#In Cath Catharda #### Corpus of Electronic Texts Edition ### Background details and bibliographic information In Cath Catharda ================ Author: [unknown] ----------------- ### File Description Whitley StokesElectronic edition compiled by Philip Irwin , Benjamin Hazard Funded by University College, Cork and The IRCHSS via the Digital Dinneen Project 2. Second draft.Extent of text: 74360 words#### Publication CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College, Cork College Road, Cork, Ireland—http://www.ucc.ie/celt (2005) (2010) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland. Text ID Number: G305001Availability [RESTRICTED] Available with prior consent of the CELT programme for purposes of academic research and teaching only. #### Sources **Manuscript sources**2. Dublin, Trinity College, MS 1298, 376–390, 416–417 (olim H.2.7), for details see T.K. Abbott (ed.), Catalogue of manuscripts in the Library of Trinity College, Dublin (Dublin 1900). 3. Dublin, Trinity College, MS 1326, 596b–601 (olim H.3.18), for details see T.K. Abbott (ed.), Catalogue of manuscripts in the Library of Trinity College, Dublin (Dublin 1900). 4. Dublin, Trinity College, MS 1337, 596b–601 (olim H.3.18), for details see T.K. Abbott (ed.), Catalogue of manuscripts in the Library of Trinity College, Dublin (Dublin 1900). 5. Dublin, Royal Irish Academy, MS 130 (olim 24.P.28), for details see Mary E. Byrne (ed.), Catalogue of manuscripts of the Royal Irish Academy (Dublin), fasc. 3, 383). 6. Dublin, Royal Irish Academy, MS 740, 1–27 (olim C.VI.3), (ed.), for details see Gerard Murphy and Winifred Wulff (eds.), Catalogue of manuscripts of the Royal Irish Academy (Dublin) fasc. 18, 2245. 7. Dublin, Royal Irish Academy, MS 1070, 221–435 (olim 24.P.17), for details see Elizabeth FitzPatrick (ed.), Catalogue of manuscripts of the Royal Irish Academy (Dublin 1940) fasc. 24, 2980. 8. Dublin, Royal Irish Academy, MS 1192, fragments (olim C.IV.3), for details see Kathleen Mulchrone (ed.), Catalogue of manuscripts of the Royal Irish Academy (Dublin 1943) fasc. 26, 3233. 9. Dublin, Royal Irish Academy, MS 1223, 2–22 (olim D.IV.2), for details see Kathleen Mulchrone (ed.), Catalogue of manuscripts of the Royal Irish Academy (Dublin 1943) fasc. 26, 3301). 10. Dublin, Royal Irish Academy, MS 1237, section I (olim D.I.1), for details see Kathleen Mulchrone and Elizabeth FitzPatrick (eds.), Catalogue of manuscripts of the Royal Irish Academy (Dublin 1943) fasc. 27, 3427. 11. Killiney, Franciscan Library, MS A.17, for details see Myles Dillon, Canice Mooney and Pádraig de Brún (eds.), Catalogue of the Irish Manuscripts in the Franciscan Library Killiney by (Dublin 1969), 35–36. 12. Edinburgh, Advocates' Library, MS XLVI (olim Highland Society John M'Kenzie No. 10), for details see Donald Mackinnon (ed.), A descriptive catalogue of Gaelic manuscripts in the Advocates' Library Edinburgh, and elsewhere in Scotland (Edinburgh 1912), 201–202. **Editions and Translations**2. Whitley Stokes, In Cath Catharda: The Civil War of the Romans. An Irish Version of Lucan's Pharsalia (Irische Texte, 4th series, part 2). 3. Standish Hayes O'Grady, The War of Pompey and Caesar: a fragment. Text and translation. In Caithréim Thoirdhealbhaigh I–II Appendix, Irish Texts Society 26, 27 (1929). **Further reading**2. E. G. Cox, Classical traditions in medieval Ireland, Classical Quarterly 3 (1924) 267–84. 3. Alfred Housman (ed.), M. Annaei Lucani, Belli Civilis Libri Decem (Oxford 1926). 4. Robert T. Meyer, Papers of the Michigan Academy of Science, Arts & Letters 44 (1959) 355–63. 5. D. R. Shackleton Bailey (ed.), M. Annaei Lucani, De bello civili, libri X (Stuttgart 1988). 6. S. H. Braund (trans.), Lucan Civil War, with introduction and notes (Oxford 1992). 7. Jane Wilson Joyce (ed. and trans.), Pharsalia (Cornell 1993). 8. Chris Martindale, Sarah Brown, Nicholas Rowe (ed. and trans.), The Civil War: Pharsalia or Bellum Civile (London 1998). 