#Mesca Ulad #### Corpus of Electronic Texts Edition ### Background details and bibliographic information Mesca Ulad ========== Author: Unknown --------------- ### File Description J. Carmichael WatsonElectronic edition compiled by Pádraig Bambury , Marcos Balé , Beatrix Färber proof corrections by Pádraig Bambury, Ruth Murphy Funded by University College, Cork and Professor Marianne McDonald via the CELT Project 1. First draft, revised and corrected.Extent of text: 9340 words#### Publication CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College, Cork College Road, Cork, Ireland (2001) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland. Text ID Number: G301040Availability [RESTRICTED] Available with prior consent of the CELT programme for purposes of academic research and teaching only. [RESTRICTED] Hardcopy copyright lies with the School of Celtic Studies (Dublin Institute for Advanced Studies). #### Sources **Manuscript sources**- The Book of Leinster, facs. 261b-268b. [LL]- Lebor na hUidre, fo. 19a-20b.[LU]- National Library of Ireland, Dublin, no. 8214 of the Phillipps Collection of Irish MSS, cols. 959-972; originally part of the Yellow Book of Lecan [YBL]- National Library of Scotland, Edinburgh, Gaelic MS. XL, fols. 49-67.**Editions**2. William M. Hennessy, Mesca Ulad; or, the intoxication of the Ultonians. With translation and introductory notes [Book of Leinster, p. 261 and Lebor na hUidre, p. 19] Todd Lecture Series 1. Dublin 1889 [English]; translation reprinted in: Eleanor Hull, The Cuchullin Saga in Irish literature, London 1898. **Translations**2. J. Carmichael Watson, Mesca Ulad, Scottish Gaelic Studies 5 (1938) 1-34 (LL, LU text) [English]. 3. Jeffrey Gantz, The intoxication of the Ulaid, in: Early Irish Myths and Sagas, Harmondsworth 1981, 188-217 [English, available on http://www.geocities.com/Paris/Bistro/2330/intox.html]. 4. C.-J. Guyonvarc'h, L'ivresse des Ulates, Ogam 12 (1960) 487-506; 13 (1961) 343-360 [=Celticum 2 (1962) 1-38] [French]. **Secondary literature**2. Rudolf Thurneysen, Zu irischen Handschriften und Litteraturdenkmäern. Zweite Serie (Kgl. Gesellschaft der Wissenschaft zu G�ttingen. Abhandl. 14 nro. 3), Berlin 1913 [17. Mesca Ulad]. 3. Áine de Paor, The common authorship of some Book of Leinster texts [III. Mesca Ulad], Ériu 9 (1923) 118-146. 4. J. Carmichael Watson, Mesca Ulad: the redactor's contribution to the later version, Ériu 13 (1940) 95-112. 5. T. F. O'Rahilly, Early Irish History and Mythology, Dublin 1946. 6. William Sayers, Three Charioteering Gifts in Mesca Ulad and Táin Bó Cúalnge: immorchor delend, foscul dírich, léim dar boilg, Ériu 32 (1981) 163-167. 7. Anne O'Sullivan (ed.), The Book of Leinster, Formerly Lebar na Núachongbala, Dublin 1983. 8. Review of O'Sullivan, (1) Donnchadh Ó Corráin, Peritia 4 (1985) 390-393. 9. Review of O'Sullivan, (2) Uaitear Mac Gearailt, Studia Hibernica 24 (1984-88) 190-197. 10. Review of O'Sullivan, (3) P.-Y. Lambert, Études Celtiques 22 (1985) 380. 11. Review of O'Sullivan, (4) Máire Herbert, Éigse 22 (1987) 166-168. 12. Philip O'Leary, Verbal Deceit in the Ulster Cycle, Éigse 21 (1986) 16-26. 13. Uáitéar MacGearailt, The Edinburgh Text of Mesca Ulad, Ériu 37 (1986) 133-180. 14. Tomás Ó Concheanainn, The Manuscript Tradition of Mesca Ulad, Celtica 19 (1987) 13-30. 15. N. B. Aitchison, The Ulster Cycle: Heroic Image and Historical Reality, Journal of Medieval History 13 (1987) 87-116. 16. Ruth P. Lehmann, Death and Vengeance in the Ulster Cycle. Zeitschrift f[uml ]r celtische Philologie 43 (1989) 1-10. 17. J. P. Mallory and Ruairí Ó hUiginn, The Ulster Cycle: A Check List of Translations, in: J. P. Mallory and Gerard Stockman (eds.), Ulidia: Proceedings of the First International Conference on the Ulster Cycle of Tales (Belfast 1994) 291-303. **The edition used in the digital edition**2. Mesca Ulad. J. Carmichael Watson (ed), First edition [xxxix + 131 p., v Preface, vi List of Abbreviations, vii-xxxix Introduction, 1-40 LL Text, 40-47 LU Text, 48-50 Appendix, 51-61 Commentaries, 62-122 Glossaries, 123-131 Indices.] Dublin Institute for Advanced StudiesDublin (1941) (Reprinted 1967) (Reprinted 1983) . Mediaeval and Modern Irish Series. , No. 13 ### Encoding #### Project Description CELT: Corpus of Electronic Texts #### Sampling Declaration The present text represents pages 1-47 of the volume. #### Editorial Declaration ##### Correction Text has been checked and proofread twice. ##### Normalization Lowercase n carrying a punctum delens is rendered n. ##### Quotation Direct speech is tagged q. ##### Hyphenation When a hyphenated word (hard or soft) crosses a page break, the break is marked after the completion of the hyphenated word. ##### Segmentation div0=the saga; div1=the individual version (LL first, LU second). Page-breaks are marked pb n="", and line-breaks lb n="". Poems have been treated as embedded texts, with line-groups marked and numbered. ##### Interpretation Personal, group and place names have been tagged. Supplied text is tagged. #### Canonical References This text uses the DIV1 element to represent the version. ### Profile Description Created: By one or more unknown Irish monastic author(s). Date range: c.700-1000.#### Use of language ##### Language: [GA] The text is in Old and Middle Irish. ### Revision History * (2008-10-05) Beatrix Färber (ed.) * Header modified; keywords added; new wordcount; file validated. * (2005-08-25) Julianne Nyhan (ed.) * Normalised language codes and edited langUsage for XML conversion * (2005-08-04T15:52:57+0100) Peter Flynn (ed.) * Converted to XML * (2003-11-19) Peter Flynn (Validation) * Minor corrections to markup * (2002-03-26) Beatrix Färber (ed.) * File re-parsed; HTML file created. * (2002-03-21) Ruth Murphy (ed.) * Second proofing. * (2002-02-19) Pádraig Bambury (ed.) * Application of structural and content markup; text parsed. * (2001-11-19) Marcos Balé (ed.) * First proofing; markup of quotes and names. * (2001-11-19) Beatrix Färber (ed.) * Text converted to HTML. Header created. * (2001-08-07) Pádraig Bambury (ed.) * Text scanned. --- #### Corpus of Electronic Texts Edition: G301040 ### Mesca Ulad: Author: Unknown --- p.1 Incipit Mesca Ulad *Text of LL* ------------------------------- {MS folio 261b} 1] Ó do-ríachtatar Meic **Míled Espáine** **Hérind** tánic angáes timchell **Túathi Dé Danann**. Cu ru léiced **Hériu** ar raind **Amairgin Glúnmáir meic Míled**. Úair is samlaid ro baí side rígfili ampersir; rígbrithem. Cu 5] ru raind **Hérinn** dar dó & co tuc in leth ro boí sís d'**Hérind** do **Thúaith Dé Danann** et in leth aile do Maccaib **Míled Espáine** da chorpfhini fadéin. Do-chuatar **Túath Dé Danann** i cnoccaib & sídbrugib cu ra accallset **Sída** fo thalmain dóib. 10] Barfhácsat cúicfhiur díb ar comair cacha cóicid i n**Hérinn** ic mórad chath & chongal & áig & urgaile etir Maccu **Míled**. Bar-ácsat cúiciur díb ar chomair cúicid **Ulad** int shainruth. Anmand in chúicfir sin, **Brea mac Belgain** a **Drommannaib Breg**, **Redg Rotbél** a 15] **Shlemnaib Maige Ítha**, **Tinnell mac Boclachtnai** a **Sléib Edlicon**, **Grici** a **Cruachán Aigli**, **Gulban Glass mac Gráci** a **Beind Gulbain Guirt meic Ungairb**. --- p.2 Bar-immartatar sin inlach etir chúiced **Ulad** imma raind i trí in tan is ferr ro buí in cúiced .i. ra lind 20] **Conchobair meic Fachtna Fáthaig**. Is iat ra roind in cóiced ra **Conchobar** a dalta fadessin .i. **Cú Chulainn mac Sualtaim** & **Fintan mac Néill Níamglonnaig** a **Dún Dá Bend**. Is é raind tucad an in cúiced: a **Cnucc Úachtair Fhorcha** risa ráter **Uisnech 25] Mide** cu tailmedón **Trága Baile** cuit **Con Culainn** din chúiciud. Trian **Conchobair** immorro á **Thráig Bali** co **Tráig Tola** i **nUltaib**. {MS folio 262a}Trian **Fintain** ó **Tráig Tola** cu **Rind Semni** & **Latharnai**. Blíadain don chúiciud amlaid sin ina trí rannaib 30] co ndernad feiss na Samna la **Conchobar** i **nEmain Macha**. Ba sed mét na fledi cét ndabach do cach lind. At-bertatar áes gráda **Conchobair** nar furáil mathi **Ulad** uile ic tomailt na fledi sin ara febas. Is í comairli do-ringned la **Conchobar** **Lebarcham** 35] do fhaídiud ar cend **Con Culainn** co **Dún nDelga** et **Findchad Fer Bend Uma mac Fráeglethain** d'fhaídiud ar cend **Fintain meic Néill Níamglonnaig** co **Dún Dá Bend**. Ro-síacht **Leborcham** co **Dún Delga**, & at-bert ra 40] **Coin Culainn** tuidecht d'acallaim a cháemaite cu h**Emain Macha**. Is amlaid buí **Cú Chulainn** & --- p.3 comfhled mór ace do lucht a chríchi fadessin i **nDún Delga**, et at-bert na ragad, acht bith oc frithálim lochta a chríchi fodesin. At-rubairt **Emer Foltchaín 45] ingen Forgaill Manach**, int sessed ben is ferr tárraill **Hérinn**, na dingned, acht dul d'acallaim a aite **Conchobair**. At-bert **Cú Chulainn** a eich do gabáil dó & a charpat do indell. ‘Is gabtha na eich & iss innilti in carpat,’ ar 50] **Láeg**; ‘nít infhuirig cusin anúair, nadat-torbad dit gaisciud. Cing and ind úair bas áil duit.’ Gebid **Cú Chulainn** a threlam gaiscid immi et fa-leblaing ina charpat. Im-rulaid remi **Cú Chulainn** i tremdírgi na sliged, i n-athgardi na conar, cu h**Emain Macha**, 55] et tánic **Sencha mac Ailella** d'fherthain fháilti ra **Coin Culainn** ar faithchi na h**Emna**. Is í seo fálti ferastar fris: ‘Mo-chen bithchen do thíchtu, a chend sochair slúaig **Ulad**, a eó gaile & gaiscid **Gáedel**, a meic dil 60] drongaich dornchorcra **Dechtini**.’ ‘Fálti fir connaig ascid sin,’ bar **Cú Chulainn**. ‘Is sed écin,’ bar **Sencha mac Ailella**. ‘Apair ca hascid connaigi,’ ar **Cú Chulainn**. --- p.4 ‘At-bér acht co rabat glinni mo dingbála ria.’ 65] ‘Apair ciata glinni con-daigi dar cend frithaisceda damsa.’ ‘Na dá **Chonall** & **Lóegaire** .i. **Conall Ánglonnach mac Íriel Glúnmáir**, & **Conall Cernach mac Amairgin**, & **Lóegaire Londbúadach**’. 70] Ra fornaidmed for na coraib sin inn ascid dar cend frithaisceda do **Choin Chulainn**. ‘Cata cuir con-daigi-siu rit fhrithaiscid?’ bar **Sencha**. ‘Na trí gillai óca ána airegda, **Cormac Cond Longas 75] mac Conchobair**, **Mes Dead mac Amairgin**, **Eochu Cendgarb mac Celtchair**.’ ‘Is sed connaigim-se,’ ar **Sencha mac Ailella**, ‘in trian fil it láim do **Ultaib** do lécud úait ra blíadain do **Chonchobar**.’ 80] ‘Diambad fherddi in cúiced a bith aci ra blíadain ní hindsa, úair is é in tipra 'na telluch thechtaide é na fétaither d'athgúd ná d'éligud, úa ríg **Hérenn** is **Alban**. Sech dambad fherddi in cóiced a bith ace ra blíadain ní hindsa a bith ace, & mani ferddi scolfa 85] minmac lind a chor for a trian féin i cind blíadna.’ Do-ríacht **Fintan mac Néill Níamglonnaig**. Airichlis **Cathbath** {MS folio 262b} drui degamra. Ra fhirastar fáilti fris: --- p.5 ‘Mo-chen do thíchtu, a óclaig álaind amra, a 90] phrímgascedaig ollchúicid **Ulad**, risna gabat díbergaig ná hanmargaig ná hallmaraig, a fhir ocharimmil chúicid **Ulad**.’ ‘Fáilte fir connaig ascid sin,’ ar **Fintan**. ‘Is ed écin,’ ar **Cathbath**. 95] ‘Apair conat-raib,’ ar **Fintan**. ‘At-bér acht conam-rabat glinni mo dingbála ria.’ ‘Apair cata glinni connaigi dar cend frithaisceda damsa,’ ar **Fintan**. ‘**Celtchair mac Uthidir**, **Uma mac Remanfisig** a 100] **Fedain Cúalngi**, **Errgi Echbél** a **Brí Errgi**.’ Ra fornaidmed for na coraib sin. ‘Apair-siu fadechtsa cata cuir géba frit fhrithascid, a **Fhintain**,’ ‘Trí meic **Uisnig** anglonnaig, trí áenchaindli gascid 105] na **hEórpa**, **Noísi** & **Ánli** & **Ardan**.’ Ra fornaidmit na glinni sin leith for leth. Táncatar is tech i mbaí **Conchobar** .i. is **Téite mBrecc**. ‘Is rí **Ulad** **Conchobar** ifechtsa,’ ar **Cathbath**, ‘má thuc **Fintan** a thrian dó.’ 110] ‘Is sed,’ ar **Sencha**, ‘ ar tuc **Cú Chulainn**.’ ‘Mas sed,’ or **Cú Chulainn**, ‘ ticed d'ól & d'óebinnius limsa, ar is í mo fhrithascid.’ --- p.6 ‘Cadeat m'acsine-sea & m'urnadmand,’ ar **Fintan**, ‘in tráth lamair a rád sin?’ 115] Tincsetar glinni cechtar n-aí díb cu barbarda, & ba sed barbardacht na comérgi co mbaí nónbor i ngonaib & nónbor i fuilib & nónbur ra hulibásaib eturru leth for leth. At-racht **Sencha mac Ailella** & barocroth in craíb sídamail Senchada, comba taí tastadach 120] for **Ultaib**. ‘Romór debthaigthi,’ ar **Sencha**, ‘úair ní rí **Ulad** **Conchobar** co cend mblíadna.’ ‘Do-génam-ni sin,’ ar **Cú Chulainn**, ‘acht na tísir-siu etraind i cind blíadna.’ 125] ‘Ní tharg-sa ón,’ ar **Sencha**. For-naidmis **Cú Chulainn** fair. Damnatar la trí laaib & aidchib ic ól na coibledi sin **Conchobair** co tarnacar leo. Lotar da tigib & dúnib & dagárasaib ar sain. 130] In tí thánic i cind blíadna, ro boí in cóiced ina thopor thuli & téchta ac **Conchobar**, cona rabi aithles fás falam ótá **Rind Semni** & **Latharnai** co **Cnocc Úachtair Fhorcha** & co **Duib** & co **Drobaís** cen mac i n-inad a athar & a shenathar ic tairgnam da thigernu 135] dúthaig. --- p.7 Is and so do-rala caínchomrád etir **Coin Culainn** & **Emir**. ‘Atar lim,’ ar **Emer**, ‘is ardrí **Ulad** ifechtsa **Conchobar**.’ 140] ‘Ní líach cíambad ed,’ ar **Cú Chulainn**. ‘Is mithig a choibled rígi do dénam dó badechtsa,’ ar **Emer**, ‘ ar is rí co suthain é.’ ‘Déntar didiu,’ bar **Cú Chulainn**. Do-ringned in choibled co mboí cét ndabach do 145] cach lind inti. Is in tan cétna ra chomarléic **Fintan mac Néill Níamglonnaig** a choibled do dénam, co mboí cét ndabach do cach lind inti, et corbo éim & corbo ellam. I n-óenló ra fúaprait & i n-óenló rapsat 150] irlama. I n-óenló ra gabait a n-eich dóib & ra hindlit a carpait. Taísechu ro-síacht **Cú Chulainn** co h**Emain**. Ní tharnacar acht a eich do scur inn úair do-ríacht **Fintan** & tánic reme i n**Emain**. Is and boí **Cú Chulainn** ac tóchuriud {MS folio 263a} **Conchobair** ar 155] ammus a fhledi inn úair do-ríacht **Fintan**. ‘Cadeat mo chuir & mo glinni inn ú,air lamair sút do rád?’ ‘Filem sund,’ ar meic **Uisnig** ic comérgi. ‘Cid messe,’ bar **Cú Chulainn**, ‘ní hamlaid atú 160] cen rátha.’ At-raachtatar **Ulaid** co barbarda ara n-armaib, ar --- p.8 nar lam **Sencha** érgi eturru, raptar essídaig, nara chumaing **Conchobar** ní dóib acht in phelaitrígda i rrabatar d'fhácbáil leo; & rata-linestar mac dó 165] diarbo chomainm **Furbaide mac Conchobair**. Is amlaid ro buí side **Cú Chulainn** rotan-ail. Et banetlastar **Conchobar** fair. ‘Maith a meic,’ bar **Conchobar**, ‘diambad áil dait ticfad dít **Ulaid** do sídugud.’ 170] ‘Cinnas eside?’ bar in mac. ‘& coí & tuirsi do dénam i fíadnaisi do cháemaiti **Con Culainn**, ór ní rabi d'écin catha ná comlaind fair nach fortsu bias a menma.’ Sóis in mac for cúlu & do-gní coí & tuirsi i fíadnaisi 175] a aiti **Con Culainn**. Con-fócht **Cú Chulainn** cid nod-boí. At-bert in maccáem ri **Coin Culainn**: ‘In tan atá in cóiced 'na thopor tuli, tussu 'ca adgell & 'ca admilliud ar-aí clóechlód óenaidchi.’ ‘Tucus mo bréthir ris,’ bar **Cú Chulainn**, ‘& ni 180] taris ticfaither.’ ‘Da-ong-sa mo bréthir,’ ar **Fintan**, ‘na lécob d'**Ultaib** cen taidecht lim innocht.’ ‘Ba-géb-sa comarli amra dúib dá lamaind a labra,’ far **Sencha mac Ailella**. ‘In cétleth dond aidchi do 185] **Fhintan** & in leth dédenach do **Coin Culainn** ar thoirsi in meic bic do chosc.’ ‘Lécfat-sa fair,’ bar **Cú Chulainn**. --- p.9 ‘Anfat-sa fair dano,’ bar **Fintan**. And at-rachtatar **Ulaid** im **Chonchobar** & faídis 190] techta fan cúiced do thochostul lochta in chóicid co cobfhleid **Fintain**. Luid **Conchobar** fodéin co crisluch na **Craíbrúade** imme co **Dún Dá Bend** co tech **Fintain meic Néil Níamglonnaig**. Do-ríachtatar **Ulaid** do thochastul na fledi conach 195] baí fer lethbali .i **nUltaib** na toracht and. Is amlaid táncatar, cach briugu cona bantuilg, cach rí cona rígain, cach fer cíuil cona chomadas, cach ségaind cona banshégaind. Mar ná rísad acht dám nónbair in bali is amlaid ra frithálit. Ro bátar cotaltigi 200] cáema cumtachda cruthglana ria n-airchill. Ro bátar grianána álli ardda essarda do aín & do úrlúachair, & slúagthigi sithfhata; cuchtarthigi lethna luchtmara &, bruiden brec bélfhairsiung issí lethan luchtmar lánmór, issí chúlach chernach cethardoirsech, 205] in ra thailiset mathi **Ulad** etir mná & firu ic ól & ic aíbnius. Ra doirtea airigthi bíd & lenna dóib cu ríacht praind cét de biud & de lind cach nónbair díb. Ár sain ra hairecrad a óltech la **Conchobar**, ar 210] gnímaib ar irrannaib & cenélaib, ar grádaib & dánaib & ar chaínbésaib im chóemechostud na fledi. Táncatar --- p.10 rannaire ra raind & deogbairi ri dáil & dorsidi ri dorseóracht. Ro canta a céoil & a n-airfiti {MS folio 263b}& a n-intlassi. Gabtha a ndúana & a ndréchta & a 215] n-admolta doib. Ra fodáilte séoit & maíni & innmassa dóib. Is and so at-rubairt **Cú Chulainn** ra **Láeg mac Riangabra**, ‘Érigh remut, a mo phopa **Laíg**, fairc-siu lett renna aéoir, finta lat cuin ticfa midmedón aidchi 220] ár it menic i críchaib cíana comaidchi 'com fhóit & 'com fhorairi.’ Ra érig **Láeg** remi immach. Ro gab ac midem & ic mórdéscin no co tánic medón aidchi. Feib thánic medón aidchi tánic **Láeg** is tech remi áitt i rrabi **Cú 225] Chulainn**. ‘Is medón aidchi fadechtsa, a **Chú** na cless,’ ar sé. Mar ra-chuala **Cú Chulainn** ra innis do **Chonchobar** & sé san fhochlai fhénnida 'na fhíadnaisi. At-raacht 230] **Conchobar** ra beind breccsholais búabaill. Ba taí tastadach an **Ultaib** a 't-conncatar in ríg 'na shessam. --- p.11 Ba sed a thaidecht bátar dá tairnad snáthat a féci for airlár co cluinfide. Óen do gessib **Ulad** labrad ríana ríg & óen do 235] gessib in ríg labrad ríana druidib. Is and at-bert **Cathbath** druí degamra, ‘Cid and sin, a ardrí **Ulad** airegda, a **Chonchobair**?’ ‘**Cú Chulainn** ann so. Is mithig leis dol d'ól a fhledi.’ 240] ‘Diambad maith leis bennachtu **Ulad** i n-óen-baile da thuillem & ar faind & an mná & ar maccaími d'fhácbáil!’ ‘Bud maith,’ ar **Cú Chulainn**, ‘acht co tísat ar curaid & ar córaid & an cathmílid & an n-áes cíuil & 245] dána & airfitid lind.’ At-raachtatar **Ulaid** érgi n-aínfir ar a fathchi fondchrúaid immach. ‘Maith a mo phopa **Laíg**,’ ar **Cú Chulainn**, ‘tabair séol étrom forsin carpat.’ Bátar teora búada araidechta forsinn araid inn úair sin .i. immorchor ndelend & foscul ndíriuch & léim 250] dar boilg. ‘Maith a phopa **Laíg**,’ ar **Cú Chulainn**, ‘saig brot n-áig forsan echraid.’ Memaid bánbidgud bodba d'echraid **Con Culainn**. Táncatar echrada 255] **Ulad** fora n-athiris et is sed so ro gabsat, i fathchi --- p.12 **Dúni Dá Bend**, do **Chathir Osrin**, do **Lí Thúaga**, do **Dún Rígáin**, d'**Olarbi**, & ra hur n**Ollarbi** i **mMag Macha**, i **Slíab Fúait** & i **nÁth na Forari**, do **Phort Nóth Con Culainn**, i **mMag Muirthemni**, i **Crích 260] Saithi**, dar **Dubid**, dar sruthair na **Bónni**, i **mMag mBreg** & **Mide**, i **Senmag Léna** in **Mucceda**, i **Claithar Cell**, dar **Brosnachaib Bladma**, a clé ra **Berna Mera ingini Trega** risa ráter **Bernán Éle** indiu, a ndes ri **Slíab nÉblinni ingini Guaire**, dar **Findsruth** risa 265] n-apar **Aband Húa Cathbath**, i **mMachaire mór na mMuman**, dan **Lár Martini** & i **Smertaini**, a ndes ra findcharrgib **Locha Gair**, dar sruthlind **Mági**, co **Clíu Máil meic Úgaine**, i **Crích na Dési Bice**, i ferund **Con Ruí meic Dáire**. Cach tailach dara tictís na 270] múrtís co fáctaís ina fóenglenntaib. {MS folio 264a}Cach fidbad dara tictís no thesctaís rotha íarnaide na carpat fréma na ralach romór comba crích machairi da n-éis. Cach sruth & cach áth & cach inber dara tictís balecca lomma lántirma dara n-éis ra hed cían & ra 275] dréchta fata ra mét na bertís a n-echrada ra n-irglúnib na hessa & na hátha & na hinbera assa corpaib fodéin. Is and sin at-bert **Conchobar** rí **Ulad**, ‘Ní fhuarammar in slige se etir **Dún Dá Bend** & **Dún Delga**.’ ‘Do-beram ám ar mbréthir,’ ar **Bricni**. ‘Acht --- p.13 280] is airdarcu dúin sanas ná da neoch aile éigem: indar lind ní ar crích **Ulad** uili itám itir.’ ‘Do-beram ar mbréthir and,’ ar **Sencha mac Ailella**, ‘ nach ar crích **Ulad** itir itaam.’ ‘Do-beram ar mbréthir,’ ar **Conall**, ‘cunad fír.’ 285] Is and sin tendsat araid **Ulad** a nglomraigi i mbélbaigib a n-echrad án chétchairptech cossin carptech ndédenach. Co n-ebairt **Conchobar**, ‘Cía for-indfad dún ca crích ina fuilem?’ ‘Cía far-indfad duit,’ ar **Bricriu**, ‘acht **Cú 290] Chulainn**, úir is é at-rubairt na rabi tricha cét na dernad argain cét cacha trichu cét.’ ‘Dímsa thic, a **Bricri**,’ ar **Cú Chulainn**. ‘Ragatsa,’ ar **Cú Chulainn**. Luid **Cú Chulainn** co **Druim Collchailli** risa n-apar 295] **Ani Clíach**. ‘Apair, a phopa **Laíg**, in fetar-su ca crích ina fuilem?’ ‘Nad fetar són ám.’ ‘Bar-fhetar-sa ám,’ ar **Cú Chulainn**. ‘Cend 300] **Abrat Slébi Caín** seo thess, **Sléibti Éblinni** seo thair thúaid. **Lind Lumnig** in lind sholosmór út at-chí. **Druimm Collchailli** seo i fuilem risi n-apar **Áni --- p.14 Chlíach** i **Crích na Dési Bici**. Riund andes atáa in slúag i **Clíu Máil meic Úgaine** i ferund **Con Ruí meic 305] Dári meic Dedaid**.’ I comfhat ro bátar immi sain snigis tromshnechta dermár for **Ultaib** co rránic co formnu fer & co fertsib carpat. Do-rigenta furopna ic aradaib **Ulad**, colomna cloch do thócbáil eturru ar scáthaib a n-ech, eturru 310] & in snechta, cundat marthanaig béos ‘Echlasa Ech **Ulad**’ ó shin ille. Cunad d'indchomarthaib in scéoil sin. Lotar rempu **Cú Chulainn** & a ara .i. **Lóeg** cunice bail i rrabatar **Ulaid**. 315] ‘Ceist didiu,’ bar **Sencha mac Ailella**, ‘ ca crích inad fuilem?’ ‘Itaam,’ ar **Cú Chulainn**, ‘i **Crích na Dési Bice**, i ferund **Chon Ruí meic Dári**, i **Clíu Máil meic Úgaine**.’ ‘Ar mairg de side,’ ar **Bricni**, ‘ & mairg **Ultu**.’ 320] ‘Na hapair, a **Bricni**,’ ar **Cú Chulainn**, ‘ár bérat-sa éolas do **Ultaib** i frithdruing na sliged cétna cu roissem ár mbidbadaib ríasiu bus lá.’ ‘Mairg **Ultu** arro génair,’ ar **Celtchair mac Uithidir**, ‘in gormac do-beir in comairli.’ --- p.15 325] ‘Ni fhetamar,’ ar **Fergna mac Findch*onna***, far rí Búrig {MS folio 264b}**Ulad**, ‘comairli merbi ná mettachta ná mígascid acut **d'Ultaib** ríam, a **Chú Chulainn**, cusinnocht.’ ‘Mairg á téit in tí do-beir in comairli,’ far **Lugaid 330] Lámderg mac Léti** rí **Dáil Araide**, ‘cen inad rend & arm & fáebur do dénam de.’ ‘Ceist cena,’ far **Conchobar**, ‘cid as áil dúib?’ ‘Is áil dún,’ ar **Celtchair mac Uithidir**, ‘bith lá co n-aidchi issin chrích inad fuilem, úair massi madma 335] lind dula esti, úair ní slicht sinnaig i feóraind no i fásaig ná fidbaid ocaind.’ ‘Apair didiu, a **Chú Chulainn**,’ ar **Conchobar**, ‘ca hinad longphoirt as chóir dúin lasin lá co n-aidchi seo?’ 340] ‘**Óenach Senchlochair** sund,’ ar **Cú Chulainn**,‘& ní hinbaid óenaig ind inbaid garb gemretta so. Et **Temair Lúachra** for leccaind na h**Irlúachra**, & iss inti atát na histoda & na forgnama.’ ‘Dula cu **Temair Lúachra** didiu is cóir and,’ ar 345] **Sencha mac Ailella**. --- p.16 Lotar rempu i tremdírgi na sliged cu **Temair Lúachra** & **Cú Chulainn** d'éolas rempu. Cid **Temair Lúachra** már fás ríam no íaram hí ní ind aidchi sin rop fhalam. Ba dethbbir ón, úair mac 350] rucad do **Ailill** & do **Meidb** darbo chomainm **Mane Mó-epirt**, & tucad side ar altram do **Choin Ruí mac Dére**; et do-llotar ind aidchi sin .i. **Ailill** & **Medb** co mathib a cóicid leo d'ól i cind mís in meic sin. Cía ro bátar sin uile and ro buí **Eochu mac Luchtai** cona 355] chóiciud and, et dano ro buí **Cú Ruí mac Dári** co **Clannaib Dedad** uili. Et cía ro bátar sin uile and ba ben fhattech **Medb** in bangaiscedach ingen ardríg **Hérenn** .i. **Echach Feidlig**: bátar dá dercaid & dá druíd oc forcomét dí. Ba sed a n-anmand side .i. 360] **Crom Deróil** & **Crom Darail**, dá dalta do **Chathbath** druid degamra. Is and bar-ecmaing dóib sin bith ar múr **Temra Lúachra** in tan sin ic fégad & ic forcomét, ic midem & ic mórdéscin for cach leth úathu. Is and sin at-bert 365] **Crom Deróil**, ‘Innat-árfaid in ní tárfaid damsa?’ ‘ Cid ní?’ ar **Crom Darail**. ‘Atar lim at ruibni rúadgascid & ám hám sochaide at-chíu dam leittrib na h**Airlúachra** anair.’ --- p.17 ‘Nírb uráil lim lom cró & fola issin mbél tacras 370] sin,’ ar **Crom Darail**; ‘ úair ní slúag ná sochaide sin acht na daire romóra secha táncamar indé.’ ‘Dambad ed iat, cid fot-era na carpait rígda romóra fothu?’ ‘Nidat carpait sin,’ ar **Crom Darail**, ‘acht na 375] rígrátha secha táncamar.’ ‘Diambtís rátha iat, cid fot-era na scéith áilli óengela intib?’ ‘Nidat scéith etir,’ ar **Crom Darail**, ‘acht na colomna cloch filet i ndorsib na rígráth sin.’{MS folio 265a} 380] ‘Diambtís colomna iat,’ ar **Crom Deróil**, ‘cid fot-era immad na rend rúadarm úas bróntib mórduba in mórslúaig?’ ‘Nidat renna sin etir,’ ar **Crom Darail**, ‘acht uiss & altai na crích cuna mbennaib & cona congnaib 385] úasu’ ‘Diambtís uiss & altai iat,’ ar **Crom Deróil**, ‘cid fot-era na cuiret a ngrega d'fhótlaigib assa cruib conid fordub cu aér n-éradbul úasa cennaib?’ ‘Nidat grega sin,’ ar **Crom Darail**, ‘acht alma & 390] éiti & innili na crích arna lécud asa fáltaigib & a fidbúaltib, úair is arna geltaib sin tairisit na héoin & na hethaiti forsint shnechtu.’ ‘Mo chobais masat éoin & ethaiti iat ní himmirgi óenéoin:’ --- p.18 > 1. 395] Masat elta co ndath elta > > ní himmirgi óenén; > > atá bratt brec > [*gap: illegible?/extent: 1-2 words*] > bánóir > > dar let im cach n-óenén. > 2. Masat elti glenna garba > > 400] as na renna rodba, > > nidat úati slega serba > > lasna bera bodba. > 3. Dar lim nidat frossa snechta > > acht mad fir bic bechta > > 405] atát ina ngrindi garta > > lasna rinni rechta: > > fer fa cach starga crúaid chorcra, > > is adbul inn elta. > M. > > ‘Acus na hélig-siu,’ ar **Crom Deróil**, ‘etir missi, 410] úair is mí atá ar fírinni. Á thecait sech rennaib na ndairi na h**Irlúachra** anair, cid ros-crommad menbatís dóeni?’ Et is amlaid ro boí acond éligud & ba-cachain in laíd seo: > 1. A **Chruim Darail**, cid at-chíu > > 415] tresin céo? > > Cía forsatá in mana cró > > íarsin gléo? > > > --- > > p.19 > > 4. Ní cóir deit immarbáig rim > > as cach raind; > > 420] ateri-siu at doíni cruimm > > muni maill. > 5. Masat muni bít i-fus > > ina tast, > > risatresat munip less > > 425] da dul ass. > 6. Masa dairi feda feirn > > as chaill chairn, > > ní lúadfitís sligi nduilb > > diambtís mairb. > 7. 430] Úair nachat mairb garg a ngléo, > > garb a llí; > > lúadit maigi is feda féo > > úair at bí. > 8. Diambtís craind da chendaib cnocc > > 435] cen gním nglecc, > > ní lúadfitís leithet bratt > > diambith brecc. > 9. Úair nachat craind gránna a muirn > > cen nach ndailb; > > 440] fir cu mbúadaib as fir fern, > > rúada a n-airm. > > > --- > > p.20 > > 12. Mas ar druim ech ndond atáit > > drong sreth sniit; > > masat cargi is lúath ráit, > > 445] rúad mat liic. > 13. Cid datá neim ar cach barr? > > báig derb dond; > > a 'ta-regat sech in rind > > cid ros-crom? > 450] At-chúala **Cú Ruí** mac **delbchaín Dári** imresun in dá druad ar múr **Temra Lúachra** ara chomair immach. ‘Ní bar óenscéol atát na druíd se immaig,’ ar rí in domain, **Cú Ruí** mac **delbchaín Dári**. Is and sin ra chomérig grían sech comchruinni in 455] talman. ‘Is follus dhúin innossa in slúag,’ ar **Crom Deróil**. At-racht grían ra lecnib na h**Irlúachra** et is amlaid ra buí 'ca rád & ro chachain in laíd sea, & ba-recart **Cú Ruí** im énrand é don laíd: > 1. 