ol in láech,’ ‘ & nírop do fechtnaige dó a chétgabáil gaiscid. Ná bíd inar tír & ná gelat ind eich and ní as mó, ’ ‘ol in láech.’ ‘ Atát a n-éssi im láim-sea, ’ ‘ol in t-ara.’ ‘ Nírbo lat-su tollem écraite fris, ’ ‘ol **Ibar** frisin láech,’ ‘ & attá dano in mac ina chotlud .’ ‘ Nímda mac écin, ’ ‘or **Cú Chulaind**,’ ‘ acht is do chuingid chomraic fri fer dodeochaid in mac fil and .’ ‘ Is sain lim-sa ón, ’ ‘ol in láech.’ ‘ Bid sain duit-siu innossa issind áth ucut, ’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘ Is tacair dait trá, ’ ‘or in t-ara.’ ‘ Foichle in fer dotháet ar do chend, **Foill** a ainm, ’ ‘or sé,’ ‘ ar mani thetarrais issin chétforgam, ní therarrais co fescor .’ ‘ Tongu do dia toinges mo thúath, nocon imbéra-som for **Ultu** a cles sin dorísse {FOLIO 62b} diano tárle mánaís mo phopa **Con*h*obair** as mo láim-sea. Bid lám deóraid dó .’ ‘Sréthis fair íarom in sleg co m-mebaid a druim trít. Dobeir leiss a fodb & a c*h*end íar sudiu.’ ‘ Foichle in fer n-aile dano, ’ ‘ol in t-ara.’ ‘ **Fannall** a ainm-side. Ní trummu do*n*essa in n-usce oldás ela nó fandall .’ ‘ Tongu-sa dano nocon imbéra-som for **Ultu** in cles sin doríssi, ’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘ Atconnarc-su ém, ’ ‘ol sé,’ ‘ indas imatíag-sa in lind oc h-**Emain** .’ ‘Condrecat íarom issind áth. Gonaid-som dano in fer sin & dobert a chend & a fodb lais.’ ‘ Foichle in fer n-aile dotháet chucut, ’ ‘ol in t-ara.’ ‘ **Túachell** a ainm. Ní lessainm dó dano ar ní thuit di arm etir .’ ‘ Ondar dó-ssom in del chlis día mescad, conid n-derna rethederg de, ’ ‘or **Cú Chulaind**. Sréthius fair íarom in sl*e*ig conid rallá ina chomsudiu. Dolluid a dochum íarom & benaid a chend de. Dobert **Cú** íarom a chend & a fodb laiss dia araid fadessin. Co cúala íar sudiu foíd a m-máthar ina n-díaid .i. **Nechta Scéne**. Dobeir a fodb di sudiu & dobeir na trí cind laiss inna charput, & asbert:’ ‘ Ní fuicéb trá mo choscur, ’ ‘ol sé, co r-ríus **Emain Macha**.{LU lines 5154-5179}{YBL lines 671-700} --- p.24 759] ’ ‘Documlat ass íarom cona coscor. Is and sin asbert **Cú Chulaind** frisin n-araid:’ ‘ Dorar*n*gertais-siu dagérim dúnd, ’ ‘ol **Cú Chulaind**,’ ‘ & rosnecam a less indossa di ág in tressa & inna íarra fil inar n-díaid .’ ‘Imríadat íarom co **Slíab Fúait**. Ba h-é lúas ind érma donucsat iar m-**Bregaib** íar n-grísad ind arad co togrennitís ind eich fón charpat in *n-* gaíth & inna eónu for lúamain & co táirthed **Cú Chulaind** in n-urchur dolléced asa thailm ríasú rísad talmain. Iar riachtain dóib **Slébe Fúait** forrecat alma n-oss n-and ara ciund.’ ‘ Cissi slabrai in díscer sa thall? ’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘ Oiss alta, ’ ‘ol in t-ara.’ ‘ Cia de, ’ ‘or **Cú Chulaind**,’ ‘ bad ferr la **Ultu**, a m-marb nach áe do breith dóib nó a m-beó? .’ ‘ Is inganto a m-beó, ’ ‘ol in t-ara, dóib. Ní cach óen condric samlaid. A m-marb immorro ni fil úadib-seom ónach ric. Ní chumci-siu ón a beó nach áe do br*e*ith, ’ ‘ol in t-ara.’ ‘ Cumcim écin, ’ ‘ar **Cú**.’ ‘ Indaig brot forsna eochu isin mónai .’ ‘Dogni in t-ara ón aní sin. Glenait ind eich isin mónai íarom. Taurlaing **Cú Chulaind** & gabaid in n-oss ba nessom dó & bá caímem díb. Slaittius sethnón na móna & dammainti fo chéthóir. Cumrigis eter dá fert in c*h*arpait. Co n-accatár ní, éill n-gésse ara ciund atheroch.’ ‘ Cia de bad ferr la **Ultu**, ’ ‘or **Cú Chulaind**,’ ‘ a m-beó nó {FOLIO 63a} a m-marb dóib? .’ ‘ Is a m-beó beres a n-as beódu & a n-as ségundo, ’ ‘ol in t-ara.’ ‘Lát*h*raid **Cú** íarom cloich mbic forna eónu co m-bí ocht n-eónu díb. Inláa afrithisi cloich móir, co m-bí dá én déc díib. Tria tháithbémmend trá insin uli.’ ‘ Tecmall na h-eónu dún trá, ’ ‘ol **Cú** fría araid.’ ‘ Mád messe dig día tabairt, ’ ‘or sé,’ ‘ conclichfe in dam allaid fort-so .’ ‘ Ní réid dam a t*h*echt ém, ’ ‘ol in t-ara.’ ‘ ro dássed imna eochu conná dichtim seccu. Ní étaim dano techt sech nechtar{LU lines 5180-5206}{YBL lines 701-728} --- p.25 792] in dá roth iarndae in c*h*arpait ara fáebraige, & ni dichtim dano sech in dam ar ro lín a c*h*ongna eter dí fert in c*h*arpait ule .’ ‘ Cing-siu amend día c*h*ongno, ’ ‘or **Cú**.’ ‘ Tongu-sa do dia toingte **Ulaid**, clóenad clóenfat-sa mo c*h*end fair nó in t-súil dogén-sa fris, nocon focher cor día chind riut & noco lémaither a glúasacht .’ ‘Dogníth són íarom. Conrig **Cú Chulaind** inna ésse & tecmalla in t-ara inna h-eónu. Conreraig **Cú Chulaind** íar sin inna h-eónu di thétaib & refedaib in c*h*arpait. Conid samlaid siu luid do **Emain Macha**: dam allaid i n-díaid a charpait & íall gésse oc folúamain úassa & trí cind inna c*h*arput.{C lines 1-17} Recait iar sin co **Emain**.’ ‘ Carptech dorét far n-dochum, ’ ‘ol in dercaid i n-**Emain Macha**.’ ‘ Ardáilfe fuil laiss cach dune fil isind lis mani foichlither & mani dichset mná ernochta friss .’ ‘Tossoí-som íarom clár clé a c*h*arpait fri h-**Emain** & ba gess di aní sin. Ocus asbert **Cú Chulaind**:’ ‘ Tongu do dia toingte **Ulaid** mani étar fer do gleó frim-sa, ardáilfe fuil lim cach áein fil isin dún .’ ‘ Mná ernochta ara chend! ’ ‘ar **Conchobar**. Tothéit iarom bantrocht n-**Emna** ara chend im **Mugain** mnaí **Conchobair** meic **Nessa**, & donnochtat a m-bruinni friss.’ ‘ It é óic inso condricfat frit indiu, ’ ‘or **Mugain**. Foilgis -*s*eom a gnúis. La sodain atnethat láith gaile **Emna** & focherdat i n-dabaig n-úarusci. Maitti immi-seom in dabach h-ísin. in dabach aile dano in ro lád, fichis dornaib de. In tress dabach i n-deochaid iar sudiu, fosngert-side combo chuimsi dó a tess & a fuacht. Dotháet ass íarom & dobeir ind rígan íar sudiu .i. **Mugain**, bratt n-gorm n-imbi & delg n-argit n-and & léne chulpatach. Ocus suidid fo glún **Chonchobair** íarom, & ba sí sin a lepaid do grés iar sudiu. {LU lines 5207-5231}{YBL lines 729-753}{C lines 18-48} --- p.26 852] Fer dorigni sin inna sechtmad blíadain,’ ‘ol **Fíachna** mac **Fir febe**,’ ‘nípo machdad cia chonbósad-side for écomlond & cia nodragad for comlond in tan ata lána a sé blíadna déc indiu.’ ### Slicht sain so co aidid n-**Órláím**. {FOLIO 63b} ‘Tíagam ass trá h-ifechtsa,’ ‘or **Ailill**. Roecat íarom **Mag Mucceda**. Benaid **Cú Chulaind** omnae ara ciund i sudiu & scríbais ogum ina taíb. Iss ed ro boí and: arná dechsad nech sechai co ribuilsed err óencharpait. Focherdat a pupli i sudiu & dotíagat día léimim ina carptib. Dofuit trícha ech oc sudiu & brisiter trícha carpat and. **Belach n-Ane** íarom iss ed ainm na maigni sin co bráth.’ ### Aided **Fraích**. ‘Bíit and co ara bárach. Congairther **Fráech** dóib.’ ‘Tonfóir, a **Fraích**,’ ‘ol **Medb**.’ ‘Díscart dín*n* in n-écin fil fornd. Eirg dúnd ar cind **Con Culaind** dús in comrasta fris. Tocumlai ass mattain muich nónbor co m-boí oc **Áth Fúait**. Co n-acca in n-óclaig ocá fothrucud isind abaind.’ ‘Anaid sund,’ ‘or **Fráech** fria muintir,’ ‘conid rolur-sa frisin fer n-uccut. Ní maith i n-usciu,’ ‘or sé. Tíscaid a étach de. Téit isin n-usci a dochum.’ ‘Ná tair ar mo chend-sa,’ ‘or **Cú**.’ ‘Atbéla de, & is tróg lim do marbad.’ ‘Ragat óm,’ ‘ol **Fráech**,’ ‘co comairsem isind usciu, & bad chert do c*h*luchi frim.’ ‘Committi són amal bas maith latt,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Lám cechtar náthar immáraile,’ ‘or **Fráech**. Atnagait co céin móir oc imtrascrad forsind usci, & bátir **Fráech**. Tanócaib súas afrithisi.{LU lines 5232-5255}{YBL lines 754-778}{C lines 49-72} --- p.27 850] ’ ‘In dul so,’ ‘or **Cú**,’ ‘in *n-* didma th' anacol?’ ‘Noco didem,’ ‘or **Fráech**. Atnaig **Cú** foí atherruch conid appad **Fráech**. Tocurethar for tír. Berait a muinter a cholaind co m-boí isin dúnud. **Áth Fraích** iss ed ainm ind átha sin co bráth. Coínti a n-dúnad n-ule **Fráech**. Co n-accatar banchuri i n-inaraib úanib for colaind **Fraích** meic **Idaid**. Focessat úadib issa síd. **Síd Fraích** ainm in t-sída íarom.’ ### Lingid **Fergus** darsin n-omnai ina charput. ‘Tíagait co m-bátar oc **Áth Táiten**. Toscara **Cú** sessiur díb and .i. sé **Dúngail Irruiss**. Tíagait ass íarom co m-bátar h-i **Fornocht**. Culén la **Medb**, **Baiscne** a ainm. Lécid **Cú** irchor fair co m-bert a chend de. **Druim Baiscne**ainm inna maigni sin íarom ó sín immach.’ **[[H](#H)]** ‘Mór in cuitbiud dúib,’ ‘ol **Medb**,’ ‘can tophund na erri angceóil ucut fil 'co for n-guin.’ ‘Doberat-som íarom topund fair iar sin coro brisiset fertsi a carpat oca.’ **[[M](#M)]** ### Aided **Órláim**. ‘Dothíagait ass dano tar **Iraird Culend**ara bárach. Dosléci **Cú Chulaind** ríam. Dofuric araid n-**Órláim** meic **Ailello** & **Medba** i **Tamlachtai Órláim**fri **Dísiurt Lóchait** antúaid bicán oc béim feda and. — Mád iar n-araili slicht immorro is fertas carpait **Con Culaind** ro maid & is do béim fertas dochóid in tan cotránic fri araid n-**Órláim**. Is é in t-ara ros ben na fertsi mad íarsin t-slicht sa.’ ‘Is nephnár a n-dogníat **Ulaid** másat é file sund {FOLIO 64a} t*h*all,’ ‘ol **Cú**,’ ‘céin file in slóg fora tairr.’ ‘Téit-seom cosin n-araid día chosc. Indar leis ba di **Ultaib** dó. Co n-accai in fer oc béim feda .i. fertas carpat.{LU lines 5256-5278}{YBL lines 779-804}{C lines 73-98} --- p.28 880] ’ ‘Cid dogní sund?’ ‘ol **Cú**.’ ‘Fertse carpat do béim,’ ‘ol in t-ara.’ ‘Ro brisisem ar carpat oc tofund na ailite ucut **Con Culaind**. Congná frim,’ ‘ol in t-ara’ ‘Déca nammá in bá teclaim na fertas dogéna fa na n-imscot*h*ad.’ ‘Bid a n-imscot*h*ad ém,’ ‘ol **Cú**. Imscothis íarom na fertse culind tria ladra a glac h-i fíadnaissi a chéli conda cermnastar eter rúsc & udbu.’ ‘Nip sí th' opar c*h*omadas dobiur fort,’ ‘ol in t-ara. Bá-dn-imomon- side.’ ‘Can duit?’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘Ara **Órláim** meic **Ailella** & **Medba**,’ ‘or sé.’ ‘Ocus tussu?’ ‘ol in t-ara.’ ‘**Cú Ch*u*laind** mo ainm-se,’ ‘ol sé.’ ‘Romairgge són ém,’ ‘ol in t-ara.’ ‘Ní ágither ní,’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘Cáit atá do thigerna?’ ‘or sé.’ ‘Atá isind fertai ucut,’ ‘ol in t-ara.’ ‘Coisle didiu as immalle frim,’ ‘ol **Cú Chulaind**,’ ‘ar ní gonaim-sea aradu etir.’ ‘Téit **Cú Chulaind** dochom n-**Órláim**. Gontai & benaid a chend de & ros ecroth a chend frisin slúag. Dobeir in cend for muin ind arad íar sin & atbert:’ ‘Beir latt sin,’ ‘or **Cú**,’ ‘& tési don dúnud amlaid. Manip samlaid téis, roticcba cloch úaim-se asin tailm.’ ‘A n-dochóid i n-occus don dúnud tísca a cend día muin & adfét a imtechta do **Meidb** & **Ailill**.’ ‘Ní fríthid bid eissíne ém,’ ‘ol sí.’ ‘Ocus asrubairt mini thucaind for mo muin dochom in dúnaid, brisfed mo chend form-sa co cloich.’ ### Aided trí mac n-**Gárach**. ‘Ansait íar sin trí meic **Gárach** fora n-áth. It é a n-anmand-side .i. **Lon** & **Úala** & **Díliu**. **Mes Lir** & **Mes Láech** & **Mes Lethan** a trí n-araid. Ba foróil leu a n-dorigni{LU lines 5279-5307}{YBL lines 805-831}{C lines 99-126} --- p.29 911] **Cú Chulaind** .i. dá macdal*t*a ind ríg do goin & a mac & crothad in chind frisin slóg. Co rubaitís **Coin Culaind** tara ési & co n-dergabtaís a n-óenur a n-imneth sin din t-slóg. Bentatar trí fidot día n-ar*a*daib co róiltis glied fris a s- sessiur. Nos gegoin-seom uli íarom úair ro brisiset fír fer fair. Ro boí ara **Órláim** in tan sin iter **Ailill** & **Meidb**. Tanettat **Cú** cloich fair co mebaid a chend co tánic a inchind fora chlúasa .i. **Fer Tedil** a ainm. Ní fír trá amlaid sin ná marbad **Cú** aradu. Ní marbad ém cen chinaid cip innus.’ ### Aided in togmaill & in pheta eóin. ‘Bágais **Cú Chulaind** h-i **Méthiu**port iar sin i n-acciged **Ailill** nó **Medb**, fochichred cloich asa thábaill forru. Dogní-som ón dano .i. doléci cloich assa thailm co n-ort in togmall boí for gúalaind **Medba** frisin n-áth andess. Is de atá **Méithe Togmaill**. Ocus ort in n-én boí for gúalaind **Ailella** fri áth antúaid. Is de atá **Méthe n-Eóin**. — Nó dano is for {FOLIO 64b} gúalaind **Medba** bátár immalle eter togán & én, & is a cind bentatár na urchora díb. Báite dano **Reúin** ina loch. Is de atá **Loch**Reóin****.’ ‘Ní cían úaib atá far céle,’ ‘or **Ailill** frisna **Mane**. Ataregat-side súas & immusdécat. In tan siasatár-som dano atheroch, benaid **Cú** fer díb co m-mebaid a chend fair.’ ‘Ní ma lodsaid dó. Níba adas far m-braisse,’ ‘or **Máenén** drúth.’ ‘Dobéraind-se a c*h*end de.’ ‘Tolléci **Cú** cloich dó co m-mebaid a c*h*end fair. Is amlaid trá ro marbthá in luc*h*t sin: **Órlám** chétumus ina dind ; trí meic **Gárach** fora n-áth ; **Fer Tedil** ina dedlib ; **Máenán** ina dind.’ ‘Tongu do dia toingthe mo t*h*úath,’ ‘ol **Ailill**,’ ‘fer dogéna a écnach sund, dagén-sa dá leth de. Taít ass eter láa & aidchi chena dúnd,’ ‘or **Ailill**,’ ‘co rísam **Cúal*n*gi**. Mairfid in fer sa dá trian for slúaig fón n-innas sa.’{LU lines 5308-5338}{YBL lines 832-862}{C lines 127-165} --- p.30 942] ‘Is and sin dosnáncatár cruitti **Caínbili** ó **Ess Rúaid** día n-airfitiud. Indar leó ba du thoscélad forru ó **Ultaib**. Doberat toffund forru co l-lotár rempo i n-delbaib oss íarom isna coirthib oc **Líac Mór** antúaid, ar roptar druíd co móreólas.’ ### Aided **Lethain**. ‘Dagéini dano **Lethan** fora áth for **Níth** la **Conailliu**. Anais cadessin ara chind **Con Culaind**. Bá sáeth laiss a n-dogéni **Cú Chulaind**. Ésgid dano **Cú Chulaind** a chend di sudiu ; conid fácab laiss. Is de atá **Áth Lethan** for **Níth**. Ocus memdaitir a carpait léu oc comrac forsind áth inna farrad. Is de atá **Áth Carpat**. Docer **Mulcha**, ara **Lethain**, isin gúala fil etarro. Is de atá **Gú*a*lo Mulchai**. Céin bátár didiu in t-slóig oc tochim **Maige Breg**, forrumai **Allechtu** colléic, noch is í in **Mórrígan** són i n-deilb eúin co m-boí forsin chorthi h-i **Temair Cúalngi** & asbert frisin tarb:’ [r.] ‘In fitir in dub dusáim can eirc n-echdaig dál désnad fiacht fíach nad eól ceurtid namaib ar túaith **Brega** bíth i n-daínib tathum rún rofíastar dub día n-ísa maí muin tonna fér forglass for laich lilestai áed ág asa mag meldait slóig scoith nía boidb bógeimnech feochair fíach fir máirm rád n-ingir cluiph **Cualnge** coigde día bás mórmacni iar féic muintire do écaib. ’[r. ends] ‘Luid in tarb íarom & cóeca samasca imbi co m-boí h-i **Sléib Chulind**, & luid a búachaill ina díaid, **Forgemen** a ainm. Focheird de na tri cóecta mac no bítís oc cluchiu fair do grés, & marbais dá trian a macraide & concechlaid búrach h-i **Tír Marccéni** h-i **Cúalngi** ré techt. {FOLIO 65a} Ní rubai **Cú Chulaind** nech eter an **Sailiu Imdorthi** h-i crích **Conailli** co ráncatár **Cúailngi**. Baí **Cú Chulaind** íarom h-i **Cuinc*h*iu** .i. arbágais íarom *airm* i n-acciged **Meidb**, no tróistfed lais in cloich fria cend. Nírbo réid dó-som ón, ar is amlaid imthéged **Medb** & leth in t-slóig impe & amdabach scíath úasa cind.’ {LU lines 5339-5363}{YBL lines 863-888}{C lines 166-190} --- p.31 973] ### Aided **Lócha** inso. ‘Luid didiu inailt do **Medb**, **Lóchu** a ainm, do thabairt uisce, & bantrocht mór impe. Indar la **Coin Culaind** bá sí **Medb**. Sraíthius di c*h*loich a **Cuinc*h*iu** conda ort ina réid. Is de atá **Réid Lócha** h-i **Cúalngiu**. A **Findabair Chúalngi** fosdáilset in t-slóig & adachtatár in crích h-i tenid. Doinólat a m-baí di mnáib & maccaib & ingenaib & búaib hi **Cúalngiu** h-i teclom co m-bátár h-i **Findabair** uli.’ ‘Ní ma lodsaid dó,’ ‘ol **Medb**.’ ‘Ní acciu in tarb lib.’ ‘Ní fil isin chóiciud etir,’ ‘or cách. Congairther **Lóthar** dóib, búachaill do **Medb**.’ ‘Cate in tarb,’ ‘or sí,’ ‘in dóig latt?’ ‘Isam ómun ara aisnéis,’ ‘ol in búachaill.’ ‘Ind adaig,’ ‘or sé,’ ‘dochótár **Ulaid** ina nóendin, dolluid & trí fichit samaisce imbi conid fil i n-**Dubc*h*airiu Glinne Gatt**.’ ‘Ergid,’ ‘or **Medb**,’ ‘& berid gatt eter cach n-dís úaib.’ ‘Dogníat ón íarom. Is de attá **Glend n-Gat** forsin glind sein. Doberat íarom in tarb co m-baí in **Findabair**. Áit i n-accai in búachail .i. **Lóthor**, tofóbair cucai co m-bert a inathar ass fora bennaib & tofóbair cona t*h*rí cóectaib samaisce a n-dunad co n-appad cóeca láech laiss. Conid Aided **Lóthair** ar Tána sin. Luid úadib in tarb iar sin asin dúnud & ní fetatar cid dochóid úadib & ba méla leó. Ro íarfacht **Medb** in buachaill dóig leiss cáit i m-baí in tarb.’ ‘Dóig lem bád i n-díamraib **Slébe Culind** no beth.’ ‘Tintaíset íarom amlaid sin íar n-indred **Chúalngi** & ní fúaratár in tarb n-and. Conéracht **Glaiss Chruind** friu i n-enna crand co féotár fuirri, & asbert **Medb** fri drécht día muintir ara tístais taris.’ {LU lines 5364-5398}{YBL lines 889-919}{C lines 191-221} --- p.32 1002] ### Aided **Úalaind**. ‘Luid láech amra ara bárach, **Úalu** a ainm. Gabais liic móir fri*a* ais do thecht darsin n-usce. Dochorastár in glaiss for cúlu oss é cona liic fora thairr. Atá a lecht & a lía forsin t-sligi ocon glais .i. **Lía **Úaland**** a ainm. Lotar íarom timchell **Glaisse Cruind** co r-rici in topor, & docóes{FOLIO 65b}tis eter a topor & slíab acht nád étad ó **Meidb**. Ba ferr la sudi techt tar slíab ara marad a slicht and co bráth ar sár for **Ultu**. Ansait trí láa & trí aidchi and sin co cechlatár a n-úir remib, **Bernas Báu Cúalngi**. Is and sin geogain **Cú Chulaind** **Crond** & **Cóemdele**, & ro fer fuire n-imnaise. Atbath cét n-ánrod friss, rind ríg, im **Róan** im **Roae** im dá senchaid na Tána . Cethri ríg ar secht fichtib ríg atbath laiss forsin n-glais chétnai. Dollotar íarom for **Bernas Bó Cúalngi** co folodaib & indilib **Cúalngi** co feótár h-i n-**Glind Dáil Imda** h-i **Cúalngi**. **Botha** a ainm in puirt sin úair dogénsat botha forro and. Do*th*íagat árna bárach do **Cholptu**. Fanóprait tri anfót. Conéracht-side friu dano co m-bert cét cairptech úadib dochom maro. Iss ed ainm in tíre in robáte **Clúain Carpat**. Lotár timchell **Colbta** íarom dochum a thopair do **Bélut Alióin**, co feótár oc **Líasaib Liac**. Iss ed ainm in puirt sin úair doringset líassu fora lóegu and eter **Chúalngiu** & **Conailliu**. Dollotár íarom dar **Glend n-Gatlaig**. Conérracht dano **Glass Gatlaig friu**. **Sechaire** a ainm ríam. **Glas Gatlaig** ó séin úair ba i n-gataib dobertatar a l-lóegu, co feótár i n-**Druim Féne** la **Conailliu**. It é sin trá a n-imthechta ó **Chúalngi** co **Machairi** iarsin t-slicht sa. Dogníat immorro augtair & libair aile córugud aile fora n-imthechtaib a **Findabair** co **Conaille** .i.’ ### Orgain **Chúalngi** inso sís. ‘Atbert **Medb** iar torachtain cáich cona n-gabáil co m-bátár uli hi **Findabair Chúalngi**:’ ‘Randtar in dúnad sund,’ ‘or **Medb**.’ ‘Ní rucfaider ind imirgi se for óenchoí. Tíat **Ailill** la leith na immirgi for ***Slige* Midlúachrae**. Ragmai-ne & **Fergus** for **Bernas n-Ulad**.{LU lines 5397-5425}{YBL lines 920-949}{C lines 222-248} --- p.33 1036] ’ ‘Ní ségda,’ ‘or **Fergus**,’ ‘in leth donroacht dind imirgi. Ní rucfaiter na baí tarsin slíab cen raind.’ ‘Dogníth ón, conid de atá **Bernas Bó n-Ulad**. Is and sin asbert **Ailill** fria araid **Cuillius**:’ ‘Finna dam indiu **Meidb** & **Fergus**. Ní fetur cid rodanuc don choibdin se, & bid fó lim donísed comartha n-úait.’ ‘Dotháet **Cuillius** in tan bátar h-i **Cluichrib**. Ansait ind lánamain fo deóid & lotar ind óic remib. Dotháet chucu **Cuillius** & ní forchúalatár in fer forcsi. Ecmaic boí a chlaideb h-i farrad **Fergusa**. Tánísca **Cuillius** asa thrúaill & fófácaib in trúaill fás. Dotháet **Cuillius** co **Ailill**.’ ‘Ameind,’ ‘or **Ailill**.’ ‘Amne dano,’ ‘or **Cuillius**.’ ‘Undar dait sund comartha.’ ‘Is maith sin trá,’ ‘or **Ailill**. Tibid cechtar de fria chéle.’ ‘Amal dondruimin-so,’ ‘or **Cuillius**,’ ‘is amlaid fosfairnec-sa h-i comlepaid.’ ‘Is dethbir disi,’ ‘or **Ailill**.’ ‘Is ar chobair ocon táin dorigni. {FOLIO 66a} Bá maith bláth in c*h*laidib lat,’ ‘or **Ailill**.’ ‘Atnaig fóth suide isin carput & anart léined imbi.’ ‘Atraig **Fergus** día chlaidiub íarom.’ ‘Aill amai!’ ‘or sé.’ ‘Cid no taí?’ ‘ol **Medb**.’ ‘Olc gním dorignius fri **Ailill**,’ ‘or sé.’ ‘Indnaidid sund co tísa asind fid,’ ‘or **Fergus**,’ ‘& níp machdad lib cid cían co tísor.’ ‘Ecmaic ní fitir **Medb** tesbaid in c*h*laidib. Téit ass & berid claidiub a arad laiss ina láim. Dogní claidiub craind isind fid. Is de atá **Fid Mórdrúalle** la **Ultu**.’ ‘Tiagam ass i n-díaid ar céle,’ ‘or **Fergus**. Cotrecat isin maig a slógaib ulib. Arrócbat a pupli. Congairther **Fergus** do **Ailill** do imbirth fidchille. In tan dolluid **Fergus** don phupull, gabaid **Ailill** gári fris. Asbert **Fergus**: [r.] **Fergus** dixit ’ ‘Fó fer fris tibther | manip sceó mera mórgnímo merthar | airbiur mo chlaidib mache mind | mosdísem calga de **Galión** gáir | manip ed búaid mná misrálastar | di dáil dondlecht | sceó gaib genin almi |{LU lines 5426-5457}{YBL lines 950-982}{C lines 249-280} --- p.34 1072] ét ar mórslúag murechaib | fester do sléib auí **Nessa** níth | do slóg co m-bríg | cosrife medrathu fer. ’[r. ends] [r.] ‘**Ailill** dixit ’ ‘Ná fer báig,’ ‘or **Ailill**,’ ‘dit dith claidib sceó airdib áth brond rig menmonfait ces sóe fére frit gallnai gáir dait deim **Medb** ar iltúatha dothoing fíad ni fairis lim de debuid ar mnáib étsechaib ar cía denat torruídet scéo thadet di cach airm ar céo mórglonnaib fechat. [r. ends] Suid sís trá,’ ‘or **Ailill**,’ ‘co n-imberam fidchell. Is fo chen do thíchtu.’ [r.] ‘**Ailill** dixit ’ ‘Imbeir fidchill sceó búanbach ar bélaib ríg sceó rígnai cluche arafuiretár fo mórslúagu dulecha níbecaumu frit cia thochill berae ar is di íarnantaib cungnas ar rignaib ingenaib am mareóla bés ni gáubu cétchinta for mnaib meldrígi sceó chara **Findabair** **Fergus** rodanae ar búaib búrechaib co slógaib móraib timchella di thuataib techtmóirib co n-ilcruth ríg co m-bruth dracon co anáil *nathrach* co m-béim léoman dethairith tossaig **Fergus** mac **Rossa Róich**. ’[r. ends] ‘Gabsait imbirt na fer fithchille íarom. Adrethsat na firu óir & argait tarsin clár crédumae. co clos **Ailill**’ ‘Ní cóir ríg cóel caíni tria rind umae báis berair is aldu sceó clár airbule islú ataurrid a **Medb** mórglonnach sceó fer sanais fri **Fergus** ar imdígirt cliche cíambre.’ [r.] ‘co cloth ní **Medb**’ ‘Léic de bríathra athig ní déroig ruben sceó atúar atmib macrath mín in éri chuairm nita cailtech esbrethach fritoing di thúatha nitat neúit éiti ar buaib sceó foicherthar di gnússi glanfidir **Fergus**. ’[r. ends] ‘Co cloth **Fergus**. {FOLIO 66b} [r.] **Fergus** dixit .’ ‘All amai,’ ‘or **Fergus**,’ ‘na bríathraib ilib imgonm ar bélaib iltúath sceó anassaib ailfitir sceó sétaib sebortir scéo gáib glanfitir sceó rígaib imgenaiter deraga rofír .i. dogéntar do ríar. [r. ends]{LU lines 5458-5491}{YBL lines 983-1013}{C lines 281-312} --- p.35 1104] ’ ‘Anait and ind aidchi sin. Co cúalatár **Ailill** isin matin ara bárach. [r.] **Ailill** dixit .’ ‘Tofil mórglond ar bélaib mórslúaig fri **Cruind** uisci uí **Nessa** níthu donteilgfet **Fir Ol n-Écmacht** ar fir fuilglassa de fulib méderath fri dáil dondlechtaig sceó mórfer taurcbat iltonna fri níach n-amaulach di **Ultaib** ticfa. ’[r. ends] ‘**Medb** dixit . [r.] **Medb** dixit .’ ‘Ná fer immoráin a meic **Máta** mórúallaig scéo gres erreth a ardaib auralig drongtar fir fertar mná búaib remib cennaib slúag demensatár claidib cech uí muinter céochlessaib imbret sceó damaib ágat scéo mnaib berat arbertat mórslúaig di roí **Chúalngi** contolat in t-slúaig. ’[r. ends] [r.] ‘co cloth **Fergus**.’ ‘Gremmaigther mórchend for bruinniu drochol tíagait ria ríagaib in braiss mórmenmnaig di thúathaib toinget dí rígnaib báiget fri namte agat. ’[r. ends] ‘Co cloth ní **Medb**:’ ‘Déntar, dentar a n-asbeir.’ [r.] ‘**Medb** dixit .’ ‘Fót mám midedar de ilsluagaib cengat cen bá **Ailill** fót chommus tabairther. ’[r. ends] ‘Tocumlat ass do **Glaiss Cruind**. Co cúalatár **Mane** mac **Ailella**:[r.] **Mane** dixit .’ ‘Díam dían léicthir ar fir find cless scéo máthair athair ar búaib bennachaib arciuchlais co r-rís mod de carp-, arscin di búaib ardchles no silis roí. ’[r. ends] [r.] ‘Co cloth ní **Fergus**.’ ‘Na téig a meic mórglonnaig ni bad chomarli berat co ticfa dith chend dit muníul berthair la gilla n-amulach totáet imarrda fri roí búrethar fortoing glaiss boccit cuillte ar silestár i r-richtu airchecht mórglond usci for bádfae di dameib mórslúag ar **Ailill** guinfa dimecfiter **Medb** ilgnússi archel a r-roib rindechaib. [r. ends] Rom lécid-sa com loingis h-i tossuch,’ ‘or **Fergus**,’ ‘ar náro brister fír fer forin gillae, & na baí riund & in slúag inar n-deóid & na mná ina n-díaid-side.’ ‘Co cloth ní **Medb**.{LU lines 5492-5520}{YBL lines 1014-1036}{C lines 313-338} --- p.36 1138] [r.] **Medb** dixit .’ ‘Cluinte a **Fergus** dit inchaib anmain ar búaib aurscaig cot slúagaib maithib ní thelce **Ultu** di thnutaib tairbertha tarcoba a gári i m-**Mag n-Ái** forberi dáil slicht. ’[r. ends] [r.] ‘**Fergus** dixit .’ ‘Aill amai,’ ‘or **Fergus**,’ ‘a **Medb** co m-baísse nat guth cluniur fo thúathaib nim thorais ar nimthá mac moethlig fri gailte ar **Emuin**. Mórbulli for túathaib ni biu rom léic dit leccaib nam iarrair cosin nalaide cúlaid di maith lessa ar fechtaib. ’[r. ends] {FOLIO 67a} ‘Tothét **Cú Chulaind** co m-boí oc **Áth Chruind** ara cind.’ ‘A popa **Lóig**,’ ‘ol sé fria araid,’ ‘dofil na sluagu dún.’ [r.] ‘**Lóeg** dixit .’ ‘Artung-sa déu,’ ‘ol in t-ara,’ ‘firfassa ardchless ar bélaib eirred h-i cocill chumucc for echaib sengaib co cungaib argit co n-drochaib órdaib for búada bertair cichis ar chennaib ríg a conicim toberat búaid aráu scindairecht. ’[r. ends] [r.] ‘**Cú Chulaind** dixit .’ ‘Émde, a **Laíg**,’ ‘or **Cú Chulaind**,’ ‘co n-gaba eissi fri mórbúaid **Mache** ni srengat tar drong fri umed mná muidme tíarmaig derúich mac sceó aitti ailmi fri etnai eocrith sceó **Ailill** **Medba** melleth fri imt*h*echt di éiss roslúagaib.[r. ends] Adeochosa,’ ‘or **Cú Chulaind**,’ ‘inna h-usci do chongnam frim. Ateoch nem & talmuin & **Cruinn** in t-sainrethaig.’ > 1. 1] Gaibid **Crón** cóidech friu > > 2] nís léicfe *i* **Muirthemniu** > > 3] co r-roisc monar **Féne** > > 4] isin t-Sléib túath **Ochaíne**. > ‘La sodain cotnóccaib in t-usci súas co m-boí i n-indaib crand.{LU lines 5521-5549}{YBL lines 1037-1066}{C lines 339-368} --- p.37 1165] Téit **Mane** mac **Ailella** & **Medba** ria cách. Araslig **Cú Chulaind** forsind áth & bátir trícha marcach día muintir isind usci. Toscara **Cú Chulaind** dá sé n-déc n-dagláech díb aitherroch immon n-usciu. Focherdat a puiple icond áth sin. Totháet **Lugaid** mac **Nóis** uí **Lomairc Allchomaig** do acallaim **Con Culaind** trícha marcach.’ ‘Fo chen dait, a **Luigid**,’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘Dia foigela énlaith **Mag Murthemni** rot bía caud co l-leith alailiu día tomna dano iasc indbiru rot bía éu .i. bratán co l-leith arailiu rot bíat na tri gaiss .i. gass biroir, gass fochluchta, gass trechlaim. Rot bía fer i n-áth tart chend.’ ‘Is torisse,’ ‘or **Lugaid**.’ ‘Feba túathe don mac dodúthracar.’ ‘It caíni for slúaig,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Níbu dirsan dait do úati ara cind,’ ‘or **Lugaid**.’ ‘Imgéna fír lim-sa & dagláechdacht,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘A popa **Lugaid**, inim áigetar-sa in t-slúaig?’ ‘Tongu do dia,’ ‘or **Lugaid**,’ ‘ní laimethar óenfer ná días úadib tabairt a fuail i n-imechtur in dúnaid mani bet fíchtib nó tríchtaib.’ ‘Bid sain ní dóib-som ón,’ ‘or **Cú**,’ ‘diand ragba-sa díburgud asin tailm. Bid adas dait, a **Lugaid**, in chocéli-si fil dait la h-**Ultu** dianom tí-sse bríg cach fir. Apair-seo trá cid as áil dait,’ ‘ol **Cú**.’ ‘Conom raib cairte lat frim budin.’ ‘Rot bía acht ro pé comarthae furri. Ocus apair frim popa **Fergus** bíd comardae fora m-budin. Apair frisna legi bíth comardae fora m-budin & toinget anmchomét frim & domiced bíad cach n-óenaidche úadib.’ ‘Téit **Lugaid** úad. Ecmaic buí **Fergus** h-i pupaill la **Ailill**. Cotgair **Lugaid** imach h-é & ráti fris insain. {FOLIO 67b} Co cloth ní **Ailill**. [r.] **Ailill** dixit .’ ‘Cáir iss i sanassaib ferthair h-i meltmuigib nimrath mórslúagaib diar tuathaib ticset fo bíth fir **Róich** aisnethar díndethar fíadon falnathair ar **Meidb** meldulig tonfáir mórchobair. Tíagam{LU lines 5549-5575}{YBL lines 1067-1093}{C lines 369-392} --- p.38 1198] úathad slúaig co pupaill móirscoith & scor anacol di leccaib artuirb imfóit ar dálaib díamraib tascnae tánicc. ’[r. ends] ‘Tongu do dia nimthá,’ ‘ar **Fergus**,’ ‘cen athchomarc don gillu. Tomair, a **Lugaid**, eirg cuici dús in raga **Ailill** trícha cét cucum-sa im budin. Beir dam co tinni dó & taulchuma fína.’ ‘Téit chuci íarom & ráti fris.’ ‘Fó lim-sa ón,’ ‘or **Cú Chulaind**,’ ‘cia théis.’ ‘Cotrecat a n-dí budin íarom. Bít and cot adaig. Brisid **Cú Chulaind** trícha láech díb cosin tailm. Nó co m-betís fiche aidchi and sin amal itberat araili libair.’ ‘Bit olca far n-imt*h*echta,’ ‘ol **Fergus**.’ ‘Toficfat **Ulaid** assa noíndin & cotomélat ar **Múr** & grian. Is olc in chúl catha inonfil. Taít ass do **Chúil Aithir**.’ ‘Ecmaic dochúaid **Cú Chulaind** in n-aidche sin do acallaim **Ulad**.’ ‘Scéla lat?’ ‘or **Conchobar**.’ [r.] ‘**Cú Chulaind** dixit .’ ‘Mná brataitir,’ ‘or **Cú Chulaind**,’ ‘éti agatair, fir gonaitir.’ ‘Ciche brata, ciche áig, ciche goin?’ ‘Bertius buchae fuile fuirtbe gainne .i. cend fuirtbi áir berthius **Ailill** mac **Mátae** & **Fergus** mac **Róich** rodána roda clecht claideb conda coscar eochridi **Conchobair** cáich & codescarfa. ’[r. ends] ‘Ní mor torbai dait,’ ‘or **Conchobar**.’ ‘Indiu tonánic ar tinorcain in chétnae.’ ‘Téit ass iar sudiu úadib co n-accai na slúagu oc scuchud ass. **Ailill** dixit .’ ‘Aill amai,’ ‘or **Ailill**.’ ‘atchíu carpat condathrind táuthat slúagu is bodbae ardibi firu i n-áthu argéba bú curetha bith a tríchait imbera iar tudecht slúag dí búanaib .i. di **Laignib** sreithfid fuil a m-méderad dofóetsat oc imorráin ar búaib **Ulaid** issin n-áth.{LU lines 5576-5603}{YBL lines 1094-1121}{C lines 393-479} --- p.39 1227] ’ ‘Gonaid **Cú Chulaind** trícha laéch díb for **Áth Duirn**. Ní ro ansatar íarom conid adaig ráncatár **Cúil n-Airthir**. Gonaid trícha díb i sudiu & focherdat a pupli and. Buí ara **Ailella** .i. **Cuillius** oc nigi na fondad issind áth mattain. Benti-seom co cloich conid ro marb. Is de attá **Áth Cuillne** h-i **Cúil Airthir**. Rosagat trá co feótár i n-**Druim féine** la **Conailliu** amal atrubrumar remoind. Dosnethat **Cú Chulaind** iar suidiu. Orggaid cét fer cacha aidche díib na trí aidchi m-bátár and. Gabais tabaill dóib a h-**Ochaíniu** inna farrad.’ ‘Bid dimbúan ar slóg la **Coin Culaind** in cruth sa,’ ‘ol **Ailill**.’ ‘Berar imarchor comai úan dó .i. ra m-bía comméite **Maige Murt*h*emne** di **Maig Aíi** & carpat bas dech {FOLIO 68a} bess i n-**Aíi** & timthacht dá fer déac. Airg mad ferr laiss in mag sa in ro h-alt & trí secht cumal, & adgignethar dó cach ní atbath airi dia thribi & indili & imgéntar laiss immi ocus táet im gélsine-sea. Is ferr dó oldás célsine óctigernd.’ ‘Cia ragas fris sin?’ ‘**Mac Roth** sund ucut.’ ‘Luid for sin do **Delga** **Mac Roth**, techtaire **Ailella** & **Medba** — is é timchellas h-**Érind** i n-óenló. Is and bad dóig la **Fergus** bith **Con Culaind** i n-**Delga**.’ ‘Atchíu fer chucund,’ ‘or **Láeg** fri **Coin Culaind**.’ ‘Berrad bude fair. Fethal línda imbi. Lorg anfaid inna láim. Calg dét fóa choim. Léne c*h*ulpatach co n-dergintliud imbi.’ ‘Cia do láechaib ind ríg sin,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Imcomairc **Mac Roth** do **Láeg** cia díambo chéli.’ ‘Céle dond fir uccut tís,’ ‘or **Láeg**. Boí **Cú Chulaind** i sudiu isin t-snechtu co r-rici a dí leiss cen mether imbi oc escaid a léine. Atbeir dano **Mac Roth** fri **Coin Culaind** cia díarbo chocéle.’ ‘Céle **Conc*h*obair** meic **Nessa**,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Indad fil slondud bas derbu?’ ‘Is lór sin,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Anáu cia airm sund h-i tá **Cú Chulaind**?’ ‘ol **Mac Roth**.{LU lines 5640-5628}{YBL lines 1122-1148}{C lines 480-506} --- p.40 1262] ’ ‘Cid asbérthá fris?’ ‘or **Cú**. Adfét dó in n-imarchor n-ule amal asrubartmár.’ ‘Cía no beth **Cú** in n-occus, ní dingned insein. Ní r-riri bráthair a máthar ar ríg n-aile.’ ‘Doéth chucai afridisi & asbreth friss doléicfithe dó a m-bad soírem na m-ban & a m-bad seisc dind folud arná imbreth in tabaill forroib i n-aidchi cía nos gonad fri dé.’ ‘Ní dingén,’ ‘or **Cú**.’ ‘Dia ructhar ar mná dóera úan, bíait ar mná sáera for brontib, & beim-ni cen blicht má ructhar ar m-baí blichta úain.’ ‘Doéth cucai afridissi & asberar friss ra m-bíat na mná dóera & na baí blichta.’ ‘Ní dingén,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Dobérat **Ulaid** a mná dóera chucu i l-lige & bértair dóermaicni dóib íarom & imbérat a m-blichtach do feólaib h-i *n-* gaimred.’ ‘In fil na aill didiu?’ ‘ol in techtaire.’ ‘Fil,’ ‘ol **Cú Chulaind**,’ ‘& ní epér frit-su. Dothíasar fair má atchosse nech dúib.’ ‘Rafetar-sa,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Dam-sa ararocles in fer a foilsigud, & immorro ní less dúib-si. Ocus iss ed inso in choma,’ ‘or **Fergus**.’ ‘.i. áth forsi n-génathar a gléo & a chomrac fri óenfer arná ructhar ind éit de sin láa co n-aidchi dús in táir cobair **Ulad** fóo. Ocus machdad lim-sa,’ ‘ol **Fergus**,’ ‘a fot co tecat-side assa cessaib. Is assu ém dúinni,’ ‘or **Ailill**,’ ‘in fer cech laí andás a cét cach n-aidchi.’ ### Aided **Etarcomail** & imarchor n-athisc fer n-**Érend** i m-beólo **Fergusa** do **Choin Chulaind**. ‘Luid **Fergus** íarom forsin n-imarchor n-ísin. Lil di sudiu dano **Etarcomol** mac **Eda** & **Lethrinne**, macdalta **Ailella** & **Medba**.’ ‘Ní h-accobor lem do thecht,’ ‘or **Fergus**,’ ‘& ní ar do miscais. Scíth lim namá comrac dúib & **Cú Chulaind**. Do sothlach & do saisle,{LU lines 5629-5657}{YBL lines 1149-1101} --- p.41 1294] luinne {FOLIO 68b} & ansirce, drús & tarp*th*ige & dechrad do chéli .i. **Con Culaind**. Ní bía maith do for comruc.’ ‘Cani sétir lat-su mo snádud airi?’ ‘or **Etarcomol**.’ ‘Sétir dano,’ ‘ol **Fergus**,’ ‘acht nammá ní tharda a rád fri díardain *dó*.’ ‘Tecait de i n-díb carptib do **Delga**. Baí **Cú Chulaind** ind úair sin oc imbirt búanfaig fri **Láeg** a dí chulaid-seom friu & enech **Laíg**. {C lines 507-0}’ ‘Atchíu dá charpat chucund,’ ‘or **Láeg**.’ ‘Fer mór dond isin carput toísech. Folt dond cráebach fair. Brat corcra imbi, eú óir and. Léni chulpatach co n-dergintliud imbi. Cromsciath co fáebur chondúala fair di findruini. Manaís bréfech ó mimusc *c*o h-adairc ina láim. Claideb sithidir loí churaig fora díb slíastaib.’ ‘Is fás ind laí mór sin doberar lam popa **Fergus**,’ ‘ol **Cú Chulaind**,’ ‘ar ní fil claideb ina intiuch inge claideb craind. Atchoas dam dano,’ ‘ol **Cú Chulaind**,’ ‘ro gab **Ailill** a m-báegul inna cotlud, h-éseom & **Medb**, & dorétlaistir a c*h*laidiub ar **Fergus** & dorat día araid dia t*h*oscaid, & doratad claideb craind ina intech.’ ‘Tic **Fergus** fó sodain.’ ‘Fo chen sin, a phopa **Fergus**,’ ‘ol **Cú**.’ ‘Dia tí íasc i n-inbera, rot bía h-é co l-leith, araile dia tí íall a m-mag, rot bía caúth co l-leith, alaili dor*n*d birair nó femair, dornd fochlochta, deog de ganim. Techt i n-áth ar cend fir má thecra t' imaire co comthala rat bía.’ ‘Is tarise lim,’ ‘ol **Fergus**.’ ‘ní do biad dorochtamar. Rofetamar do threbad sund.’ ‘Arfóim **Cú Chulaind** íarom in n-imarchor ó **Fergus**. Téit **Fergus** ass íarom. Anaid **Etarcomol** oc déscin **Con Culaind**.’ ‘Cid dofécai?’ ‘ol Cú.’ ‘Tussu,’ ‘ol **Etarcomol**.’ ‘Mós tairchella ém súil tar sodain,’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘Is ed ón atchíu,’ ‘ol **Etarcomol**.’ ‘Ní fetar ní ar*n*dott áighte do neoch. Ní acim di gráin ná h-erúath ná forlond líno latt. Maccáem tuchtach amne co n-gaisciud do *f*id & co clesaib ségdaib atotchomnaic.{LU lines 5658-5683}{YBL lines 1181-1213} --- p.42 1329] ’ ‘Cia nom cháne,’ ‘ol **Cú Chulaind**,’ ‘nít gén-sa fo bíth **Fergus*a***. Manipad do snádud immorro roptís do renga rigthi & do chet*h*ramain scaílte ricfaitís úaim dochom in dúnaid i n-degaid do charpait.’ ‘Náchim thomaid im sodain,’ ‘ol **Etarcomol**.’ ‘In cor amra ro nenaisc .i. comrac fri óenfer, is messe cíatacomraicfe frit di feraib n-**Érend** i m-bárach.’ ‘Téit ass íarom. Tintaí afrithisi ó **Méthiu**& **Cethiu**, a n-asbert fria araid :’ ‘Ro bágus,’ ‘ol sé,’ ‘fíad **Fergus** comrac fri **Coin Culaind** i m-bárach. Ní h-assu dún didiu a i*n*dnaide. Toí forsna h-eochu asin telaig dofrithisi.’ ‘Atchí **Láeg** aní sin & asbeir fri **Coin Culaind**:’ ‘Dofil in carpat afrithisi & dorala clár clé frinn.’ ‘Ní fíach opaid,’ ‘ol **Cú**.’ ‘Ara chind dún sís dond áth co fiasmar,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Ní accobor lem,’ ‘ol **Cú**,’ ‘a condaigi form. {FOLIO 69a}’ ‘Is écen dait-siu ón,’ ‘or **Etarcomol**. Benaid **Cú Chulaind** in fót baí fó chossaib co torchair ina lige & a fót fora t*h*airr.’ ‘Airg úaim’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Is scíth lem glanad mo lám inniut. Fotdáilfind i n-ilpartib ó chíanaib acht manibad **Fergus**.’ ‘Ní scarfom in cruth sa,’ ‘ol **Etarcomol**,’ ‘co r-ruc-sa do chen*d*-su nó co fárcab-sa mo chend lat-su.’ ‘Is ed ón ém bías andsom,’ ‘ol **Cú Chulaind**. Bentai **Cú Chulaind** cona c*h*laidiub asa díb n-axalaib co torchair a étach de, & ní forbai ima c*h*nes.’ ‘Colla trá,’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘Aic,’ ‘ol **Etarcomol**. Danaidle **Cú** íarom co fogaid in c*h*laidib co sebaind a folt de amal bid co n-altain no ber*r*thá. Ní forroim cid drisiuc for toind dó. Ó ropu tromda íarom & ropo lenamnach in t-ait*h*ech, bentai h-i fossud a mullaig conid rorand co r-rici a imlind. Co n-acci **Fergus** in carpat secha & in n-óenfer and. Tintaí **Fergus** do debuid fri **Coin Culaind**.’ ‘Olc dait, a siriti,’ ‘ol sé,’ ‘mo díguin. Is garit mo lorg latt,’ ‘ol sé.’ ‘Nába lond frim, a popa **Fergus**,’ ‘ol **Cú Chulaind**:’ [r.] ‘Fri baga benai fri náimtiu ascada cen claideb fa allud is h-é tororáid ar **Ulad** aigid sceó slechtfa ailtu tairbirt fo mám **Etarcomol** {LU lines 5688-5713}{YBL lines 1214-1239} --- p.43 1367] úallaig dimrén esbláthaib in neoch nam accae ar bail uallchas fo chemdib fíalum forsaid ligu fortchi for carpat cotlud ná longud ní sám lam balcbrain. Ná fer aithber form, a popa **Fergus**. ’[r. ends] ‘Talléci inna sléchtain co n-dechaid carpat **Fergusa** taris co fo thrí.’ ‘Iarfaig día araid in mé fódrúar. {C lines 513-532}’ ‘Náthú écin,’ ‘ar a ara-som.’ ‘Asrubairt,’ ‘ol **Cú Chulaind**,’ ‘ní regad co r-rucad mo chend-sa nó co fárcbad-som dano a chend lem-sa. Cia de bad assu lat-su, a popa **Fergus**?’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Is assu ém lem-sa a n-dorónad,’ ‘ar **Fergus**,’ ‘úair iss éseom ropo úallach.’ ‘Atnaig **Fergus** íarom id n-erchomail tria a dí pherid & berthi i n-dead a c*h*arpait fadessin don dúnud. In tan no théiged tar carrce, no scarad a leth ó *a*lailiu. In tan ba réid, conrictís affrissi. Danécai **Medb**.’ ‘Ní boid ind imbert moíthchulióin sin, a **Fergus**,’ ‘ol **Medb**.’ ‘Ní tocrád dam dano in t-at*h*echmatud,’ ‘ol **Fergus**,’ ‘do glieid frisin coin móir nád n-argarad.’ ‘Cladar a fert íarom. Sátir a lia. Scríbthair a ainm n-ogaim. Agair a gubae. Nís dibeirg **Cú Chulaind** dano d'agaid assa thábaill.’ ### Aided **Nath Crantail** inso sís. ‘Cia fer fil lib ar cend **Coin Culaind** i m-bárach?’ ‘or **Lugaid**.’ ‘Dabérat dait-so i m-bárach,’ ‘or **Mane** mac **Ailella**.’ ‘Ní étom nech ara chend,’ ‘or **Medb**.’ ‘Ro bíth essemon laiss co comthastar fer dó.’ ‘Atchotad ón dano.’ ‘Ced leth ragthar úaib,’ ‘or **Ailill**,’ ‘do chuingid ind fir sin ar cend **Con Culaind**?’ ‘Ní fil i n-h-**Ére**,’ ‘or **Medb**,’ ‘adchotar dó mani thuicther **Cú Roí** mac **Dáre** nó **Nad Crantail** fénnid.{LU lines 5714-5741}{YBL lines 1240-1269}{C lines 533-561} --- p.44 1398] ’ ‘Boí fer di muintir **Con Ruí** isin phupaill.’ ‘Ní therga **Cú Roí**,’ ‘or sé.’ ‘Is leór leiss dodeochaid día muintir and.’ ‘Tíagar co **Nad Crantail** didiu. {FOLIO 69b}’ ‘Téit **Mane Andoí** cuci. Adfiadat a scéla dó.’ ‘Tair lind di giull di inchaib **Connacht**.’ ‘Ní rag-sa,’ ‘ol sé,’ ‘inge má doberthar **Findabair** dam.’ ‘Totáet leó íarom. Doberat a gaisced h-i carr a h-airthiur **Chonnacht** co m-boí isin dúnud.’ ‘Rotbía **Findabair** ,’ ‘or **Medb**,’ ‘ar dul ar cend ind fir uccut.’ ‘Dagén,’ ‘or sé.’ Totháet **Luigid** co **Coin Culaind** in n-aidchi sin. ‘Dotháet **Nad Crantail** ar do c*h*end-so i m-bárach. Is dirsan duit. Ní fáelais.’ ‘Ní bá sin,’ ‘or **Cú Chulaind**. — Combad and sin no chanad **Cú Chulaind**:’ ‘Má dofóetsad **Nath Crandtail**—’ ‘Téit **Nad Crandtail** arna bárach asin dúnud & berid noí m-bera culind fúachtai follscaidi laiss. Is and boí **Cú** i sudiu oc foroim én & a c*h*arpat inna farrad. Sríd **Nad Crantail** biur for **Coin Culaind**. Clissis **Cú Chulaind** for rind in bera h-ísin & ní n-derbai di forimim inna n-én. A chumut na h-ocht m-bera aili. In tan focheird a nómad m-bir, techid ind íall ó **Choin Chulaind** i sudiu. Luid **Cú Chulaind** íarom for slicht na h-élle . Cingid íarom for rindris na m-bera amal én di cach biur for araili i n-iarmóracht na n-én arnách élaitís. Glé la cách immorro ba for teched luid **Cú Chulaind** remi-seom.’ ‘For **Cú Chulaind** uccut,’ ol sé, ‘dochóid reom-sa for teched!.’ ‘Deithbir són,’ ‘ol **Medb**,’ ‘má ranistaís dagóic, ní gébad in siriti fri féta.’ ‘Ba sáeth la **Fergus** co n-**Ultaib** aní sin. Dotáet **Fiacha** mac **Fir feibe** úadib do chosc **Con Culaind**.’ ‘Apair fris,’ ‘ol **Fergus**,’ ‘bá fíal dó buith arnaib ócaib céin dogéni calma. Is féli dó immorro,’ ‘ol **Fergus**,’ ‘a imfolach in tan teches ría n-áeniur, ol nípo móo a gress dó andás do **Ultaib** archena.’ ‘Cia ro maídi sin?’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘**Nad Crantail**,’ ‘ol **Fíacha**.{LU lines 5742-5771}{YBL lines 1270-1300}{C lines 562-591} --- p.45 1435] ’ ‘Ced ed no máided-som a cless dorignius-*s*a fíada, nípu anféliu dó,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Nícon maídfed-som acht no beth arm ina láim. Rafetar-su ém ní gonaim-se nech cen arm. Táet trá i m-bárach,’ ‘ol **Cú Chulaind**,’ ‘co m-bé eter **Ochíne** & muir, & cid moch donté, fomricfa-sa and & ní téis ríam.’ ‘Tairnic **Cú Chulaind** íarom a dáil, & focheird fáthi n-imbi iar cathais na h-aidchi, & ní airigestár in corthe már baí ina farrad comméte friss fessin. Daratailc etir & a brat, & saidid inna farrad. Tic **Nad Crandtail** fo sodain. H- i fénai bretha arm la suide.’ ‘Cate **Cú Chulaind**?’ ‘ol sé.’ ‘Undse sund tall,’ ‘ol **Fergus**.’ ‘Nípu samlaid domarfás indé,’ ‘ol **Nad Crantail**.’ ‘In tú **Cú Chulaind**?’ ‘Ocus mássu mé dano?’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Másu thú ém,’ ‘ar **Nad Crandtail**,’ ‘noco rucaim-se cend úain bic don dúnud, ní bér do chend n-gillai n-amulaig.’ ‘Nícon messi etir,’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘Eirg a dochum timchell ind aird.’ ‘Totháet **Cú Chulaind** co l-**Láeg**.’ ‘Commail uilchi smerthain dam-sa latt. Ní h-étar {FOLIO 70a} forsin trénfer comrac frim cen ulchi.’ ‘Dogníthe dó. Téit ara chend forsin taulaig.’ ‘Córu lim ón,’ ‘or sé.’ ‘Déne cóir n-gascid frim trá,’ ‘ol **Nad Crantail**.’ ‘Rot bía són co fesamar,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Fochichur-sa aurchor dait,’ ‘or **Nad Crantail**,’ ‘& ní n-imgaba.’ ‘Ní n-imgéb acht i n-arddai,’ ‘or **Cú Chulaind**. Focheird **Nad Chrantail** aurchor dó. Lingid **Cú Chulaind** i n-arddi ríam.’ ‘Is olc dait a imgabáil ind aurchora,’ ‘or **Nath Crantail**.’ ‘Imgaba-so mo aurchor-sa i n-ardda dano,’ ‘or **Cú Chulaind**. Légid **Cú Chulaind** in n-gáe fair acht bá i n-ardda conid anúas tocorastár inna mullach co l-luid trít co talmain.’ ‘Amai ole! Is tú láech as dech fil i n-h-**Érind**,’ ‘ol **Nath Crantail**.’ ‘Atáat ceithre meic fichet dam-sa isin dúnud. Tiaga-sa co n-écius dóib a fil lim di foilgib, & dorag-sa co n-derna-so mo díchennad air atbél-sa dia talltar in gáe as mo chind.’ ‘Maith,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘*Acht* dotéis doríssi.{LU lines 5772-5800}{YBL lines 1301-1328}{C lines 592-620} --- p.46 1472] ’ ‘Téit **Nath Crantail** íarom don dúnud. Dotháet cách ara chind.’ ‘Cate cend ind riastarthi lat?’ ‘or cách.’ ‘Anaid, a láechu, co n-écius mo scéla dommo maccaib & co n-deochus doríssi co n-dernar comrac fri **Coin Culaind**.’ ‘Tiat ass di saigid **Con Culaind** & dolléci a c*h*laideb for **Coin Culaind**. Lingid-side i n-arddae co m-bí in corthe co m-mebaid in claideb i n-dé. Siabartha im **Choin Culaind** amal dorigni frisna maccu i n-**Emain**, & lingid **Cú Chulaind** fora scíath-som la sodain co m-bí a c*h*end de. Bentai aitheroch inna méde anúas co imlind. Dofuitet a cethri gábaiti for talmain. Is and sin íarom asbert **Cú Chulaind** inso:’ > 1. 1] Má dorochair **Nath Crantail** > > 2] bid formach dond imargail. > > 3] Apraind cen chath isind úair > > 4] do **Medb** co tríun in t-slúaig. > > > > > ### Fagbáil in tairb iarsin slicht sa so sís. ‘Is and sin luid **Medb** co tríun in t-slóig lé h-i **Cuib** do chuingid in tairb & luid **Cú Chulaind** ina n-díaid. For **Sligi Midluachra** didiu dochóid-si do indriud **Ulad** & **Cruthne** co dice **Dún Sobarche**. Co n-accai ní intí **Cú Chulaind**: **Bude mac Báin** ó **Sléib Chulind** cosin tarb & cóic samaisci déac imbi. Sesca láech a lín de muintir **Ailella**. Brat h-i forcebul im cach fer. Dotháet **Cú Chulaind** chucu.’ ‘Can tucsaid a folad?’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘Ón t-sléib ucut,’ ‘ol in láech.’ ‘Ceist cate a m-búachaill?’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘Atá amal fóndráncamár,’ ‘ol in láech.’ ‘Focheird **Cú Chulaind** trí bidcu ina n-díaid oc saigid acallma forro co tice in n-áth. Is and sin asbert frisin toísech :’ ‘Cia t'ainm-siu?’ ‘ol sé.’ ‘Nachit aiss, nachit chara — **Bude mac Báin**,’ ‘ol sé.’ ‘Are in gaí se for **Bude**,’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘Sraithe din chertgaí co l-luid i n-derc a oxaille co m-mebaid i n-dé ind óe altarrach resin gaí. Gontai sin fora áth. Is de atá **Áth m-Bude**.{LU lines 5801-5828}{YBL lines 1329-1356}{C lines 621-649} --- p.47 1507] Berair in tarb isin {FOLIO 70b} dúnad la sodain. Imráidset íarom nípád ansu **Cú Chulaind** acht tuctha a c*h*letíne airi.’ ### Aided **Redg Cáinte** inso. ‘Is íarom luid **Redg Cáinte** a comarli **Ailella** chucai do chuingid in c*h*lethíne .i. gaí **Con Culaind**.’ ‘Tuc dam-sa do gaí,’ ‘or in cánte.’ ‘Acc óm,’ ‘or **Cú**,’ ‘acht dabér seótu dait.’ ‘Nád géb-sa ón,’ ‘ar in cáinte. Gegna-som dano in cáinte úair nad fáet a targid dó, asbert in cánte na bérad a enech mani berad in cletíni. Focheird **Cú Chulaind** íarom in cletíne dó co l-luid triana chend forstarsnu.’ ‘Is tolam in sét se ém!’ ‘ol in cánte. Is de ata **Áth Tolam Sét**. Atá dano áth friss anair airm i n-arrasar a n-uma don c*h*letíniu. H-**Umarrith** ainm ind átha sin dano. Is and sin trá geguin **Cú Chulaind** inna h-ule sea asrubartmar h-i **Cuib** .i. **Nath Coirpthe** occá chrannaib, **Cruthen** fora áth, **Maccu Búachalla** ocá carnd, **Marc** ina thelaig, **Meille** ina dind, **Bodb** ina thur, **Bogaine** ina grellaig. Tintaí **Cú Chulaind** aitheruch i m-**Mag Murthemne**. Ba diliu laiss imdegail a mennato fessin. Iar tíachtain íarom geogain firu **Crochine** .i. **Focherda**. Fiche fer focherd de. Dosnetarraid oc gabáil dúnaid dóib, deich n-deogbaire & deich fénnide. Tintaí **Medb** aitheruch atúaid ó ro an coícthiges oc inríud in chóicid, & ó ro fich cath fri **Findmóir** mnaí **Celtchair** meic **Uthidir**, & dosbert cóecait ban iar togail **Dúin Sobarchi** furri h-i crích **Dáil Ríatai**. Nach airm trá i **Cuib** in ro sáidi **Medb** echfleisc, is **Bile Medba** a ainm. Cach áth & cach dingnai ocár fíu, is **Áth *Medba***& **Dindgna Medba** a ainm. Condrecat uli íarom oc **Focheird** eter **Ailill** & **Medb** & in fiallach timacht in tarb. Acht gabais a búachaill a tarb díb conid timachtatár taris i m-bernai cumaing la crand for scíathu. Conid{LU lines 5829-5852}{YBL lines 1357-1381}{C lines 650-676} --- p.48 1540] bertatar cossa na slabrai triasin talmain. **Forgemen** ainm in búachalla. Atá and iarom conid h-é ainm in c*h*nuic **Forgemen**. Ni baí imneth foraib trá isind aidchi sin acht adchota fer do dingbáil **Con Culaind** for áth namá úadib. **[[H](#H)]** ’ ‘Guitter cardi chlaidib úand for **Coin Culaind**,’ ‘or **Ailill**.’ ‘Tíat **Lugaid** fris,’ ‘ol cách. Téit íarom **Lugaid** día acallaim.’ ‘Cinnus atú-sa innosi ocon t-slóg?for **Cú Chulaind**.’ ‘Mór ém in cuitbiud condiachtais forro,’ ‘for **Lugaid**,’ ‘.i. do mná & t' ingena & leth do bó duit. Ocus is trummu leó a n-guin & do bíathad indá cach ní.’ ‘Dothuit fer cach laí leis co cend sechtmaini and sin. Bristir fír fer for **Coin Culaind**. Láitir fichi i n-óenfecht dia saigid & nos geogain-sium uli.’ ‘Eirg cuci, a **Fergus**,’ ‘for **Ailill**,’ ‘conda raib cláemchlód magni lais.’ ‘Tíagait íarom co m-bátár h-i **Crónig**. Iss ed dorochair leiss ar galaib óenfir isin magin sin .i. dá **Roth**, dá **Lúan**, dá banteolaid, deich n-drúith, deich n-deogbaire, deich **Fergusa**, seser **Fedelmthe**, sé **Fiacraig**. Ro bítha trá sin uli les -*s*ium ar galaib óenfir. Ó ro láiset íarom a pupli h-i **Crónig**, ro imráidset cid dogén{FOLIO 71a}tais fri **Coin Culaind**.’ ‘Rofetur-sa,’ ‘ol **Medb**,’ ‘a n-as maith and. Tíagair úaind día saigid conda raib carti claidib úad frisin slóg, & ra m-bía leth na m-bó fil sunda.’ ‘Berair íarom in fis sin chuci.’ ‘Dogén-sa aní,’ ‘or **Cú Chulaind**,’ ‘acht nár mil*l*ter úaib-si a n-árach.’ ### Comrac **Con Culaind** fri **Findabair** inso. ‘Immarchuirther fris,’ ‘or **Ailill**,’ ‘**Findabair** do thabairt dó & a dingbáil dona slógaib.’ ‘Téit **Mani Aithramail** a dochum. Téit-side co l-**Láeg** h-i tossiuch.{LU lines 5853-5882}{YBL lines 1382-1414}{C lines 667-711} --- p.49 1573] ’ ‘Cia díandat céli-siu?’ ‘ol sé. Ní n-arlasair **Láeg** dano. Asbert **Mani** fris fo thrí in cruth sin.’ ‘Céli do **Choin Culaind**,’ ‘for sé,’ ‘& nacham forraig nád n-ecma nád benur do chend dít.’ ‘Is lond in fer so,’ ‘ol **Mani** la sóud úad. Téit iarom do acallaim **Con Culaind**. Is and ro boí **Cú Chulaind** iar *m-* béim dei a léned & in snechta immi ina sudiu co rici a cris, & ro lega in snechta immi fercumat fri méit brotha in míled. Asbert **Mani** dano ón mud chétna fris-side fo t*h*rí cia díambo chéli.’ ‘Céli **Conchobair**, & nacham forraig. Díanam forgea immorro ní bas síriu, bíthus di chend dít amal tíscar di lun.’ ‘Ní réid,’ ‘ol **Mani**,’ ‘acallaim na desi seo.’ ‘Téit **Mani** úadib íarom & adfét do **Ailill** & do **Medba** a scéla.’ ‘Táet **Lugaid** chuci,’ ‘or **Ailill**,’ ‘& ara n-airlathar dó in n-ingin.’ ‘Téit **Lugaid** iar sudiu & adfét do **C*h*oin Chulaind** aní sin.’ ‘A poba **Lugaid**,’ ‘ol **Cú Chulaind**,’ ‘is bréc sin.’ ‘Is bríathar ríg assidrubairt,’ ‘for **Lugaid**.’ ‘Ní bía bréc de.’ ‘Déntar amlaid,’ ‘ol **Cú Chulaind**. Luid **Lugaid** úad la sodain & adfét do **Ailill** & do **Medb** a n-at*h*esc sin.’ ‘Táet in drúth im richt-sa,’ ‘or **Ailill**,’ ‘& mind ríg fora chind, & fasisidar di chéin **Coin Culaind** arnacha n-aithgné. Ocus téiti ind ingen leis & ara naiscea dó h-í, & tecat ass ellom fón cruth sin. Ocus is dóig immérthai ceilg fón cruth sin fair conná fostba sib céin co tí la h-**Ultu** don chath.’ ‘Téit íarom in drúth cuci & ind ingen lais & ba di chéin arlastar **Coin Culaind**. Téit **Cú** dia saigtin. Ecmaic atgeóin-sium for erlabrai ind fir combo drúth. Srethis liic telma boí ina láim fair con sescaind ina c*h*end co tuc a inc*h*ind ass. Tic dochum na ingini. Benaid a dí trilis di & sádid liic tríana brat & tríana lénid, & sádid corthe {FOLIO 71b} tría medón in drúith. Atát a n-dí chorthi and .i. corthi **Findabrach** & corthi in drúith. Fácbais **Cú Chulaind** fón cruth si*n* íat. Tiagair ó **Ailill** & ó **Medb** do iarmóracht a m-muntiri ar ba fota leó ro m-bátár. Co n-accassa íarom isin tunidi sin. Atchlos íarom fón dúnchaire uli aní sin. Ní baí trá carti dóib la **Coin Culaind** iar tain.’ {LU lines 5883-5911}{YBL lines 1415-1443}{C lines 712-741} --- p.50 1609] ### Comlond **Munremair** & **Con Roí** inso. ‘A m-bátár in t-slóig and tráth nóna co n-accatar docurethar in lía forru anair & a chéli aníar ara cend. Condrecat isind aer. No thuititis eter dúnad **Fergusa** & dúnad n-**Ailella** & dunad n-**Érand**. Ro both ocond reib sin & ocond ábairt ón tráth co 'raile, & ro bátár in t-slúaig inna seseom & a scéith fora cennaib día sáerad for barnib na cloch combo lán a m-mag dina lecaib. Is dé atá **Mag Clochair**. Ecmaic immorro iss é **Cú Ruí** mac **Dáiri** dorigni insin. Dodeochaid do chobair a muntiri & boí h-i **Cotail** for cind **Munremair** mac **Gerrcind**. Doluid-side ó **Emain Macha** do chobair **Con Culaind** co m-boí i n-**Ard Róich**. Rofitir **Cú Roí** ní boí fer fulaing **Munremair** insin t-slóg. It é didiu dorigénsat ind ábairt sin etorro a n-dís. Guitter ón t-slóg forro bith 'na tost. Dogníat córai íarom **Munremur** & **Cú Ruí**, & téit **Cú Ruí** dia thig & **Munremur** do **Emain Macha**. Ocus ní thánic **Munremur** co lá in chatha, ní thánic dano **Cú Ruí** co comrac **Fir Diad**.’ ‘Apraid fri **Coin Culaind**,’ ‘ol **Medb** & **Ailill**,’ ‘conda*n* rab-ni cláemchlód magni leis.’ ‘Doberar dóib íarom & cláemchlóit inad. Ro scáich noínnin **Ulad** fo sodain, ar in tan dofiuchtraitís asa cess, tictis drécht díb béus forsin slóg conos gabad a tindorcain doridisi.’ ### Aided na macraidi inso. ‘Ro imráidset íarom macrad **Ulad** i n-**Emain Macho** oco.’ ‘Tróg dún,’ ‘ar siat,’ ‘ar popa **Cú Chulaind** cen chobair dó.’ ‘Ceist ém,’ ‘ol **Fiachna Fulech** mac **Fir febi** — derbráthair side do **Fiachaig Fíaldána** mac **Fir febi** —’ ‘rom bía-sa cethern lib co n-deochsaind-sea do thabhairt cobra dó de sin. {FOLIO 72a}’ ‘Tíagait trí cóecait mac leis cona lorcaib áni, & ba sé sin trían macraidi **Ulad**. Atcít in slóg cucu tarsa mag.’ ‘Tofil slóg mór tarsa mag cucund,’ ‘or **Ailill**. Téit **Fergus** día n-déscin.’ ‘Araill do macraid **Ulad** inso,’ ‘for sé,’ ‘& do c*h*obair **Con Culaind** tecait.’ ‘Eirged buden ara cend,’ ‘or **Ailill**,’ ‘cen fis do **Choin Chulaind**, ar di*a* comairset fris, ní fáelsaid íat.{LU lines 5912-5942}{YBL lines 1444-1475}{C lines 742-774} --- p.51 1645] ’ ‘Tíagait trí cóecait láech ara cend. Immacomthuit dóib conná tadchith nech díb i m-bethaid ass do gléri na m-mac oc **Liic Tuill**. Is de sin atá **Lía **Fiachrach** meic **Fir feibe****, ar is and sin ro thuit.’ ‘Dénaid comarli,’ ‘for **Ailill**.’ ‘Gudid **Coin Culaind** imófor lécud asind inud sa, ar ní ragaid ar écin tairis úair rod leblaing a lón láith. Ar bá bés dó-som in tan no linged a lón láith ind, imréditis a t*h*raigthi iarma & a escata remi & muil a orcan fora lurgnib, & indala súil ina chend & araili fria chend anechtair. Docoised ferchend fora beólu. Nach findae bíd fair ba h-áthithir delc sciach & banna fola for cach finnu. Ní aithgnéad cóemu ná cardiu. Cumma no slaided ríam & íarma. Is de sin doratsat **Fir Ól n-Écmacht** in ríastartha do anmaim do **C*h*oin C*h*ulaind**.’ ### Bánchath **Rochada** inso. ‘Foídis **Cú Chulaind** a araid co **Rochad** mac **Fat*h*emain** di **Ultaib** co tísad dia chobair. Ecmaic dano ro carastar **Findabair** **Rochad** ar iss éside ócláech as áildem ro boí la **Ultu** ind inbaid sin. Téit in gilla 'na dochum **Rochad*a*** & asbert fris techt do fórit*h*in **Con Culaind**, má dodeochaid asa nóennin, co tartaitis ceilc immon slóg fri tarrachtain dréchta dib día n-airlech. Dotháet **Rochad** atúaid cét láech dó.’ ‘Décaid dún a m-mag indiu,’ ‘for **Ailill**.’ ‘Atchíu dírim tarsa mag,’ ‘ol in dercaid,’ ‘& máethocláech etarro. Ní thacmainget dó ind óic acht co rici a gúalni.’ ‘Cia sút, a **Fergus**?’ ‘for **Ailill**.’ ‘**Rochad** mac **Fathema*i*in**,’ ‘for sé,& is do c*h*obair **Con Culaind** dotháet. Rofetur-sa a n-as maith dúib fris,’ ‘ol **Fergus**.’ ‘Táet cét láech úaib lasin {FOLIO 72b} n-ingin út co ria medón in maigi & téit ind ingen remán remib, & téiti marcach día acallaim co tí a óenur do acallaim na ingini, & tabraiter láma tairis, & immacurfi sin fogail a muntiri dínd.’ ‘Dogníther íarom amlaid sin. Téit **Rochad** ar cend in marcaig.’ ‘Dodeochad-sa ó **Findabair** ar do chend-so co n-dechais día h-acallaim.’ ‘Téit íarom día h-acallaim a óenur. Mutti don t-slóg immi di cach leith. Nos gabar & fochertar láma tairis. Maidid dano día muntir-seom {LU lines 5942-5966}{YBL lines 1476-1499}{C lines 775-799} --- p.52 1681] for teched. Lécair-sium íarom ass & fonascar fair can tudecht forsin slóg co tísad ar óen fri **Ultu** uli. Dorairngired dó dano **Findabair** do t*h*abairt dó, & immásoí úadib íar sudiu. Conid Bánchath **Rochada** insin.’ ### Aided na Rígamus inso. ‘Guitter dano cairdi chlaidib dún for **Coin Culaind**,’ ‘for **Ailill** & **Medb**. Téit **Lugaid** fris sin & dobeir **Cú Chulaind** in cartini *dó*.’ ‘Tabar fer for áth dam-sa i m-bárach,’ ‘for **Cú Chulaind**. Bátár sesiur rígamus la **Meidb** .i. sé rígdomnai do chlannaib **Dedad** .i. trí **Duib Imlig** & trí **Deirg Sruthra**.’ ‘Cid dún,’ ‘ar siat,’ ‘can techt i n-agid **Con Culaind**?’ ‘Tíagait íarom arna bárach & geogain **Cú Chulaind** a sesiur iat.’ ### Aided **Cáuir**. ‘Guitter dano **Cúr mac Dá Láth** dóib im dula for cend **Con Culaind**. Intí assa teilced-side fuil is marb re cind nomaide.’ ‘Mad dia n-gona,’ ‘ol **Medb**,’ ‘is búaid. Gid h-é gontair and dano, is dingbáil tromma don t-slóg. Ní réid bith fris im longud nó im ligi.’ ‘Téit ass dano. Nírbo maith les-side íarom techt for cend siriti amulaig.’ ‘Ní gó ém,’ ‘ol sé,’ ‘is cert in bríg doberid dún. Má rofesind combad ar cend ind fir se nom faíte, ním foglúasfind féin día saigid. Ropad leór lem gilla a chomadais dom muntir 'na agid.’ ‘Ecca sin!’ ‘for **Cormac Cond Longas**.’ ‘Ba h-amra dúnni día n-dingbaitea fessin h-é.’ ‘Cipé cruth trá,’ ‘ol sé,’ ‘ol is form-sa féin doberar imthésid-si isin matain i m-bárach día saigid. Ním erchoisse guin na erri ucut.’ ‘Téit íarom matain muich ara bárach ara chend & asbeir frisin slóg tarrgraige n-imtechta a séta rempo ar ba suba sliged dogénad-sum di t*h*echt ar cend **Con Culaind**. Luid dó íarom.{LU lines 5967-5993}{YBL lines 1500-1524}{C lines 800-825} --- p.53 1712] Boí **Cú Chulaind** ac imbert chless isin uair sin .i. **[[M](#M)]** {FOLIO 73a} Turim na cless inso sís : in t-ubullchless & fáeborc*h*less & fáenc*h*less & cless cletenach & tétc*h*less & corpc*h*less & cless caitt & ích n-erred & cor n-deled & léim dar néib & filliud erred náir & gaí bolga & baí brasse & rothchless & ochtarchless & cless for análaib & bruud gine & sian caurad & béim co commus & táithbéim & dréim fri fogaist co n-dírgiud crette fora rind co fornadmaim níad náir. Ro boí dano **Cáur** oc airimbert gascid h-i túamaim a scéith co r-rice trían ind laí fris-seom, & nícon tetarraid béim ná forgab fair la dechrad inna cless & nícon fitir-seom in fer i n-imforgub friss co n-epert **Fiacha** mac **Fir febe** fri **Coin Culaind**:’ ‘Fomna in láech fodotben!.’ ‘Danécai **Cú** secha. Sraíthi in n-ubullchless tarraid ina láim co l-luid iter chobrad & bróin in scéith co l-luid tríana chend ind athig síar. Combad i n-**Imslige Glendamnach** dano dofáethsad **Cáur** iar n-araile slicht. Tintaí **Fergus** frisin slóg.’ ‘Mánop gaib far n-glinne,’ ‘ol sé,’ ‘anaid sund co bárach.’ ‘Níp and,’ ‘ol **Ailill**.’ ‘Regmai diar sostaib afrithisi. Guitter dano **Láth Mac Da Bró** ara chend amal ro n-gess **Cáur**. Datuit-side dano cadessin. Dointáth dano **Fergus** béus do chor a n-glinni forru. Ansait and sin trá corrubad and **Cáur mac Da Láth** & **Láth Mac Da Bró** & **Foirc mac Trí n-Aignech** & **Srubgaile** mac **Eóbith**. Ar galaib óenfir ro gáeta uli.’ ### Aided **Fir Baíth** inso. ‘Collaa dún, a popo **Lóig**, issa n-dunad co n-airlither **Lugaid** mac **Nóiss** uí **Lomairc** dús cía dotháet ar mo chend i m-bárach. Iarfaigther co l-leir & a imchomarc lat.’ ‘Rosoich iarom **Láeg**.{LU lines 5994-6022}{YBL lines 1525-1555}{C lines 826-855} --- p.54 1742] ’ ‘Fo chen dait,’ ‘or **Lugaid**.’ ‘Ní sirsan do **Choin Chulaind** a n-imned i tá a óenur fri firu h-**Érend**.’ ‘Cia dot*h*aet ar cend **Coin Culaind** amárach?’ ‘Ar cocéle díb línaib amin, mallacht a gascid fair, is é théte ara chend i m-bárach, **Fer Báeth**. Doberar **Findabair** dó airi & rígi a cheniúil.’ ‘Sóid **Láeg** afrithisi co airm i m-boí **Cú Chulaind**.’ ‘Ní forbáelid mo popa **Láeg** dia athiusc,’ ‘or **Cú Chulaind**. Adfet **Láeg** dó uile aní sin. Ro congrad **Fer Báeth** h-i pupull do **Ailill** & **Medb**, & asber fris suide for láim **Findabrach** & a tabairt dó ar ba h-é a togu ar chomrac fri **Coin Culaind**. Ba h-é fer a dingbála leó ar ba cuma dán díb línaib la **Scáthaig**. Doberar fín dó íarom corbo mesc, & asber fris bá cáem leó-som a l-lind sin, ní tobrad acht ere cóecat fén leó. Ocus ba h-í ind ingen no gebed láim fora c*h*uit- -seom de.’ ‘Ní h-accobor lem,’ ‘or **Fer Báeth**.’ ‘Comalta & fer {FOLIO 73b} bithchotaig dam **Cú Chulaind**. Ragat-sa ar apa ara chend i m-bárach co topachtur a chend de.’ ‘Bid tú dogéna,’ ‘or **Medb**. Asbeir **Cú Chulaind** fri **Láeg** techt ar cend **Lugdach** dó co tísad día acallaim. Dotháet **Luigid** chucai.’ ‘**Fer Báeth** ane dotháet ar mo chend-sa i m-bárach,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Éseom ón óm,’ ‘ar **Lugaid**.’ ‘Olc dia sin,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Nícon beó-sa i m-bethaid di sudiu. Dá chomaís sind, dá chomsolam, dá chutrummae, co comairsem. A **Lugaid**, celebor dam. Apair friss dano ní fír láechdachta dó tuidecht ar mo chend-sa. Apair fris táet ar mo chend-sa innocht dom acallaim.’ ‘Ráti **Luigid** friss. In tan nád rimgaib **Fer Báeth**, luid in n-aidchi sin do athchor a chairdessa for **Coin Culaind** & **Fiacha** mac **Fir febe** lais. Attaich **Cú Chulaind** friss a chomaltus & a mummi díb línaib **Scáthaig**.’ ‘Isim égen trá,’ ‘ol **Fer Báeth**.’ ‘Darindgult do **Meidb**.’ ‘Doselba do chotach didiu,’ ‘ol **Cú Chulaind**. Luid **Cú Chulaind** fo luinni úad. Fornessa sleig culind isin glind h-i coiss **Con Culaind** co túargab ocá glún súas a cend. Dasrenga ass.{LU lines 6023-6048}{YBL lines 1556-1576}{C lines 856-879} --- p.55 1778] ’ ‘Ná téig, a **Fir Baíth**, co n-aicther in fríthi fónúar-sa.’ ‘Tochrae úait,’ ‘ar **Fer Báeth**. Focheird **Cú Chulaind** in sleig n-íarom i n-degaid **Fir Baíth** co n-érrmadair áth a dá chúlad co n-deochaid fora beólo sair co torchair tara aiss issa n-glend.’ ‘Focherd sin ém!’ ‘or **Fer Báeth**. Is de atá **Focherd Murthemne**. Nó iss é **Fíacha** asrubairt :’ ‘Is beóda do feocherd indiu, a **C*h*ú Chulaind**,’ ‘or sé. Conid de attá **Foc*h*erd Murthemne**. Atbail fo chétóir **Fer Báeth** isinn glind. Is de atá **Glend Fir Báith**. Co cloth ní, **Fergus** co n-epert:’ > 1. 1] A **Fir Baíth** is báeth do fecht > > 2] 'sin magin i tá do fert > > 3] rosiacht coll do chombár and > > 4] is crichid h-i **Cróen Chorand**. > 2. 1] F*r*íthi ainmnigther a n-ard > > 2] co bráth bid **Cróenech** i m-**Muirthemniu** > > 3] ó 'ndiu bid **Focherd** a ainm > > 4] ind airm i torcha*i*r, a **Fir**, > > a **Fir Baíth** &c. > > > > > ‘Tarrochair far céle,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Eprid in n-ícfa in fer sin i m-bárach?’ ‘Ícfa écin,’ ‘or **Cú Chulaind**. Foídid **Cú Chulaind** atheroch **Láeg** do fis scél dús cia cruth imtháthar isin dúnud & in bo beó **Fer Báeth**. Asbert **Luigid**:’ ‘Atbath **Fer Báeth** & tiat **Cú Chulaind** iar n-úair dom acallaim.’ ### Comrac **Láríne** meic **Nóis** inso. ‘Nech úaib i m-bárach co ellom ar cend far céle,’ ‘or **Lugaid**.’ ‘Ní faigébthar-side etir,’ ‘or **Ailill**,’ ‘acht má dorónaid céill occai. Nách fer dotháeti chucaib, tabraid fín dó corop{LU lines 6049-6080}{YBL lines 1577-1608}{C lines 879-911} --- p.56 1811] maith a menma, & asbert*h*ar friss’ ‘ iss ed nammá fil dond fín tucad a **Crúachnaib**, rosáeth linni do bith-siu for uisciu isin dúnad,’ ‘& doberthar **Findabair** fora desreth & asberthar’ ‘ ragaid chucut día tuicce cend ind ríastairthe dúinni .’ ‘No foíté co cach láth n-gaile a aidche, & ro ráté fris aní sin. No gonad-som {FOLIO 74a} cach fer díb a úair. Ní féta nech leó ara chend assennad. Congairther dóib **Láríne** mac **Nóiss** olla n-aile bráthair side do **Lugaid** ríg **Muman**. Ba mór a úallchas. Doberar fín dó & doberar **Findabair** fora desraid. Tossécai **Medb** a n-dís.’ ‘Is mellach lim ind lánamain ucut,’ ‘ol sí.’ ‘Ba coindme a comrac.’ ‘Ní géb-sa dít ém,’ ‘or **Ailill**.’ ‘Ra m-bia día tuca cend ind ríastairthe dam-sa.’ ‘Dobér immorro,’ ‘ar **Láríne**. Tic **Lugaid** fo sodain.’ ‘Cate lib i m-bárach fer i n-áth?’ ‘Téite **Láríne**,’ ‘or **Ailill**. Dotháet **Lugaid** íarom do acallaim **Con Culaind**. Conrecat i n-**Glend Fir Baíth**. Ferais cechtar de comráichne fri araile.’ ‘Is dó dodeochad dot acallaim,’ ‘or **Lugaid**.’ ‘Atá at*h*echmatud drúth sotal sund ucut,’ ‘ol sé,’ ‘bráthair dam-sa, **Láríni** a ainm. Dober bréc immón ingin cétnai. Fort chotach didiu ní ruba é, nacham fácba-sa cen brát*h*air. Ár is airi doberar-som chucut-su ar dáig co forgénmaís ar n-dís debuid. Maith lem chena cé no slaiss co léir ar is dar mo therthogu théite.’ ‘Téit **Láríne** ara bárach ar cend **Con Culaind** & ind ingen inna farrad día nertad. Danethat **Cú Chulaind** íarom cen arm laiss. Tallaid-side a arm n-airi ar écin. Gabaid íarom eter a dí láim & cotmeil & fochrotha con sephaind a channebor ass combo búadartha in t-áth día chacc & combo thrúallnethe aér na cethararda dia dendgur. Ocus focheird co m-baí iter dá láim **Lugdach**. Céin robo beó ní thaudchaid a brú for cóir. Ní robai cen clíab-galar. Níro loing cen airchissecht. Iss é óenfer ar apaide adroinni drochtérnam úad-som di neoch cotránic friss ar Tána.’ {LU lines 6081-6102}{YBL lines 1609-1629}{C lines 912-933} --- p.57 1845] ### Imacallaim na **Mórígna** fri **Coin Culaind** inso ‘Co n-aca **Cú** in n-ócben chuci co n-étuch cach datha impe & delb roderscaigthe furri.’ ‘Cé taí-siu?’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Ingen **Búain** ind ríg,’ ‘or sí.’ ‘Dodeochad chucut-su. Rot charus ar th' airscélaib, & tucus mo seótu lim & mo indili.’ ‘Ní maith ém ind inbuid tonnánac, nachis olc ar m-bláth, amin gorti. Ní h-aurussa dam-sa dano comrac fri banscáil céin no m-beó isind níth so.’ ‘Bidim chobair-se dait-siu oc sudiu.’ ‘Ní ar thóin mná dano gabus-sa inso.’ ‘Bid ansu dait-siu,’ ‘or sí,’ ‘in tan dorag-sa ar do chend oc comruc frisna firiu. Dorag-sa i r-richt escongan fót c*h*ossaib issind áth co taíthis.’ ‘Dóchu lim ón oldás ingen ríg. Not géb-sa,’ ‘or sé,’ ‘im ladair co m-mebsat t' asnai & bia fónd anim sin coro secha bráth bennachtan fort.’ ‘Timorc-sa in cethri forsind áth do dochum-sa, i r-richt soide glaisse.’ ‘Léicfe-sa cloich dait-siu asin tailm co commart do súil it c*h*ind, & bía fónd anim *sin* coro {FOLIO 74b} secha bráth bennachtan fort.’ ‘Dorag-sa dait i r-richt samaisci maíle derce riasind éit co memsat ort forsna iláthu & forsna h-áthu & forsna linniu & ním aircecha-sa ar do chend.’ ‘Tolécub-sa cloich deit-siu,’ ‘or sé,’ ‘co m-mema do fergara fót, & bia fóind anim sin coro secha bráth bennachtan fort.’ ‘La sodain téit úad. Combad sechtmain dó-som for **Áth Grencha** & dofuitted fer cach laí i n-**Áth Grencha** laiss .i. i n-**Áth Darteisc**.’ {LU lines 6103-6131}{YBL lines 1630-1644}{C lines 934-960} --- p.58 1874] ### Aided **Lóich** meic **Mo Femis** inso sís. ‘Gessa **Lóch** dano mac **Emonis** amal a chéliu & dorairngired dó comméte **Maige Murthemne** di mín **Maigi Aí** & timtacht dá fer déac & carpat secht cumal, & nírbo fíu laiss comrac fri gilla. Baí bráthair laiss, **Long** mac **Ebonis** cadessin. Dobreth do sudiu a tinscra cétna iter ingen & dechelt & carpat & tír. Téit-side ar cend **Coin Culaind**. Gontai **Cú Chulaind** co tobrad a marb ar beólu a bráthar .i. **Lóich**. Asbert-side dano dá fessed acht combad fer ulc*h*ach nod n-gonad, no mairfed-som h-é ind.’ ‘Berid grem catha chuci,’ ‘ar **Medb** fria muintir,’ ‘tarsin n-áth aníar co n-digsid taris, & brister fír fer fair.’ ‘Tíagait na secht **Mane** mílid i tosoch conid n-accatar for brú ind átha aníar. Gabaid-som a díllait n-óenaig imbi in láa sin. Iss and fordringtís na mná na firu día déscin.’ ‘Is sáeth dam,’ ‘or **Medb**,’ ‘nách accim in gilla imma n-ágar sund.’ ‘Níba slániu de latt do menma,’ ‘or **Léthrend** echaire **Ailella**,’ ‘día n-aicigther.’ ‘Dotháet íarom dochum ind átha amal buí :’ ‘Cía fer sucut, a **Ferguis**?’ ‘or **Medb**.’ [r.] ‘Gilla araclich claideb co scíath ar búaib mór serig ar mnáib feraid fodil di fer lessaib ar óenathib **Ulad** imgóet cáin fera fodil di fobaid ríg than m\_c dían día n-garar **Muirthemne Mag** másu **Cháuland** **Cú**. ’[r. ends] ‘Fordring **Medb** dano na firu la sodain día déscin. Is and sin asbertatár na mná fri **Coin Culaind** dogníthe a c*h*utbiud isin dúnud úair nád baí ulcha laiss & nícon téigtís dagóic acht siriti ara chend. Ba h-assu dó ulcha smérthain do dénam leiss. Conid gní-som aní sin ar dáig cuingthi comraic fri fer .i. fri **Lóch**. **[[H](#H)]** Gabais íarom **Cú C*h*ulaind** lán duirnd dind feór & dichac*h*ain fair, combo h-ed domuined cách combo ulc*h*a baí lais.{LU lines 6132-6160}{YBL lines 1645-1675}{C lines 961-989} --- p.59 1906] ’ ‘Fír,’ ‘or in bantroc*h*t,’ ‘is ulc*h*ach **Cú Chulaind**. Is cubaid do niaid comrac fris. Oc gressacht **Lóich** ón dorigénsat-som aní sin.’ ‘Ní digéon-sa comrac co cend secht lathi óndiu fris,’ ‘for **Lóch**.’ ‘Ní cubaid dúinni cen fóbairt ind fir frisin ré sin,’ ‘ol **Medb**.’ ‘Tabram fían láech cach n-aidchi do seilc fair dús in tairsimmis {FOLIO 75a} a báegal.’ ‘Dogníther íarom samlaid. Dothéged fían láech cach n-aidchi do seilg fair-sium & nos gonad-som uli. It é seo immorro anmand na fer dorochratar and : secht **Conaill**, secht n-**Óengusa**, secht **Úargusa** secht **Celtri**, ocht **Féic**, deich n-**Ailella**, deich n-**Delbaíth**, deich **Tasaig**. It é insin gníma na sechtmaine sin dó-som i n-**Áth Grencha**. Conniacht **Medb** comarli dús cid dogénad fri **Coin Culaind** ar ba aincis mór lei an ro bíth leis día slógaib. Is í comarli arránic áes féig forúallach do chor i n-óenfecht día saichthin in tan ticfad i n-airis dála día accallaim-si, ar baí aires dála dissi ara bárach fri **Coin Culaind** do dénam sída celci fris día t*h*arrachtain. Foíti-si techta úadi dia saig*thin* arco tíasad 'na coinni, & bad amlaid tíasad & sé anarma fo déig ní ragad-si acht sí cona bantrocht dia áil-seom. *Luid* in techtairi .i. **Traigt*h*rén** co airm i m-boí **Cú C*h*ulaind** & adfét do ait*h*esc **Medba**. Bágais **Cú Chulaind** co n-dingned samlaid.’ ‘Céd ón, cinnas as áil duit-siu tec*h*t i n-dáil **Medba** i m-bárach, a **C*h*ú Chulaind**?’ ‘or **Láeg**.’ ‘Amal conniacht **Medb** dano,’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘At móra glonna **Medbi**,’ ‘ol in t-ara.’ ‘Atágur lám ar cúl aci. {FOLIO 75b}’ ‘Cinnas as dénta dún samlaid?’ ‘for sé.’ ‘Do chlaideb fót choim,’ ‘ol in t-ara,’ ‘arnachat fagthar i m-báegul, ár ní dlig láech a enecland dia m-bé i n-écmais a arm. Conid cáin midlaig no n-dlig fón samail sin.’ ‘Déntar amlaid íarom,’ ‘ol **Cú Chulaind**. Is and íarom baí in chomdál i n-**Ard Aignech** frisi ráter **Fóchaird** indiu. Tic íarom **Medb** isin dáil & inlis cethri firu déc dia sainmuintir fessin do neoch as dech engnomma baí díb fora chind. At iat{LU lines 6161-6191}{YBL lines 1676-1708}{C lines 990-1019} --- p.60 1942] so iat-side: dá **Glas Sinna** dá mac **Buccridi**, dá **Ardáin** dá mac **Licce** dá **Glas Ogma** dá mac **Cruind**, **Drúcht** & **Delt** & **Dathen**, **Téa** & **Tascur** & **Túalang**, **Taur** & **Glese**. Tic íarom **Cú Chulaind** ina dáil. Ataregat ind fir dó. Srethait cethri goí déac i n-óenfecht fair. Nos dítin **Cú** íarom conná riacht toind nó fóescham fair. Imsoí foíthib íarom & marbthus íat a cethri firu déac. Conid íat sin cethri fir déac **Fócherda**, & is iat fir **Chrónige** ar isin **Chrónig oc Foc*h*eird** ro bíta. Conid de asbert **Cú Chulaind**:’ > 1. 1] Fó mo cherd láechdachta {FOLIO 76a} > > 2] benaim béimend ágmara > > 3] for slóg síabra sorchaidi. > > 4] Certaim ág fri ilslúagaib > > 5] im díth erred anglondach > > 6] sceó **Medbi** & **Ailella**. > > 7] altai drochrún derchoblid > > 8] gossa dubrúin banmassa > > 9] cengait celga úargossa > > 10] fri ág erred anglonnach > > 11] congeib dagrún degmessa > > 12] oc fir dia n-dich dagarliud > > 13] im anglonna fó > > fó.m. > > > > > ‘Combad de sin dano rod lil a n-ainm as **Focherd** dond inud .i. fó cerd .i. maith in cherd gascid donecmaic do **Choin Culaind** and sin. Tánic dano **Cú Chulaind** & dosnetarraid oc gabáil dúnaid & bíthus dá **Daigri** & dá **Ánli** & cethri **Dúngais Imlich** díb. Gabais dano **Medb** for gressacht **Lóich** andaide.’ ‘Mór in cutbiud dait,’ ‘for sí,’ ‘in fer ro marb do bráthair do bith oc díthugud ar slóig cen techt do chomrac fris, ar is derb lind ní déma siriti bras birda na letheti út fri bruth & feirg niad do let*h*eti-siu, & dano is óenmummi forcetail conrotacht dán dúib. {FOLIO 76b}’ ‘Tánic dano **Lóch** i n-agid **Con Culaind** do dígail a bráthar fair, ar donadbacht dó ba ulcha boí lais.{LU lines 6192-6219}{YBL lines 1709-1727}{C lines 1019-1131} --- p.61 1977] ’ ‘Tair dond áth úachtarach,’ ‘or **Lóch**.’ ‘Nípa isind áth escomon sa condricfem, áit h-i torchair **Long**. Ó thánic íarom do saigid ind átha, bibsat ind fir na bú tairis.’ ‘Bíaid tart eisc sund indiu,’ ‘or **Gabrán** fili. Is de atá **Áth Dairtesc** & **Tír Mór Darteisc** ó sin forsin phurt sin. Ó ro chomraicset iárom ind fir forsind áth & ó ro gabsat oc glíaid & oc imesorcain and & ó ro gab cách díb for trúastad a chéli, focheird ind escongon trí ol im c*h*ossa **Con Culaind** co m-boi fáen fortarsna isind áth ina ligu. Danautat **Lóch** cosin chlaidiub combu chróderg in t-áth día fulriud.’ ‘Olc ón óm,’ ‘for **Fergus**,’ ‘a n-gním sin h-i fíadnaisi námat! Gressed nech úaib, a firu,’ ‘for sé fria muintir,’ ‘in fer nár tháeth i n-ascid.’ ‘Atraig **Bricriu Nemthenga** mac **Carbatha** & gabais for gressacht **Con Culaind**.’ ‘Ro scáich do nert,’ ‘ol sé,’ ‘in tan is bratán bec dattrascair in tan dofil **Ultu** asa ces chucut. Dolig duit gním n-erred do gabáil fort h-i fíadnaisi fer n-**Érend** & láech ansa do dingbáil a gaisciud fón samail *sin*. **[[M](#M)]** {FOLIO 77a}’ ‘La sodain atraig & benaid in n-escongain co mebdatár a h-asnai indi & comboing in cethri darsna slúagu sair ar écin co m-bertatár a puple inna n-adarcaib lasa torandcless darigénsat in dá láth gaile isind áth. Tanautat-som in t-sod meic tíre. Doimairg na bú fair síar. Léicid-som cloich asa tailm co mebaid a súil ina cind. Téite i r-richt samaisce maíle derge, muitti riasna búaib forsna linni & na h-áthu. Is and asbert-som :’ ‘Ní airciu a n-átha la linni.’ ‘Léicid-seom cloich don t-samaisc maíl deirg co memaid a gergara foí. Cachain laíd la sodain :’ > 1. 1] M'óenurán dam ar étib > > 2] sech nís n-étaim nís léicim > > 3] atú ar tráthaib úaraib > > 4] m'óenurán ar iltúathaib. > {LU lines 6220-6248}{YBL lines 1728-1749}{C lines 1132-1142} > > > --- > > p.62 > > > > 2011] > 8. 1] Aprad nech fri **Conchobar** > > 2] cía domíssed níbo rom > > 3] rucsat meic **Mágach** a m-bú > > 4] conda randsat etarru. > 9. 1] Ro bíi cosnom im óenchend > > 2] acht nád lassa nach óenc*h*rand > > 3] día m-betis a dó nó a trí > > 4] lasfaitis a n-athinni. > 10. 1] Bec nárom nítsat ind fir > > 2] ar imad comlaind óenfir > > 3] ní rubaim níth n-erred n-án > > 4] immar atú m'óenurán. > > m'óenurán .d. > > > > > ‘Is and sin trá dogéni **Cú Chulaind** frisin **Mórrígain** a tréde dorairngert di h-i Táin Bó Regamna , & fichid **Lóch** isind áth cosin gaí bolga doléic in t-ara dó lasin sruth. Gaibthi dó co l-luid h-i timthirecht a chuirp, ar ba conganchnes oc comruc fri fer boí la **Lóch**.’ ‘Teilg traigid dam!’ ‘or **Lóch**. Doléici-seom **Cú Chulaind** combo tharis docer. Is de atá **Áth Traiged** i **Tír Mór**. Is and sin conbocht fír fer fair-seom a l-lá sin día lotar in cóicfer cucai-seom fón oínme .i. dá **C*h*rúaid**, dá **Chalad**, **Derothor**. Nos n-geogain **Cú Chulaind** a óenur. Is h-é sin **Cóicsius Focherda** & **Cóicer Óengoirt**. Nó is cóic lá déc iss ed ro boí **Cú Chulaind** h-i **Focheird**, conid de atá **Cóicnas Focherda** isin Tána . Dosmbidc **Cú Chulaind** a **Delga** conná cáemnacair anmanna de duniu ná cethir ronucad a ainech secha fadess iter **Delga** & muir.’ ### Slánugud na **Mórrígna** inso. ‘Ocond ai*th*scís mór sin trá do **C*h*oin Chulaind**, danarraid in **Mórrígan** i n-delb na sentainne caillige & sí cáech losc, oc blegon bó triphne. Coniacht-som dig furri. Dobert-si blegon sini dó.’{LU lines 6249-6272}{YBL lines 1750:beginning. of lacuna in lb 2057}{C lines 1143-1166} --- p.63 2043] ‘I n-iam bid slán doduc!’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘Bennacht dé & andé fort!’ ‘ol sé. Déi leó-som in t-áes cumachta, andéi immorro in t-áes trebtha. Íctha a cend-si íarom combo slán. Dobeir blegon indala sini combo slán a súil. Dobeir blegon in tress sini combo slán {FOLIO 77b} a fergaire. Combad ed atberad-som in cech ní díb sin :’ ‘Bráth bennachtan fort!’ ‘or sé.’ ‘Atbirt frim trá,’ ‘or in **Mórrígan**,’ ‘ním bíad íc lat co bráth.’ ‘Acht rofessin*d* combad tú,’ ‘ol **Cú Chulaind**,’ ‘nít ícfaind tria bith sír.’ ‘— Combad Ríamdrong **Con Culaind** for **Tarthesc** ainm in sceóil sea isin Tána . Is and sin dosiacht **Fergus** fora glinne arná bristé fír fer for **Coin Culainn**. Is and sin íarom etha ar galaib oenfir cuici co n-geogain cóicer **Cind Coriss** nó **Dúin Chind Coross** .i. **Delgu Murthemne** ind inbuid se. Geogain **Cú Chulaind** and sin **Fota** ina roí, **Bó Mailce** fora áth, **Salach** ina imliuch, **Muinne** ina dind, **Lúar** i l-**Lethberaib**, **Fer Toíthle** h-i **Toíthlib**. H- it é a n-anmand na tíri sin co bráth, cach bale i torc*h*air cach fer díb sin. Geogain **Cú Chulaind** dano **Traig** & **Dornu** & **Dernu**, **Col** & **Mebul** & **Eraise**, for **Áth Tíre Móir** de síu oc **Méthiu** & **Cheithiu**. Trí druíd insin & a teóra mná. Iar sin tra foídis **Medb** cét fer día sainmuintir do guin **Con Culaind**. Nos geogain-seom uli íarom for **Ath Chéit Chúile**. Is and asbert **Medb**:’ ‘Is cuillend dúnd ém guin ar muintire.’ ‘Is de atá **Glaiss Chráu** & **Cuillend Cind Dúin** & **Áth Céit Chúle**.’ {LU lines 6273-6306}{C lines 1167-1200} --- p.64 2072] ### In carpat serda & in **Breslech Mór** **Maige Murthemne** inso. ‘Ro gabsat trá cethri chóiced h-**Érend** dúnad & lonngport isin **Breslig Móir** i m-**Maig Murthemne**, & ro láiset a n-ernail búair & braite seoc*h*o fodess h-i **Clithar Bó Ulad**. Gabais **Cú Chulaind** icond fert i l-**Lercaib** i comfocus dóib, & ataís a ara tenid dó tráth nóna na h-aidchi sin .i. **Lóeg** mac **Ríangabra**. Itchonnairc-seom úad grístatinem na n-arm n-glanórda úas chind cethri cóiced n-**Érend** re funiud néll na nóna. Dofánic ferg & luinni mór ic aicsin in t-slóig re h-ilar a bidbad *7* re h-imad a námat. Ro gab a dá sleig & a scíath & a c*h*laideb. Crothis a scíath & cresaigis a slega & bertnaigis a chlaidem, & dobert a srem caurad asa brágit coro recratár bánánaig & boccánaig & geniti glinni & demna aeóir re úathgráin na gáre dosbertatár ar aird. Cordas mesc ind **Némain** forsin t-slóg. Dollotár i n-armgrith cethri chóiced **Érend** im rennaib a sleg & a n-arm fodessin co n-erbaltatár cét láech díb do úathbas & cridenes ar lár in dúnaid & in longpairt in n-aidchi sin. Dia m-baí **Láeg** and co n-acca ní, in n-óenfer dar fíartharsna in dúnaid fer n-**Érend** anairtúaid cach n-díriuch ina dochum.’ ‘Óenfer sund chucund innissa, a **Chúcán**,’ ‘or **Láeg**.’ ‘Cinnas {FOLIO 78a} fir and sin?’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Ní h-andsa. Fer caín mór and dano. Berrad lethan laiss. folt casbude fair. Brat úanide i forcipol immi. Cassán gelairgit isin brot úassa bruinne. Léne de sról ríg fo dergindliud do dergór i custul fri gelcnes co glúnib dó. Dubscíath co calathbúali findruni fair. Sleg cóicrind ina láim. Foga fogablaigi inna farrad. Ingnad ém reb & ábairt & adabair dogní, acht ní saig nech fair & ní saig-seom for nech feib nachas faiced nech h-é.’ ‘Is fír sin, a daltán,’ ‘for sé.’ ‘Cia dom chartib síthc*h*aire-sa sein dom airchiseacht-sa dáig ar bíth foretatár-som in t-imned már inam fuil-sea m-óenur i n-agid cethri n-ollchóiced n-**Érend** ar Táin Bó **Cúalngi** don chur sa.’ ‘Ba fír ém do **Choin Chulaind** anní h-ísin. A nad-ránic in t-ócláech airm i m-boí **Cú Chulaind**, argládais & airchissis de.’ ‘Ferda sin, a **Chú Chulaind**,’ ‘ar sé.’ ‘Ní mór side etir,’ ‘for **Cú Chulaind**.’ ‘Dabér-sa dano cobair dait,’ ‘ar in t-ócláech.{LU lines 6307-6343}{C lines 1201-1237} --- p.65 2108] ’ ‘Cía tai-siu eter?’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Iss messe do athair a s- sídib .i. **Lug** mac **Ethlend**.’ ‘It tromda dano na fuli form-sa. Ba h-éim dam mo íc.’ ‘Cotail-siu sin bic, a **Chú Chulaind**,’ ‘or in t-ócláech,’ ‘do thromthort*h*im cotulta h-icond ferta **Lerga** co cend teóra láa & teóra n-aidchi, & firfat-sa forsna slógaib in n-airet sin.’ ‘Canaid a chéle ferdord dó, contuli friss co n-accae nách crecht and ropo glan. Is and asbert **Lug**: [r.] Éli **Loga** inso sís’ ‘Atraí, a meic mór **Ulad** fót sláncréchtaib curetha fri náimtiu fer melldarath móradaig todonathar dia ferragaib sligethar slúaig immenard nerethar fortacht a síd sóerfudut issin mruig ar conathaib cot anmuin arfucherthar fóchiallathar óengillae arclith ar búaib baífedae slig delb silsa ríut. **[[H](#H)]** Ni fil leó do nertsáegul fer do baraind bruthaigte co niurt for do lochtnamtib cing it charput comglinni is iar sin atrai. atrai.a.m.**[[M](#M)]** ’[r. ends] ‘Teóra lá & teóra n-aidchi baí **Cú Chulaind** ina chotlod. Bá dethbir són ém ce ro baí do mét in chotulta boí do mét na a*th*scísi. Ón lúan íar samain sainrud cosin cétaín íar n-imolg níro chotail **Cú Chulaind** frisin ré sin acht mad mani chotlad fithisin m-bic fria gaí íar medón midlaí & a chend fora dor*n*d & a dor*n*d ima gaí & a gaí fora glún, acht ic slaidi & ic slechtad & ic airlech & ic esorcain cethri n-ollchóiced n-**Érend** frisin ré sin. Is and sin focherd in láech síde lossa & lubi íci & slánsén i cnedaib & i créchtaib, i n-áladaib & i n-ilgonaib {FOLIO 78b} **Con Culaind**, co ternó **Cú Chulaind** ina chotlud cen ráthugud dó etir.{LU lines 6344-6367}{C lines 1238-1268} --- p.66 2145] Is í sein trá amser i l-lotar in macrad atúaid ó **Emain Macha** trí choícait mac ríg do **Ultaib** im **Follamain** mac **Conchobair** & dosberat teóra catha dona slúgaib co torchratar a trí comlín leó & torcratár in macrad dano acht **Fallamain** mac **Conchobair**. Bágais **Fallamain** ná ragad ar cúlu co h-**Emain** co bruinni m-brátha & betha co m-berad cend **Ailella** leiss cosin mind óir boí úaso. Nírbo réid remi-seom aní sin, úair dofairthetár dá mac **Bethe** meic **Báin**, dá mac mumme & aite do **Ailill**, & rod gonsat co torchair leó. Conid Aided Na Macraide **Ulad** insin & **Fallamna** meic**Conchobair** . **Cú Chulainn** immorro baí ina súantairthim cotulta co cend teóra láa & teóra n-aidchi h-icond ferta i l-**Lergaib**. Atracht **Cú Chulaind** iar sin asa chotlud & dobert láim dara agid & dorigni rothmúal corcra de ó mulluch co talmain, ba nert leiss a menma & tíasad i n-óenach nó i tochim nó bandáil nó i cormthech nó i prímóenach do prím*óe*naigib **Érend**.’ ‘Cia fot atú-sa isin chotlud sa innosi, a óclaích?’ ‘ar **Cú Chulaind**.’ ‘Trí lá & trí aidchi,’ ‘for in t-ócláech.’ ‘Ron mairg-sea de side!’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Cid de ón?’ ‘or in t-ócláech.’ ‘Na slóig cen *f*ópairt frisin ré sin,’ ‘ar **Cú Chulaind**.’ ‘Ní filet-som ón óm etir,’ ‘or in t-ócláech.’ ‘Ceist, cia arránic?ar **Cú Chulaind**.’ ‘Lotar in macrad antúaid ó **Emain Macha** trí choícait mac im **Follomain** mac **Conchobair** do maccaib ríg **Ulad** & dobertsat teóra catha dona slúagaib ri h-ed na trí lá & na trí n-aidchi h-i taí-siu it chotlud innossa, & torcratár a trí comlín leó & torchratár in macrad acht **Follomain** mac **Conchobair**. Bágais **Follomain** co m-bérad cend **Ailella** & nírbo réid dó-som ón ar ro marbad.’ ‘Apraind ná bá-sa for mo nirt de side, úair día m-beind-se for mo nirt ni tóethsitís in macrad feb dorochratár & ní tóethsad **Follomain** mac **Conchobair**.’ ‘Cossain archena, a **Chúcán**, ní h-aisc dot inchaib & ní táir dot gasciud.’ ‘Airis -*s*iu sein innocht dún, a óclaíg,’ ‘or **Cú Chulainn**,’ ‘arco n-díglom malle in macraid forsna slúgaib.’ ‘Nád anéb om ale,’ ‘for in t-ócláech,’ ‘uair cid mór do chomramaib gaili & gascid dogné nech h-it arrad-so ní fair bías a nós nách a allud nách a irdarcus acht is fort-so. Is aire sin nád aniub-sa. Acht{LU lines 6378-6414}{C lines 1269-1364} --- p.67 2183] imbir-seo féin do gním gascid t' óenur forsna slúagu úair ní leó atá commus t' anma don chur sa.’ ‘Ocus in carpat serda, a m-mo phopa **Láig**?’ ‘ar **Cú Chulaind**.’ ‘In coemnacar a innell & innatá a threlom? Má cotnici a innell & má dotá a threlom, na n-innill, & mani fil a t*h*relom, nacha n-innill etir.’ ‘Is and so atracht in t-ara & ro gab a fíanerred aradnachta immi. Bá dond fíanerred aradnachta {FOLIO 79a} sin ro gabastár-som immi a inar bláith bíannaide is é étrom aerda is é súata srebnaide, is é úagthe osslethair conná gebethar ar lúamairecht lám dó anechtair. Ro gabastar-som forbrat faind taris anechtair dorigni **Simón** Druí do **Dáir** do ríg **Rómán** conda darat **Dáir** do **Chonchobar** conda darat **Conchobar** do **C*h*oin Culaind** conda rairbert **Cú Chulaind** día araid. Ro gabastar in t-ara cétna sin dano a chathbarr círach clárach cethrochair co n-ilur cach datha & cach delba dara midgúallib sechtair. Bá somassi dó-som sin & nírbo thortromad. Taraill a lám leiss in gipni n-dergbudi mar bad land dergóir do brondór bruthi dar or n-inneóni fri*a* étan dó *do* indchomartha a aradnachta sech a thigerna. Ro gabastár idata aurslaicthi a ech & a del intlassi ina desra. Ro gabastár éssi astuda a ech ina thúasri .i. aradna a ech ina láim chlí re imchommus a aradnachta. Is and so focheird a lúrecha iarnaidi intlassi immó echaib congebethar dóib ó thul co aurdornd do gaínib & birínib & slegínib & birc*h*rúadib corbo birfocus cach fonnod isin charpat sin, corbo chonair letartha cach n-ulind & cach n-ind & cach n-aird & cach n-airc*h*ind don charput sin. Is and sin focheird bricht comga dara echraid & dara chomalta connárbo léir do neoch isin dúnud & corbo léir dóib-seom cách issin dúnud. Bá deithbir ém cé focherded-som inni sin dáig ar bíth bátár teóra búada aradnachta forin n-araid in lá sin .i. léim dar boilg & foscul n-dírich & imorchor n-delind. Is and so ro gab in caur & in cathmílid & in t-indellchró bodba fer talman, **Cú Chulaind** mac **Súaltaim**, ro gab a chatherred catha & comraic & comlaind imbi. Bá don c*h*atherred catha sin & chomraic & chomlaind ro gab-som immi secht cneslénti fichet cíartha clártha comdlúta bítís bá thétaib & rothaib & refedaib h-i custul fri*a* gelc*h*nes dó arnacha n-dec*h*rad a chond nach a chíall ó doficed a lúth{LU lines 6415-6451}{C lines 1365-?} --- p.68 2219] látair. Ro gabastár a chathcriss curad taris anechtair do chotutlethar crúaid choirtchide do formna secht n-damseched n-dartada co n-gabad dó ó thana a thaíb co tiug a ochsaille ro bíth immi ic díchur gaí & rend & err & sleg & saiget. Dáig is cumma focherditís de & mar bad do chloich nó charraic nó congna ro chíulaitís. Is and sin ro gabastár a *f*úathroic srebnaide sróill cona cimais do bánór bricc fria fri móethíchtur a medóin. Ro {FOLIO 79b} gabastár a dond*f*úathróic n-dondlethair n-degsúata do formna cethri n-damseched n-dartada cona chathchris do cholomnaib ferb fua dara fúathróic srebnaide sróill sechtair. Is and so ro gabastár in rígnia a chatharm catha & comraic & comlaind. Ba don chatharm chatha sin íarom ro gabastar a ocht claidbíni ima arm dét n-drechsolus. Ro gabastar a ocht slegíni ima sleig cóicrind. Ro gabastar a ocht n-gothnatha "má goth néit. Ro gabastar a ocht cletíni 'ma deil cliss. Ro gabastar a ocht scíathu cliss imma chromscíath n-dubderg ina téged torc taiselbtha ina tul tárla cona bil áithgéir ailtnidi imgéir ina h-urtimcheull contescfad finna i n-aigid srotha ar áthi & ailtnidecht & imgéri. Inbaid fogníth ind óclaig fáeborchless di, is cumma imthescad dá scíath & dá sleg & dá chlaideb. Is and so ro gab a chírchathbarr catha & comraic & comlaind ima chend asa n-gáired gáir chét n-óclách do sírégem cecha cúli & cecha cerna de, dáig is cumma congáirtis de bánánaig & boccánaig & geniti glinne & demna aeóir ríam & úaso & ina imt*h*imchiull cach ed no téged re testin fola na m-míled & na n-anglond sechtair. Ro chress a c*h*eltar comga taris don tlachtdíllat **Tíre Tair*n*gire** dobretha *dó* ó aiti druídechta. Is and so cétríastartha im **Choin Chulaind** co n-derna úathbásach n-ílrechtach n-ingantach n-anaichnid de. Crithnaigset a charíni imbi imar crand re sruth nó imar bocsimin fri sruth cach m-ball & cach n-alt & cach n-ind & cach n-áge de ó mulluch co talmain. Ro láe sáebglés díberge dá churp i m-medón a chrocind. Táncatár a t*h*raigthe & a luirgne & a glúne co m-bátár dá éis. Táncatár a sála & a orcni & a escata co m-bátár ríam remi. Táncatár tulféthi a orcan co m-bátár for tul a lurgan combá métithir muldor*n*d míled cech mecon dermár díbide. Srengtha tollféthe a mullaich co m-bátár for cóich a muineóil combá métithir cend meic mís cach mulchnoc{LU lines 6452-6491} --- p.69 2255] dímór dírím dírecra dímesraigthe díbide. And sin dorigni cúach cera dá gnúis & dá agid fair. Imslo*i*c indara súil dó ina chend ; iss ed mod dánas tairsed fíadchorr *a* tagraim do lár a grúade a h-ia*r*thor a c*h*locaind. Sesceing a sétig co m-boí fora grúad sec*h*tair. Ríastartha a bél co úrtrachta. Srengais in n-ól don fidba chnána comtar écnaig a ginchróes. Táncatár a scoim & a t*h*romma co m-bátár ar etelaig ina bél & ina brágit. Benais béim n-ulgaib leóman don charput úachtarach fora forcli comba métithir moltchracand cech slamsrúam thened doniged {FOLIO 80a} ina bél asa brágit. Roclos bloscbéimnech a chride ré chlíab imar glimnaig n-árchon h-i fotha nó mar leómain ic techta fó mathgamnaib. Atchessa na coinnli bodba & na cithnélla neme & na h-aíble tened trichemrúaid i n-néllaib & i n-áeraib úasa chind re fiuchud na ferge fírgarge h-itrácht úaso. Ra chasnig a folt imma c*h*end imar craíbred n-dergscíach i m-bernaid at*h*álta. Ce ro crateá rígaball fó rígthorad immi iss ed mod dá rísad ubull díb dochum talman taris acht ro sesed ubull for cach óenfinna and re frithchassad na ferge atracht dá fult úaso. Atracht in lúan láith asa étun comba sithethir remithir airnem n-óclaích corbo chomfota frisin sróin coro dechrastár oc imbirt na scíath, oc brogad ind arad, oc taibleth na slóg. Ardithir immorro remithir talcithir tresithir sithidir seólc*h*rand prímlui*n*gi móri in buinne díriuch dondfala atracht a fírchléthe a chendmullaig h-i certairdi, co n-derna dubchíaich n-druídechta de amal chíaig do rígbrudin in tan tic rí día tincur h-i fescur lathe gemreta. Iarsin ríastrad sin ríastarda im **Choin Culaind** is and sin doreblaing ind err gascid ina chathc*h*arpat serda co n-erraib iarnaidib, cona fáebraib tanaidib, cona baccánaib & cona birc*h*rúadib, cona thairbirib níath, cona n-glés aursolcdi, cona thair*n*gib gaíthe bítís ar fertsib & íallaib & fithisib & folomnaib don charpat sin. Is amlaid boí in carpat sin cona chreit chróestana chróestirim chlesaird clangdírig caurata ara taillfitís ocht n-airm n-indflatha co lúas faindle nó gaíthe nó chliabaig dar róe maige. Ro suidiged in carpat sin for dá n-echaib díana dremna dásachtacha cendbeca cruindbeca corrbeca biruích bascind bruinnederg sesta suachinte sogabálta sodain fo grinnib áillib a fén. Indara h-ech díb-side ocus sé lugaid lúathlémnech tresmar túagmar traigmar fótmar fochorsid. In t-ech aile ocus sé casmongach cascháel coseng seredchóel airgdech.{LU lines 6492-6526}{C lines 1323-1356} --- p.70 2292] is and so focheird torandchless cét & torondc*h*less dá chét & torandchless trí cét & torandchless cethri cét, & tarrasair aice for torandchless cúic cét, úair nírbo furáil less in comlín son do thotim leiss ina chétchumscli & ina chétchomling catha for cethri chóiced h-**Érend**. Ocus dotháet ass fón cumma sin d' insaigid a námat & dobretha a charpat mórthimchull cethri n-ollchóiced n-**Érend** ammaig anechtair, & dosbert {FOLIO 80b} fóbairt bidbad fó bidbadaib foraib & dobreth seól trom fora charpat & dollotar rotha íarnaidi in c*h*arpait h-i talmain corbo leór do dún & do daingen feib dollotár rotha íarnaide in charpait h-i talmain, uair is cumma atrachtatár cluid & cairthe & carrce & táthleca & murgrían in talman aird i n-aird frisna rothaib íarndaidib súas sell sechtair. Is aire focheird in circul m-*b*odba sin mórthimchull cethri n-ollchóiced n-**Érend** ammaig anechtair arná teichtis úad & ná scaíltís immi coros tairsed fri tendta fri tarrachtain na macraide forro. Ocus dotháet isin cath innond ar medón & fáilgis fálbaigi móra do chollaib a bidbad mórthimc*h*oll in t-slóig ammaig anechtair fo thrí & dobert fóbairt bidbad fo bidbadaib forro co torchratár bond fri bond & méde fri méde, ba sí tiget ind árbaig. Dosrimchell aridisi fa thrí in cruth sin co farcaib cossair sessir impu fá mór-{YBL lines 1997-2012}*thim*chull .i. bond trír fri méde trír fó chúaird timchill immón dúnad. Conid Sesrech Breslige a ainm issin Táin , & iss ed tres n-dírime na Tána .i. Sesrech Breslige & n-Imslige **Glennamnach** & in cath for **Gárig** & **Irgárig**. Acht ba cumma cú & ech & dune and. — Iss ed atberat araili ro fich **Lug** mac **Eithlend** la **Coin Culaind** Sesrig m-Breslige. Nícon fes immorro a árim & ni cumangar a rím cía lín dorochair and do dáescorslúag, acht ro rímthé a tigernai nammá. It é seo a n-anmand-side inna rurech & inna taísech .i. r. dá **Chrúaid**, dá **Chalad**, dá **Chír**, dá **Chíar**, dá **Ecell**, trí **Cruim**, trí **Caurith**, trí **Combirgi**, cethri **Feochair**, cethri **Furachair**, cethri **Caiss**, cethri **Fotai**, cúic **Caurith**, cúic **Cermain**, cúic **Cobthaig**, sé **Saxain**, sé **Dáich**, sé **Dári**, secht **Rocháid**, secht **Rónáin**, secht **Rurthig**, ocht **Roc*h*laid**, ocht **Rochtaid**, ocht **Rindaich**, ocht **Corpri**, ocht **Mulaich**, náe n-**Daigith**, náe n-**Dári**, náe n-**Dámaig**, deich **Féic**, deich **Fiacaich**, deich **Fedelmid**. [r. ends] {LU lines 6527-6559}{YBL lines 2013-2044}{C lines 1357-1388} --- p.71 2328] Deich ríg ar secht fic*h*tib ríg ro bí **Cú Chulaind** i m-**Bresslig Móir** **Maigi Murthemni**. Dírime immorro olchena di chonaib & echaib & mnáib & maccaib & mindaínib & drabarslóg, ar nír érno in tres fer do feraib h-**Érend** cen chnáim lessi nó lethc*h*ind nó lethsúil do brisiud nó cen bithanim tria bithu betha. Ocus dotháet úadib iar sin iar tabairt in tressa sin forro, cen fuligud cen fordercad fair féin ná fora gillu ná for ech dia echaib.’ {FOLIO 81a} ### Túarascbáil delba **Con Culaind** so. ‘Dotháet **Cú Chulaind** arna bárach do t*h*aidbriud in t-slóig & do thaisbénad a chrotha álgin álind do mnáib & bantrochtaib & andrib & ingenaib & filedaib & áes dána, úair nír míad ná mass leiss in dúaburdelb druídechta tárfás dóib fair ind adaig sin reme. Is aire sin tánic do thaselbad a chrotha álgin álaind in lá sin. Álaind ém in mac thánic and sin do t*h*aselbad a chrotha dona slúagaib .i. **CúChulaind** mac **Soaldaim**. Faircsi trí folt fair : dond fri toind cind, cróderg ar médon, mind órbude ardatugethar. Caín cocarsi ind fuilt sin co curend teóra imsrotha im c*h*lais a chúlaid. Comba samalta & órsnáth cach finna fathmainnech forscaílte forórda dígrais dúalfota derscaigt*h*ech dathálaind dara formna síar sell sechtair. Cét cairches corcorglan do dergór órlasrach imma brágit. cét snáthéicne don charmocol cummascda h-i timthacht fria chend. Cethri tibri cechtar a dá grúad .i. tibre buide & tibre úane & tibre gorm & tibre corcra. Secht n-gemma do ruthin ruisc cechtar a dá rígrosc. Secht meóir cechtar a dá choss, secht meóir cechtar a dá lám co n-gabáil ingni sebaic, co forgabáil ingne griúin ar cach n-aí fo leith díib-sin. Gabaid-seom dano a díllat n-óenaig n-imbi in láa sin. Baí dá étgud immi .i. fúan caín cóir corcorglan corthorach cóicdíabuil. Delg find findargit arna ecor d' ór intlassi úasa bánbruinni gel imar bad lóc*h*rand lánsolusta nád chumgaitis súili doíni déicsin ar gleóraidecht & glainidecht. Clíabinar sróil sirecda ré chnes congebethar dó co barrúachtar a dondfúathróci donddergi míleta do sról ríg. Dondscíath dondderg dondchorcra co cóicroth óir,{LU lines 6560-6588}{YBL lines 2045-2065}{C lines 1389-1424} --- p.72 2321] co m-bil finddruini fair. Claideb órduir*n*d intlasi co torceltaib óir derg i n-ardgabáil gaili fora chris. Gaí fota fáeborglas re faga féig fóbartach co semmannaib óir órlasrach inna farrad issin charpat. Naí cind isindala láim dó. Deich cind isind láim aile. Ros ecroth úad frisna slúagaib. Conid comram aidchi do **Choin Chulaind** sin. Is and sin frisócbat mná **Connacht** forsna buidne & fordringtís mná firu do déscin crotha **Con Culaind**. Follaig immorro **Medb** a h-ainech & ní lámair taidbsin a gnúsi, acht boí fo damdabaig scíath ar omon **Con Culaind**. Conid de sin asbert **Dubthach Dóel **Ulad****:’ > 1. 1] Masu h-é in ríastartha > > 2] bíait collai duíne de. {FOLIO 81b} > > 3] Beite éigme im lissu > > 4] bíait fuind fri airisiu. > 2. 1] Biait corthi i l-lechtaib > > 2] bid formach do rígmartaib. > > 3] Ní maith no fichid in cath > > 4] i l-leirg frisin n-oennenach. > 3. 1] Adchíu in cruth immondnaig > > 2] ocht cind inna chuillsennaib. > > 3] Adchíu fodb leiss i m-brétaib > > 4] deich cind ina rosétaib. > 4. 1] Adchíu dofócrat far mná > > 2] a n-gnúis tarsna ergala. > > 3] Adchíu far rígna in móir > > 4] ní toccair dond imforráin. > 5. 1] Díambad mé bad chomarlid > > 2] bíad slóg imme di cach leith. > > 3] *coro gartigtis a ré* > > 4] *mása é in ríastarde.* > > > > > ‘Conid and ro chan **Fergus** inso co n-ebairt:’{LU lines 6589-6614}{YBL lines 2066-2078}{C lines 1425-1450} --- p.73 2393] > 1. 1] Ber ass **Dubthach n-Dóeltengaid** > > 2] iar cúl in t-slóig na srengaid. > > 3] Nícon dergéni nach maith > > 4] ó geogain in n-ingenraith > 2. 1] Ferais écht n-dochla n-dobail > > 2] guin **Fiachaig** meic **Conchobair**. > > 3] Nípau chaíniu rocloth dó > > 4] guin **Corpri** meic **Fedelmtheó**. > 3. 1] Rígi n-**Ulad**ni chosnai > > 2] mac **Lugdach** meic **Casrubai**. > > 3] Iss e dogní fri doíni > > 4] a nad rubad cosaídi. > 4. 1] Bid olc la longais n-**Ulad** > > 2] guin a meic nád lánulach. > > 3] Costud **Ulad**má dobí > > 4] adsuífet in n-imirgi. > 5. 1] Sirfid in noíndin h-i fot > > 2] do **Ultaib** co n-derasot. > 6. 1] Bíait techta scélmara > > 2] bíait rígnai dermara > > 3] bíait créchtai fuidb bechtai > > 4] bíait buidne airlechtai. > 7. 1] Biait collai fó chossaib > > 2] biait brain for branfossaib > > 3] beti fáenscéith h-i lergaib > > 4] bid cumtach do díbergaib. > {LU lines 6615-6642}{YBL lines 2079-2102}{C lines 1451-1484} > > > --- > > p.74 > > > > 2419] > 14. 1] Roínfid fuil féne fo don > > 2] la slúag inna n-dunechon. > > 3] Regaid ind longas h-i fat > > 4] do **Ultaib** díanda rísat. > 15. 