9. Cillian O'Hogan, 'Reading Lucan with Scholia in Medieval Ireland: In Cath Catharda and its Sources', Cambrian Medieval Celtic Studies 68 (Winter 2014) 21–49. **The edition used in the digital edition**2. **Whitley Stokes**, In Cath Catharda: The Civil War of the Romans. An Irish Version of Lucan's Pharsalia in Irische Texte, Ed. Whitley Stokes and Ernst Windisch. , Leipzig, S. Hirzel (1909) pages ix + 581 ### Encoding #### Project Description CELT: Corpus of Electronic Texts #### Sampling Declaration All editorial introduction, translation, glossary, notes and indexes have been omitted. Editorial corrigenda are included non-silently in the electronic edition. Only the text of Stokes's edition is retained, and for this electronic edition the variants cited by Stokes are not reproduced. #### Editorial Declaration ##### Correction Text has been checked and proof-read twice. All corrections and supplied text are tagged. ##### Normalization The electronic texts represents the edited text. Words are segmented in accordance with CELT practice, but this segmentation may not yet be complete. ##### Quotation Quotation marks are rendered q. ##### Hyphenation Soft hyphens are silently removed. When a hyphenated word (hard or soft) crosses a page-break or line-break, the page-break and line-break are marked after the completion of the hyphenated word. ##### Segmentation div0=the adaptation; div1=the 21 headed sections; div2=the subdivision of the last section. The line-breaks and page-breaks of the printed text are marked. ##### Standard Values Dates are standardized in the ISO form yyyy-mm-dd. ##### Interpretation Names of persons (given names and surnames), groups (dynasties, tribes, peoples etc.), places are tagged. Numbers are tagged. #### Canonical References This text uses the DIV1 element to represent the caibidil. ### Profile Description Created: Date range: 900–1200.#### Use of language ##### Language: [GA] The text is in Middle Irish. ##### Language: [LA] Some words are in Latin. ##### Language: [EN] The witness list is in English. ### Revision History * (2010-04-30) Beatrix Färber (ed.) * Conversion script run, header updated; new wordcount made; file parsed; new SGML and HTML versions created. * (2008-09-01) Beatrix Färber (ed.) * Keywords added; file validated. * (2008-07-21) Beatrix Färber (ed.) * Value of div0 "type" attribute modified, 'creation' tags inserted, content of 'langUsage' revised; minor modifications made to header. * (2005-08-25) Julianne Nyhan (ed.) * Normalised language codes and edited langUsage for XML conversion * (2005-08-04T16:00:39+0100) Peter Flynn (ed.) * Converted to XML * (2005-06-28) Benjamin Hazard (ed.) * File parsed and HTML file created. * (2005-06-28) Benjamin Hazard (ed.) * File divisions, direct speech and milestone tagging verified. * (2005-06-14) Benjamin Hazard (ed.) * New header constructed; SGML file created; wordcount made; line-breaks verified. * (1997-04-22) Margaret Lantry (ed.) * Bibliography compiled and structural markup revised. * (1996-08-19) Philip Irwin (ed.) * Basic header created. * (1996-05-23) Philip Irwin (ed.) * Structural and content markup applied to text. * (1996-05-23) Seosamh Mac Muirí (ed.) * Word-division revised. * (1995-05-12) Philip Irwin (ed.) * File proofed (2). * (1994-01-20) Nicole Müller (ed.) * File proofed (1). * (1993-11-30) Patricia Kelly and Aideen O'Leary (data capture) * Text scanned. --- #### Corpus of Electronic Texts Edition: G305001 ### In Cath Catharda: Author: [unknown] ### List of witnesses * **H**: Dublin, Trinity College, H.2.7 [1298] * **S**: Dublin, Royal Irish Academy, D.IV.2 [1223] * **C**: Dublin, Royal Irish Academy, C.VI.3 [740] * **F**: Killiney, Franciscan Library, A.17 --- p.2 {MS H folio 376}Do Chogadh Síuialta na **Romhanach**, dia n-goireid **Gaoidheil** in Cath Cathardha. -------------------------------------------------------------------------------------- 1] Sé h-istudha **flatha** ro gabhustar flaithius & forlamhus ar 2] crichaibh & ar cennadh*ch*aibh na cruinne domhanta a l-los neirt 3] & niachais isin aimsir anall .i. **flaithius** alaind na n-**Assardha**, amail 4] atbert in fili: > 1. > > > > > 5] **Righ** na n-**Assardha** ria cach, > > 6] do ghabh in **flaithius** > > fírgnath. > > 7] fer co cas cluimh, co ceill n-gle, > > 8] **Assur** mac **Seimh** maic > > **Noé**. 9] Ocus **flaithius** mor-uasal na **Med**. Ocus **flaithius** primhda 10] na **Pers**. Ocus **flaithius** cruthglan na **Callacda**. Ocus **flaithius** 11] gargmor na n-**Grécc**. Ocus in **senadh** ríghdha **Rómhánach** in 12] sesedh **flaithius**. 