460] At-chíu **Lúachair** línib slíab, > > taitnid grían tulgorm re taíb; > > is óic im-ríadat do chéin > > etir móin céir acus craíb. > > > --- > > p.21 > > 4. Mas elta fhíach sút tair thall, > > 465] masa elta tradna tromm, > > mas elta druiti labor, > > mas elta chadan na chorr; > 5. Masa elta giugrand gúr, > > masa elta gési gér,{MS folio 265b} > > 470] is fata úadib cu nem, > > is garit úadib co fér. > 6. A **Chú Ruí meic Dári** dil, > > a fhir im-théit sále sreb, > > apair, ór is ferr do chíall, > > 475] ca rét im-thic in slíab sen. > 7. In dá dercaid, in dá druí, > > is adbul a céo; > > is súil úamnaigi atas-cí, > > is lúamnaidi a ngléo. > 8. 480] Masat cethrai cornaig cais, > > masat carggi crúada cniss, > > masa chaill dubgorm thana, > > masa thondgur **Mara Miss**; > 9. Masat cethra co ndath chethra > > 485] ní himmirgi óenbó > > atá fer borb bertas bnóengó > > ar druim cacha óenbó. > > > --- > > p.22 > > 12. Atá claideb cacha bó > > 's a scíath da leith chlíu; > > 490] atát meirci crúaid ra crúaid > > úasna búaib at-chíu. > A. > > Ni cían ro bátar and, in dá druíd & in dá dercaid, cu remid bánbidcud bodba don chétna braini dar glend anall. Ba sed a barbardacht at-raachtatar cuna 495] fargaib sleg ar aidlind ná scíath ar berraidi ná claideb ar alchaing i **Temair Lúachra** na torchair. Cach teg ara rabi tuigi i **Temair Lúachra** at-rochair 'na línbrattaib dermáraib de. Ba samalta combo hí in muir tísad dar múraib & dar cernaib in betha chucu. 500] Ra sáit gnéthi da gnúsib & ra buí crith ar détaib i **Temair Lúachra** ar medón. At-rochratar in dá druíd i nnélaib & i tassib & i támlecht, fer díb dar múr immach, **Crom Darail**, & **Crom Deróil** dar múr innond. Et ar-aí sin ra érig **Crom Deróil** & ra chuir súil dar in 505] cétna mbraini tánic issin fathchi. Tarblaingset in slúag for inn faidchi et suidset i n-óenairechtas for inn fhaithchi. Snigis & legais in snechta tricha ferthraiged ar cach leth úathu ra bruth na míled mórchalma. 510] Tánic **Crom Deróil** is tech i rrabi **Medb** & **Ailill** & **Cú Ruí** & **Eocho mac Luchtai**, & bar-íarfacht **Medb**, --- p.23 ‘Canas tánic int armgrith dar-fánic, inn a haéor anúas no in dar muir aníar no inn a **Hérind** anair?’ ‘Is a **Hérind** anair, dar lecnib na h**Irlúachra** cu 515] demin,’ ar **Crom Deróil**; ‘táchim slúaig barbardai nad etar-sa indat **Hérennaig** no indat allmaraig. Masat **Hérennaig** & menbat allmaraig isat **Ulaid**.’ ‘Na bad achnid do **Choin Ruí** and sút,’ ar **Medb**, ‘tuaráscbála **Ulád**? ar is menic ar écraitib & ar 520] slúagedaib & ar thurasaib inna farrad é.’ ‘Ropad aichnid,’ ar **Cú Ruí**, ‘acht co fagbaind a tuarascbála.’ ‘Tuarascbáil in chétna braini tánic issin mbali díb ám atá acumsa,’ ar **Crom Deróil**. 525] ‘Tabair dúin didiu,’ ar **Medb**. ‘Unsea ra dún anair anechtair,’ ar **Crom Deróil**, ‘at-chonnarc-sa and budin rígda romóir, fíu ríg cach óenfher sin buidin. Triar i n-airenuch na buidni. Láech rosclethan rígda romór eturru bar airmedón; 530] samalta ra ésca 'na ollchóiciud déc a gnúis & a drech & a aged. Ulcha degablach findcháel fhair; {MS folio 266a}folt tóbach dergbudi i forchengul co fán a chúlad leis. Lend chorcra chorrtharach immi; mílech óir ecair --- p.24 ina brutt úasa gelgúalaind; léni de sról ríg ra grian 535] a gelchnis. Scíath dondchorcra co cobradaib óir buide fair. Claideb órduirn intussil leis. Sleg cuinseo corcarglan ina gelglaicc deiss deligthi cona foga fogablach lé. Certláech da leith deis; suillsithir ri snechta a gnúis & a drech & a aged. Fer bec brádub 540] da leith chlí; luchru són cu mór. Fer find forsholus ic fáebarchless chlaideb úastu. A cholg dét aithgér urnocht issin dara láim dó; a chlaideb mór míleta issin láim n-aill. Ras-cuir imma sech i n-urairdi & i n-ísli gun benat foscud fri folt & fri leccainn in laích 545] móir medónaig. Ariu ra-sechat talmain ras-geib in fer cétna a rrind ar uigib & fháebraib.’ ‘Is rígda in tuarascbáil,’ ar **Medb**. ‘Is rígda in lucht issa tuarascbáil,’ bar **Cú Ruí**. ‘Ced ón, cía sút?’ bar **Ailill**. 550] ‘Ní hannsa,’ bar **Cú Ruí**: ‘**Conchobar mac Fachtna Fáthaig**, rí díless dingbála **Ulad**, húa ríg **Hérenn** is **Alban**, in láech mór medónach út. **Fintan mac Néill Níamglonnaig**, fer trín **Ulad**, da leith deiss, cunid soillsithir snechta a gnúis & a aged. **Cú 555] Chulainn mac Sualtaim** in fer bec brádub da leith --- p.25 chlí. **Ferchertni mac Corpri meic Iliach** in fer find forsholus sin fil ic imbirt chless gascid úastu. Ríg-ollam de rígollomnaib **Ulad** sin & cúlchométaid do **Chonchobar** ó théit i crích a bidbad. Cipé da mbad 560] áil a acallam in ríg, ní lémthar co n-elathar in fer sin.’ ‘Unsea riu sain anair anechtair,’ ar **Crom Deróil**, ‘at-connarc-sa and triar n-álaind n-étrom & erriud fénnidi impu. Dias óc aítidach díb. In tres gilla, 565] ulcha degablach dondchorcra fair. Nicon berat a drúcht dind fhéor ar áthi & imétrummi im-tháncatar, mar na facced nech don mórshlóg iat, & at-chíat in slúag n-uile.’ ‘Is séim & is imétrom & is sídamail in tuarascbáil,’ 570] ar **Medb**. ‘Is séim iss is sídamail in lucht isa, tuarascbáil,’ ar **Cú Ruí**. ‘Cía sút? ’ for **Ailill**. ‘Ní hannsa ám,’ bar **Cú Ruí**: ‘trí sáermaccáemi 575] **Túathi Dé Danann** and sin,’ bar **Cú Ruí**: ‘**Delbáeth mac Eithlend** & **Óengus Óc mac in Dagdai** & **Cermait Milbél**. Táncatar sin dered aidchi indiu da mórad áig & urgaile, cu ras-mescsat iat arint shlúag, et --- p.26 is fír cunna faccet in slúag iat, & at-chíat-som in 580] slúag.’ ‘Unsea riu sain anair anechtair,’ ar **Crom Deróil**, ‘at-chíu and buidin láechda lánglonnaig co triur derscaigthi rempu i rremthús. Láech fíchda fordond and sin & láech find fírálaind & láech rúanaid rigthend 585] trén co fult tóbach dergbuide fair, cunid samalta ra cír mbethi ra dered fagamair no ra bretnasaib bánóir glantaitnem a fhuilt. Ulcha degablach dondchíar fair, samalta ra hed láma laích ar fhat. Samalta {MS folio 266b}ra corcair lossa liac no ra oíblib úrtheined a gnúis & 590] a drech & a aged. Trí scéith dondderga míleta foraib. Trí manaísi mára murnecha bar an barcaib leo. Trí claidib tromma tortbuillecha leo. Trí étaigi cáema corcardai impu.’ ‘Dar ar cubus is láechda & is curatta in tuarascbáil,’ 595] ar **Medb**. ‘Is láechda & is curatta in lucht isa tuarascbáil,’ ar **Cú Ruí**. ‘Cid ón, cía sút? ’ bar **Ailill**. ‘Ní hannsa: trí prímlaích **Ulad** ind sin, na dá 600] **Conall** & **Lóegaire** .i. **Conall Anglonnach mac Iriel Glúnmáir** & **Conall Cernach mac Amairgin** & **Lóegaire** ó **Ráith Immil**.’ ‘Unsea riu sain anair anechtair,’ bar **Crom Deróil**, --- p.27 ‘ata-connac-sa and triar n-úathmar n-anachnid i 605] n-airinuch na buidni. Trí lénti línecda i caustul fri cnessaib dóib; trí bruitt fhinnig líathodra i forcipul impu. Trí cúalli íairn isna brattaib úasa mbrainib; trí fuilt fordonna fráechda forru; trí glanscéith odorda co caladbúaltib finnuma forru; trí slega 610] slindlethna leo; trí claidbi órduirn acaib. Ba samalta ri gláim con allmaraig i fathod srenbúrach craidi cach míled díb ra forcloistecht a mbidbad isin dúnad sa.’ ‘Is barbarda 's is cauratta in tuarascbáil,’ ar 615] **Medb**. ‘Is barbarda in lucht issa tuarascbáil,’ bar **Cú Ruí**. ‘Ced ón, cía sút?’ bar **Ailill**. ‘Ní hannsa,’ bar **Cú Ruí**: ‘trí taismidi catha 620] **Ulad** and sin, **Uma mac Remanfissig** a **Fedain Chúalnge**, **Errgi Echbél** a **Brí Errgi**, **Celtchair Mór mac Uithidir** a **Ráith Celtchair**, a **Dún Dá Lethglas**.’ ‘Unsea riu sain anair anechtair,’ bar **Crom Deróil**, ‘at-connarc fer súilech slíastach slinnénach sármór 625] sithfhata co sárbratt lachtnai imbi. Secht ngerrchochaill cíara comshlemna imbi, girri cecb n-úachtarach, --- p.28 libru cach n-íchtarach. Nónbur cechtar a dá tháeb. Lorg adúathmar íarnaidi 'na láim, cend anbthen fhurri & cend álgen. Ba sed a reba & abairti, 630] fuirmid in cend n-anbthen for cendar na nónbor condas-marband raa braithiud n-óenúaire. Fuirmid in cend álgen forru condas-bethaigend issinn úair chétna.’ ‘Is ingnad in tuarascbáil,’ far **Medb**. 635] ‘Is ilrechtach in tí 'sa tuarascbáil,’ bar **Cú Ruí**. ‘Cid ón, cía sút?’ bar **Ailill**. ‘Ní hannsa,’ bar **Cú Ruí**: ‘in **Dagda Mór mac Eithlenn**, dagdía **Túathi Dé Danann**. Da mórad áig & urgaile ra cummasc isin matin indiu for in slúag, 640] & ní fhaccend nech issint shlúag é.’ ‘Unsea riu sain anair anechtair,’ ar **Crom Deróil**, ‘at-chonnarc-sa and fer tailc tuillethan, isé bailc brádorcha, isé drechlethan détsholus, cen erriud cen étgud cen armu cen fáebru acht fúathbróc dondlethair 645] degshúata cu airbaccaib a dá ochsal. Remithir fer mór cech n-óenball de. In corthi cloichi sea immuich na fétat **Clanna Dedad** uile da thócbáil ra gat a talmain & da-ringni ubullchless án méor co a chéli de. --- p.29 {MS folio 267a} Ra léic úad ra talmain feib ra léiced dlaí omthaind 650] bar áthi & étrummi.’ ‘Is rúanaid rigthend trén rochalma in tuarascbáil,’ bar **Medb**. ‘Is fornirt cách 'sa tuarascbáil,’ bar **Cú Ruí**. ‘Ced ón, cía sút? ’ bar **Ailill**. 655] ‘Ní hannsa: **Trisgatail Trénfher** sin .i.trénfher tigi **Conchobair**. Is é marbas na trí nónbair da déccun anníaraid nammá.’ ‘Unsea riu sain anair anechtair,’ ar **Crom Deróil**, ‘at-chonnac-sa gilla nua noídenda i cengul & i 660] cubriuch. Trí slabraid cechtar a dá choss & slabrad cechtar a dá lám. Trí slabraid imma brágit & mórfessiur cecha slabraide, conid inund & óenmórfessiur déc. Co mbeir-sium rompud ferda feramail cu trascrand in óenmórfessiur déc cunastairngend 665] feib ro thairnged a comlín de bolgánaib belca for áthi & étrummi. In tan at-chluined boltnugud a námat, in tan ra benad cend ind fhir díb ra tailfhót de thailfhótaib in talman no risin carraic --- p.30 clochi, iss ed at-bered in fer sin, 'Ní da thetarrachtain 670] gaili ná gascid berair in rumpud sin acht fa baltnugud in bíd & in lenna fil issin dúnud sa.' Na-ngeib-sium eill nári cu n-imthig athach leo co taí tastadach conda-dic in tond inburbi chétna.’ ‘Dar ar cubus,’ ar **Medb**, ‘is nemnech & is dochoise 675] in tuarascbáil.’ ‘Nemnech dochoise cách issatuarascbáil,’ bar **Cú Ruí**. ‘Ced ón, cía é?’ bar **Ailill**. ‘Ní hannsa: mac na trí curadat-rubart a chíanaib 680] .i. **Uma mac Remanfisig**, **Errgi Echbél** et **Celtchair mac Uthidir**. Is éicen inn airet sin da slúagica chomét a théit i crích a bidbad dáig a gaili da chomus .i. **Úanchend Arritech**, & níra slán acht a óenblíadain déc, & níra chaith a chuit ríam na tairced do cach óen 685] no bíd issin taig.’ ‘Unsea riu sain anair anechtair,’ ar **Crom Deróil**, ‘at-condarc-sa and budin da dáescarslúag. Óenfher eturru, súasmáel dubrintach fair; mocolshúli móra óengela ina chind; aged ethiopacda slemangorm aci. 690] Bratt ríbáin i forcipul immi; frithchuman umaidi ina brutt úasa braini; sithbacc créduma ina láim. --- p.31 Clucín céolbind ina chomaitecht. Bertaid a echlasc bar in slúag co tárcend suba & sogra dond ardríg & dond tshlúag uili.’ 695] ‘Sothib & is fursidi in tuarascbáil,’ ar **Medb**. ‘Sothib cách 'satuarascbáil,’ bar **Cú Ruí**. ‘Cía sút?’ bar **Ailill**. ‘Ní hannsa,’ bar **Cú Rí**: ‘**Róimid Rigóinmit** sin,’ ar **Cú Ruí**, ‘ónmit **Conchobair**. Ní rabi d'esbaid 700] nach do chumaid ar duni d'**Ultaib** ríam a ra tucad da ari acht co facced **Róimid Rígónmit**.’ ‘Unsea riu sain anair anechtair,’ ar **Crom Deróil**, ‘at-chonnarc and fer corcarda cétlíath i carput chendphartech ás echraid uraird. Lend ilbrecc 705] ingantach imbe co n-imdénam órshnáith. Fail óir dano cechtar a dá lám; fánni óir im cach mér da méraib. Airm co n-imdénam órda lais. Noí carptig remi & .ix. carptig 'na degaid {MS folio 267b}& .ix. carptig cechtar a dá tháeb.’ 710] ‘Is urdnidi & is rígda in tuarascbáil,’ ar **Medb**. ‘Is rígda & is urdnide in tí 'sa tuarascbáil,’ ar **Cú Ruí**. ‘Ced ón, cía sút? ’ bar **Ailill**. ‘Ní hannsa,’ bar **Cú Ruí**: ‘**Blad Briuga mac 715] Fiachna** a **Temair na hArdda**, & is éicen na noí carptig --- p.32 sin imme cach conair téit, ar ni éistend-som ra hirlabra neich dint shlóg acht rea n-irlabra-som. Gáini a comráid do neoch aile acht dó-som.’ 720] ‘Unsea riu sain anair anechtair,’ ar **Crom Deróil**, ‘at-connarc and budin rígda romóir. Óenfher ina airenuch saic. Folt fráechda fordub fair. Ell n-áilgen issin dara hóil dó, cubur fola fordeirggi issind óil aile dó .i. frecra min munterda in dara fecht & frecra andíaraid in fecht aile. Onchú óbéli cechtar a dá 725] gúaland; scíath tái tailgel fair; claideb gelduirn leis. Sleg mór mileta ra aird a gúaland. Inn úair as-geib a grith slegi do-beir-seom béim d'erlaind in rogaí bar a dernaind co maidend lán armide méich de sponcaíblib tentidi dar a slind & dar a fográin, inn úair 730] ras-geib a grith slegi. Cairi dubfhola da lind adúathmar aidchi remi arna dénam tria druídecht da folaib con & catt & druad, cu fobairthea cend na slegi sin issind lind nemi sin in tráth na thiced a grith slegi.’ ‘Dar ar cubus is nemnech in tuarascbáil,’ ar **Medb**. 735] ‘Is nemnech cách 'sa tuarascbáil,’ ar **Cú Ruí**. ‘Cid ón, cía sút? ’ bar **Ailill**. ‘**Dubthach Dóel** **Ulad** sin,’ ar **Cú Ruí**, ‘fer na ra --- p.33 thuill buide ri nech ríam; & inn úair is crech ac **Ultaib** ule is crech aci-sium a óenur. In **Lúin lúathéchtach 740] Celtchair** 'na láim ar íasacht & cori fola forderggi rompi, ar na losced-si a crand no in fer no biad fóthi meni fothraicthe sin choire fhola nemi hí, & ic tarngiri chatha itá-si.’ 745] ‘Unsea riu sain anair anechtair,’ bar **Crom Deróil**, ‘at-connac-sa and buidin aile. Fer féta farsaid findlíath ina airenuch saide. Bratt gléfhind immi co n-acharimlib argit óengil; léni álaind óengel i caustul fri cnes dó; máeldorn finnargit fa choim; cráeb chréduma ra haird a gúaland; binnius airfitig 750] inna guth ; airlabra airard admall aci.’ ‘Dar ar cubus is brithemda & is gáeth in tuarascbáil,’ ar **Medb**. ‘Is gáeth & is brithemda cách 'sa tuarascbáil,’ bar **Cú Ruí**. 755] ‘Cid ón, cía sút? ’ bar **Ailill**. ‘Ní hannsa: **Sencha Mór mac Ailella meic Máelchlóid** a **Carnmaig Ulad**, sobérlaid fher in talman & fer sídaigthi slúaig **Ulad**. Fir domuin án turcbáil co funiud no shídaigfed da thrí findfhoclaib.’ --- p.34 760] ‘Unsea riu sain anair anechtair,’ ar **Crom Deróil**, ‘at-connarc and budin fég fírálaind. Gilla óc aítidach inna hairenuch. Folt buide búanchlechtach fair. In breth na fétand in láech fil remi da brith berid-seom hí.’ 765] ‘Is gáeth & is glicc in tuarascbáil,’ ar **Medb**. ‘Is gáeth & is glicc in tí 'sa tuarascbáil,’ ar **Cú Ruí**. ‘Cía sút? ’ bar **Ailill**. ‘Ní hannsa: **Caíni Caínbrethach mac Sencha meic Ailella** sin, & in breth na beir a athair & na fétand 770] berid-seom hí.’ ‘Unsea riu sain anair anechtair,’ ar **Crom Deróil**, ‘at-condarc-sa {MS folio 268a}and triar úathmar allmarda co pudrallaib imgerra urardda; co n-étaigib allmarda líathodar impaib; co trí gothnib umaidi i llámaib 775] dessa leo; co trí lorggaib íarnaidib ina lámaib clí. Ní labair nech díb ri araile & ní labair nech din mór-slúag riu.’ ‘Is mogda allmarda in tuarascbáil,’ ar **Medb**. ‘Is mogda & is allmarda in lucht isa tuarascbáil,’ 780] ar **Cú Ruí**. ‘Cid ón, cia sút?’ ar **Ailill**. --- p.35 ‘Ní hannsa,’ ar **Cú Ruí**: ‘trí dorsid rítigi **Conchobair** and sin, **Nem** & **Dall** & **Dorcha**.’ Tuarascbáil in chédna braini tánic issin faithchi 785] díb sin. Nuchun airrecht in druí mór nimthathand a tuarascbáil do thabairt ó sin immach. ‘Is iat **Ulaid** sút trá,’ bar **Medb**. ‘Is iat écin,’ bar **Cú Ruí**. ‘In ra samlad ríam na híaram no in fail i turchantain 790] no remfáistini acaib?’ ‘Nad fetamar má tá,’ ar **Cú Ruí**. ‘I fail san dúnud nech ra-fitir?’ ar **Medb**. ‘Atá sinser **Cland Dedad**,’ bar **Cú Ruí**, ‘.i. **Gabalglinni mac Dedad** fil isé dall .xxx. blíadan issin dúnad 795] sa ica gairi.’ ‘Tíagar da íarfaigid de in ra hairichlit & íarfaigther de cía hairichill tucad forru.’ ‘Cía ragas and?’ bar **Cú Ruí**. ‘Táet **Crom Deróil** & **Fáenglinni mac Dedad**.’ 800] Táncatar rempu conice in tech i rabi **Gabalglinni** ica gairi. --- p.36 ‘Cía so?’ ar eseom. ‘**Crom Deróil** & **Fáenglinni mac Dedad** and so,’ ar iat,‘'ga íarfaigid dítsu in rabi i tarngiri no i 805] fástini a taidecht **Ulad** no in fail frithálim forru má tá.’ ‘Is cían atá i tairngiri a taidecht & ra fritháilit. Is é a frithálim, teg íarnaidi & dá thech cláraid immi et teg talman foí anís & lecc imdangen íarnaide fair-side 810] & na fríth da chrín & do lassamain & da gúalach ra timmairged issin tech talman conid forlán. Is sed ra tair[dot ]gered dún co timmairgfitís mathi **Ulad** i n-óenaidchi issin tech sain. Atát secht slabraid úríairn sund fa chossaib ind leptha sa ra hairichill chengail 815] & forríata; a cengul do na secht coirthib failet for in fhaidchi se immuich.’ Táncatar rempu issin tech i mbaí **Medb** & **Ailill** & mathi na cúiced et ad-fétaiter dóib mar ra airichlit **Ulaid**. --- p.37 820] ‘Tíagar d'ferthain fháilti riu, nech úaitsiu & úaimse, a **Chú Ruí**,’ ar **Medb**. ‘Cuich ragas and?’ far **Cú Ruí**. ‘In dias cétna,’ ar **Medb**, ‘et curap amlaid ferthair fáilte friu úaimse co mathib chóicid **Connacht** 825] & úaitsiu cu mathib dá cúiced **Muman**.’ ‘Do-bér-sa cid aichni,’ bar **Cú Ruí**, ‘arin tí fhrecéras in fálti in ra síd no in ra debech. Úair mad é **Dubthach Dóel Ulad** fhrecéras is ra hessid táncatar; mad é **Sencha mac Ailella** fhrecras is ra 830] síd táncatar.’ Lotar rempu conici bail i rrabatar **Ulaid** forsind faithchi. ‘Mo-chen bidchen do thíchtu, a ardrí ardéchtach ardúasal **Ulad**,’ ar **Crom Deróil**, ‘ó **Meidb** & ó **Ailill** & 835] ó mathib cúicid **Connacht** leo.’ ‘Mo-chen bithchen {MS folio 268b}do thíchtu, a ardrí ardéchtach **Ulad**,’ ar **Fóenglinni mac Dedad**, ‘ó **Coin Ruí mac Dári** cu mathib dá cóiced **Muman** failit tall issin dúnud.’ --- p.38 840] ‘Tarisi lind & tarisi risin ríg,’ ar **Sencha mac Ailella**; ‘et ní do dénam uilc ná hirgaili táncatar **Ulaid** acht ar medarmesci á **Dún DáBend co Clíu Máil meic Úgaine** et níra míad leo dul assin chrích co mbetís aidchi longphoirt inti.’ 845] Táncatar rempu cunice bal i rabe **Medb** & **Ailill** & **Cú Ruí** & **Eochu** cu mathib na trí cúiced. Ra innisetar doib. Ra cuirit intáes dána & na hairfitig & lucht airgarddigthi co **hUltaib** céin ro bás ic errad tigi doib, 850] do gardigud& d'airfitiud doib. Ra curit techta chucu da rád riu in láech bad ferr **d'Ultaib** do brith rogai tigi doib. Ra érig imresun [*gap: extent: 1-2words*] ac **Ultaibimmi** sin. At-raachtatar cét curad comchalma díb aran-armaib in n-óenfecht cu ra sídaig **Sencha mac Ailella** iat. 855] ‘Táet **Cú Chulainn** and,’ ar **Sencha**: ‘ ba thómos a thigi tháncabair, & bid for a fháesam cu ros-tí arís.’ At-raacht **Cú Chulainn**. At-raachtatar **Ulaid** érgi n-óenfhir i ndiaid **Con Culainn**. Sillis **Cú Chulainn** 860] far in tech is mó ro baí sin baili. Is esede in tech íarnaide imma rrabatar in dá thech cláraid. Táncatar lucht a frithálma chucu & ra hatód tor tened dermár dóib. Ra deoraintea airigthi bid & --- p.39 lenna dóib. Cach faicsi thiced d'aidchi ra etlaitís 865] lucht a frestail & a frithálma ar óenfheraib úathu cu ríacht in fer ndédenach co ro íad in comlai da éis. Co tucait na secht slabraid úríairn forsin tech et ro cenglait do na secht coirthib cloch bátar forsind fhathchi immuich. Tucait trí coícait goband cona 870] mbolgaib goband da gressacht in tened. Tucait a trí timchúardda imman tech. Ra hadnad in tene anís & anúas issin tech co tánic robruth in teined trisin tech anís. Cu ra thromgairset in slúag immon tech curba thaí tastadach for **Ultaib**. Cu n-ebairt 875] **Bricriu**: ‘A **Ultu**, ca rét in bruth romór gabas ar cossa? Acht is irdarcu damsa sanas ná do neoch aile égem: dar limsa atáthar icar loscud anís & anúas & is forríata in tegdas.’ ‘Biaid cur da findfam,’ bar **Triscatail Trénfher** ic 880] érgi & ic tabairt bulli da choiss issin comlai n-úríairn baí rissin dorus. Níra chneit & níra géis & níra gúais in chomla. ‘Ní ma-ndernais da fhled d'**Ultaib**, a **Chú Chulainn**,’ bar **Bricriu**. ‘Dos-ratais i cró bidbad 885] iat.’ ‘Na habair, a **Bricri**,’ ar **Cú Chulainn**. ‘Da-gén-sa dom Chrúadín ní triasa ragat **Ulaid** uli immach.’ --- p.40 Sádis **Cú Chulainn** a chlaideb co ránic conici a elta trisin tech íarnaidi & trisin dá thech cláraid. 890] ‘Tech íairn and so,’ bar CúChulainn, ‘etir dá thech cláraid.’ ‘Messu cachmain ón,’ bar **Bricriu**[*gap: remainder of folios missing/extent: rest of story*]. . .. *Text of LU.* ------------- ‘... dianda-táirle mo lorg-sa mairfidus.’ ‘Is messe,’ ol **Triscoth**. ‘Nach fer díb do-n-écuchus-sa 895] co handíaraid at-bélat a béoil.’ ‘Is messe,’ ol **Reordae Drúth**. ‘Is messe,’ ol **Nia Natrebuin Chró**. ‘Is messe,’ ol **Dáeltenga**. ‘Nechtar n-athar-ni nod-ra*ga*,’ ol **Dub** & **Rodub**. 900] Cot-réracht cach fer di arailiu imbi. ‘Nácha-foglúesed aní sin,’ ol **Sencha**. ‘Fer do-ngegat **Ulaid** cinip é gaiscedach bas dech bes and, is é nod-raga.’ ‘Cía úanni són?’ ol **Ulaid**. 905] ‘**Cú Chulaind** ucut cenip sé gaiscedach bas dech and is hé nod-raga.’ Fris-rérachtatar íarom isin les & **Cú Chulaind** remib. ‘Inn é in genid seo as dech gaisced la h**Ultu**?’ ol **Fintan**. 910] La sodain lingid **Cú Chulaind** i n-ardai co mboí for tulchinniu ind lis, & for-roebling a gaisced forsind aurdrochut con torchartar dia n-ailchengaib in gaisced ro bátar isin dún. Ructa íarom hi tech ndarach cúachlét*h*e & comla ibair aire i mbátar trí --- p.41 915] fertraigid dia tiget, & dá drolam íaraind esse, & indber íarind arin dá drolam sin. Ro hesrad a tech di cholct*h*ib & brothrachaib. Do-bert **Crom Deróil** a ngaisceda inna ndiaid & sudigthi & ar-rócabar gaisced **Con Culaind** úasaib. 920] ‘Tessaigid indlat dóib,’ ol **Ailill**, & do-bert coirm & biad doib comtar mesca. Dodas-athiged **Crom Deróil** beos dús i mbuí ní bad áil dóib. Ó raptarmesca benais **Sencha** bascrand. Con-túasiset fris uli. ‘Tabraid trá for mbennachtain forsin flaith 925] do-n-fáncid. I*s* ségonnae ro both frib. Ní lám i ngort mbocht. Is imda coirm & biad dúib lasin flaith do-n-ángid. Nírbu écen a rád fri urgnam.’ ‘Is fír són,’ ol **Dóeltenga**. ‘Tongu-sa a toinges mo thúath nadcon ricfaid far tír co bráth acht a 930] mbértae éoin úaib inna crobaib, acht fir **Hérend** & **Alban** do aitrib for tíre & do breith for mban & for sét & do brisiud cend for mac fri clocha.’ Is deas-breth **Fergus** for Tána in so :— > 1. Léic ass **Dubt*h*ach nDóeltengad**, > > 935] ar cúl int slúaig no-srengaid; > > nocon dergéni nach maith; > > ro geogain in n-ingenraith. > 2. Ferais écht ndochlae ndobail, > > guin **Fiachaig** meic **Concobair**; > > 940] níbu amru ro-cloth dó > > guin **Mani** meic **Fedelmtheó**. > 3. Rígi n**Ulad** ní chosnai, > > mac **Lugdach** meic **Casrubai**; > > iss ed do-gní fri doíni. > > 945] a nnad ruba con-soídi. > --- p.42 ‘Ní gó aní sin trá,’ ol **Dubthach**. ‘Décid-si a tech dia daingni & a ndúnad fil ara tech. Nach facthi cid áil dúib dul ass níp-thá cumac dó. Is mebol damsa indosso mani fuil imorbága imar tóbairt 950] immuich. Acht nammá in láech ucut as dech gaisced la h**Ultu** ro-festar fis scél úadib.’ Cot-rosci **CúChulaind** & ro lá cor n-iach n-erred de i n-arda co ruc a chléthe n-óchtarach din tig co mboí for cléthiu in tigi aile. Co n-accae in slóg sís 955] úad. Do-ralsat óenclár catha foraib dia tóbairt. Do-bert **Ailill** a druim frisin comlaid dia n-anacol. Gabsit a secht meic a láim ón dorus. Do-mmemaid in slóg for lár ind lis. To-lluid **Cú Chulaind** coa muintir & do-bert a luie frisin comlai co lluid a chos 960] trethe corice a glún. ‘Mad do ben do-léced,’ ol **Dóeltenga**, ‘no biad ina lligu.’ To-bert **Cú Chulaind** a lue afridisi co mboí a n-imdorus isin tenlug fó. 965] ‘Fresdiadam,’ ol **Sencha**. ‘Iss ed bias and,’ olso **Cú Chulaind**. ‘Cach n-ada as ada do ócaib oc comruc bíd ocaib. To-fil far céliu chucaib sund.’ --- p.43 ‘Cate far n-arle?’ ol **Sencha**. 970] ‘Tocraid for ndrommand fri fraigid uli & bíd a gaisced ar bélaib cáich & erbaid óenfer dá n-acallaim. Mad trummi turcbáil a ndubí-í fochartaid a tech díb.’ ‘Cía ata-gegalldathar?’ ol **Sencha**. 975] ‘Ata-gegallar-sa,’ ol **Triscoth**. ‘Nach fer díb do-n-écucus-sa at-bélat a béoil.’ Bátar a chéli oc airli a n-airle immuich. ‘Ceist, cía ata-geglathar & cétna-raga cucu isa tech?’ ol ind óic ammuich. 980] ‘Ragat-sa,’ ol **Lopán**. Luid íarom **Lopán** isa tech cucu, nónbor dó. ‘Inlaích sin, a láechu,’ol sé. ‘Iss ed a n-inlaích in fer co cind a chéli,’ ol **Triscoth**. 985] ‘Fír fír. **Driscoth** sund oc erlabrai **Ulad**. Ní fuil aurlabraidi mathi leo chenae.’ D-an-éci **Triscoth** co andíaraid co tarla a dí bond bána fair. --- p.44 To-lluid íarom. **Fer Caille** isa tech nónbor. 990] ‘Inláin sin, a láechu,’ ol sé. ‘Iss ed a n-inláin in fer co cind a chéli,’ ol **Driscoth**. D-an-éci **Driscoth** co andíaraid co tarla a dá bond bána fair. 995] To-lluid íarom **Mianach Anaidgned** isa tech nónbur. ‘It bána linni ind othair filet forsin lár,’ ol sé. D-an-éci **Driscoth**. ‘Dom-féci-se,’ ol sé, ‘dús inn ebél de.’ Gabais a chéli a chois foí & imma-mbert forsna trí nónboraib 1000] ro bátar isin tig íarom conná dechaid nach háe i mbethu ass eter sudiu. Con-gair íarom in slóg ammuich imma tech dia gabáil for **UIto**. Ro láiset íarom **Ulaid** a tech tara cend co torchratar trí chét fon tig dint slóg ro buí 1005] friss anechtair. Dlútai in cath di alailiu. Bátar íarom i n-imnisiu in chatha co medón laí arabárach. Ro gab maidm for **Ultu** ar-abu ar bati*r* úati. Buí **Ailill** for sosad in dúine oca ndéscin. ‘Roptar scéla innisen damsa scéla **Ulad** cosindiu. --- p.45 1010] At-chuas dam ní bátar i n**Hére** óic a cumma dóib, co n-accu ní dénat acht mebail indiu. Is cían ó as fásach ní gebthar cath cen ríg. Mad imomsa immurgu do-bertha in cath ní bad chían fo-lilastae. At-chíd nim-thá-sa cumac dóib. Is díguin dom-gonar imaib.’ 1015] La sodain ro lá **Cú Chulaind** bedg de tresin mbudin & forda-rubai fo thrí. **Forda-rubai dano Furbaidi Fer Bend mac Conchobair** imma cúaird. Ní gointis a chéli ara lechet leo. ‘Cid na gonair,’ ol alaile díb, ‘in ségond sa? 1020] Ní mellach a c*h*aíne do-gní. Tongu-ssa a tongas mo thúath cid cend óir no beth fair nan-génaind-seo oc guin mo bráthar.’ Benaid side sleg n-ind & ad-baill de. Mutti íarom in cath for **Érnu** & ní érnai acht trian díb ass. Orgit 1025] **Ulaid** íar sin a ndún n-uli & aingit **Ailill** & a secht maccu arnad bátar hi cath friu. Ó sin trá nír threbad **Temair Lóchra**. Atd-luí **Crumthand Niath Náir** ass, di **Érnaib**. --- p.46 Cont-ric fri **Richis** mbancháinti tíar oc **Lemain**. 1030] Mumme do **Crumthand** in ben. ‘In fárcbad mo mac-sa?’ ol sí. ‘Fo-rrácbad,’ ol **Crumthand**. ‘Tair limsa,’ol sí, ‘ co ndérais.’ ‘Cisí dígal?’ ol **Crumthand**. 1035] ‘Co rubae **Coin Culaind** tara ési,’ ol sí. ‘Cinnas do-géntar són?’ ol éseom. ‘Ní handsa. Má rut-bet dí láim dó níbat écen nach n-aill chena ár fo-géba i n-ascid.’ Lotar didiu i ndiaid int slúaig co farnactar **Coin 1040] Culaind** for áth ara cind hi **Crích Úathne**. Tiscaid **Riches** a hétach dí fíad **Choin Chulaind**. Múchais **Cú Chulaind** a étan fri lár arnácha-ndercachad a hernochta. ‘Tófairthe hifechtso, a **Chrumthaind**,’ ol Riches. 1045] ‘Do-fuil in fer chucut,’ or **Lóeg**. Gabais **Lóeg** cloich asin charput & díbaircid dí conda-ecmaic tara luthain co mmemaid a druim --- p.47 1050] i ndé & combo marb de íarom. Cot-réracht íar sin **Cú Chulaind** ar cend **Crumt*h*aind** & fich fris co tuc a chend lais & a fodb. Do-llotar íarom i ndegaid int slúaig co mbátar oc dún **Con Culaind** co féotar and insind aidchi sein. 1055] Bátar íarom for foirriuth co cend cethrachat aidche forind óenfeis la **Coin Culaind**, & tíagait úad íar tain & fácbait bennachtain leiss. Tánic dano **Ailill** anes fri h**Ultu** combuí for célidi occo. Do-breth comlethet a enech di ór & argut do 1060] **Ailill** & secht cumala cach meic dia maccaib. Dolluid íarom **Ailill** dochum a thíri fo chóri & óentaid fri **Ultu**. Boí íarom **Conchobar** íar sin cen coscrad a rígi immi céin buí i mbíu.