1] Ní geib coistecht arubthá > > 1] ber ass **Dubthach n-Dóeltenga**. > > Ber.a. > > > > > ‘Sréid **Fergus** **Dubthach**úad iar sin co n-arrasair di*a* sruib fri budin anall. Co cloth ní **Ailill** co n-ebairt :’ [r.] ‘Ná fer báig, a **Fergus**, ar buaib sceó mnáib **Ulad** aithgen ara m-bernaib beit mairt ili sund slig ceni silsiter acht i n-óenferaib ardeslig isind áth cach óenlathiu. ’[r. ends] ‘Co cloth ní **Medb**:’ ‘comérig, a **Ailill**, co fíannaib fótrind ar duth buaib sceó genat m\_c melchib athaib i n-grenchaib móraib i l-linnib dubaib forbrisfet comlund scéo **Fergus** dánae co loingis **Ulad** biaith and iartach i n-díaid in chatha memais cauma co fil*eda*ib **Féne**. ’[r. ends] ‘Co cloth ní **Fergus**:’ [r.] ‘Banairle baetha nacha auchide nacha cluinte co teintib bláthaib sceó cholet muinter sceó chenel olca anapthai rosrí a chialla consuidet na tádet. ’[r. ends] ‘Co cloth **Gabrán** file :’ [r.]‘Ná briguid briathra sceó laidib rígnaib for bronnaib di thuathaib déni día messaib blassaib dia fáebra fichi cessóe cía bera na suí forellig na tulle miscais.’[r. ends] ‘Ná fémdit far {FOLIO 82a} céle. Taít ara chend isin n-áth,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Aúchaide **Ailill**,’ ‘or **Medb**. Co cloth ní **Ailill**:’ [r.] ‘**Fergus** rofitir morthúathaib for far muintir méilaith ní imthecht ar far m-búaib acht cía far slig slattaib i m-búaib dithoing ceóbera di far mór belgib brassaib.’[r. ends]{LU lines 6642-6668}{YBL lines 2103-2128}{C lines 1485-1510} --- p.75 2451] ‘Co cloth ní **Fergus**:’ [r.] ‘Ná fer, a **Medb**, mórscoith dit loingis bairr brátha iar m-bliadain sceó cháthig mná massa iartaige nád imdat dit morchothaib día thúathaib tisccet. ’[r. ends] ### Imroll **Belaig Eóin** inso. ‘**Fíacha Fíaldána Dimraith** dolluid do acallaim meic sethar a máthar .i. **Mane Andóe** a ainm. Dolluid **Dócha** mac **Mágach**la **Mane n-Andóe**. Dolluid **Dubthach Dóel** **Ulad** la **Fíachaich Fialdána Dimraith**. Docorastár **Dócha** gaí for **Fíachaig** co l-luid i n-**Dubthach**. Focheird dano **Dubthach** gaí for **Mane** co l-luid i n-**Dócha**. Dí fieir immorro máthair **Dubthaig** & **Dóche**. Is de atá Imrull **Belaig Eúin**. Nó is de atá Imroll **Belaig Eúin** .i. tíagait na slóig do **Beluch Eúin**. Anait a n-dí dírim *i* suidiu. Tic **Díarmait** mac **Conchobuir** di **Ultaib** antúaid.’ ‘Eirged marcach úaib,’ ‘or **Díarmait**,’ ‘co tí **Mane** dom accallaim dís & ragat-sa dís ara c*h*end.’ ‘Condrecat íarom.’ ‘Todeochad-sa,’ ‘or **Díarmait**,’ ‘ó **Chonchobar** co n-erbora fri **Medb** & **Ailill** co relcet na báe ass & slán uile a n-dorónad and & tabár in tarb aniar cosin tarb ille co comairset, úair ro báge **Medb**.’ ‘Ragat-sa,’ ‘or **Mane**,’ ‘co n-apror friu.’ ‘Ráti-side dano fri **Meidb** & **Ailill**.’ ‘Ní h-étar for **Medb** aní siu,’ ‘or **Mane**.’ ‘Dénam cóemchlód dá gaisced didiu,’ ‘or **Díarmait**,’ ‘massu ferr latt.’ ‘Maith lim,’ ‘or **Mane**. Focherd cechtar de gaí for araile conid apthatar a n-dís, & conid Imroll **Belaig Eóin** ainm na maigni sin. Maitti a n-dírim fo araill. Dofuittet trí fichit díb di cechtar dá lína. Is de atá **Ard in Dírma**.’ {LU lines 6669-6693}{YBL lines 2129-2152}{C lines 1511-1534} --- p.76 2483] ### Aided **Tamuin** Drúith inso. ‘Foruirmiset muinter **Ailella** a mind ríg for **Tamun** drúth. Ní lámair **Ailill** a beith fair fessin. Srédis **Cú Chulaind** cloich fair oc **Áth **Tamuin**** co m-mebaid a c*h*end de. Is de atá **Áth **Tamuin**** & **Tuga im **Thamun****.’ ### Aided **Óengussá** meic **Óenláma**. ‘Dointaí íarom **Óengus** mac **Óenláma Caíme**, óclach dána di **Ultaib**, in slóg n-ule oc **Modaib **Loga**** — is inund ón dano & **Lugmod** — co tici **Áth Daferta**. Nís léic secha & dosmbidc co l-lecaib. Ocus asberat ind eólaig im*mus*neblaid ríam remáin co tíastais fo chlaideb oc **Emain Macha** acht bid ar galaib óenfir conrístá friss. Brisit fír fer fair íarom & ra m-beótar i n-écomlond.’ {FOLIO 82b} ### Comrac **Fergusa** fri **Coin Culaind**. ‘Táet nech úaib ar mo chend-sa,’ ‘ar **Cú Chulaind**,’ ‘oc **Áth Da ferta**.’ ‘Nípa messe, nípá mé!’ ‘ol cách assa magin.’ ‘Ní dlegar cimbid dom cheniúl. Cía no dligthe, nípad mé dobertais tara chend i cimbidecht.’ ‘Is and gessa do **Fergus** mac **Róich** techt ara c*h*end-som. Opaid- side dano dul ar cend a daltai .i. **Con Culaind**. Dobreth fín do & ro mescad co trén & ro guded im dula isin comrac. Téit iass íarom ó ro bás ocá etargude co tromda. Asbert **Cú Chulaind** íarom :’ ‘Is co n-glinni dothéig ar mo chend-sa, a popa **Fergus**,’ ‘ol sé,’ ‘cen claideb inna intiuch.’ ‘— Ar gatsai **Ailill** ass ut praediximus .’ ‘Is cumma lim-sa etir,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Cia nobeth claideb and, ní imbértha fort-su. Teilg traigid dam, a **C*h*ú Chulaind**,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Teilgfe-so dano dam-sa arísi,’ ‘ar **Cú Chulaind**.{LU lines 6694 to end}{YBL lines 2153-2181}{C lines 1535-1563} --- p.77 2512] ’ ‘Samlaid écin,’ ‘or **Fergus**. Is and sin dolléci **Cú Chulaind** traigid for cúlu re **Fergus** co r-rici **Grellig n-Dol*l*uid** ara telced **Fergus** dó-som traigid i l-ló in c*h*atha. Tairbling **Cú Chulaind** íarom h-i n-**Grellaig Dolluid**.’ ‘Ara chend dait, a **Fergus**!’ ‘or cách.’ ‘Aicc,’ ‘ol **Fergus**.’ ‘Ní ord erossa. Is robeóda intí fil and. Conom thí de chind chúarda ní reg.’ ‘Tíagait secha íarom co n-gabsat dúnad h-i **Crích Ross**. Raclunethar són dano **Ferchú Loingsech** buí for longais re n-**Ailill**. Dotháet -side ar cend **Con Culaind**. Trí fir déac dano ba h-é a lín. Gontai **Cú Chulaind** oc **Cingit Ferchon**. Atát a trí líic déac and.’ ### Comrac **Maind** ‘Foídis **Medb** **Mand Muresci** mac **Dáiri** do **Domnandchaib** do c*h*omrac fri **Coin Culaind**. Derbráthair side & **Damán** athair **Fir Diad**. Ba fer borb brogda íarom im longud & im ligi in **Mand**. Fer dothengt*h*ach dobeóil amal **Dubthach Dóel **Ulad****. Ba fer tailc trebur co sonairte ballraid amal **Munremur** mac **Errcind**. Trénfer tnút*h*ach amal **Triscod** trénfer tigi **Conc*h*obair**.’ ‘Ragat-sa & mé anarma, & conmél eter mo lámaib h-é, ar ní míad nó mas lem arm d' imbirt for siriti n-amulach amne.’ ‘Luid íarom do saigid **Con Culaind**. Is and boí-side & a ara forsin maig oc frecomét in t-slúaig.’ ‘Óenfer cucund sund,’ ‘or **Láeg** fri **Coin Culaind**.’ ‘Cinnas fir?’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘Fer dubdond tailc tarbda & sé anarma.’ ‘Léic sechot,’ ‘ol **Cú Chulaind**. Tic cucu la sodain.’ ‘Do c*h*ur chomlaind frit dodeochad-sa,’ ‘ol **Mand**. Gabait íarom for imtrascrad fri ré cían & trascraid **Coin Culaind** fo thrí **Mand**. Conid greis in t-ara.’ ‘Díambad curadmír do chosnam i n-**Emain** duit,’ ‘for sé,ropadatrén’ ‘for ócaib **Emna**.’ ‘Tic a ferg niad & atraig a bruth míled cor trascair **Mand** fón corthi coro scor i m-minágib. Conid de atá **Mag Mandachta** .i. **Mand Échta** .i. écht **Maind** and.{YBL lines 2182}{C lines 1564} --- p.78 2547] {FOLIO 35a} Foídis **Medb** arna bárach naí firu fichet ara cheand i n-grellaich **Con Culaind**. **Fuiliarnn** a ainm ina grellcha fri **Áth **Fir Dead**** de siu. Sraitis a naí n-gaí fichet fair fo chétóir .i. **Gaili Dána** cona secht maccaib fichet & mac a deirbsethar .i. **Glas** mac **Delgna**. In tan íarom rigset a láma uili día claidmib, tic **Fiacha** mac **Fir febe** ina n-dedhaid asin dúnad. Focheirdd bedg asa charput in tan atcondairc a l-láma uile i cind **Con Culaind** & benaid a naí rigthi fichit díb. Is and asbert **Cú Chulaind**:’ ‘Is cobair i n-éimib ém a n-dorighnis.’ ‘A m-bec sa,’ ‘ol **Fiacha**,’ ‘is tar cotach dúindi ar n-**Ultaib**. Día rí neach díb a n-dúnad, regma-ni ar tríchait cét fo gin claidib.’ ‘Tongu et reliqua , in tan dorelced mo anál dam-sa,’ ‘or **Cú Chulaind**,’ ‘nícon ricfa fer díb-seom a m-beathaid.’ ‘Gontais **Cú Chulaind** íar sin an noí fir*u* fichit & dá mac **Ficce** lais occo, dá ócláech dána di **Ultaib** dollotar do imbirt a cumaing forsin slóg. Is é a n-gním insain forsin Táin co l-lotar don chath la **Coin Culaind**. Atá isin cloich i medón ind átha láthrach tele a scéth & a n-dornn & a n-glúine. Ocus rolátha a naí coirthi fichit and sin.’ ### Comrac **Fir Diad** & **Con Culaind** so. ‘Is andsin ro h-imráided leó-som íarom cia fer bad túalaing dingbáil **Con Culaind** díb. Adbertsadar & ro nertsadar & ro ráidsetar ceithri cóiced h-**Érend** cia bad chóir do thabairt for áth i nn-agid **Con Culaind**. Atrubartadar uili corb é in **Conganchnesach** a h-**Irrus Domnand**, in feidm nach fuilingther & in bairindlecc brátha, a derbchomalta dil díchra fodeisin. Ní baí ic **Coin C*h*ulaind** cles ná beth aice acht mad cles in gaí bulgai nammá, & cid indar leó-som baí aici-seom a sechna & a imdegail fair, dáig cnes congnaidhi imbi, noc*h*onisgébdis airm ná ilfáebair. Dobretha **Medb** techta for cend **Fir Diad**. Nocho tánic **Fer Diad** risna techtaib hísin. Dobretha **Medb** filid & áes dána & áes glámtha grúaidi ara chend co n-derntais a áerad & a aithised & a ainfíalad{YBL lines 2213-2243}{C lines 1608-1638} --- p.79 2580] coná fagad inad a chind for bith co tísad i pupall **Medba** & **Aililla** for Tána. Tánic **Fer Diad** leisna techtaib h-ísin ar úaman a imderctha dóib. Tucad **Findabair**, ingen **Medba** & **Ailella**, fora leathláim. Is í ind **Findabair** sin no gobad láim ar cach cúach & ar cach copán d" **Fir Diad** ; is í dobeired teóra póc fria cach copán díb-sin dó ; is í no dáiled ubla fírchubra dar sedlach a léned fair. Is ed adberead-si ba{FOLIO 35b} h-é a leandán & a toga tochmairc do feraib in t-sáegail **Fer Diad**. Inaim robo sáithech subach sofarbaílig **Fer Diad**, is and adbert **Medb**:’ ‘Maith aile, a **Fir Diad**, in fetair-seo cia fáth 'ma radgoired isin pupull sa?’ ‘Nád edar-sa ón óm,’ ‘ar **Fer Diad**,’ ‘acht degmaithi fer n-**Érind** and. Cid écóru mo beith-se and anás cach degláech?’ ‘Nád ed óm ám,’ ‘or **Medb**,’ ‘acht da thobairt charpait trí secht cumal dait & timthacht dá fer déac & cutruma **Maigi Murthemne** do mín **Moigi Aíi**, & bith a **Crúachain** do grés, & fín do dáil fort and ; saíri do chlaindi & do cheniúil do grés can cháin, cen chobach ; mo duileand-dealc óir-sea duit i failet deich fichit unga & deich fichit leathunga & deich fichit crosach & deich fichit cethramthan ; **Findabair** m-ingen-sa & ingen **Aililla** do óenmnaí dait & comaid dom sliasaid-sea. Dia rís a lesa air sin anúas fogéba na dei ris.’ ‘Is móra na comada sin & na h-aisceda sin,’ ‘or cach.’ ‘Is fír ón,’ ‘or **Fer Diad**.’ ‘Isat móra, & cidat móra chena, a **Medb**, is acot-so fodeisin fáicfidther mad dula dam-sa i n-aigid mo chomalta do chomrac.’ ‘A firu trá,’ ‘or sí or **Medb**, tri chóir n-indlaig & imc*h*osaídi,’ ‘is fír in bríathar asbert **Cú Chulaind**,’ ‘mar ná cloised **Fer Diad** itir.’ ‘Cé guth éiside, a **Medb**?’ ‘or **Fer Diad**.’ ‘Adrubairt, a m-anom,’ ‘or sisi,’ ‘nípad furáil leis do thuitim-siu ina airigid gaiscid leis isin chóiced i r-ragad.’ ‘Nírbo c*h*óir dó-som a rád ón dáig ní h-é mo t*h*ríamnass ná mo midlochos ríam i l-ló nách i n-aidchi rofidir orm. Toingim-sa et reliqua corob misi cétfer roficfa isin maitin imbárach co h-áth in chomlaind.{YBL lines 2244-2273}{C lines 1639-1685} --- p.80 2615] ’ ‘Dotria búaid & bendachtain!’ ‘or **Medb**.’ ‘Is ferr leam sin ná tríamnas & midlochos do fagbáil occot, dáig condolb cách 'mo daínib fodesin. Cid córo dó-som sochur **Ulad**do dénam ar apa a máthar díb indás dait-siu sochar chóicid **Connacht**, dáig at mac ríg **Connacht** adcáemnacair?’ ‘Is amlaid ro bádar-som oc naidm a cor & a n-dála & dorigniset laíd and:’ > 1. 1] Rotfia lóg mór m-buindi > > 2] co cuit maigi is cailli > > 3] co saíre do chloindi > > 4] ó 'ndiu co tí bráth. > > 5] A **Fir Diad** mic **Damá*i*n** > > 6] Atted úas cach anáil > > 7] Is cóir dait a gabáil > > 8] aní gabus cách. > > 1. 1] Nocho géb cen árach > > 2] dáig ním láech cen lámach > > 3] bid trom form-sa amárach > > 4] bid húas dam a feidm. > > 5] Cú dían comainm **Culand** > > 6] ní h-urisa a fulang > > 7] is amnas an urrand > > 8] is tairptheach in teidm. > > 1. 1] Ca chan dait a fuireach? > > 2] Naisc-siu corbat buideach > > 3] ar des ríg is ruirech > > 4] doradsad frit láim. > > 5] Fil sund nachad fuirfe > > 6] rotfia cach ní chuingfe > > 7] dáig rofes co muirfi > > 8] in fer ticfa id dáil. > > {YBL lines 2274-2307}{C lines 1686-1717} > > > --- > > p.81 > > > > 2646] {FOLIO 36a}1. 1] Ní géb cen sé curu > > 2] níba ní bus lugu > > 3] siu donear mo mudu > > 4] i fiadhnaisi in t-slúaig. > > 5] Dánamtora m-ardarc > > 6] cencop céin co comnart > > 7] rachad isin chomrac > > 8] co **Coin Culaind** cruaid. > 2. 1] A **Medb** co méd búafaid > > 2] nít cerb caíme núachair > > 3] dearb leam is tú is búachail > > 4] ar **Crúachain** na clad. > > 5] Art glór is art gairgnert > > 6] domroiched sról santbrecc > > 7] tuc dam th' ór is t' airced > > 8] méd rofairced dam. > > 1. 1] Geb brugaid, geib oirgni > > 2] ocus óes na bairdne > > 3] rodfia-so cen acht. > > 4] Fonaisc lat ar **Morand** > > 5] mad áil dait a chomall > > 6] geib **Cairbri** Nia **Manand** > > 7] is naisc ar dá mac. > > 1. 1] Gébad-sa na rátha > > 2] do thobairt frim láma > > 3] ocus gébad écnairc > > 4] ó **Choin Culaind** chrúaid. > > 1. 1] Is tusu in cor codnach > > 1] dá tibér delc drolmach > > 1] rotfia úaim fa domnach > > 1] níba dál bu*s* sía. > > 1] A laích blatnig bladmair > > 1] cech sét cáem ar talmain > > 1] dobérthar daid amlaid > > 1] is uili rodfía. > {YBL lines 2308-2339}{C lines 1718-1742} > > > --- > > p.82 > > > > 2682] > 8. 1] **Findabair** na ferga > > 2] rígan íarthair **Elga** > > 3] ar n-díth **Con na Cerda**, > > 4] a **Fir Diad**, rotfía. > > R. > > > > > > > > > > > > > > > > > ‘Ro baí láech amra do **Ultaib** h-i fiadhnaisi na coraidechta sin, & rob éiside **Fergus** mac **Róig**. Táinic **Fergus** coa pupall.’ ‘Trúag lim-sa in gním dogníther isin maidin sea imbárach,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Cia gním and sin?’ ‘for lucht na pupla.’ ‘Mo degdaltán **Cú Chulaind** do marbad.’ ‘Maith aile, cia nadmaídenn ón?’ ‘Ní anse. A chomalta dil díchra fodeisin .i. **Fer Diadh** mac **Damáin**. Cid ná berid mo bendachtain,’ ‘ar **Fergus**,’ ‘& táet nech úaib co robud & co n-airchisecht do **Choin Chulaind** dus in fácbad in n-áth isin maitin imbárach?’ ‘Dar ar cubus,’ ‘for siat,’ ‘cid tusu fén no beith for áth in chomlaind, nocho ricfamis dot insaigid conici.’ ‘Maith a gilla,’ ‘for **Fergus**,’ ‘geib dún ar n-eocha & indill in carpat.’ ‘Atracht in gilla & ro gab na h-eocho & ro indill in carpat. Tángadar rempo co h-áth in c*h*omlaind, áit i m-baí **Cú Chulaind**.’ ‘Óencharpat chucaind sunn, a **C*h*úcacán**,’ ‘or **Lóegh**. Dáig is amlaid baí in gilla & a druim fria thigerna. — Dobered leth brandaigechta & fi*d*chillachta fora thigerna ; fer foraire & forcométa for cheithri airdib h-**Érind** ó sin amach. Cindus carpa*i*d ann sin ale?’ ‘or **Cú Chulaind**. Carpat imbar rígráith romóir cona chuingib dronórdaib, cona t*h*arbc*h*lár umaide, cona feirtsib crédumaib, cona c*h*reit cróestana cróestirim cleasaird colcda clocatcain curata, for díb echaib duba dénmecha suntig séitrig sogabáltaich sodaim ma grindib állib a fén. Óenóclach rígda rosclethan ba chumsclaig in charpait. Ulcha dúalach dégablánach fair co soiched dar máethíchtar a máethimlenn sís {FOLIO 36b} sel sechtair co nn-aingébad cóeca lóech i l-ló doinindi & dertain bith fo thromfoithin a ulchu inn óclaich. Cromscíath gelscabal brec fair co trí radhaib rodénma co taillfed osairchosair ceth*e*óra n-drong n-deichenbair fa thairrlethar in scéith{YBL lines 2340-2369}{C lines 1743-2369} --- p.83 2717] fil foro thairrsceo thaullethan inn óclaich. Claideb fota fáeburchrúaid derglethan h-i trúaill fichthi fíthe findarcait úas chróebaib a chnis chathchalma. Sleg thrén thredruimnech co féthan*aib* & co fonascaib arcaid báin óengil ace tarsin carpat.’ ‘Ní duilig *a* aithni,’ ‘for **Cú Chulaind**.’ ‘Mo poba **Fergus** dotháet and co r-robad & co n-airchisecht dam-sa re ceithri cóicedaib **Érend** uile.’ ‘Doríacht **Fergus** & tarblaing asa charpat, & ferais **Cú Chulaind** fáilti fris.’ ‘Fo chen do thíachtain, a mo popa, a **Fergais**!’ ‘bar **Cú Chulaind**.’ ‘is tairisi lind inn fáilti,’ ‘for **Fergus**.’ ‘Is tairisi daid-se ón,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Dia toichle liath léna in mag, rodbía-so cadan co leith ; araile dia toichle íasg i n-inberaib, rodbía éo co leith ; araile glac biroir & glac fochlachta & glac fema*i*r & deog usci fuair gainmidi ina deghaid.’ ‘Is infoglaga in chuid sin,’ ‘ar **Fergus**.’ ‘Is fír ón. Is cuid foglada acum-sa,’ ‘for **Cú Chulaind**,’ ‘dáig atú-sa ón lúan iar samain cosin tan sa *7* ní dechad-sa aidchi n-aididechta acht ic trénfastud fer n-**Érend** ar Táin Bó **Cúailgne** don chur sa.’ ‘Damad dó sin tísmais,’ ‘ar **Fergus**,’ ‘robad fer*r*di linn a fagbáil, & ní dó tángamar.’ ‘Cid ní chena 'mo tángabar?’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Dia indisin dait-siu láech dotháed do c*h*omrocc & do c*h*omlond ar do chend-so isin maitin sa imbárach,’ ‘for **Fergus**.’ ‘Findam & cluineam úait dono,’ ‘for **Cú Chulaind**.’ ‘Do chomalta fadéin .i. **Fear Diad** mac **Damáin**".’ ‘Dar ar m-bréithir ám nochon ina dáil is dech lend no ragmais,’ ‘ar **Cú Chulaind**,’ ‘& nochon ara omun c*h*ena acht ar mét a gráda lind.’ ‘Is cóir ecla de,’ ‘or **Fergus**,’ ‘dáig cnes congnai imbi oc comroc fri fer. Nochon nosgabaid airm ná fáebair.’ ‘Ná ráid-siu itir ón,’ ‘or **Cú Chulaind**,’ ‘dáig luigim luigi luigis mo thúath coro*b* boigithir fri boigsibind for lár aba cach n-alt & cach n-áigi de fo déis mo chloidib-sa diana taiselbai óenfecht dam-sa for áth.’{YBL lines 2370-2398}{C lines 1775-1807} --- p.84 2753] ‘Is amlaid ro bátar igá rád sin & dorigénsed in laíd and:’ > 1. 1] A **Chú Chulaind**, comal nglé, > > 2] adchíu is mithig duid érge. > > 3] Dofuil sund chucad re feirc > > 4] **Fer Diad** mac **Damá*i*n** drechdeirg. > > 1. 1] Atú-sa sunn, ní seól seng, > > 2] ag trénfasdod fer n-**Érend**. > > 3] Ní berim ar teiched troig > > 4] ar aba comlainn éinfir. > > 1. 1] Ní do t*h*obairt triamnaid leat > > 2] a **Chú Chulaind** cloth míadach : > > 3] cneas congnai im **Fer Diad** na n-drong > > 4] risná geb cath ná comlond. > > {FOLIO 37a}1. 1] Dá comraicem forsinn áth > > 2] misi is **Fer Diad** gaiscedgnáth, > > 3] nochon é in scarad cen sceó > > 4] bid fergach ar fáebargleó. > > 1. 1] Is calma a lám dia lái feirg > > 2] a l-los a c*h*laidib c*h*rúaiddeirg > > 3] nert cétna c*h*urp, calma in modh, > > 4] ní gon rind, ní thesc fáebar. > > 1. 1] Bítast, ná tacair do scél, > > 2] a **Fergais** na n-arm n-imthrén. > > 3] Tar cach feronn, tar cach fond > > 4] dam-sa ní ba h-anborrlond. > > 1. 1] Ro bad ferr leam iná lúag, > > 2] a **Chú Chulaind** claidebrúad, > > 3] co m-bad tu doberad sair > > 4] coscar **Fir Diadh** dímosaigh. > > {YBL lines 2399-2427}{C lines 1808-1826} > > > --- > > p.85 > > > > 2782] 1. 1] Dober mo c*h*obais cen cháin > > 2] acht ni*m* maith-se d'imarbáig > > 3] co m-ba mé búaideóchas de > > 4] ar mac **Damáin** meic **Dáire**. > > 1. 1] Mé tharclaim na slúaig sea soir, > > 2] lúach mo sáraichthi d' **Ultaib** ; > > 3] leam tángatar ó tírib > > 4] na curaid, na cathmílig. > > 1. 1] Manbad **Conchobar** 'na c*h*es > > 2] robad c*h*rúaid ar comaithches > > 3] ní thánic **Medb** **Maigi in Scáil** > > 4] turus ríam bad móa congáir. > > 1. 1] Itá fedm is mó ad láim: > > 1] gleó re **Fer n-Diad** mac n-**Damáin**. > > 1] Airm chruaid chadaid cardid roind > > 1] bid acot, a **C*h*ú Chulaind**. > > A Culaind > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > ‘Asa h-aithli sin :’ ‘Cid immo tánacais, a mo popa, a **Fergais**?’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Isí sin mo thoisc,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Maith sén & solad,’ ‘for **Cú Chulaind**,’ ‘nach nech aile do feraib h-**Érenn** tánic frisin toisc, acht mani dáildis ceit*h*ri cóiced h-**Érenn** uile i nn-óenfecht, nephní lem robad re n-énláech dam.’ ‘Tánic **Fergus** remi iar tain dá pupull. Ocus imthúsa **Con Culind**:’ ‘Cid ní dogéna-so inocht?’ ‘or **Lóeg**.’ ‘Cid ón itir?’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Is amlaid doraga **Fer Diad** dot indsaigid-so fo núamaisi figi & ber*r*tha & foilc*th*i & fothraicthi, & ceithre cóicid h-**Érenn** lais do fégad in chomlaind. Rob áil dam-sa do dula-su co h-áit a fuigbigthea in córugud cétna fort co tici fail h-i fil **Emer Foltchaín**, co **Cairthenn Clúana Da Dam** h-i **Slíab Fúait**.’ ‘Tánic **Cú Chulaind** inn ai*d*chi sin didiu conici sin, & ro faí ré banchéle fodeisin.{YBL lines 2428-2465}{C lines 1827-1861} --- p.86 2815] A imthúsa ó sin amach nochon iad chestnaighther sund colléicc, acht imt*h*úsa **Fir Diad**. Tánic*-side* coa pupull. Ro bo cendgrugánach mertnech lucht pupaill **Fir Diad** in aidchi sin. Demin leó baili i comrecdais dá úait*h*ne chomlaind in t-sáegail co m-bad comthoitim dóib, nó didiu inní ro bíad de *co* m-bad h-é a tigerna fén dofáethsad ann. Dáig nocho soréid comrac fri **Coin Culaind** for Tánaid. Bátar imsníma móra for menmain **Fir Diad** in aidchi sin coná reilcset cotlud dó. Ba dia imshnímaib móra in*a* tairces do sétaib dó & ind ingen do légud úad ar apa comruicc fri h-oénfer ; mani dernad comrac frisin n-óenfer sin didiu, comrac frisna sé curadaib {FOLIO 37b} arna bárach. Imsním robo móo aici-som andás sin, dá nataiselbad óenfecht for áth do **Choin Chulaind**, demin lais ná bíad commus a chind nach a anma aici bodéin asa h-ait*h*li. Ocus atracht **Fer Diad** mochthráth arnabárach.’ ‘Maith a gilla,’ ‘for éisim,’ ‘geib dún ar n-eocho & indill in carpat.’ ‘Dar ar m-bréithir ém,’ ‘for in gilla,’ ‘ní lía molas dúnd techt in turussa so andás a nemdula.’ ‘Ro baí-som ic acallaim ind arad & dorigni in laíd m-bicc and ac gresacht an arad:’ > 1. 1] Tíagam isan dáil-sea > > 2] do chosnom ind fir-sea > > 3] co rísim in n-áth-sa > > 4] áth forscara in badb, > > 5] hi comdáil **Con Culaind** > > 6] dá guin tre cherd cumaing > > 7] co r-ruca trít urraind > > 8] corob de bus marb. > 2. 1] Robad ferr dúnd anad > > 2] ní ba réid bar m-bagar > > 3] biaid neach dámba galar > > 4] far scarad bid snéid. > > 5] Techt in n-dáil n-alt n-**Ulad** > > 6] is dál dá m-bía pudar > > 7] is fada bus cumain > > 8] mairg ragas in réim! > {YBL lines 2464-2495}{C lines 1862-1891} > > > --- > > p.87 > > > > 2851] > 9. 1] Écóir anní ráidhi > > 2] ní h-obair níad náire > > 3] nocho dluig áli > > 4] ní anfam fa*t* dáig. > > 5] Bí 'tast dínd, a gilli, > > 6] bid calma ar síst sinne > > 7] ferr tendi ná timi > > 8] tíagam isin dáil. > > Tíagam isin dáil. > > > > > ‘Ro gob in gilla na h-eocho & ro indill in carpat, & táncadar rempo asin longport imach.’ ‘A gilla,’ ‘for **Fer Diad**,’ ‘ní cóir i n-dénmait, dula cen celebrad do feraib h-**Érenn**. Impó dúnd agaid na n-ech & in charpait for feraib h-**Érind**.’ ‘Ro impó in gilla aiged na n-ech & in charpait fo t*h*ri fri feraib h-**Érenn**. Is and dorala **Medb** ic scriblad a fúail for urlár in pupaill.’ ‘In cotlad do **Ailill** innosa?’ ‘or **Medb**.’ ‘Nad ed ámh,’ ‘ar **Ailill**.’ ‘In cluine do c*h*liamain núa ac celebrad duit?’ ‘An ed dogní-som ón?’ ‘ar **Ailill**.’ ‘Is ed écin,’ ‘for **Medb**.’ ‘Acht luigim-sa a luigend mo t*h*úath ná tic arna cosaib cétna chucaib-si in fer dogní in celebrad út.’ ‘Ar aba ina tairtemar dá deigc*h*leamnas didiu’ ‘or **Ailill**,’ ‘acht co táethsad **Cú Chulaind** lais, fó linn cémad chomthuitim dóib. Ane robad ferrdi lind **Fer Diad** do thérnom.’ ‘Tánic **Fer Diad** remi co h-áth in chomlaind.’ ‘Féga lat, a gilla,’ ‘or **Fer Diad**,’ ‘in fil **Cú Chulaind** forsinn áth.’ ‘Nád fil ám,’ ‘or in gilla.’ ‘Féga lat co maith dún,’ ‘or **Fer Diad**.’ ‘Ní broth bec a falach **Cú Chulaind** áit i m-bíad,’ ‘for in gillai.’ ‘Is fír, a gilla. Nocho cúalaid **Cú Chulaind** deglóech nó deigfer do thiachtain ina agaid cos inndiu for Táin Bó **Cúailnge**, & in tráth adchúalaid, forácaib in áth.’ ‘Mór in líach **Cú Chulaind** do écnach ina fégmais, dáig in cumain lat-su in tan tucsabair in cath do **Germán Garbglas** úas eochairimlib **Mara Toirrían**? Ro fácbais -*s*eo {FOLIO 38a} do c*h*laideb oc na slúagaib corob é **Cú Chulaind** ro marb cét lóech icá rochtain & tucastair dait h-é. Ocus in cumain lat cá rabamar an aidchi sin?’ ‘or in gilla.{YBL lines 2496-2528}{C lines 1892-1924} --- p.88 2889] ’ ‘Nád fetar’ ‘or **Fer Diad**.’ ‘Do thig rechtairi **Scáthaigi**,’ ‘or in gilla,’ ‘& dochódais -*s*iu co soindim sogenda remond isin teach ar tús. Dobert in t-aithech béim dond n-áel trebennach dait h-i midbach do droma co tarlaic irchor dít darin dorus imach. Tánic **Cú Chulaind** isteach & dobert béim dá c*h*laidiub dond n-aithech co n-derna dá n-ordain de. Misi robo rechtaire dáib eret robabair isin baili. Da m-bad in lá sin, ní epertha co m-badad ferr do lóech anná **Cú Chulaind**.’ ‘Écóir i n-dernais, a gilla,’ ‘for **Fer Diad**,’ ‘dáig ní ticfaind ar amus in chomlaind dá m-bad ar tús adbertha frim. Cid nách srengai feirtsi in charpait fom thaíb & mo fogaimen fom chind coro codlaind colléic?’ ‘Monúar!’ ‘for in gilla.’ ‘Is cotlad troch sin ar cind aigi & cúanart sund.’ ‘Ced ón, a gilla, nach túalaing tusu forairi & forcomét dam?’ ‘Isam túalaing,’ ‘or in gilla,’ ‘acht mina thíastar a néllaib nó asan áer dot indsaigid, ná ticfaider anair ná 'niar dot indsaigid cen rabad cen rathugud.’ ‘Ro srengtha fertsi a charpait fó thóeb & a fogaimen fó chenn, & cid ed níro chotail a becc. Dála **Con Culaind** doberar ar aird.’ ‘Maith a mo popa, a **Laíg**, geib na h-eocho & indill in carpat. Má tá **Fer Diad** acar n-irrnaidi, is fada lais.’ ‘Atracht in gilla & ro gab na h-echo & ro indill in carpat. Cindis **Cú Chulaind** ina charpat & tángadar rempo do indsaighid an átha. Imthúsa gilla **Fir Diad**, nírbo chian dó oc forairi co cúala chucu culgairi in charpait. Ro baí ic dúscud a thigernai & dorigni in laíd:’ > 1. 1] Rocluiniur cul carpait > > 2] dar druing n-álaind n-argaid > > 3] is fúath fir co farpairt > > 4] úas dreich charpait c*h*rúaid > > 5] dar **Broinfeirtsib Broine** > > 6] dochengait in t-sligi > > 7] re táeb **Baili in Bili** > > 8] is búadach in búaid. > {YBL lines 25289-2561}{C lines 1925-1940} > > > --- > > p.89 > > > > 2925] > 8. 1] Is cú airctech eigis > > 2] is cairptech glan gabus > > 3] is seabac saer soighes > > 4] a eocho bo deas > > 5] demin lim da rua > > 6] eich charpait in c*h*ua > > 7] dobéra dúnd tres. > 9. 1] Dorairngert ón uraid > > 2] mairc bías isin tulaig > > 3] ar cind in c*h*on c*h*ubaid > > 4] ticfa cebed chuin > > 5] **Cú** na h-**Emna Macha** > > 6] **Cú** co n-delb cach datha > > 7] **Cú** chreichi, **Cú** c*h*atha > > 8] adcluinim, rocluin. > > Rocl. > > > > > ‘Túarascbáil charpait **Con Culaind** annso, in tres prímcharpat na scélaigeachta for Tánaich Bú **Cúalnge**.’ ‘Cindus adchí **Coin Culaind**?’ ‘ar sé ar **Fer Diad** fria araid.’ ‘Atchíu,’ ‘ar sé,’ ‘in carpat {FOLIO 38b} forfairsing féta findglaine, co cuing dronórda co tarbc*h*láraib umaidib, co fertsib crédumaib, co lungetaib findruine, cona c*h*reit cróestana cróestirim cleasaird clocatchain curita ara taillfitis secht n-airm n-inflatha. Cain sosad a flatha contacmaing in carpat sin *.i.* carpat **Con Culaind** co lúas faindle nó cliabaigi allaid tar cend machairi maigslébe, is é tricius & áithius imoroget dáig is chucaind imthigit. Dafil didiu in carpat sin for díb echaib cendbeca cruindbeca coirrbega birig bascind bruindideirg sesta súaithinte sogabálta sodain fo grindib áillib a *f*én. Andara h-ech díb-sidi ocus sé lugaid lúathlémnech tresmar traigmar fótmar fochairsid. In t-ech aile & sé casmongach caschóel cois*s*eng cáelseiredach airgdech. Dá droch duba dorchaidi. Sitbe créda crúanatai dathálaind. Dá n-all n-órda n-indtlaisi. Fil fer findchas foltlebar i n-airinach in charpait{YBL lines 2562-2591}{C lines 1941-1954} --- p.90 2958] sin. Fil didiu imbi-sidi brat gorm crúanchorcra. Laigen .i. gaí co n-eitib, & sé derg daigerdai ina durnn ar derglasad. Faircsi trí folt fair .i. folt dond fri toind a chind, folt cróderg iar n-airmedón, mind n-óir dotuiget*h*ar in tres folt. Caín cocorus ind *f*uilt sin co cuirend teóra imsrotha 'ma formna síar sell sechtair. Samalta leam fri h-órsnáth iar n-dénam a datha dar or n-indeóna nó re buidi m-bech frisa taitnend grían i l-laithi samrata taitnem cach óenfinda don *f*ult sin. Secht meóir for cach cois dó & secht me*ó*ir ar cach láim. Ruithnigud tened rómóiri ima rusc. Cém comfossaid i crúithib a ech. Cróib. Glac laích ina lámaib. Ara carpait a dingbála ina fiadnaisi. Folt cass círdub fair. Berrad lethan ar fud a chind. Cochall eitech imbe co fúaslucud da duilend. Echlasc urchaín órda in*a* láim & brat findglas imbi, & brot findaircit ina láim ic indsaidi brot forsin n-echraid cech conair imatéit in mílig mórglonnach dafil isin c*h*arput. A chaicle atacomnaic. Is bec leis in neiriu.’ ‘ocus *asbert* fria gilla :’ ‘Eirig, a gilla,’ ‘ar sé for **Fer Diad**,’ ‘& romór molai-siu sin itir, & indill na h-armu isinn áth ara chind.’ ‘Dá n-impóind m-aigid i l-leth atá mo chúl, dar lim no ragdais fersde in charpait traim chúlmuinél.’ ‘A gilla,’ ‘for sé,’ ‘romór molaid-siu **Coin Culaind** úair ní lúag molta darad duit.’ ‘Ocus is amlaid ro baí ic tobairt a t*h*úariscbála & atbert :{FOLIO 39a}’ > 1. 1] Is mithig in c*h*obair > > 2] dáig ní gním ar codail > > 3] bí 'tast is ná blodaich > > 4] dáig ní bráth tar brúach. > > 5] Má 'tchí curaid **Chúailgni** > > 6] co n-adabraib úailli > > 7] fritháilfither úaindi > > 8] dáig is dar cenn lúaigi > > 9] leitérthar co lúath. > {YBL lines 2592-2624}{C lines 1955-1997} > > > --- > > p.91 > > > > 2991] > 8. 1] Má 'dchíu curaid **Chúailgne** > > 2] co n-adamraib úailli > > 3] ní ar teiched téit úaindi > > 4] acht is cucaind tic. > > 5] Gid rogáeth ní rogand > > 6] is ar maith romolam > > 7] reithid is ní romall > > 8] imar thorand tricc. > 9. 1] Bec nár chonair chonais > > 2] ara mét romolais > > 3] cia fáth ara thogais > > 4] ó tháinic ó thaig? > > 5] Is anoissi fúacraid > > 6] is atáitgá fóbairt > > 7] nach tánic dia fúapairt > > 8] acht mad aigith meith. > > Is mithig. > > > > > ‘Ní cían iar tain coro comraicedar ar lár ann átha & adubairt **Fer Diad** ri **Coin Culaind**:’ ‘Can tici-siu, a **Chúa**?’ ‘ar sé. Dáig cúa ainm na claíne isin t-sengaidilc, & secht meic imleasan bátar i rígrosc **Coin Culaind**, dá mac imleasan díb-sidi & siat cláena, & nocho mó a domaisi dó iná *a* maisi dó-som, & dá m-beith ainib bad mó for **Choin Culaind**, is ed rothuibébad fris. Ocus ro baí 'cá thabairt úas aird, & dorindi laíd, & im*f*recair **Cú Chulaind** co tarrnaic :’ > 1. 1] Can tici-seo, a **Chúa**, > > 2] do t*h*roit re nert núa? > > 3] Bid croderg do chúa > > 4] úas análaib t' ech. > > 5] Bid atód fri h-airis > > 6] mairg tánic do thurus > > 7] ricfa a leas do leigis > > 8] mad dá rís do t*h*ech. > > {YBL lines 2625-2653}{C lines 1998-2060} > > > --- > > p.92 > > > > 3025] 1. 1] Dodechad re n-ócaib > > 2] im t*h*orc toraig trétaig > > 3] ré cathaib ré cétaib > > 4] dot chur-su 'mon lind > > 5] d'feirg rit is dot fromad > > 6] i comruc cét conur > > 7] corob dait bas fogal > > 8] do chosnum do chind. > 2. 1] Cair cindus condricfaim? > > 2] In far collaib cnetfem? > > 3] Cia linn ara ficfam > > 4] do chomruc for áth? > > 5] In for rendaib rúada > > 6] nó for claidmib crúada > > 7] dat shlaidi ret t-slúaga > > 8] má thánic do thráth? > > 1. 1] Rê fuiniud ré n-aidche > > 2] madat éicen airthe > > 3] comruc duid re **Boirche** > > 4] níba bán in gleó > > 5] **Ulaid** acot gairm-seo > > 6] rot gabsad ar t' faill-seo > > 7] bid olc dáib in taidbsiu > > 8] ragthar tairrsi is treó. > > 1. 1] Dotrala i m-beirn báegail > > 2] tánic cend do sáegail > > 3] imbérthar fort fáebair > > 4] níba fóill in fáth > > 5] Bid mórglonnach bías > > 6] condricfa cach días > > 7] níba toísech triair > > 8] ó 'niu co tí in bráth. > > {YBL lines 2654-2683}{C lines 2061-2254} > > > --- > > p.93 > > > > 3057] 1. 1] Dá m-bámar ic **Scáthaich** > > 2] a l-los gaiscidh gnáthaig > > 3] is amaráen imríaghmais > > 4] imtíagmais cach fích. > > 5] Tú mo choicli cridi > > 6] tú m-acme tú m-fine > > 7] ní fúar ríam ba dile > > 8] ba dirsan do díth. > > 1. 1] Bí 'tast dím do robud > > 2] is tú is braisi ar domun > > 3] nítfía lúag ná logad > > 4] dáig ní dos úas dus.{FOLIO 39b} > > 5] As misi rofitir > > 6] it gilla co n-gicil > > 7] a chridi inn eóin eitig > > 8] cen gaisced cen gus. > > 1. 1] Romór faidi th' enech > > 2] coná dernum deibech > > 3] siu gaireas in cailech > > 4] biaid do chend ar bir. > > 5] A **C*h*ú C*h*ulaind** **Cúalinge** > > 6] rotgab baile is búaidre > > 7] rotfía cach n-olc úaindi > > 8] dáig is dait a c*h*in. > > Can. > > > > > > > > > > > > > > > > > ‘Asbert **Cú Chulaind** íarom fria araid ara n-gresad an tan ba ráen fair et ara molad in tan ba ráen riam og comracc fri **Fer Diad**. Is íarom aspert a ara fris ;’ ‘Tét an fer tarat amail téti bott tar catt. Nodnigh an fer amail neghar coipp i l-lundai. Notcúra an fer amail cúruss ben boídh a mac.’ ‘Is íarom lotar do chluichiu an átha connigset ind ro múin **Scáthach** dóib díb línaibh. Cloisid **Fer Diad** & **Cú Chulaind** clesa ingantai.{YBL lines 2684-2714}{C lines 2255-2257} --- p.94 3091] Luid **Cú Chulaind** íarom co r-ro leblaing ina scíath **Fir Diad**. Focerd **Fer Diad** h-úath isind áth co fo thrí. Co nangresed in t-ara arithisi. Ra lín at & infisi amail anáil i l-lés. Forbrid a méd co m-ba móam oltás **Fer Diad**.’ ‘" Fomna an gaí m-bulga!’ ‘ol in t-ara. Dolléci n-dó lasan sruth. Gaibt*h*i **Cú** cona ladair & imambeir do **Fir Diad** a timt*h*iracht a chuirp. Tochomlai amail óenga co m-ba cethéora randa fichet. Tairindi **Fer Diad** sís in scíath ar sodin. Atnúara **Cu Chulaind** cusann gaí ósin scíath curro bris a cléith n-asnai conlá triana c*h*ride **Fir Diad**.’ > 1. 1] Trén uindes as do des > > 2] maidid asnae foidb > > 3] mo chride is crú. > > 4] Mad ro ferus báig > > 5] dorochar, a **Chúa**. > > 1. 1] Dursan a eó óir > > 2] a **Fir Diad**, a áin > > 3] a bailcbémnig chaín > > 4] ba búadach do lám. > 2. 1] Ar comaltus cóem > > 2] a airer na súl > > 3] do scíath co m-bil óir > > 4] do c*h*loidem ba cóem. > 3. 1] T'ornasc arcait báin > > 2] immo do láim soír > > 3] t'fit*h*chell ba fiu móir > > 4] do grúadh c*h*orcra choín. > 4. 1] Do barr buidechas > > 2] ba bras ba caín sét > > 3] do c*h*ris duillech máeth > > 4] no bíth imod thóeb. > {YBL lines 2715-2746}{C lines 2258-2264} > > > --- > > p.95 > > > > 3122] > 11. 1] Do thoitim fria **Cú** > > 2] ba dirsan, a lóeg > > 3] nír anacht do scíath > > 4] no bíd lat fria feidm. > 12. 1] Ar comracc in tor- > > 2] ar maircc as ar n-deilm > > 3] ba caín in scál mór > > 4] no bristi ar cach slúag > > 5] no curthea fo thraig > > 6] dursan a eó óir. > > 7] A **Fir Diad**. > > > > > > > et idem > 1. 1] Cluithe cách, caíne cách > > 2] co **Fer Diad** isind áth > > 3] dursan úaitne óir > > 4] forfuirmedh for áth. > 2. 1] Cluichi cách, caíne cách > > 2] co **Fer Diad** isind áth > > 3] indar limsa **Fer dil Diad** > > 4] is am diaid no biad co bráth. > > > > > {FOLIO 40a} ‘In tan trá bátar in t-slóig oc techt ó **Áth **Fir Diad**** sades, boí **Cú Chulainn** ina otharligiu andside conatatánicc ria cách **Senoll h-Úathach** co m-baí-side & dá mac **Fice** *and*. Dolotatar la **Coin Chulaind** for cúlaib ailli do ícc & búalad a c*h*récht do uscib **Conailli**. It h-é a n-anmanna-side : **Sás**, **Búan**, **Bithslán**, **Finnglas**, **Gleóir**, **Bedc**, **Tadcc**, **Talaméd**, **Rindd**, **Bir**, **Brenide**, **Cumang**, **Cellend**, **Gaenemain**, **Dichu**, **Muach**, **Miliucc**, **Den**, **Delt**, **Dubglaise**. Céine doluid **Cú Chulaind** íarom dia búalad asna h-uscib sin, lotar an slúaig secha fodes co n-gabsatt dúnad a n-**Imorach Smiromrach**. Dolluid **Mac Roth** ón t-slóg fodes do frecomét ar h-**Ultaib** co m-baí i **Sléibh Fóit** dúss ind faicfed nech ina n-diaid. Isbert-side friu ná faca acht óen-charpat.’ {YBL lines 2747-2775}{C lines 2264-2310} --- p.96 3154] {FOLIO 41a} ### Dinda na Tána so sís. ‘.i. Caladgleó **Cethirn** meic **Findtain**, Fiacalgleó **Fintain**, Rúadruca **Mind**, Bángleó **Rochada**, Mellgleó **Iliach**, Airicar n-Arad, Aisling n-**Aimirgin**, Sírrabad **Súaltaim**, Tochestal **Ulaid**, Aislingi **Dubthaich**, Aislingthi ***Cormaic* Con Longes**, Toichim na m-Buiden, Gleóud in Chatha, Damgal na Tarb, A Us in **Duib **C*h*úalngni**** for Táin.’ ### Caladgleó **Cethirn** inso afec*h*tsa. ‘Atchíu-sa carpat tarsin mag atúaid indiu,’ ‘or **Mac Roth**,’ ‘& fer findlíath cen gaisced acht óendelc n-argaid ina láim. Indar lat is denn céttamun fil forsin carpat. Is cumma congoin in *n-* araid & inna h-eocho. Is ed h-ed lais nícon tair in slóg i m-bethaid. Mílchú alath ríam.’ ‘Cia sin, a **Fergais**?’ ‘bar **Ailill**.’ ‘In dóig bad é **Conchobar** nó **Celtchair**?’ ‘Nách dóich,’ ‘ol **Fergus**.’ ‘Dóig lim immorro rombad h-é **Cethern** mac fial fóebuirderg **Fintain**.’ ‘Ocus ba fír són didiu. Fosnóbair-side íarom tresin dúnad & gontai-seom sochaidi, & gontar-som co mór co l-luid cona inathar ima chosa dochum **Con Chulaind** triasin cath. Arceisi de a guin.’ ‘Cuinnig liaig dam-sa,’ ‘ol **Cethern** fri **Coin Chulaind**. Dogníthi cosair úrlóchra dó & frithardat fris. Is and foídis **Cú Chulaind** **Lóeg** úad isin duibdúnad co **Fiacha** mac **Fir Febe** do chuindchid legi & asbert nosmairfed-som uile cid fo thalmain no betis isin dúnad mani ríastais chucai-som do c*h*omchisin **Cethirn**. Nírbo réid lasna leigi anní sin ar ní baí isin dúnad náchidrubad-som. Tégit as trá na leigi dia indsaigid. Danéici íarom in cétna liaig donánic.’ ‘Nícon bía a m-bethaid,’ ‘or seiside.’ ‘Nícon bía-so didiu it bethaid,’ ‘ol **Cethern**. Beantai dia durn co tuilid a inchind fora chlúasaib. Marbaid cóecait leigi díib fón indus sin, nó marbaid cóic firu déac díb amin. In fer déidenach níndránic acht ind m-beimme conid corastair i m-múaidhi. Anachtai-side la **Co*i*n Culaind** íarom.{YBL lines 2776-2806}{C lines 2264-2311} --- p.97 3189] Tíagar úaidib co **Fíngin** fáithliaig .i. liaig **Conchobuir**, co tísad do choimchisin **Con Culaind** & **Cethirn**.’ ‘Ní maith dait,’ ‘or **Cú Chulaind** fri **Cethern**,’ ‘na leigi da marbad. Ní fuigébthar for*r*o tuidecht cucut itir.’ ‘Ní maith dóib-som didiu epert ind uilc frim-sa.’ ‘Air is ed adbered cach liaig díb adoféchad ná bad beó & ná bad indlego itir, conid iar sin nambenad-som cona durn. Conacadar-som in carpat **Fíngin** a n-dochum, air adcúas dó trummi do **Choin Chulaind** & do **Chethern**. Téiti **Cú Chulaind** ara c*h*end.’ ‘Foimte dún **Cethern**,’ ‘or **Cú Chulaind**,’ ‘& ba di chén ar ro marb cóic leigi déac ocu.’ ‘Téit **Fíngin** cuici. Danéici di chéin.’ ‘Cotumaici-si,’ {FOLIO 41b} ol **Cethern**. ‘Is tend lim in forgom sa cetadomránic. ’ ‘Bangal báethúallach insin,’ ‘or **Fíngin**.’ ‘Is dóig bid fír,’ ‘ol **Cethern**.’ ‘Dománic ben máethainech bánainech lecanfata chaínmar. Mong find fuirri, & dá én óir fora gúalaind, & brat tlachtgorm corcarrda h-i cennfait impe. Cóicdornn fuillechta di ór ara druim. Craísech foráith faébrach étrom ina léim. Claideb benndornach iarna imdae osé amulach. Is mór a delb. Is é rombí & cetadomthánic.’ ‘Aill amae!’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘**Meadb** **Crúachan** sin.’ ‘Fingal étrom induthrachtach inso. Nítbérat,’ ‘ol in liaig.’ ‘Is fír,’ ‘ol **Cethernn**.’ ‘Dománic ócláech. Cromscíath co fáebar condúala fair. Sleg c*h*uarrind ina láim. Calc dét iarna imda. Trí tuith fair. Brat donn i filliud imbi, delg n-argait n-and. Ruc fuil m-bic h-úaim-sea.’ ‘Rofetar-sa,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘**Illand** mac **Fergusa** meic **Roíg** sin.’ ‘Galach dá féindid andso,’ ‘ol in liaig.’ ‘Is fír,’ ‘or **Cethern**.’ ‘Damánic dias. Dá fotalscíath leó, dá fiamchalad arcaid for cechtar de, búaile argait im chechtar n-aí. Dí sleig cúicrindi leu, féthan arggait imppu. Tuidmaíle foraib. Muinchorach n-argaid im chec*h*tar n-aí.’ ‘Rosfetar-sa,’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘**Oll** & **Oichne**, dá dalta **Ailella** & **Medba**, insin. Nícon tíagait a noíndin itir nach erdalta gona duine bís leó-som. It é nodgonad.{YBL lines 2807-2833}{C lines 2341-2367} --- p.98 3226] ’ ‘Dománcadar dá lóech aili didiu,’ ‘ol **Cethern**.’ ‘Congraim n-án n-éicside foraib oté ferrnaidi.’ ‘Rusfetar-sa,’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘**Bun** & **Mecon** insin di sainmuintir ind ríg.’ ‘Duba ind fuil se,’ ‘ol in liaig.’ ‘Dochótar triat chridi forrtharrsnu co n-dernsat crois de indut. Ní argenus a nn-ícc,’ ‘ol sé,’ ‘fil lim immorro di feib eolais co náchatbertais. Dergrúathar dá mac ríg **Chailli** inso,’ ‘ol in liaig.’ ‘Is fír,’ ‘ol **Cethern**.’ ‘Dommánic dias óicfended oté findliatha & fidc*h*úach cechtar de is mó. Fír,’ ‘ol **Cethern**,’ ‘dochóid a m-biur- sa tresind ala n-aí.’ ‘Rusfetar-sa,’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘Dagóic do mórthelig **Meadba** insin. **Bróen** & **Láiréne**, dá mac teóra soillse, da mac ríg **C*h*ailli**.’ ‘Congal trí níath anísiu,’ ‘ol **Fíngin** .i. in liaig.’ ‘Fír,’ ‘or sé.’ ‘Dománic triar cutrumai. Rond créduma eturra rocrechta fo eill & luin.’ ‘"Trí trúaill **Banba** insin di muintir **C*h*on Raí** meic **Dáiri**.’ ‘Búrach trí féindetha annísiu,’ ‘or **Fíngin**.’ ‘Fír,’ ‘or sé.’ ‘Dománic triar ócfénde*d*. Congraim féindidi foraib. Muntorc argaid ima m-bráigit cach áe & dorn lán do c*h*ruíseachaib la cach n-áe. Adcomaing cach fer {FOLIO 42a} díb biur n-indam-sa. Adchomchus -*s*a a m-biur sa tria cechtar de didiu.’ ‘Triar di féindedaib na h-**Irúaithi** insin,’ ‘ol **Cú Chulainn**.’ ‘Doreclasa ara n-amainsi dot guin. Imruidbiset ém,’ ‘ol in liaig,’ ‘féithi do chridi indit co n-imreith do chridi indit amail ceirtli a fásbolg. Ní ricaim,’ ‘ol **Fíngin**.’ ‘Imathc*h*osán trí feólc*h*ar inso,’ ‘or **Fíngin**.’ ‘Is fír,’ ‘or **Cethern**.’ ‘Dománic triar remar mór ro bádar oc mo muídim ria siu domístais. Trí broine liatha foraib.’ ‘Trí rechtaire **Medba** & **Aililla** sin,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘**Scenb** & **Rand** & **Fodail**.’ ‘Trí bémend maitine inso,’ ‘or **Fíngin**.{YBL lines 2834-2861}{C lines 2368-2395} --- p.99 3258] ’ ‘Fír,’ ‘ol **Cethern**.’ ‘Dománic triar ócfénde*d*. Putrall máile duibe for cach n-áe. Cochléne brec lígda im gach n-áe & trí lorga iairn ina lámaib.’ ‘Trí **Fruích Baíscne** sin, trí fuis méisi **Medba**,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Attach dá derbráthar inso,’ ‘ol **Fíngin**.’ ‘Is fír,’ ‘or **Cethern**.’ ‘Damánic dias cétríglach. Dá brat dubglasa impu. Dá chromscíath co fáebar c*h*ondúala foraib. Manaís lethanglas for crunn midsing i l-láim cechtar de.’ ‘Rofetar,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘**Cormac Colomon** ind ríg & **Cormac Maíle Ogath**.’ ‘It imfoicsi ém inn fuil ro fersat fort,’ ‘ol in liaig.’ ‘It c*h*róes dochótar a n-dís. Immosrocréchtatar a n-gái indut. Cungus dá derbráithre inso,’ ‘ol in liaig.’ ‘Dóig,’ ‘ol **Cethern**.’ ‘Domáinic dias ócláech. Folt cass buide forsin dara n-aí, folt cas dond fora chéli. Dá gelscíath leu co túagmílaib óir. Claideb dorngel iarna n-imdaib. Léini c*h*ulpatach co n-dergindliud impu.’ ‘Rusfetar,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘**Mane Aithremail** & **Maine Máithremail** andsin.’ ‘Imrubad meic & athar inso,’ ‘or in liaig.’ ‘Is fír,’ ‘ol **Cethern**.’ ‘Damráncadar dá fer dermóra caindeldercai co m-bendaib óir fora cennaib. Claideb órduirn foa choim cech fir. Ferbolc impu co tici a n-dí aithircc. Ardarcc óir bric im chechtar de.’ ‘Rosfetar,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘**Ailill** sin & a mac .i. **Mane Condusgeb Uile**.’ ‘Ceist cindas atomchíi-sea, a poba a **Fíngin**?’ ‘ol **Cethern**.’ ‘Ní gó ém,’ ‘ol **Fíngin**,’ ‘nítad tabartha buí duit ar dartaib indosa. Céin ba deisib & tririb, ba h-erusa do chomchisi,’ ‘or **Fíngin**.’ ‘In tan as slicht slúaig, ar atbéla do anim cip cruth.’ ‘Imsoí **Fíngin** in carpat úad la sodain.’ ‘Romsechis -*s*e amail do chéiliu.’ ‘Is and tucaib dornd dó co m-baí dar dí fert in charpait condreised in carpat h-uile. Is andsin asbert **Cú Chulaind**:{YBL lines 2862-2989}{C lines 2396-2423} --- p.100 3292] ’ ‘Is dúaig in lúae sengrantae se lat.’ ‘Is de atá **Óchtur Lúi** h-i **Crích Rois** beós.’ ‘Ba córu bid for náimdib immabertha,’ ‘or **Cú Chulaind**,’ ‘oldás for legi.’ ‘Is andsin íarom erpais in léig togu dó, im bad buith fora {FOLIO 42b} h-uthar co cend m-bliadna & beathu dó íarom fa nert trí lá & trí n-aidchi fo chéthóir do imbirt fora náimdib. Is ed ón íarom do thog-sam. Is íarom condiacht **Cú Chulaind** smiur don léig dia frepaid. Dorigne smirchomairt di chnámaib ina cethra frisi comairnig. Is de atá **Smirombair** a **Crích Rois**. Co ro chotail lá co n-aidche iar n-ól in smero.’ ‘Nímthat asnai,’ ‘or **Cethern**.’ ‘Tabair asnai creiti in charpait indium,’ ‘or sé.’ ‘Rotbía,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Mad mo gaisced fén do beith no beth agum-sa,’ ‘or sé,’ ‘robad airisiu co bráth a n-dogénainn.’ ‘Inmain samail frisnid cosmail a n-adchíu-sa,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Cid atchí-si?’ ‘ol **Cethern**.’ ‘Cosmail lim bid h-é carpat **Finde Becce** ingine **Echdach** do mná-so dotáesad cucund.’ ‘Conacatar ní : in mnaí cosin ngaisced isin charput. Gaibid **Cethern** a gaisced & fosnópair in slóg íarom & a chreit a c*h*arpait i nn-imnaidm fria thairr ar m-ba treisi di. Berid robud remi isin dúnud in liaig marb hí thall adrolla úadh-som remi ro baí itir collaib na legi n-aile. Is íarom ara omun-som foruirmed mind n-**Ailella** forsin coirthi. Fóbair-som didiu in coirthi & benaidh in claideb trít co luid a dornn trít i n-deadaid in c*h*laidib. Is de atá **Lia Toll** i **Crích Rois**.’ ‘Is brég anísa trá,’ ‘or sé.’ ‘Nícon aniub-sa díb ém,’ ‘for sé,’ ‘conidnacor for duine in mind se **Ailella**.’ ‘Is íarom conmelt foroib laithe co n-aidchi coro gab **Mane** fora chend in mind & fosfóbair ina charpat remi. Focherd didiu a scíath ina diaid conid ro rand cona araid & co l-luid triasna h-eocho h-i talmain.{YBL lines 2890-2920}{C lines 2424-2492} --- p.101 3326] Ro iadh in slóg imbi-som íarom. Conmelt-som didiu foraib co torchair eturru amlaid.’ ### Fiacalgleó **Findtain** so sís. ‘Is íarum dolluid **Findtan** do dígail a meic *f*oraib. Trí cóecait fer n-imrind dó. Dá gáe for cach crunn leu, & fochroisse impu. Dober-sidi secht cathu dóib conná térno nech dia muintir acht h-éseom fesin & a mac. Is íarom etarscarthar-side fris-*s*om fon amdabaid scíath, & anachta la h-**Ailill** ara omun-som & ar nách n-imbred foraib co tísad la **Conc*h*obar** don chath. Dobert-som cairdi friu-som íarom ar telcod a meic dó.’ ### Rúadrucca **Mind** annso sís. ‘Dolluid **Mend** mac **Salchada** chucu íarom, trícha fer n-imrind dó. Docer la **Meidb** íarom dá fer déac díb-som & dá fer déc dia muintir-som didiu, & goíta-som fesin calad & ba forrderg a muinter. Is de atá Rúadrucca **Mind** . Doléicsed dúnad iar sin do **Miunn** & ní gegain-side didiu nech díb-som acht insin namá. {FOLIO 43a} Asbreth fris ní b- boí cin no m-beith dóib. Ní adalsad a mendot for **Bóaind** h-i **Correndaib**. Is and baí-side & ní po sár dó telcudh dúnaid dó co taísed don chath la **Conc*h*obar**.’ ### Bángleó **Rochada** annso. ‘Is íarom dosnáinic **Rochad Rigderg** mac **Faithemain** di **Ultaib**, trícha fer n-imrin*n* dó, & gabais telaich ina farrad & arfócarthar isin dúnad. Asbert **Findabair** íarom ba h-é a cétserc.’ ‘Má rodcarais didiu,’ ‘or **Ailill** & **Medb**,’ ‘guid ossad dó co tí la **Conc*h*obar** don chath, & foí lais ambárach d' adaig.’ ‘Dogníth uile cen corbo réith a breith fair. Focres a phupall do suidiu a **Findabair** & faíd laisin n-ingin. Adfiadar són dona secht rígaib di **Muma**. Asbert rí díb-side :’ ‘Dobrethai dam-sa an ingen sin,’ ‘ol sé,’ ‘for cóic aitirib déac ar tuideacht in t-slúaigid sea.{YBL lines 2921-2949}{C lines 2492-2590} --- p.102 3357] ’ ‘Atamatar a móirseiser dambreth da cách úadib in cor sin. Tíagait dia dígail íarom for maccu **Ailella** i n-**Glenn Domain**. Bátar oc foraire ón t-slóg. Faráith **Medb** ón íarom. Faráith in trícha cét na n-**Gailian**. Faráith **Ailill**. Faráith **Fergus**. Docertar and secht cét i n-Imsligi **Glindi Domain**. Is h-é Bángleó **Rochada** insin & Imsligi **Gleanndomnach** . Rochúalai **Findabair** annísin .i. apthain na secht cét triana fochann. Atbail ar féili and sin. Is de atá **Findabair Slébe**.’ ### Meillgleó n-**Iliach** so. ‘Dolluid chucu íarom h-**Ilech** senathair **Lóegairi Búadaig** for **Áth Feidli**. **Lóegaire Búadach** mac **Connaich Buidi** meic h-**Iliach**. Buí icá gairi la h-úa h-i **Ráith Impail**. Dofóccair dochom in t-slúaig co tóetsad a *n-* dígail lais. Is amlaid dolluid ina charput c*h*retach n-imbi cen fogaimen cen fortgai. Dí sengabair buidi fón c*h*arput crín. Ocus línais a charpat n-imbi di c*h*lochaib co m-bu lán co tici a focharpat. Asorggad cách dothéiged dia déchsain ossé tarrnocht lebarpentol & in clapar triasin creit sís. Rathaigis íarom in slóg indas in toichime dombert, contibset in fear tarnocht. Is and ro choisc **Dóchae** mac **Mágach** in dáescorslóg ocon chuidmead, & asbert-som fri sudiu tara h-éisi is é no bered a c*h*laideb & no bíad a chend de deuth laí acht imrobreth-som a chumang forsi*n* slóg. La sodain raithigestair in smirc*h*omairt. Adfes dó ba do chnámaib bó n-**Ulad**dogníth. Is íarom dogní-som in smirc*h*omairt n-aile ina farrad co fil in dí smirumair immaille di chnámaib{FOLIO 43b} fer **Ól n-Écmacht**. Gatais **Dóchá** a chend de-som íarom d' adaich & bertai dia h-úa. Dogéni cairdes fri suidiu & baí a c*h*laideb lais. Mellgleó **Iliach** sin uair condidnatib in slóg.’ {YBL lines 2950-2977}{C lines 2951-2546} --- p.103 3387] ### Airecor n-Arad ann so. ‘Dollotar dochum **Thaillten** íarum in slóig. Ataroirthet*ar* araid **Ulad**, trí chóeca a l-lín. Dofuitet a trí comlín leó & dofuitet-som feisine. **Roí Arad** is h-ed a ainm ind luic i torchratar cona feadain ar Tánaig Bó **Cúailngi**.’ ### Aislinge n-**Aimirgin** annso. ‘Aislingi n-**Aimirgin** trá iar sin h-i tír **Thailten**. Dosmbidc asa aislingi coná h-étad dune a ainech do i **Tailtin**. Is and táinic **Cú Raí** mac **Dáire** cusin slóg do chomruc fri **Coin Culaind**. Adchúas dó ro gab a óenur trí mísa gaimrid fri feraib h-**Érend**. Ní ba fearrda la **Coin Ruí** mac **Dáiri** teacht íarom ara cheand ind fir tregdaithi créchtaigthi, ar ro bíth **Cú Chulaind** co n-dec*h*aid a áltaib dó. Is íarom dobidc **Cú Raí** díbrucud ar ceann araile fri h-**Amargine** co 'mmafrecraidis na clocha isinn áer. Is íarom gáid **Cú Raí** inní **Amargine** im légud ina tána dar **Tailtin**. Léicsis íarom **Amargin**. Nír bo machtad immorro bith ar égin nombertha. Ocus doringelt **Cú Ruí** dó-som nád bíad i coímthecht in t-slóig ó h-úair sin. Dogníth didiu. Luith **Cú Raí** ón t-slóg fo chétóir. In tan íarum adidchondairc **Amairgin** dosoíset clár clé fri **Tailtin** & fri **Ráith n-Airthir**, feccais forro aithirrach. Is ed tres n-díríme na Tána arro marb díb-sin. Ocus a mac **Conall Cernach** anais lais oco thimthirecht di c*h*lochaib & gaib.’ ### Sírrabad **Súaldaim** annso. ‘Céini dongníthea trá ina hí-siu adchuadamar rocluinethar **Súaltaim** ó **Ráith **Súaltaim**** i m-**Maig Muirrthemné** búadrugud a meic **Con Culaind** fri dá mac déc **Gaile Dána** & mac a sethar. Is and asbert **Súaltaim**:’ ‘In nem maides fa muir thar chrícha fa thalam conscara fa gáir mo maic se,’ ‘ol sé,’ ‘re n-éccomlonn?{YBL lines 2978-3007}{C lines 2547-2576} --- p.104 3417] ’ ‘Dothét íarom dochum a meic. Ba h-olc la suide tuidhecht dó chuccai. Cia nongonta ní m-biad-som nert dia dígail.’ ‘Erg co h-**Ultu**,’ ‘ol **Cú Chulaind**,’ ‘& taibret cath fo chétóir donaib óccaib. Mani thibreat, nícon díastar foraib co bráth.’ ‘Ammanaca a athair íarom nícon robai ina chorp áit {FOLIO 44a} forsa roised rind simni nád bad tregdaithi. A lám c*h*lé namá doet in scíath, coíca fuile is ed ro baí inti. Farruma do **Emain**, congair do **Ultaib**:’ ‘Fir gontair, mná brattar, baí agthar!.’ ‘A chétna gairm a táeb ind lis, anní n-aill di thaibled in dúne, an tres gairm íarom for **Duma na n-Giall** i n-**Emain**. Ní frecart nech. Ba airmert di **Ultaib** ní labrad nech díb acht fri **Conc*h*obar**, ní labrad **Conc*h*obar** acht ressna tríb druídib.’ ‘Cista brata, cisda gata, cisda ben?’ ‘ol in draí.’ ‘Nos m-ben,’ ‘ol **Súaltaim**,’ ‘nos gata, no m-brata **Ailill** mac **Máta** la h-eolus **Fergusa** meic **Roíg**. Ro indertha far muinter co tici **Dún Sobairc*h*e**. Ructha a m-baí & a mná & a n-éti. Nís leíci **Cú Chulaind** a **Maig Murthemne** & a **Crích Rois** trí mísa gaimrid. Túaga trá congabait a brat fair. Suip sesca fail ina áltaib. Ro gáet co n-dechaid a áltaib dó.’ ‘Ba h-uise,’ ‘ol in draí,’ ‘a bás ind fir ro gresi ind ríg.’ ‘Is deithbir dó,’ ‘ol **Conc*h*obar**.’ ‘Is dedbir dó,’ ‘ol **Ulaid**.’ ‘Is fír a canas **Sualda*i*m**,’ ‘ol **Conc*h*obar**,’ ‘ón lúan aidche samnai co ricci lúan aidchi imbuilc ocor n-indred.’ ‘Focherd **Súaltaim** bedc imach la sodain. Nír lór lais a n-aithesc rodbaí. Ocus dofuit fora scíath co m-bí fáebar conndúala in scéith a chenn de. Dobeir i n-**Emain** aitherroch a chend forsin scíath isa teach & asbeir an cend an focol cétna. — Cia asberat alaili is inna c*h*otlud ro boí-som forsind liaic, & is de dorochair fora scíath oc diuchtrad.’ ‘Ba romór a núall sa trá,’ ‘ol **Conchobar**.’ ‘Muir ara cendaib, in nem h-úasa m-bennaib, talum foa cosaib, dobér-sa cech m-boin ina h-indis díb & cach m-ben & cech mac dia tig iar m-búaid chatha.{YBL lines 3008-3036}{C lines 2577-2614} --- p.105 3451] ’ ‘Forrumai **Conchobar** íarom láim fora mac, for **Findchad Fer m-Bend**. — Is aire asberar do suidiu fo bíth no m-bítis benna argaid fair.’ ### Tochestol **Ulad**inso. ‘Atroí, a **Findchaid**! Not foídiu co **Dedad** có inber, co **Leamain**, co **Fallach**, co h-**Illann** mac **Fergossa**, co **Gabar**, co **Dorlunsa**, co h-**Imc*h*láriu**, co **Derg Inderuc**, co **Feidlimid** co **Cilar Cétach**, co **Fáeladán**, co **Rochaid** mac **Faithemain** co **Rigdond**, co **Lugaid**, co **Lugda**, co **Cathbuith** có inber, co trí **Coirbriu**, co h-**Aelai**, co **Lae*g*** {FOLIO 44b} coa thachur, coa Glend, *co* **Senoll h-Uathach** co **Débul Ardda**, co **Cethirn** mac **Findtain** *co* **Carlaig**, co **Cethern** co **Eillne**, co **Aurothor**, co **Mulaig** coa dún, cosin rígfilid co h-**Amirgin**, cosin h-**Úathadaich Fodoblaid**, cosin **Mórrignai** co **Dún Sobairche** co h-**Ieth**, co **Roth**, co **Fiachna** có fert, co **Dam Dremed**, co **Andiarad** co **mane** mac m-**Braitharge**, co **Dam Derg**, co **Mod**, co **Maithes**, co h-**Irmaithis**, co **Corp Gliath**, co **Gabar Leigi** **Line**, co h-**Echtaich Sainmech** co **Saimne**, co h-**Echdaich Lathach** co **Latharnu**, co h-**Uma** mac **Remarbisi** co **Fethain**, co **Muinremur** mac **Gerrgind**, co **Senlobair** co **Canaind n-Gall**, co **Follamain**, co **Lugaid** rí **Fer m-Bolc**, co **Laigi Line**, co **Búaidgalach**, co **Ambúach**, co **Fergna**, co **Barrene**, co h-**Áine**, co h-**Airigi n-Echbél** coa bri, co **Celtchar** mac **Cuithechair** co **Lethglais**, co **Lóegairi Milbél** có breó, co trí macaib **Dromscailt** meic **Dregamm**, co **Drenda**, co **Drendas**, co **Cimb**, co **Cimling**, co **Cimmene**, co **Fána Caba** co **Fachtna** mac **Senchath** coa ráith, co **Senchaid** co **Senchairthe**, co **Briccir**, co **Bricirne**, co **Breic**, co **Búan**, co **Bairech**, co h-**Óengus** mac **Leti**, co **Fergus** mac **Leiti**, co h-**Óengus **Fer m-*B*olg**** co **Bruachar** co h-**Alaniach** in fénnich co **Slánge**, co trí macu **Fiachna** co **Cúailnge**, co **Conall Cernach** co **Midlúachair**, co **Connad** {YBL lines 3037-3065}{C lines 2615-2629} --- p.106 3480] mac **Morna** co **Felunt**, co **Coin Culaind** mac **Súaltaim** co **Muirthemne**, co h-**Aimirgin** co h-**Eas Rúaid**, co **Lóeg**, co **Leiri**, co mac **Sálc*h*olca** co **Coirenda**, co **Coin Rí** mac **Amargin** coa raíth, co h-**Óengus Fer m-Benn Umai**, co h-**Ogma n-Grianainech**, co **Brecc**, co h-**Eo** mac n-**Oircne**, co **Toillc*h*end**, co **Saithi**, co **Mogoll Echbél** co **Magnai**, co **Conla Sáeb** co h-**Úarba**, co **Láegairi m-Buagach** co h-**Impail**, co h-**Ailile n-Amargine** co **Tailtin**, co **Furbaidi Fer Benn** co **Seil** co **Manes** co **Cúscraid Mend**, co **Maich**, co **Fíngin** co **Findgabra**, co **Cremath** {FOLIO 45a} co **Blae Fichit**, co **Bale Brugaich**, co **Fesair**. Co h-**Eógan mac Durthacht** co **Fer*n*mag**, co h-**Ord**, co **Seirid** co **Serthe**, co h-**Oblán**, co **Cuilén**, co **Cuirther** co **Liana**, co h-**Eithbenne**, co **Fernél**, co **Findc*h*ath** **Slébe Betha**, co **Talgobain** co **Bearnas**, co **Mend** mac **Fer Calca** co **Maigi Dulo**, co h-**Íroll** co **Blárígi** co **Tibraidi mac n-**Ailcotha**** co h-**Iala Ingraimme** co **Maigi Doblo** co **Ros** mac n-**Ailchatha** co **Mane** mac **Cruinn**, co **Nindich** mac **Cruind** co **Dipsemilid**, co **Mál** mac **Rochraidi**, co **Muindi** mac **Munremair**, co **Fiatach Fer n-Doirre** mac **Dubthaich**, co **Muirne Mend**.’ ‘Nírbo andsa thrá do **Findchath** a techtaireacht ar ro bátar cóiceth **Conchobair** h-uile, cach tigerna díb, oc irnaidi **Conchobair**. Nach óen trá baí fri h-**Emain** anair & antúaid & aníar dolotar uile co m-bádar oc **Emain Macha**. In tan bátar and adcúaladar comérge do **Chonc*h*obar** i nn-**Emain**. Lotar-som sech **Eamain** fodeas i n-diaid in t-slóig. A cétna tochumluth iárom ó **Emain** co h-**Irard Cuilleand**.’ ‘Cid fris n-anaid sund?’ ‘ol **Conchobar**.{YBL lines 3064-3093}{C lines 2630-2656} --- p.107 3506] ’ ‘Oc irnaidi do mac-su,’ ‘or in slóg.’ ‘Dochótar co tríchaid cét leó do **Theamraig** do chuindchid **Eirc** meic **Carpri Níad Fer** & **Fedelme Nóichridi**. Condontísat a n-dá tríchaid cét sin ní ragam dom maigin sea.’ ‘Ní aniub chétus,’ ‘ol **Conchobar**,’ ‘co fesadar fir h-**Érend** mo diuchtrad-sa asin ches a raba.’ ‘Luid **Conc*h*obar** & **Cealtchair** tríb coíctib carpat co tubartadar ocht fichti cend díb ó **Áth Airthir Midi**. Is de atá **Áth Féne**. Bádar and oc frecomét in t-slóig & ocht fichid ban, ba sí a n-ernail din brait. Dobretha a cenda and & dofaídi **Conc*h*obar** & **Celtchair** dochum an dúnaid. Is and sin asbert **Celtchair** fri **Conc*h*obar**:’ ‘Táibli lethderga la ríg n-ága samlaithiu co fodbaib fethe dees miomain im chét cróeb di thailc traigead trícha cetharriad cét crúaid neach damela cét im cét druad diar tuus na esbiad fer feraind im druimne **Conc*h*obair** fochleamar cath clichit a féine rogenetar cath for **Gáirich** & **Irgáirich**,’ ‘ol sé. — Nó comad h-é **Cúscraid mend macha** mac **Conc*h*oba*i*r** ro chanad in láig sea in adaig riasin cath for slicht na laídi ro chan{FOLIO 45b} **Lóegaire Búadach** .i. Afraigid, ríg **macha**. Aurclichid et reliqua , & comad isin dúnad tair ro canta. Ba isin n-aidchi sin adchondairc **Dubthach Dóel **Ulad**** in aislingi a m-bádar ind t-slóig for **Gáirich** & **Irgáirich**. Is and asbert triana chotlud : Aislingi **Dubthaich** so’ ‘Amra maitne amra mithisi mescfaither slóig, sóithfidir ríg, memsite muineóil, ruidfes grian, dommema for trí slúagu slicht slúaig **Ulad**im **Chonchobar**, imconsénat a mná, doséset a n-éti isin maitin manairther, arsilsither laích, diroirpiter coin, ardidsiter eich i l-lenith loth ibther sinis cluipetach di dálaib mórt*h*úath.’ ‘Dofochtradar tria chotlud la sin. Cotmesca ind **Némain** forsin slóg. Adbail cét fer díb. In tan tóeter didiu íarom co cúaladar dorís **Cormac Con Longes**, nó comad h-é **Ailill** mac **Mátae** isin dúnad tíar no chanad so. Búadris **Aililla**.{YBL lines 3094-3126}{C lines 2657-2698} --- p.108 3541] ’ ‘Mór a ossad, osad **Cuilleand**. Móra cocuir, cocuir **Delend**. móra echgracha, echracha **Alais** nó **Asail**, móra tedmand, tedmand **Tuath Breissi**.’ ### Toichim na m-Buiden annso. ‘Céin trá ro gníthea ina físi seo ro airlesatar **Connachta** a comairle **Ailella** & **Medba** & **Fergusa** techtaireda úaidib do décsin **Ulad** dús in torpart*at*ar an mag. Is and sin íarom asbert **Ailill**:’ ‘Eirc, a **Meic Roth**, trá,’ ‘or **Ailill**,’ ‘& décca dúnd indat ole inna fir isin mag sa **Midi** i tám. Tucas -*s*a a m-brait & a m-bú. Dobérad cath dam-sa mad tacar dóib. Mani torpartadar didiu nísnidnus sund ní bus síriu.’ ‘Luid **Mac Roth** íarom do décsain & do frecomét in maigi. Da athrala aithirrech co h-**Ailill** & **Medb** & **Fergus**. In cétna fecht íarom doréccacha **Mac Roth** h-úad do accmac **Slébe Fúaid**, co n-acca iar sin dorrala ina h-uili fiadmíla asin fidbaid co radabar isin maig h-uile.’ ‘In fecht n-aili didiu,’ ‘or **Mac Roth**,’ ‘doréccacha úaim in mag co n-acca in tromchiaich ro lín na glendu & na fántu co n-derna na tilcha eturru amail indsi i l-lochaib. Dommárfas iar sin ina oíble tened asin mórc*h*iaich sin. Iar suidiu domárfas ilbrechtrad cach illdatha isin bith. Atchondarc íar sin in saignénraith & in m-breisimnich & in tornich & in gaíth móir — bec nád rucc mo folt dom chind & nácharam trascair dar m-aiss {FOLIO 46a} & ní bu mór gáeth in loí chena.’ ‘Ced sucat, a **Ferguis**?’ ‘or **Ailill**.’ ‘Samalta lat.’ ‘Ní andsa dam-sa a samail ón,’ ‘or **Fergus**.’ ‘**Ulaidh** indsin ar tíachtain asa ces. It é torpartatar a fid. Imdrong íarom & mét & imforráin na láth n-gaile, is ed forrochraid in fid, is rempu ro thechadar na fiadmíla isin mag. An tromcheó atchonnarcais ro lín na fántu, anála na trénfer sein ro lín na glenntu co n-derna na tulcha amail indsi i l-lochaib eturru. In t-saignénrath & ind aíblech tened & in t-ilbrechtrad adchondarcais-siu, a **Meic Roth**,’ ‘or **Fergus**,’ ‘it é súile na caurad assa cennaib sin doraitniset frit amail oíble tened. In toirnech immorro & in breisimnech & in tormgal{YBL lines 3127-3163}{C lines 2699-2735} --- p.109 3575] rochúalu-su, fetgaire na claideb & na calg n-dét insin, breisimneach na n-arm, caulgairi na carpat, basgaire na n-each, nert ina n-errad, búrach ina féndeda, fúaim na m-míled, mórbruth & ferg & borrfod ina láth ngaile oc dechrad dochum in chatha. La m-méit inna feirgi & ind lúthbasa inddar leó ní tairset itir,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Artanesamar,’ ‘or **Ailill**.’ ‘Itát óic lind dóib.’ ‘Ricfa-su a l-leas ón,’ ‘or **Fergus**,’ ‘fo bíth ní foigébthar i nn-**Érind** uili nach a n-iarthar domain, óthá **Greciae** & **Sceithiae** síar co h-**Indsi Orcc** & co **Colomna Hercoil** & co **Tor m-Breogain** & co h-**Indsi Gaid**, nech foló **Ultu** foa m-bruth & foa ferg,’ ‘or **Fergus**. Is iarsin íarom luid **Mac Roth** aridise do décsain toichme fer n-**Ulad** co m-boí inna n-dúnadh oc **Sleamain Midi**. Luid íarom aridisi co h-**Ailill** & **Medb** & **Fergos**, & adfét scéla derba dóib co n-ebert **Mac Roth** acá n-aisnéis :’ ‘Táinic buiden mór bruthmar brígadach borrfadach isin telaich oc **Sleamain Midi**,’ ‘for **Mac Roth**.’ ‘Dóig lim immorro is árim tríchat cét inti. Rostellsad a n-étaigi díib fo c*h*étóir & ro cechladar fert fótmaig fo suidiu a taísich. Lóech cáem seta fora ard óemind, caínem do rígaib a delb, i n-airinach na buidne. Folt findbuidi fair ossé cas deas tóbach druimneach co r-rici áth a dá gúaland. Fúan cas corcra imbi h-i forcipul. Bretnais derscai*g*thech dergóir ina brut fora brundib. Rosc roglas rocháin ina chind. Coinsiu c*h*orcarda lais ossí fochóel forleathan. Ulcha dégablánach erchas órbuidi occa. Léne gel c*h*ulpatach co n-deirgindliud i custol imbi. {FOLIO 46b} claideb órduirn iarna imdae. Gelscíath co túagmílaib óir fair. Manaís lethanglas fora chrund midenn ina láim. Áilleam di flaithib domain a thochim itir slúag & bruth & chruth & errad, eter écosc & erúad & báig & choscor, itir greit & gráin & ordan. Tánic buiden aile and didiu,’ ‘or **Mac Roth**,’ ‘is tánasti dia séitche itir lín & costud & errad & erúad & gráin. Ócláech caín caurata inna h-airinach na buidne sin. Brat h-úainide imbi h-i forcibul. Eó óir h-úasa dóit. Folt casbuidi fair. Calc dét co n-imdurn diad foa chlíu. Léne co n-echlaim i custul cota glún. Scíath béimnech co fáebar condúala fair. Caindel rígthaigi ina láim, féthan aircit imbe & imrith iar craund co sleig sair, in céin n-aile dorreith co ticci a dorn. Ocus dofessid in buidin sin for láim chlí thoísich na{YBL lines 3164-3199}{C lines 2735 to end} --- p.110 4641] cétbuidne, & is amlaid doesetar & a nglúne fri talmain & imbel a scíath fria smecha. Ocus domfárfas atá forminde for erlabra ind óclaích móir borrfadaich as toísech don buidin sin. Tánic buiden aile and didiu,’ ‘or **Mac Roth**.’ ‘Is aidbliu trícha cét a forcsi. Fer cróda annsam caín cendlethan inna h-airinach. Folt dondchas fair. Ulcha fota indchóel dégablach lais. Brat dubglas fo los h-i forcipul imbi. Delg n-duillech d'findruine h-úasa bruindib. Léne gel c*h*ulpatach co glún. Scíath erradach co túagmílib fair. Máeldorn findargait foa choim. Sleg c*h*óicrind ina láim. Dofesid ar bélaib toísich na cétbuidne.’ ‘Cia sin, a **Fergais**?’ ‘or **Ailill**.’ ‘Rofetar-sa ém,’ ‘or **Fergus**,’ ‘ina buidni sin .i. **Conchobar** rí cóicid h-**Érind**, is h-é deisid forsin fert fótmaig ; **Sencha** mac **Aililla**, erlabraid **Ulad**, is é deisid ara bélaib ; **Cúscraid Mend Macha** mac **Conchobair**, is h-é deisidh for láim a athar. Is bés don gaí fil 'na láim ind abairt ucut ria coscor. Ní imrind ríam ná h-íarom. Is dagáes n-imgona fri fúabairt cach nítha tánic sin,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Fogébad a n-acallaim sund,’ ‘or **Medb**.’ ‘Tongu do día toinges mo thúath ém,’ ‘or **Fergus**,’ ‘ní rogénair i n-**Érind** co se slúag argara **Ulad**do grés.’ ‘Tánic buiden aile and didiu,’ ‘or **mac*Roth***.’ ‘Is {folio 47a} uilliu tríchait cét a l-lín. Lóech mór calma co n-gráin & erúath ossé gormda grísainech ina h-airinach. Folt dond temnidi fair ossé slimthana fora étan. Cromscíath co fáebar condúala fair. Sleg c*h*óicrind ina láim, foga forgabalach ina farrad. Claideb cróda iarna c*h*inddruim. Brat corcra h-i forcibul imbi, eó óir fora dóit. Léne gel c*h*ulpatach cota glún.’ ‘Cia sin, a **Fergais**?’ ‘or **Ailill**.’ ‘Is cor láma ar debaid ém,’ ‘or **Fergus**,’ ‘is cathmílid for níth, is bráth for bidbadu dodánic ann .i. **Éogan** mac **Durrthacht** rí **Fernmaigi** sin,’ ‘ar **Fergus**.’ ‘Tánic buiden már borrfadach aile isin telaich oc **Sleamain Midi**,’ ‘or **Mac Roth**.’ ‘Ro lásat a n-étaigi tara n-ais. Angó didiu is tailc dondechadar isin telaich. Tromda in t-erfúath & is mór in gráin donucsad forru. H- úathmar in t-airmgrith ro lásad ocon toichim. Fer cennremar calma caurata inna h-airinach ossé cichorda gráinne.{YBL lines 3199} --- p.111 3647] Folt étrom grelíath fair. Súili buidi móra ina chind. Brat buidi co n-echlaim gil i faithi imbi. Scíath bémnech co fóebar condúalach fair dianechtair. Gaí slindleathan slegfota co m-bróen fola iarna c*h*runn & gaí a thánaisi co crú bidbud iarna gin ina láim. Claideb bémnech már iarna formnu.’ ‘Cia sin a **Fergais**?’ ‘or **Ailill**.’ ‘Ní imgeb comroc ná comlond ná comrom in láech dodánic .i. **Lóegaire Búadach** mac **Connaig** meic **Ilech** ó **Impuil** antúaid, or **Fergus**.’ ‘Tánic buiden mór aili and didiu i **Slemain Midi** isin telaich,’ ‘or **Mac Roth**.’ ‘Lóech munremar collach caín i nn-airinach na buidne sin. Folt dubchas fair ossé corcra gormainech. Rosc nglas lainderda inna chind. Brat odarda fochlaidi imbi, bretnas bánairgit and. Dubscíath co m-búailid h-umae fair. Gaí súilech co foscadaib ina láim. Léne trebraid co n-dercindliud imbi. Claideb co n-imdornn diad tara étach anechtair.’ ‘Cia sin, a **Fergais**?’ ‘ol **Ailill**.’ ‘Is cor láma ar ugra dodánic. Is tond romara báides minglaisi. Is fer trí ngretha. Is bráth m-búabthana bidbad dodánic,’ ‘or **Fergus**,’ ‘.i. **Muinremur** mac **Gerrcind** ó **Moduirn** atúaid.’ ‘Tánic buiden mór aili ann didiu isin telaig i **Sleamain Midi**,’ ‘or **Mac Roth**.’ ‘Buiden rochaín roálaind itir lín & costud & timthaigi. Is borrfadach dofarfobrit in tulaig. Forrochroth in slóg an armgrith rolásad oc teacht ind réimme. Lóech cáem gráta i nn-airinach na buidne. Áilldem do daínib {folio 47b} a delb itir folt & rosc & h-úamain, itir errud & chruth & guth & gili, itir míad & méit & maisi, & itir arm & ergnas & cumtach, itir dechelt & gaisced & córi, itir feib & gaís & cenél.’ ‘Is é a epert,’ ‘ar **Fergos**.’ ‘Is luchair dego in fer álaind **Feidlimid** dadánic ann. Is borrfadach caurad. Is tond anbthine bádis. Is gus nád fulangthar co coscraib a aile c*h*ríchaib iar foirtbiu a námad .i. **Feidlimid Cilair Cétaig** ann.’ ‘Tánic buiden aili and didiu isin telaich i **Sleamain Midi**,’ ‘ar **Mac Roth**,’ ‘ná*t* h-úaiti trícha cét. Lóech mór calma odarda cóir comendaisc inna h-airinach. Folt dubchas fair. Cromrosc *n-* odarda n-adard ina chind. Fer tarbga tailc garb. Brat glas imbi co n-delc argaid ara dóit. Léne gel c*h*ulpatach i custul imbi.{YBL lines 3235} --- p.112 3684] Claideb iarna sliasaid. Dercscíath co m-búaili chaladargait fair. *Gaí* tresemnech slindlethan ina láim.’ ‘Cia sin, a **Fergais**?’ ‘or **Ailill**.’ ‘Is lonnbruth barand, is laimnid cach catha, is búaid cech ergaile dadánic ann : **Connad** mac **Mornai** ó **Challaind** and sain,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Tánic buiden aili ann didiu isin telaig oc **Slemin Midi**,’ ‘or **Mac Roth**.’ ‘Is toichim slúaig ar méit. Toíseach fil i n-airinach na buidne sin ní coimdig láech bad chaíme itir delb & timthach & dec*h*elt. Folt tóbach dergbuidi fair. Gnúis chóir c*h*orcra chutromae. Aged focháel forlethan. Beóil derga thanaidi. Dét níamda némonnda. Guth glan gleórda. Cuinsiu chaín c*h*orcarda chumdachtach. Áilldem do delbaib doíne. Brat corcra h-i forcibul imbi. Bretnais foa l-lánecor de ór h-úasa bánbruindib. Cúarscíath co túagmílib ildathacha co cobroth aircid h-úasa clíu. gaí fota fáebarglas la foga féig fobartach ina láim. Claideb órduirn óir fora muin. Léne c*h*ulpatach co n-dergindled imbi i custul.’ ‘Cia sin, a **Fergais**?’ ‘or **Ailill**.’ ‘Rofetamar immorro,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Is leth gliad ém,’ ‘or sé,’ ‘dadánic and. Is cláriud comlaind. Is lonnbruth árchon. **Rochaid** mac **Faithemain** ó **Brig Dumae**, far cliamain, insin, rofoí la far n-ingin-si .i. la **Findabair**.’ ‘Tánic buiden aile and didiu isin telaich i **Sleamain Midi**,’ ‘or **Mac Roth**.’ ‘Lóech oircnech remarsliastach mór i nn-airinach na buidne sin. Bec nach remithir fer cach m-ball de. Ango is fer co talmain,’ ‘ol sé. {folio 48a}’ ‘Folt dub fair. Gnúis chnedach c*h*orcarda lais. Rosc m-brecht n-erard ina chind. Fer án athlom samlaid co n-gráin & erúath co nn-ocaib dafil congraim adamra itir étach & arm & écosc & áni & erred, conócaib co comrom níad, co n-anglonnaib samnae, co m-miad imtholton, co saidig tar comlond do brisiud for forlond, co m-baraind for bidbadu, co n-imthecht for ilchrícha ecraidi cen choméirge. Ní gó is tailc doroacht a r-réim h-i **Sleamo*i*n Midi**.’ ‘Baíthi do gail & gaisced óm,’ ‘ol **Fergus**,’ ‘baíthi di drúis & tairpthigi, baíthi di nert & miadamlai. Tatha didiu di slúagaib & airbrib. Mo chomalta fén **Fergus** mac **Leiti** rí **Líne**, rind n-ága túaiscirt h-**Érind**.’ ‘Tánic buiden mór borrfadach aili and didiu isin telaig a **Sleamain Midi**,’ ‘or **Mac Roth**.’ ‘Errada ingantai foraib. Lóech cóem álainn ina h-airinach. Búaid crotha h-uile itir folt & rosc & gili, itir{YBL lines 3273} --- p.113 3723] méit & costud & córi. Cúicroth óir fair. Brat h-úaine h-i forcibal imbi. Bretnas óir isin brot h-úasa dóit. Léne gel c*h*ulpatach i custol imbi. Tuiri rígthaigi ina láim. Claideb órduirn iarna formna.’ ‘Is bruthmar a bara in chaurad chomramaich dadánig and ém,’ ‘or **Fergus**.’ ‘**Amorgene** mac **Eccetsalaig Goband** ó **Búais** atúaid ann sin.’ ‘Tánic buiden aile and didiu isin telaig a **Sleamuin Midi**,’ ‘ar **Mac Roth**.’ ‘Is bádud ar méit. Is tine ar áine. Is leó áithigi. Is cath ar lín. Is all ar mét. Is oll ar nert. Is bráth ara bláiriud. Is torand ara tharpt*h*igi. Lóech garbainech h-úathmar i n-airinach na buidne sin ossé brúach bélmar. Folt garb grendliath fair, ossé srónmar ballderg. Brat riabain imbi, cúailli iaraind fora brut. Cromsciath co fáebur conndúala fair. Garbléne trebraid i custol imbi. Liathgaéi már ina láim, tricha semand aire. Claideb secht m-brotha iarna formnai. Atracht in slóg uile ara chind & ro lá dírmae din chath imbi oc teacht isin telaig.’ ‘Is cend erbága dadánic,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Is leth catha, is greit ar gail. Is tond ainbt*h*ine bádas. Is muir dar crícha .i. **Celtchair** mac **Cuitheochair** ó **Dún Lethglaisi** atúaid.’ ‘Tánic buiden aile ann didiu isin telaig a **Sleamain Midi**,’ ‘or **Mac Roth**.’ ‘Lóech óngel ina h-airinach. Find h-uile itir folt & abrotchor & ulchai & dec*h*elt. Scíath co m-buailid {folio 48b} óir fair & claideb co n-imdorn diad & manaís bréifnech ina láim. Adláechda donárlaid a tochim.’ ‘Inmain ém in bethir bailcbéimnech dodánic,’ ‘ol **Fergus**,’ ‘in mathgamain mórglonnach fri h-écraidi conboing firu : **Feradach Find Fechtnach** ó **Nemiud Slébe Fuait** atúaid ann sin.’ ‘Tánic buiden aili and didiu isin telaich a **Slemain Midi**,’ ‘or **Mac Roth**.’ ‘Láech úathmar inna h-airinach ossé brúach bélmar. Méit a béil beólu eich. Folt dondchas fair, ossé lethglóir cadissin lethanchend lámfota. Brat dublúascach imbi, roth créda and h-úasa dóit. Bocóit líath h-uasa c*h*líu. Manaís muincech ina deis. Claideb fota iarna formnu.’ ‘Is leó lámderg londandsclech dadánic,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Is art glonnach ágmar amnas. Is bruth ar thír nád fulangthar : **Eirrgi Echbél** ó **Bri Eirgi** atúaid,’ ‘ol **Fergus**.{YBL lines 3309} --- p.114 3760] ’ ‘Tánic buiden aile ann didiu isin telaig i **Slemain Midi**,’ ‘or **Mac Roth**.’ ‘Dá óclóech cáema cosmaili díb línaib ina h-airinach. Fuilt buidi foraib. Dá gelscíath co túagmílaib argait *foraib*. Atá immáes eturru. Immalle doaurcbat dóib a cossa & fosruimet ; nocon alt dóib taurcbáil a coss do neachtar de seach araile.’ ‘Cia sin, a **Fergais**?’ ‘or **Ailill**.’ ‘Dá ánrad, dá anloise, dá rind ága, dá chaur, dá chleth bága, dá drec, dá thene, dá c*h*athmilid, dá chathchuimnid ergaile, dá deil dá dána, dá t*h*reitill **Ulad**imma ríg : **Fiachna** & **Fiacha**, dá mac **Conc*h*obair** meic **Neasa**, dá c*h*ridiscél thúaiscirt **Érenn**,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Tánic buiden ele and didiu isin telaig a **Slemain Midi**,’ ‘or **Mac Roth**.’ ‘Trí h-óclaích grísta gráta gormanig ina h-airinach. Trí bearrtha blaibuidi foraib. Trí broit óendatha impu h-i forcibul, trí delgi óir h-úasa n-dóitib. Teóra léne monasacha co n-dergindtliud i custul impu. Trí scéith cosmaili foraib. Trí claidib órduirn iarna fórmnu. Teora slega lethanglasa inna n-deaslámaib. Atá imáes eturru.’ ‘Trí anchinnid **Choba**. Trí mórglonnaich **Midlúachra**. Trí ruirig **Roth**. Trí h-arsidi **Airthir Fúata**,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Trí meic **Fiachna** ind sain i n-degaid in tairb .i. **Rus** & **Dáiri** & **Imchath**,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Tánic buiden aile and didiu isin telaig i **Slemain Midi**,’ ‘or **Mac Roth**.’ ‘Fer bresta bruthmar ina h-airinach. Súile rúaderga curata ina chind. Brat brec imbi, roth aircid and. Scíath glas fora chlíu. *Claideb* co n-imdorn argaid fó sliasait. Gaí derscai*g*thi co nagam amainse ina deis díglaig. Léne geal {folio 49a} c*h*ulpatach i custul cota glún. Buiden forderg co fuilib imbi ossé fuileach créchtach cadesin.’ ‘Is é sin,’ ‘or **Fergus**,’ ‘in dána díchondarcil. Is é in lamnid leatarthach. Is é in rob rigthi ergaili. Is é in tarb dásachtach. Is é in búadach **Baili**. Is é in t-anglondach **Bernais**. Is é in cathchuindich **Colpt*h*ai**. Comla cóicthi thuaiscirt h-**Érenn** .i. **Menn** mac **Sálchada** ó **Chorannaib**. Do dígail a crécht foraib tánic in fer sin,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Tánic buiden aile ann didiu isin telaig a **Slemain Midi**,’ ‘or **Mac Roth**,’ ‘& siat adlóechda imt*h*oltonach. Ócláech odarda mór{YBL lines 3343} --- p.115 3796] lecanfota ina h-airinach. Folt donn cráebach fair. Brat derg fo loí c*h*aín imbi. Léne dergscoi*g*thi. Dealc n-óir h-úasa dóit ina brot. Claideb dercscoi*g*thi co n-imdurnn findarcaid fora c*h*líu. Scíath derg fair. Manaís leathanglas for dúal altchaín uindsenn ina láim.’ ‘Fer trí m-bailcbémend dadánic,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Fer trí raiti. Fer trí ruti. Fer trí ramada. Fer trí m-búada. Fer trí n-gretha conboing nitha for náimdiu i n-alailiu crích. **Fergnae** mac **Findchoíme** a **Coronn** sin.’ ‘Tánic buiden aile and didiu isin telaich i **Slemain Midi**,’ ‘or **Mac Roth**.’ ‘Is aidbliu trícha cét a faircsi. Láech uchtgel rochóem ina h-airinach, cosmail fri h-**Ailill** ucut itir mét & maisi & dec*h*elt & errad. Mind óir h-úasa mullach. Brat dergscoi*g*thi imbi h-i forcibal. Bretnas óir isin brot fora bruindib. Léne co n-dergindliud i custul imbi. Scíath bémnech co n-imlib óir fair. Tuiri rigthaigi ina láim. Claideb óirduirn iarna formna.’ ‘Is muir tar glasa dodánic ann ém,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Is londbruth loga. Is dífulaing a bara fri h-écraidi. **Furbaidi Fer Benn** inn sin,’ ‘or **Fergus**.’ ‘"Tánic buiden aile and didiu isin telaig i **Sleamain Midi**,’ ‘or **Mac Roth**.’ ‘Adláechda díáirme,’ ‘ol **Mac Roth**.’ ‘Errada inganta écsamla impu seach na buidne olcheana. Is bladach dodechadar didiu itir arm & étach & errodh. Slóg mór borrfadach isin buidin. Mac brecderg ina h-airinach. Áildem do delbaib doíne a delb. Ergal án riam. Scíath taulgel ina láim co cobrud óir fair & bil óir imbi. Gaí áith étrom co foscod ina láim. Brat corcra cortharach i forcibul imbi, delc n-arcuid isin brot ara bruindib. Léne gel c*h*ulpatach co n-dergind*liud* imbi. Claideb {folio 49b} órduirn tara étach aneachtair.’ ‘Contúaissi **Fergus** la sodain.’ ‘Ní fetar-sa ém,’ ‘or **Fergus**,’ ‘indas in meic sin la h-**Ultu**, acht óen bad dóig lim beidis h-é fir **Themra** immon mac cóir n-amra n-oir*d*nidi im **Erc** mac **Coirpre Niad Fer** & ingine **Conc*h*obair**. Ní "mmuscarat tairrid. Dichmairc a athar dodeachaid in fer sin do chobair a senathar. Is triana ág in meic sin,’ ‘or **Fergus**,’ ‘brisfi*t*hir in cath foraib. Nícon aithigi in mac sin h-úath ná h-omun oc far saigid etorro a medón fa*r* catha. Bad ferrda bhúrigfite láithi gailli fer n-**Ulad** oc teasarcain luíg a cridi oc sligi in chatha remib.{YBL lines 3377} --- p.116 3834] Dos-icfe uile ell condolba oc aicsin in meic isind níth már sin. Rocechlastar rucht claidib **Conc*h*obair** amail gloim n-árchon ic tesorcain in meic. Focicher **Cú Chulaind** trí múru doíne immon cath oc saigid in meic bic. Bith condalb donuapérat laíth gaili fer n-**Ulad** in díáirmi,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Is fota leam trá’ ‘or **Mac Roth**,’ ‘bith fri h-aisnéis ineich adcondarc uili, acht dodechad etarport co fis scél dúib-se.’ ‘Dofucais,’ ‘ar **Fergus**.’ ‘Ní thánic didiu **Conall Cernach** cona mórbuidin,’ ‘or **Mac Roth**.’ ‘Ní thángadar trí meic **Conc*h*oba*i*r** cona trí cóectaib cét. Ní thánic trá **Cú Chulaind** and arna chréchtunugud i nn-écomlund. Acht mása err óenc*h*arpait,’ ‘or **Mac Roth**,’ ‘nammá is dóig bad n-é inso thánic ann. Dá each dronchara fona c*h*arpat ité scúablebra baslethna forlethna fossenga ardchenda túagmair gobc*h*óela bolcsróna. Dá n-droch n-duba tairchisi. Fonnaid réidi ruirtecha. Cret urard dresachtach. Pupull uainidi h-uaitne intnaise. Ócláech isin charpat sin, cetherlethan corcaineach. Súasmáel cas círdub fair co ticci áth a dá ghualand. Cethochruss nó ceatharfochrus bruit deirg imbi. Ceithri claidbíni clis h-i cechtar a dó dhóit. Claideb órduirn fora chlíu. Sciath & sleg lais. Ceit*h*ri cneslénti fichit imbi fo thétaib & refedaib. Ara ara bélaib. Dá chúlaid ind arad frisna h-eocho. Na éisi ina ladair riam sair. Fithchell for scarad eturra. Leth a fairne di ór buidi, anaill ba de findruine. Búanbach foa díb slíastaib. Naí cles do chor dó a n-ardai.’ ‘Cia sin, a **Fergais**?’ ‘or **Ailill**.’ ‘Ní anse,’ ‘or **Fergus**.’ ‘**Cú Chulaind** mac **Soaltaim** a sídaib & **Lóeg** mac **Riangabra** a ara **Con Culaind** insain,’ ‘or **Fergus**.’ ‘Mór do chétaib trá & mílib,’ ‘or **Mac Roth**,’ ‘doroacht in dúnad sa **Ulad**. {folio 50a} Mór do churadaib & do thrénferaib & láthaib gaile roachtadar grafaind isinn áonach. Mór do buidnib didiu,’ ‘or **Mac Roth**,’ ‘ro bátar oc torachtain in dúnaid c*h*étna do neoch ná toracht & ná tánic an dúnad an *tan* dodechad-sa. Acht namá,’ ‘or **Mac Roth**,’ ‘nocho tarneastair mo rosc for tulaich ná din*d*gna do neoch rosiacht mo súil óthá **Áth **Fir Diad**** co rici **Sleama*i*n Midi** acht for ech & dune.’ ‘Fer muinter adchondaircais ém,’ ‘or **Fergus**.{YBL lines 3414} --- p.117 3871] Luid **Conc*h*obar** trá cona slógaib co n-gab dúnad h-i comochraib dia c*h*élib. Guitir dál ó **C*h*onc*h*obar** do **Ailill** co turcbáil n-gréné arabárach, & basisestar **Ailill** ar feraib h-**Érend** & ar in longess, & basisestar **Conc*h*obar** ar **Ultaib**, & focertar pupaill **Conc*h*obair** íarom. Is h-eth moth ba fornocht talam eturru & daneccab h-**Ulaid** re fuined n-gréne. Is ann sin asbert in **Mórrígan** isin dorbles itir in dá dúnad :’ ‘Crenaid brain bráigde fer. Bruinded fuil. Feochair cath. Coinmid luind. Mesctuich tuind taib im thuill im níthgalaib iar luimnich luud fianna fetal ferda fir **Crúachan** cotascrith imm ardbith cuirither cath ar cosa alailiu cénmair h-**Ultaib**, mairc **Iarnaib**, mairc d' **Ultaib** immorro, cén mair **Iarnaib**. Is ed dobreth h-i clu*a*saib **Iairn**, mairc h-**Ultaib** ol niscainedar a n-gle.’ ‘Ro baí **Cú Chulaind** trá oc **Fedain Chollna** ina n-arrad. Dobreth biad dó óna bri*u*gadaib in n-aidchi sin & dothéigdis dia acallaim fri dé. Ní rubai neach díib clíu do **Áth **Fir Diad****.’ ‘H-uinse albani asin dúnad aniarsin dúnad sair,’ ‘ol in t-ara fri **Coin Culaind**.’ ‘H-uindse ceithern gilla ara cend.’ ‘Conricfet in gilla sin,’ ‘or **Cú Chulaind**.’ ‘Regaid in t-albani tarsin mag. Intí nád géba acorthi regaid do chobair na n-gilla.’ ‘Dogníth són íarom amail asindubairt **Cú Chulaind**.’ ‘Cindus nondfechad gilla **Ulad** in cath?’ ‘Is fearrda,’ ‘ol in t-ara.’ ‘Ba bág dóib-som a toitim oc tesorcain a n-éiti,’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘Ocus anosa?’ ‘Na óclacha amulc*h*acha nodfechad indosa,’ ‘ol in t-ara.’ ‘In tánic néll solus forsin n-gréin beós? For **Cú Chulaind**.’ ‘Nathó ém,’ ‘ol in t-ara.’ ‘Apraind nachimbaí-si nert do theacht cucu,’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘Consinter chena indiu,’ ‘ol in t-ara, im thráth turcbála gréne.’ ‘Aes úallach fiches in cath indossa,’ ‘ol in t-ara,’ ‘acht nád fil rígu and air is cotlud beós dóib.’ ‘Is and asbert **Fachtnai** in tan donórcaib grían : — Nó is h-é **Conc*h*obar** ro chan trena chodlad :’ ‘Comérgid, ríg **Macha** morglonnaich. Muinter fial. Meilid fáebra. Fichit cath. Claidig búrach. Bendaich scíathu. Scítha láma. Labra a n-éiti. Écórai cosnadae. Concherd cách cath ar cosa araile. Laith tigernach dodaircéba. Liblait a r-rém. {folio 50b} bid{YBL lines 3349} --- p.118 3909] ferrda fid forsa saig & forsa leasad. Ibaib dagda doirp a fuile. Línfaid cauma chridi a rígna tuidicfaid. Eblaid a samgubae commed fuileach férach fót forsa lestais forsa sestais. Comérgid, ríg **macha**.’ ‘Cia ro chachain so?’ ‘or cách.’ ‘**Conc*h*obar** mac **Nessa**,’ ‘or sét. — Nó’ ‘**Fachtna** ro chachain,’ ‘ol sét.’ ‘ Cotlaid, cotlaid acht far cathais!.’ ‘Co cloth **Lóegairi Búadach**:’ ‘Afraigid, ríg **Macha**. Aurc*h*laidig far m-bú. Tesorcid far m-broit. Inneossartar **Connachta** di aird h-**Uisnich** diupart taib imdid loissither feithi selais domun clár **Gáirigi**.’ ‘Cia ro chachain so?’ ‘or cách.’ ‘**Láegairi Búadach** mac **Connaid Buidi** meic **Ilech**. Cotlaid, cotlaid,’ ‘for siat,’ ‘*acht* far cathais.’ ‘Anaid fris beós,’ ‘ol **Conc*h*obar**,’ ‘co taurcba grían co m-maith h-i n-glennaib & h-i tuaigebrachaib na h-**Érend**.’ ‘An tan adchondairc **Cú Chulaind** na ríga anair oc gabáil a mind fora cennai & oc tesorcain na m-buiden, asbert **Cú Chulaind** fria araid ara n-diuscad **Ultu**. Ocus asbert in t-ara : — Nó is é **Amargind** mac **Eicit** in fili asbert :’ ‘Comérgid, ríg **Macha** mórglondaich. Muintir fial. Miandaighter **Bobd** bú **Imbial**. Insernd crú cridi. Inreith níth niaba nertaid gal cridi crú for telaib nó for tinn teched .i. for toind teiced tercbaid nó teilcfid isnis nithu. Ní fríth fri **Coin Culaind** cosmail **Con Culaind** conben mian **Macha** mochtrád más ar buáib **Cúail*n*gi**. Comérgid. Com.’ ‘Dosruisces,’ ‘ol in t-ara.’ ‘Samlaid dodeochadar 'sin chath tornocht acht a n-armo namá. In tí dia tá dorus a pupaill sair is trít síar dodeochaid.’ ‘Is degc*h*obair éigne,’ ‘ol **Cú Chulaind**. Imthúsa **Ulad** trá ní de leantar sund calléic. Imthús immorro fer n-**Érind**, cotagart **Badb** & **Bé Néit** & **Némain** forru ind aidchi sin for **Gáirig** & **Irgáirich** conidapad cét lóech díb ar úathbás. Nírbo h-ísin adaig ba sámam dóib.’ {YBL lines 3481} --- p.119 3945] ### Tochos*t*ul fear n-**Érend** andso. ‘Ro chachain **Ailill** mac **Mátae** in n-aidchi sin riasin cath co n-epert :’ ‘Atraí, a **Thriagt*h*réin**. Nodfoídiu co trí **Conaire** **Slébe Mis**, trí **Lesfind** **Lúachra**, trí **Meid Corpthe Loste**, trí **Buidir** **Búaisi**, trí **Boidb** **Búaidnigi**, trí **Búaideltaich** **Berba**, trí **Muiredaich** **Marga**, trí **Lóegairi** **Leici Dergi**, trí **Suibne** **S*i*úire**, trí **Échtaig** **Áne**, trí **Dóil Eirrig**, trí **Damaich** **Derg Derce**, trí **Bratrúaid** **Lacha Rí**, trí **Mielleth** **Lacha Érni**, trí **Bresail Bodgna**, trí h-**Amalgaid** **Aíi**, trí **Fiachraid** **Feda Némain**, trí **Nechtain** **Maigi Murisci**, trí **Meic Amra** **Esa Rúaid**, trí **Ruirig** **Aigle**, trí **Bruchair** **Glas Febrad**, trí **Conaill** **Collamrach**, {folio 51a} trí **Féic** **Findabrach**, trí **Coirpre** **Cliach**, trí **Mane Milscoth**, trí **Descostaig** **Droma**, trí **Fintain** **Femin**, trí **Rathaich** **Raigne**, trí **et*er*scéle** **Etarbáine**, trí **Gúaire** **Gaible**, trí **Áeda** **Aidne**, trí **Mongaich** **Mitaine**, trí **Dúadaid Áine**, trí **Gairb Glunnraidi**, trí **Discirt h-Úaga**, trí **Leathluind Linti**, trí **Coinchind Shile**, trí **Dauich** **Leamna**, trí **Cellchair** h-**Umuill**, trí **Coscraich** **Clothra**, trí **Bairrchais** **Eilli**, trí **Dáiri** **Tibrat Find**, trí h-**Airt** **Arda Ladlarn**, trí **Muiredaich** **Maigi Femin**, trí **Congbaidi** **Cliach**, trí **Mordai Mosoth**, trí **Roir** **Rois Buiti**, trí **Ánraid** **Turbi**, trí h-**Eitirscél** **Temrach**, trí **Galgaidi Goain**, trí **Feradaid foltc*h*ais**, trí **Feidmnig Rotail**, trí **Scáil Soobail**, trí h-**Ailill h-Uaiti**, trí **Gortaich Granaisc**, trí **Measaich Maethla**, trí h-**Uilleith** **Arda Airthir**, trí **Coirp** **Cláiri**, trí h-**Airt** **Arda**, trí **Foimdig** h-**Irruis**, trí h-**Illai*n*d** h-**Érend**, trí **Sochaidi** **Sinna**, trí **Brónaig** **Bethra**, trí **Mongaid** **Muccruma**, trí **Mochmaidne** **Maigi Aíi**, trí **Tigernmais** **Túath Ambrais**, trí h-**Échtaich** **Findabrach**, trí **Cormaic** h-**Uiscrend**, trí h-**Uidir** **Buaile**, trí **Ruis Ruscae**, trí **Fearad Find**, trí h-**Athchuirp Tulcha**, trí **Túathail Tanni**, trí **Maccáech Femrag**, trí **Lóegairi** **Berramnach**, trí **Fidaig Saigthi**, trí **Cormaic Cauanach**, trí **Coirbri Luingi**, trí h-**Uidir Conc*h*obair**, trí **Glais** meic **Cathbath**, trí **Druib Drúad**, trí h-**Airich Cluichiur**, trí **Laiten Luiged**, trí **Conc*h*obair Collse**, trí **Elair Deiuais**, trí **Fiadail Duinergin**, trí h-**Airich** **Insi h-Uan**, trí **Níth** **Átha Croíbe**, trí **Óengusa Uisce**, trí **Fiach Fernna n-Imbais**, trí **Duirn**, trí **Bailcbruindi**, trí **Moín Maigi**, trí **Cais Cuile**, trí **Triúin** **Maigi Éle**, trí **Sruthmair** **Maigi Ochtair**,{YBL lines 3517} --- p.120 3980] trí **Glonnmair** **Maigi Leathain**, trí **Dornmair** **Maigi h-Uisce**, trí **Glaisderg** **Tethba**, trí **Tigirn Taince**, trí **Tibraidi Talindi**.’ ‘Ferc*h*uidred **Fer n-**Éreand**** inso, cach triar cenmot*h*á an robí **Cú Chulaind** díib riam. Imthúsa **Con Culaind** immorro is ed indister sund coléic :’ ‘Fég dúind, a mo popa a **Loíg**, cindus fechtha **Ulaid** in cath indosa.’ ‘Is ferda,’ ‘ol in t-ara.’ ‘Cia conualaind-se mo charpat & **Óen** ara **Conaill C*h*ernaich** didiu ina charput *&* co tíasmais ón eite di araile iarsind indiu, ní regad crua ná fonnad trít.’ ‘Is damna mórgliad sin,’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘Ní derntar isin cath,’ ‘or **Cú Chulaind** fria araid,’ ‘ní nád fesur úaid.’ ‘Bid fír ón do neoch connisor-sa de,’ ‘ol in t-ara. {folio 51b}’ ‘Airm i tát ind láith gaile indosa aníar,’ ‘ol in t-ara,’ ‘berait toilc isin chath sair. A comm*éi*t cétna anair beraid tolc isin chath siar.’ ‘Abrand ná badim slán-sa,’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘Ropad réill mo tholc-sa and a cuma cháich.’ ‘Is and sin táncadar ina ferchuitreda ind athslógaid. I n-inam trá h-i tuladar fianna íarom don chath for **Gáirich** & **Irgáirich** is ann sin didiu thánic ind noí carpait di féindidib inna **Irúaithi**. Triar remib di thraig. Nírbo mailli dolotat olmbátar in charpait. Nistailcc **Medb** isin chath *acht* ar srengail n-**Aililla** asin chath mád fair no maidset nó ar guin **Conchobair** mád fair bad lén. Is íarom ro indis a ara do **Choin Culaind** bith do **Ailill** & do **Meidb** og guidhi **Fergusa** im thecht isin cath & asbertadar fris nárbo chol dó ar doradsad mór do maith dó fora lonnges.’ ‘Má no bith ém mo c*h*laideb acom-sa,’ ‘ol **Fergus**,’ ‘beitis lir leam-sa cendae fer for óeib scíath andáte bommann ega h-i n-grellig donnicc echrad ríg ó ro roietar i tír.’ ‘Is and sin dorad **Fergus** in lugu sa :’ ‘Tongu et reliqua mebsaitis lim-sa glaini fer dia m-bráigde, bráigde fear la n-dóite, dóite fer la n-uille, uille fer la rigthe, rigthe fer la n-dorndaib, dornna fer la méra, méra fer la n-ingne, ingne fer la forcléthi, forcléthi fer la medón, medón fer la slíasta, slíasta fer la n-glúne, glúne fer la colp*th*a, colpthai fer la traigthe, traigthi{YBL lines 3552} --- p.121 4015] fer la méra, méra fer la n-i*n*gne. Doruchtfaid a méderad na h-áeru feib dodrimsired beach i l-ló áinle.’ ‘Is and sin asbert **Ailill** re araid :’ ‘Domiced in claideb cuilleis toind. Tongu do dia toingeas mo thúath mád meso a bláth lat indiu olldás a l-laithi dondmbiurt-sa duit isin letir i crích n-**Ulad**, cia no beidis fir h-**Érind** ocot anocol airim-sa, nítansitis.’ ‘Is íarom dobreth a c*h*laideb do **Fergus**, & asbert **Ailill**:’ ‘Geib do c*h*laideb. Ci assor-seo h-**Ériú** h-úand, ferfaid for **Gáirig** dia macaib mórlóech. Mád la fír n-einech nád bad fornn n-imbrae do barann borrfad barainn fiad n-**Ulad** errathaib. La díuscud **Gáirigi** for fótaib fesar la maten forderg.’ ‘Fo chen colad miel macrad, caladc*h*olc claideb **Leidi** lasinta h-uath óenhúair bodba beisemil macrad nai ar doirsib ata re tánic a n-dígail diu. Pa feithi fairtbe a cend consuidfea na cotaigfe coimdiu in claidiub sa cordib combaig aithscélaib. Ní firba foraib galnas mo chlaidiub. Atan rí úallach {folio 52a} ria feraib h-**Érend**. is liach do thoitim i roí remur,’ ‘or **Fergos** fri h-**Ailill**. Cotogart **Badb** & **Bé Néit** & **Néamain** forro in aidchi sin for **Gáirich** & **Irgáirich**, conid apad cét lóech díb ara úathbás. Nírbo sí sin adaich ba sáimiu dóib. Gaibid **Fergus** a suidiu a gaisced & imasaí isin chath & glanais berna cét isin chath cona c*h*laideb ina díb lámuib. Gabais **Medb** íarom *a* gaisced & forfóbair isin chath & maidter rempi fo thrí conad ed rosoí in cúal gaí fora cúlu.’ ‘Ní fetar,’ ‘ol **Conc*h*obar** fria muintir bátar imme,’ ‘cia resa maid in cath frind atúaid. Geibid-si sunn in cath didiu co n-dechar-sa fora chind.’ ‘Gébma-ne íarom i m-bale i tám,’ ‘ar na h-óca,’ ‘acht mani maidi in talam found nó an nem anúas foraind, nícon memsam-ne de sund.’ ‘Farrumae íarom **Conc*h*obar** ar cind **Fergusa**. Tócbaid in scíath fris .i. ind **Óchaín** scíath **Conc*h*obair**. Cetheóra benna óir fair, ceithre sethnecha óir thairrse. Benaid **Fergus** trí bémind fair nád comairnic cid bil a scéith dó-som fora cend.’ ‘Cia dib **Ultaib** argab in scíath?’ ‘ol **Fergus**.{YBL lines 3583} --- p.122 4050] ’ ‘Fer as ferr &...’ ‘ol **Conchobar**,’ ‘& rodatuc for longes i nn-adba con alltai & sindach & dotningéba anndiu ar gail gaiscid fiad feraib h-**Érend**.’ ‘Inmidir **Fergus** la sodain bém n-dígla dá díb lámaib for **Conc*h*obar** co comránic gráinni in chloidib fri talmain iarna chúl. Focherd **Cormac Con Longes** láma for suidiu & íadaid a dí lámama rigid.’ ‘Ainbchellach ainbchellach, a mo popa a **Fergais**!’ ‘ol **Cormac**.’ ‘Foichleach n-airfoichlech insin, a popa **Fergais**. Náimtidi in chairdine, h-uise for náimde. Ro called for cairde. Olcai bémend benai, a popa a **Fergais**,’ ‘ol **Cormac**.’ ‘Ceist, cóich bíu?’ ‘ol **Fergus**.’ ‘Ben a trí telcha tarsiu. Toí do láim. Slig immud do cach leith & nísnairle. Imráid ainech n-**Ulad** nádcon fárcbad. Nícon fáicébthar muna fácabtha triut-sa indiu. Airg-siuna leath n-aill, a **Conchobair**,’ ‘ol **Cormac** fria athair.’ ‘Nícon méla in fer sa a baraind for **Ultu** ní bus móo sund.’ ‘Imsoí as **Fergus**. Arsligi cét lóech di **Ultaib** lasin cétna comroc cosin claideb co comairnic fri **Conall Cernach**.’ ‘Ba ramór in bríg sin,’ ‘ar **Conall Cernach**,’ ‘for túaith & cenél ar thóin mná drúithi.’ ‘Ceist, cid dogén, a fírlaích?’ ‘or sé.’ ‘Slig na tulchu tairrsiu & na dusu impu,’ ‘or **Conall Cernach**. Sligis **Fergus** na tulchai íarom coro ben a teóra máela **Midi** dá thrí béimennaib. Rocluinethar **Cú Chulaind** la sodain ina builli dobert **Fergus** forsna tulcha nó for scíath **Conc*h*obair** fodeisin.’ ‘Cóich benas na bailcbémenda móra imc*h*iana sa?’ ‘or **Cu Chulaind**.’ ‘Iadais crú chridi. Conscar bara bith. Dos{folio 52b}cara trait túaga.’ ‘Frisgart **Lóeg** co n-epert :’ ‘Bentus forgu fear **Fergus** mac **Róich** rodána. Fuile formach n-áir, an fer **Fergus** mac **Róeich**. Ro cleth claideb carpait h-i sithbiu coná roacht eochraidi mo popa **Conc*h*obair** mórc*h*ath.’ ‘Is and asbert **Cú Chulaind**:’ ‘Fúasailc thrait túaga. Tuigthir fuil firu. Firfidir cleas claideb. Caithfidir dé daíne.{YBL lines 3613} --- p.123 4086] ’ ‘Scendit la sodain a suip sesca as a n-ardai eiret téiti uiseóc i n-áer & scendit a thúaga da co m-bádar i **Maig Thúag** la **Condachta**. Rethaid immorro anaill ille as. Gabaid a fuile ergraim *de*. Ocus benaid cend ceachtair de in dá inailte fri araile combo líath ceachtar de de inchind a séitche. — Dolotar do fásguba fair-seom ó **Meidb** conroimsitis a fuile fair & do ebert madma for h-**Ultu** & toitim **Fergusa** h-i frecor in chatha, ar adroas a thedacht-som isin chath. — Riasdardha imbi & dobretha dó secht cneslénti fichit no bídis imbi fo thétaib & refedaib oc teacht h-i cath, & gabaid a charpat fria ais cona chreit & a díb fonnodaib & dofóbair dochom **Fergusa** timchell in chatha.’ ‘Toí ille, a popa **Fergais**,’ ‘ol **Cú Chulaind**. Ocus ní frecart co fa thrí.’ ‘Tongu do dia toingthe h-**Ulaid**,’ ‘ol sé,’ ‘notninus amail negar forcor hi lunggu. Rega thorut amail téti bot tar catt. Atotiurr amail asoirc ben baíd a mac.’ ‘Cia do feraib h-**Érend** asber frim-sa so?’ ‘or **Fergus**.’ ‘**Cúchulaind** mac **Soaltaim** & mac sethar **Conchobair**,’ ‘ol **Cú Chulaind**,’ ‘& immomimgaib-sea,’ ‘or sé. ’ ‘Ro gellas -*s*a cid ed ón,’ ‘ol **Fergus**.’ ‘Dó duit didiu,’ ‘ol **Cú Chulaind**.’ ‘Maith,’ ‘ol **Fergus**.’ ‘Romimgabais -*s*iu in tan basat tretholl-sa.’ ‘Luid **Fergus** as íarom in tan sin cona thríchtaib cét. Lotar didiu in **Gaileóin** & na **Muimnich**, & fácbaid noí tríchaid cét **Medba** & **Ailella** & a secht mac isin chath. Meadón laí is and dolluidh **Cú Chulain** isin chath. Amail doluid grian h-i folt feda is and ro memaid lais forsin m-buidin n-déidenaich, conná tuairthet don charput acht dorn dona h-asnaib imon creit & dorn dona fer*t*sib imon droch. Tarraid **Cú Chulaind** íarom **Meidb** oc teacht isin cath.’ ‘Nomanaig!’ ‘ol **Meadb**.’ ‘Cid guin nodgonam ba deithbir dam,’ ‘or **Cú Chulaind**. Rosnanacht íarom h-úair nád gonad mná. Adnaig idnacol forru síar co lotar for **Áth Lúain** *7* tairis didiu. Beanaid trí bémend cona c*h*laidiub forsin licc i nn-**Áth Lúain**. **Máelana Átha Lúain** a n-ainm. An tan trá ro memaid in cath, is and asbert **Meadb** fri **Fergus**:’ ‘Correcad lochta & fulachta sund indiu, a **Fergais**,’ ‘ar sí.{YBL lines 3646} --- p.124 4123] ’ ‘Is bésad,’ ‘ol **Fergus**,’ ‘do cach graig remitét láir, rotgata, rotbrata, rotfeither a moín h-i tóin mná misrairleastair.’ ‘Fochesath trá in tarb isin maitin sin in chatha co comarnic fri **Findbeannach** h-i **Tarbga** h-i **Muig Aíi** {folio 53a} .i. tarbguba nó tarbgleó. **Roí Dedond** a chétainm in c*h*nuic sin. Nach áen trá adroindi isin chath ní feith ní acht déicsin in dá tarb oc comruc. Baí **Bricriu Nem*h*enga** thíar ina thor iar m-brisiud a chind do **Fergus** cusna feraib fithchilli. Doluid la cách dá n-déicsin *.i. do déicsin* in c*h*omraic na tarb. Lotar in dá tharb tar **Bricrind** ocon imforráin combo marb de. Is é aigid **Bricrinn** sin. Focairt *a* chos in **Duind Chúailngi** ar adairc a chéle. Láa co n-aidchi ná tuc a c*h*ois fris conidgres **Fergus** & co n-imbert slait iarna sethnaig.’ ‘Nip sén,’ ‘or **Fergus**,’ ‘in sengamain troitech sa tucad sunn do fágbáil a enach claindi & ceiniúil & imo fárgaibthea mairb ili.’ ‘La sodain dosrenga a chois fris co mebaid a fergaire & co sescain a adarc dia chéle co m-baí asain t-sléib ina farrad. **Sléb n-Adarca** són íarom dono. Bertius riam íarom uide lá co n-aidche condocorostor asin loch fil a táeb **Crúachan** co tulaid dó ass co lúan & leithiu & tromchridiu a chéli for*a* díb n-adarcaib. Dolodar iar sin ina slóig dia guin. Ní léig **Fergus** acht a t*h*echt leth bud mellach lais. Is iar sin doascaim dochum a thíri. Ibid dig i **Findleithiu** ic tuidecht. Is and fácaib leithi a chéli. **Findleithiu** didiu íarom ainm in tíri. Ibis dig n-aile i nn-**Áth Lúain**. Fácaib lúan a chéli and. Is de itá **Ath Lúain**. Atnaig a gém n-ass for **Iraird Chuillind**. Roclos fón cóiced n-uile. Ibis dig i **Tromuib**. Is and docher tromchride a chéli dia díb n-adarcaib. Is de itá **Troma**. Dolluid do **Étan Tairb**. Dobert a étan frisin tealaig oc **Áth Da ferta**. Is de itá **Étan Tairb** i **Muig Muirrthemni**. Luid íarom for slighidh **Midhlúachra** i **Cuib** — Is and no bíth la sescach **Dáiri** — & dogní búrach ann. Is de atá **Gort m-Búraig**. Luid íarom combo marb itir **Ulto** & h-**Ua Echach** ic **Druim Thairb**. **Druim Tairb** dano ainm in puirt sin. Dogéni **Ailill** & **Medb** córae fri **Ultu** & fri **Coin Culaind**. Secht m-blíadna iar sin ní roibi guin duine eturru i nn-**Érind**. Anaid **Findabair** la **Coin Culaind** & tíagaid **Con*n*achta** dia tír & tíagaid **Ulaid** do **Emain Macha** cona mórc*h*oscar. Finit. Amen. ’