13] Tosach & tinnscedal na h-**airdrighi** n-**Assardha** cebé ní is as 14] gabhar, ó **Nín** mac **Béil** maic **Ploisc** do clannaibh **Sem** maic 15] **Noé** maic **Lámhiach**. IS leis sen ro cumdaighedh in **primhcathair** 16] airderc .i. **Babilóin**. Adhbhul méd na **cathrach** sin, cethar-ochair --- p.4 17] a cuma, cét n-dorus n- umaidhi fuirre. LX míle cémenn 18] ina timthacmang. L cubat a tighe a múir. CC cubhat ina 19] h-airdi. Da line lanmora do tighibh ar mullach a múir: imriadhaitis 20] XX cetherriadh iter na da sreth sin re tighe in múir 21] fós. IStudh **flatha** & indeoin forais & árus **righ** **Nin** maic **Béil** 22] & **righ** na n-**Asardha** uili in **cathair** sin. 23] **Nín** mac **Beil** **cétrí** na n-**Assardha** & **Tonus** a **rig** dédhenach. 24] Sé XX & cét & míle fad a **flaithiusa**. 25] IX m-bliadna cóicat for dibh cétaibh fad **flaithisa** na **Med**. 26] Ochtur ro gabh **ríghi** dibh. **Arbait** a **cétrí** & **Astighages** a **rí** 27] dédhenach. 28] **Cir** mac **Dair**, **cétrí** **Pers** didu, mac sen **ingine** do **Astighages**. 29] is é ro athrígh athair a máthar. is leis ro toghladh in 30] **Babiloin**, & ro h-orta a **rí** **Ballastair**, & ro tuaslaic do **mac*aib* 31] Israel** asin daire LXX i m-**Babiloin**, corus-léicc uadh do 32] **Ierusalem** co n-adhmib **tempail** **Solman** léo .i. V mili lestur 33] d'**ór** & ceithri cét lestur n-**airgit**. 34] **Darius** in **rí** dedhenach o **Persaibh**, dá **rí** décc a **righi** 35] díbh. CC. XXX bliadna fot a **flatha**. 36] **Cétrí** gasraidhe **Grécc** immorro **Alaxander** mac **Pilip**, 37] **ardrí** in domhain uili o **Espain** aníar co h-**Innia** sair, & o **Etheoip** 38] andes co sleibhtibh **Rifi** fotuaidh. Is leisin **Alaxander** 39] sin ro fáidhedh in cobhlach for in muir tentidhi do fhis 40] in mesraighthi deiscertaigh, uair nír' folartnaigh leis fis in 41] mesraighthi tuaiscertaigh namá. h-I cind a dá bliadan decc ro 42] triall Alaxander insaighidh. Da bliadain XXX a oes intan 43] ros-marbh neim isin **Babiloin**. **Pilip** immorro **rí** dédhenach 44] na n-**Grecc**. --- p.6 45] Tinnscedal in **ríghflaithiusa** **Romhanta** immorro ba saine 46] modh leis & lasna h-**ardflaithiusaibh** romhaind, uair ni o*c* **ardrighaibh** 47] tarrasair forlamhus na **Romha** iter. Ro ordaighset 48] airigh in t-**senaidh** & lucht cemenn & gradh n-onorach acco 49] do tobhach a **císsa** doibh a cinedhachaib coimighthibh & do 50] indsaighi for finibh fodhaltaibh in domain do fhollamhnugud & 51] do stíuradh in righrechta gebe tan budh {MS H folio 377} adhlaic. 52] **Decán** iarum slonnudh fhir in ceime ba h-isle dona cemendaibh 53] sin. **Taísech** dechnebhair eisséin; fer sein nó díghladh 54] gach gaid & gach slad & gach sarugud do gnithi isin **cathair** 55] ar medhón. 56] **Cenntuir** uasin **décán**, **taísech** céit an fer sin. 57] **Trebhunn** uasin **cenntúir**, **taisech** dá chét no tri chét 58] eisséin. 59] **Vicair** uasin **trebhunn**, fer sin no congbadh feidhm in 60] **comit** intan téighedh in **comit** do agallaim in **rígh**. 61] **Comit** uasin **uicair**, **taísech** **aencathrach** eisséin. 62] **Taíssech** uasin **comit**, da **cathraig** déc fáe sen. 63] **Patric** uasin **taissech**, fer lethlamha **rígh** nó **impir** eisséin, 64] & bá h-é a modh, bretha & uirghill do dhenam tar éis in **airdrigh** 65] intan ba h-emhilt in **rí** féin. 66] **Rí** uasin **patric**, tri ciniudha a ferann. 67] **Imper** uasin **ríg**, acht cena ní bíth in céim sin ic 68] **Rómánachaibh** nocor' gabh **Iúil Césair** a los a lámha mar 69] indeósus in scél inar nh-diaidh. In t-**imper** immorro, **ardrí** in 70] domain eisséin uas chách & ní bid nech úasa. 71] Bá dá gradh immorro, ceim **Consail** & ceim **Dictatóir**. 72] IN **consul** immorro aenbliadain dó ina céim & a atharrach 73] i forcind na bliadna arna gabhadh diumus na méd menman é --- p.8 74] ar tenne a neirt & ar airdi a graidh. Da tecmadh comadh 75] soirbh dó in bliadain sin ina **consulacht** no ordnighthe 76] doridhisi isin ceim cétna do réir in t-**senaidh** & airicc in 77] popoil. **Unónius Brutus** is é cétna ro gabh in ceim sin la 78] **Romhanchu**. 79] IN **Dictatóir** immorro, cíamadh maith saich do gníedh, ní 80] h-athraighthe asa céim co cenn V m-bliadan, & dá madh buidhech 81] cách de intan sin ni h-athraigthe iter. Gurub eisséin céim is 82] cadchasaighi bói leó-son cin co tarrustair nert **impir** forro. 83] Ro scail tra & ro lethnaigh in ríghe **Románta** fó ceithri 84] h-airdibh in domain amhlaid sin, cor' fhás diumus & innócbáil 85] inntibh siun féin de sin, cor' ergedar debtha dermara & cocadh 86] cathordha iter araill d'áes na cemenn sin isna cenna*d*chaib a 87] m-bidis a sechnoin in domain imuich & araill isin **Roim** fein ar 88] medhón ar méd a n-diumais & a l-los in neirt romoir ro-adhbhail 89] ro gabhsat for ciniudhaibh & for cinélaibh na cruinne. 90] Tarrustar **ríghflaithis** na **Romhán** fri ré trí m-bliadan cóecat 91] for díbh cétaibh fon innus sin gen **imper** gen **aenrígh** forro, 92] acht lucht na cemenn n-examail sin ic stiurad a **flaithisa** 93] occo. co n-dernadh leo-san fecht n-aen ann tri cindiudh in 94] t-**senaidh** & tria comairle in popoil, uair iss í in **dictatoirecht** 95] éncéim ba h-uaisle & ba h- onóraige búi occo. 96] Tríar comard do h-ordnedh léo intan sin, & in doman uile 97] do roind eturru da tabairt ar áis nó ar éccin fó **cís** & fó cain 98] na **Romhánach**. Ocus is aire ro ordaighset triar isin céim sin, 99] ar dáigh cé bé dibh no ardadh a n- aigid in t-**shenaidh** co m-beith --- p.10 100] in tres fer ic sídh etarru & ardaigh na com-aentaighidís a 101] tríur im ardadh in agidh na h-athardha, uair ní gnáth comann 102] comáentadhach la triur iter. 103] IS iat immorro triar frisar' erbadh stíurad in céime sin 104] acco-son annsin .i. **Poimp Maighe** & **Marcus Crasus** & **Iuil 105] Césair**. IN **Césair** sin, **Ferius** ainm a athar, & do **Rutaltaibh** 106] dó sén {MS H folio 378} & do síl **Il** maic **Aeniusa** **Troghianda** dó 107] didu a r-raind a máthar, & is aire sin do berthea **dictatoirecht** 108] la **Rómhánachaibh** dó. Ocus is aire atberthea in t-ainm sin 109] is **Césair** fris, uair furbaidhe é, & ro tescad brú a máthar 110] ic á tabhairt uaithe. Inunn **Césair** immorro isin bérla **Romhánach** 111] & tesctha isin Gaedheilg. 112] **INghen** ríghnaidhi ro-álaind icon **Césair** sin, **Iulia** a h-ainm, 113] is í sin ro bo **banchéile** do **Poimp Maighe** .i. don tres **dictatóir** 114] ro h-oirdnedh ann. 115] Ro comroinnedh iarum ciniudha in domain iter in triar 116] sin. Ro erbad am iartardesscert in domain o **Easpain** aníar 117] & ciniuda na h-**Aiffrici** uile do **Poimp Maighe**. 118] Ro h-ordaighedh iarum do **Césair** riarugud íarthuir tuaisceirt 119] in domain *.i.* tíre **Gallia** & indsi **Bretan** & lebartíre 120] lethanfhoda **Lochlann**. 121] **Marcus Crasus**, is dó do radadh forlamhus na h-**Asia** & 122] airrthir in domain. 123] Do cuatar iarum dréchta dermára do rosluógh na **Rómha** & 124] d'óccbaid na h-**Etáile** léo docum na crich & na cenél dá cosnam. 125] **Marcus Crasus** ro gab séin cinedha na h-**Aissia** sair, co 126] rainic tír na **Partecdha**, & ro tobhaigh **cís** cecha cinidh ro gabh, 127] & nír' fhaem crodh ele uatha acht ór uile, uair becc leis a 128] mhuirigin imurchuir ar sluaighedh, & mór a tarbha íar torachtain --- p.12 129] dia tigh. O 'tcualatar na **Partecda** sin ro thinóilset a slóghu 130] co m-batar a n-énbaile. Focressá comairle léo cinnus do gendais 131] frisna **Romanchu**, inn gialfaidís dóibh nó in frithtairisem friu. 132] ISed ro cinnset, anadh i n-airis catha dóibh. Ro feradh didu 133] cath crodha leth ar leth léo, cor' taethsat laéich lánimdha 134] etarro & cor' sráinedh forsna **Romanchu** fo dheoid, cor' cuiredh 135] a n-ár & cor' fhácsat a mergedha lá **Partecdha**. 136] Ro gabad annsin **Marcus Crasus**, & tucad i l-lámhaibh é 137] docum airechta na **Partecdha**, & ised ro cinnset a comairle, 138] a shaith **óir** do tabairt dó, uair do bí co sanntach ic á iarraid 139] for fut in domain. Ro leghadh iarum lán crocain criadha 140] do tinnibh **óir** léo, & ro doirtedh é ina linn leghtha i m- bél 141] **Marcus Crasus**, co fuair bás fóchétóir ar loscud a inde do 142] linn fíghthech in **oir** leghtha. 143] **Poimp Maighe** immorro ro gabh sén ciniudha íarthair 144] desceirt in domain, ó **Espain** aníar, & ro fhácaibh dá **taisech** dá 145] muintir i forlamhus na h-**Espáine**, **Petrin** & **Affrín** a n-anmannda. 146] Ro tinntó féin docum na **Rómha** iar m-breith buadha & coscair 147] do chách aen cosa rainic. 148] Sluaigheadh **Cesair** *in* inis **Bretand** -------------------------------------------------- 149] ISin tresbliada*i*n nóicat for D C ó cumdach na **Rómha** 150] ic **Romuil**, & isin sesedmad bliadain ria n-gein Críst ro ordnedh 151] **Césair** a n-**dictatóirecht** la **Romanchu** co léghiónaibh 152] lánimdaibh d'óccaib ansergachaibh na h-**Etáile** leisi n-garbhferann 153] na **Gaillia** & tíro lethanfoda **Lochlann**, uair is áentir íat --- p.14 154] séin acht itertoidhecht srotha **Réin** roglain ic dluighi & ic 155] deiliugud na dá ferann. 156] Ro gní sium catha móra isna tíribh sin, & tainic reimhe 157] síar i crich **Morrian** & i n-inis **Bretan**. Nocho rainic nert 158] na **Románach** remhe sin riam inis **Bretan**. Rainic **Césair** in 159] glaic mara fil ann, & ro cumdaighedh .lxxx. long leis for 160] {MS H folio 379} a brú cor' imcuiredh in slógh indtibh tairis síar i 161] caladhportaibh comfoicsibh crich **Bretan**. 162] Nir' bo soréidh dóson in turus sin, uair tainic anbthine 163] mór *andsin* a **cobhlach**, cor' báidedh urmór a long, co ro guinset 164] lucht in tíre didu sochaidhi dá **míledhaibh traighthech**, & ro 165] marbadh a **marcsluagh** uile acht becc. Tainic doinenn dermair 166] & ainbthine étualaing na gairbhshíne gemreta fáesin, & ro tinntó 167] **Césair** a sluaghu, & ro léicc uadha a miledha dá sostaibh 168] gemhretaibh. Ro erb & ro aithin dóibh DC long luchtmar 169] lánfhairsing do denum occo comdis ellma in mara íat fó athgin 170] in erruigh archinn. Ro fúirit sin uile dano amail aspert **Césair**. 171] Ro fuirigh-sium fri ré in gemridh i **Sleib Elpa**, & tainic 172] la tinnscetal na reithine errchaidhe co sochraidi moir leis ó 173] chliamuin .i. **PoimpMaighe** , co tardadh a slogh leis isna .DC.aibh 174] long sin i n-inis **Bretan** doridisi. 175] Ro gabh féin **longport** i n-airiur in chuain in aidchi sin & a 176] longa for accarsoiti ina fiadhnaisi, & ro fháidh a **marcslógh** uadh do 177] crechadh in tíre, & **Labion** **trebhonn** do **Romhanachaibh** rompo. 178] Tainic fogluasacht doininde dermaire isin fairge isin aidche sin, 179] cor' imir in a*n*bthine for longaibh **Césair** co ro tuilbrisit LX --- p.16 180] long díbh do neoch nár' fetudh d'athlesugud riam. Ro bris 181] lucht in tíre for in **marcslógh** & do faeth **Labion** léo. 182] Do rala do **Césair** féin ársin & do lucht innsi **Bretan**. Ro 183] feradh cath crodha etarru, & ro sráinedh for **Bretnachaibh** in 184] cath, & ro cuiredh a n-ár ann, & ro díghail **Cesair** a muintir 185] uile forro don chur sin, & ro airg in tír man cor sin reimhe 186] co sruth **Tanai** siar. Ro búi slógh mór do **Bretnaibh** for bruachaibh 187] in t-srotha icá fritholumh, **Cassobellanus** ainm in **taisigh** 188] búi léo. Ro saithit sretha móra do beraibh áthgéra occo i 189] n-imbelbordaib in t-srotha in conair ro bo menmarc léo na **Románacha** 190] do thecht. Atcíter fóss bona araill dona beraibh sin 191] i traigh samhraidh, & is remhithir ré sliasait ferócclaich cech 192] bun díbh, & bruit luaidhe umpu fó domain in t-srotha. 193] IMpóis **Césair** ón áth ar tabhairt aithne dó foran innell 194] búi ann, & tic tar áth ele bui for in sruth, & taifnes slúogh 195] **Bretan** uadh, & nír' scar lámha díbh cor' fhalaigh díden na 196] coilltedh íat fair. 197] Tucait *dano* XL **giall** in aidhchi sin dó asin **cathraig** 198] díanadh ainm **Trinouantum**, & tancadur lucht eólais esti sin 199] leis cor' gabh **cathraigh** in **taisich** díar' bó ainm **Cassobellaunus** 200] iar nh-gliaidh mair. 201] Ro gabh inis **Bretan** uile 'ársin, & ro sáe esti h-i tíribh **Gallia**. 202] Bui Césair ré ré V m-bliadan ic traethadh & ic tenngabháil 203] in tíre sin iartharthuaisceirt in domain, & araisin batar 204] cinedha dibh cen ríarugud frisin ré sin fóss. 205] Adhbhar in Catha Cathardha annso. --------------------------------------- 206] Marbh tra in **righan** **Iulia** **ingen** **Césair**, **banshéitigh** **Poimp Maighe** 207] i n-ecmung na réi-si & na h-aimsire, & tuc **banchéile** --- p.18 208] ele da éisi .i. in **ben** ro búi lá **Marcus Crasus** intan bui i 209] ferannus, {MS H folio 380}**Corndelia** a h-ainm. 210] Tainic forcenn **dictatoirechta** **Césair** ársin, uair ní bhúi 211] nech isin céim sin lá **Romhanacha** acht co cenn V m-bliadan 212] mine h-ordaigthea on t-**shenadh** doríse isin céim cétna. IS ed ro 213] bo dir do **Césair**, immorro, toidhecht docum in t-**shenaidh** **Rómhánaigh** 214] i forcenn na V m-bliadan do comairliugud a céime dó 215] féin nó d'oirnnedh neich ele ind. 216] IArsin ní h-edh do righne siun iter, acht ó fuair sligid & asrus 217] gabhála na tíre sin i r-raibi; uair ro bo omhan leis nech d'oirdnedh 218] don t-**shenadh** dá éissi dá saighidh íat, & test gabhála na **Gallia** do 219] beith fair-sein arná gabháil dó-son chena acht becc. Conidh aire 220] sin ro fhuirigh siun re ré V m-bliadan ele do riarugud na ciniudh 221] cétna, dar cindiudh én & dar sárugud in t-**senaidh** **Románaig** uile. 222] Fássaidh immorro tnúth mor & fich adhbul iter **Poimp Maighe** 223] & **Iuil Cesair** annsin. Aslaichidh ársin **Poimp Maighe** for in **senadh** 224] **Románach** a fuacra occo & a cinniudh comadh bidhbu in ríghrechta 225] **Romhánaigh** dogrés **Césair** ar taidhecht dó a n-aigid a cinniudh sin. 226] Atracht ársin isin **Roim** adhbar essaenta & cath cathordha 227] & cath budh uilliu inás do cinniudh isin t-**shenadh** aire sin. 228] uair is é in cath cathordha cétamus, in cath dá comhérigh cách 229] do innsaighidh araile do lucht na **h- aencathrach**. Ba cath 230] cathordha iarum do fhás don esaentaidh sin & bá cath budh 231] uilliu indás, uair ní h-edh amhain atrachtadar lucht na h-**aencathrach** 232] i comérghi in catha sin, acht atrachtadar cidh in 233] t-aes cairdiusa & caradraidh, co m-bídh in mac i n-aigid 234] in athar & in **brathair** i n-aigid araile. 235] Batar tra cuissi imdha & adhbair or' cennaighthi imordaigh 236] in catha cathordha d'érghi isin **Roim** & isin t-**shenadh** intan 237] sin. IN cétna adhbar dibh .i. an t-adhbar ó tairnither & ó --- p.20 238] trascurthur cech popol nertmar cumachtach isin chruinne .i. 239] dimus & innócbáil & in mét menman dá línadh ar mét a neirt 240] & a **fhlaithiusa** & ar imad á innmusa, ar ní bidh modh ar saidhbris 241] na **Romhánach** intan sin ar imad a n-**óir** & a n- **airgid** & a 242] n-edach n-examail, & ar cáeimhe a cumdach do tighibh taitnemachaib 243] & do cabrachaib cumdaighthibh & do grianánaibh 244] solusaibh, do longaib & do libhernaibh, do cairptibh & do 245] cetherríadhaibh, do chuachaibh & do cornnaibh & copánaibh & 246] d'imadh cecha maithiusa archena, & ar mét forbaind a caithmhe 247] bídh & lenna acco a l-lo nó i n- aidhchi. Uair ní raibhe do 248] **Románachaibh** uile aenduine lásar' miadh a rádh co m-beith do 249] tuaith nech budh ferr inás féin, co n- ordnitis doerclanna léo i 250] n-ardclannaibh & i n-ardcémennaibh trénaibh dar cenn **óir** & 251] innmhais, co ná rabhadar rechta nó cinnti **senaidh** ar coir occo, 252] co m-bídh miscais mór & mídúthracht la cech oenduine isin 253] **cathraigh** d'araile, cor' bá toil dóibh uile adhbar in catha 254] *d'fás etarru féin & eter a **tuisechu** dano, co tairsedh cach dib 255] a midúthracht & a mi-innithim for araili.* 256] Adhbar ele don cath cathordha, in **flaithius** do comroind 257] iter tri **tigernaidibh**, uair i céin marus usce ós talamh & áer 258] ós usce, & í cén bés in tésca utmall irchradhach & in grian 259] glanruithnech forórdha *for a r- rith* nemhcumsgaigthech nemtairismech 260] ic in ordugud láe & aidhchi, {MS H folio 381} ní fuighbither 261] comann comcubaid nó aentu fírtairisi iter lucht comroindti 262] **flaithiusa** & ferainn dogrés ar bith ná ar doman riam na iarum. 263] Adhbar ele don cath cathordha, **Marcus Crasus** do marbad, 264] uair amail tairmisces in slíabh diana*d* ainm **Istmos** --- p.22 265] comsiledh comramhach tonntáibhsenach **mara Ioin** & **mara 266] Éicc** cena lecon a cenn araile, is amhbaidh sin ro tairmisc 267] **Marcus Crasus** in cen ro bo béo in t-anbhthen esaentadhach 268] atracht iter **Poimp Maighe** & **Iuil Césair** iartain. 269] Adhbar ele don cath cathardha, in **airdríghan** **Iulia** **ingen** 270] **Césair** do écc, uair i cein no mairedh sen ic **Poimp** in comlepaidh 271] nó thairmiscfedh comérghi a h-athar & a céile, *con*nách 272] lécfedh nech i cenn a chéile dibh. 273] Adhbar ele don cath catharda in borrfad mór aicnidh & 274] in innóccbail inmedhónach ro búi i craidhi cechtarde in dá 275] **airdríg** .i. **Poimp** & **Césair**. Ro búi do méd do cinedhaibh 276] in domain ro clói **Poimp** & do mét fuair do deghtoici co n-ice 277] sin nar' bo míadh leis nech isin doman do cudrumugud fris. 278] **Césair** immorro, do bí do airdi a aicnidh sén nar' míadh leis 279] fós nech isin doman do derrscnugud de féin, co nách frith acmuing 280] coisc a móraicnidh male acht tre eitergleo*d* catha namá. 281] Adbar ele don cath catharda fós in t-imfhuirech .V. m-bliadan 282] imurcraid do róine **Césair** dar andeóin an t-**senaidh** **Románaigh** 283] i tíribh **Gallia**, conid aire sin ro aentaigh in **senadh** uile acht 284] becc má ríghadh **Poimp** & má dichur **Césair** dogrés. 285] Cídh fil ann tra, o ro érgidar na cuissi sin & na h-adhbair 286] imdha in catha cathordha isin **Roim** féin iter dá **primhthaisech** 287] in ríghrechta **Rómhánta** ro mescad & ro morbuaidhred in 288] **ríghflaithius** **Románach**. Ro dluighedh & ro dianscáiledh smachtchain 289] t-sídhamail na h-**airdríghi** fó cetharairdibh na 290] cruinne, co n-derrnadh fót crithaig don uile doman ó tá in fail 291] i turcaibh grian cosin inadh i fuinenn, & ó crichaib in cresa --- p.24 292] tentidhe andes co h-imellbordaibh in fhuarda adhfhuair oighreta 293] fóthuaidh, conach frith samail na cosmailes in buaidhertha 294] bithgairbh ro fhogluais in **senadh** **Rómhánach** & cricha & cenéla 295] in domain intan sin, acht in cumusc & in combuaidhred innisit 296] éolaigh & *lucht* úghdairrais do beith for na dúilib domantaibh 297] i forbha & i forcenn in betha .i. intan tuit*f*it na renna roghlana 298] asa sostaibh & asa n-inadhaibh fein, & intan díanscáil*f*es 299] ler ádhbul adhuathmur na n-uisci n-ingantach dar dreich in 300] talman, & intan bés imtuaircnech & imlesadh na n-dul cotarsna 301] etarro fein ic á taifnech & ic á trenscaradh ón caradradh 302] comcubaid & ón recht aicnidh a fhuilit, co laifiter uile i n-deilbh 303] choitchinn cumus*c*da na maisi áenda écruta i m-bátar for dus. 304] Ni bá samail didu dá déine & da tinnesnaighi ro comérigh 305] anfadh aicenta & robhurta rodímais, fích & forluinne **Poimp** & 306] **Césair** ar *marbadh **Marcus Crassus**, acht amal no cuirthea* 307] sliabh **Istmos** asan inadh ro gabh iter **muir Ioin** & **muir Éic**, 308] & no scuchad ruadhbuinne robhurta & ilar tonn taebhuaine 309] in mara cechtardha dochum araile fochéttóir dá éis. 310] {MS H folio 382} Maircc tír & tuath, mairg popul & **senadh**, mairg 311] **rígha** & **taisechu** iter ar' érigh inní atracht annsin isin **Róimh** 312] .i. in cath cathordha. Bá maircc do lucht na **Rómha** & na 313] h-**Etáile**, uair dosfancadar uilc mora triana bithin, *air rob 314] imda seancathair cadusach gan atreib acco de* ar rob 315] imdha tech cen muntir & múr 'arna múradh & ferond cen 316] trebhadh & gart cen buain. Ba mairg tra don ciniudh doenda 317] in cath cétna, ar ní bí díbh ciniudh ó nach tangas h-i foirithin 318] **Poimp Maighe** nó **Iul Césair** don cath cathordha. Bá maircc --- p.26 319] do popal do chuir in cath, uair is fair ro sráinedh é. Bá maircc 320] do **Césair** a comthriall, uair is trit tainic a bas. Amhail nó 321] fásadh maith do cech enduine dibh don coccadh is amhlaid 322] ro búi a shaint & a láinne acco uile, co nach frith léo aenduine 323] no beith ic á tairmesc. 324] Ná dá ríghmilid rathmara rotrena sin .i. **Poimp Maighe** 325] & **Iul Cesair**, ro bui écutrumus mór & derrscnugud dermair 326] iter ord a **flaithiusa** & indram a n-aicenta & a n-aíssi. **Poimp 327] Maighe** cétus, fer mórmenmnach, adhbhultren, ardchonáich, 328] sídhamail, socomairlech é, co febhus tidhnacail, co n-airdi aicnidh. 329] Acht cena bá foras-láech intan sin, & nír' bo thualaing gnimrad 330] miled do frecra, acht a thairisi asa deghgnimradhaibh féin ro 331] frecair fecht n-aill. Ocus bui do fhot a foistine & a deghtoici 332] isin **Róimh** co n-ice sin conár' bó *infe*adhma fri frestal cocaidh 333] na catha, acht a thairm & a clú mor ica irrdercugud fo cech 334] popol. Ocus in **senadh** ic á adhradh ar a uaisle & ar a onóraighi 335] léo, & ar febhus a tidhnacail, conach a cosmailius acht madh 336] eóchrann darach dermhaire forsa n- gnáthaighidís faidhbh aesa 337] madhma do tobhairt la gentibh dia n-idhbairt dona déibh 338] i lógh coscair, co m-beith in dair dermair sin amhlaid sin 339] ré ré cían co crinann & co féodhaighenn cen rúsc, cen 340] duille, cen croicenn, cen toradh, co m-beidís a premha ar 341] fogluasacht fuíthi. Indar-let co tuitfedh la fuasnadh na cétgaeithi 342] do ticfadh, & ciamad imdha crann dosach deghdíghaind 343] do cech aird uimpi is í a h-oenur ro adhairthea la 344] cach ar a uaisle & ar a onoraighe leo. Ba h- amlaid sin do 345] **Poimp Maighe** iccon t-**shenadh** **Rómhanach**. --- p.28 346] Tuaruscbáil **Césair** innso. ------------------------------------ 347] **Cesair** immorro, fer fergach forníata: caem, corpúr: merdána, 348] mórmenmnach: diic, diumsach, dúrdoiligh, díanaicentach: 349] tenn, tren, tarcaisnech, talchair: andiud, amnus, athghér, 350] ansergach, allata, aníarraidh, airctech, airbhertach: nemh*n*air, 351] nemmertnech, nemnech, naimdemail. **Rí** for **righdhacht** 352] & mílid ar gnimaibh gaile & gaiscid, tuir catha ar calmadus, 353] amhus ar éscaidhecht. I tuile a ratha & a aíssi dó intan sin. 354] Ní tuille*d* buidhe fria nech, ní clú fás b*ai* icc a irrdercus, 355] acht a nert a lámha & a cruas a cridhe. Nis- fánic riam ní 356] budh nar leis acht nemclódh a bidhbad h-í cath. Nir' coicill 357] do caraid na do námaid, acht ó do érghedh a ferg nó métaighedh 358] & nó tormaighedh a gnimradha gaile & gaiscid for cech ló. 359] Ní ardadh fris tren {MS H folio 383} ar nách tísadh. 360] IS amhlaid ba loinn les techt cech conair no cingfed 361] tre ráon slogh & tré todhail fhola, cor' bo h-í a shamhail, saighnen 362] taithneamhach tentidhe tísadh a h-uachtar aeoir docum 363] talman co m-bresmaidm foghair tréin tre imaltur na gaoithi 364] glanfuaire & nell urétrom aerdha triasa tic co fordhorchai*d* 365] soillsi in lae lánsoluis don*a* puplaibh imeclach*a* ata comhfhoicsi 366] dó, co nach frith*t*airis fris trén no tairmisced co l-lae and 367] ár dáine ic toitim anuas & ar*n*aill ic tinntódh suas dori*di*se, 368] ar teclaim & ar tinól a thenti esrainti lesin soighnén. 369] Ba h-amhlaid sin do **Césair** didu, uair saighnén taitnemach 370] tenedh ar soillsi & ar shochraidhecht & ar mét nó frithardad cách: 371] toidhecht in t-shaighnén anuas docum talman .i. **Césair** do toidecht --- p.30 372] a féic*i* & a h- uachtur in domain .i. asin **Roim** i tirib **Gallia**: 373] Fordorchae soillsi in láe don t-shaighnén .i. **Cesair** d'fortamlugud 374] for clú & for errdarcus **Poimp Maighe**. �ra móra 'con t-saighnén 375] oc techt & ic tinntódh, ára mora la **Césair** for lucht na **Gallia** 376] ic techt on **Roim**, ára mora for lucht na h-**Etáile** ic tinntódh 377] a muigh na **Tesáile**. A thente esrainte do tinól *lasin saignen, 378] a sloigh & miledha loiscctecha* do tinol la **Cesair** asin **Roim** 379] & a tiribh **Gallia** & a h-inis **Bretan** docum in catha cathordha. 380] Cúisi & ádhbuir in catha cathordha co n-ice sin. In scel fein 381] innister 'nar n-díadh festa. 382] Toghail **dénna** **Arimin** annso sís. --------------------------------------------- 383] *Ó* ro scáich do **Césair** traethad & tenngabáil tíri **Gallia** 384] & lochta **Lochlann** & innsi **Bretan** fri ré na .x. m-bliadan adubramar, 385] imsáe reme docum na h-**Etáile**. Fuidhis **léghaidhe** & lucht 386] slighedh úadh d'innsaighi in t-**senaidh** d'iarraid buadha forro 387] & d'iarraid fuillidh **consulachta** uatha, uair ro scaich do riaruchudh 388] na n-uile ciniudh ro erbadh fris. O 'tcuala ín **senadh** 389] **Rómhánach** aní sén do rónadh cinniudh **senaidh** occo, tre furáil 390] & tre aslach **Poimp**, co nach léiccfithea **Césair** maraon & a slógh 391] isin **cathraig** tri bithu, acht damad ail lais a buadhugud on 392] t-**shenadh** nó faicfedh a slóghu i **sléibh Elpa** & dodicsedh fein 393] docum na **cathrach**. 394] O ro h-aisneded do **Cesair** sin ba derbh deimhin leis comadh 395] d'imbert bais fair no bethea aca dedhail fria slógh, & ro 396] cinn aici féin nach rachadh don **Róimh** tri bithu cin lín catha uime. 397] Tainic iarum **Césair** 'na reim rígh reimhe cor' tairmceimnig 398] sair cech n-dírech dar senbennaibh **snechtaidhi** **sléibhe uraird --- p.32 399] Elpa** cosin uathadh slóigh tarrustair imaille fris .u. cét ar .d. 400] míle, cor' gabh sossadh & **longphort** for brú srotha **Rubicon** i 401] coicrich a feraind féin & tiri na h-**Etáile**. 402] Ro búi ac á thúr & ic á scrutain ina menmain annsin 403] amail do génadh a*n* cocadh & do béradh an cath. Atcondaircc 404] **Césair** fís adamhra & aisling ingnadh intan sin for brú in 405] t-srotha .i. adar-leis in **Roim** do toidhecht i n-deilbh mná da 406] innsaigid, co cruth socarchain sirédrocht {MS H folio 384} tre caburdorcha 407] na h-aidhchi forscáthaighi furri. Foirc*s*i broin & toirrsi 408] for a gnúis. Trillsi liatha lánsochraidhi for scáiliudh & for 409] esrethiudh ima cenn cumdachta. Doiti tarrnochta aicci ic 410] frestal in catha. Crithomhan & imecla fuirri. Cned mor & 411] accaíne ádhbul lée. 412] Ro gabh for a acallaim, idar leis, & itbert co forníata: 413] ‘Cia conair tiaghar in rém sea, a firu?’ ol sí. ‘Cia leth 414] berthai mo meirgi libh? Má seitche dlighidh nó senbés, 415] anaidh *sunn* ic sruth **Rubicon**, uair ní dlegur techt tairis co 416] frestal mergedh nó arm.’ 417] Ro driuch tra **Césair** co h- uathbásach imeclach ádhbul o 418] inn co bonn, & ro cruadhaigh & ro chataigh a fholt 'ma cenn 419] ré mét na graine & in uathfais dos-fainic. Ro gabh ic edurguidhe 420] na n-dei n-adhartha 'arsin im soirbheochadh a réime, 421] co n-debhairt: ‘a **Ióib** uilecumachtaigh,’ ol se, ‘a dée na **Troghianda** 422] in **ciniudha Ule***c*ta, & a **Romhaill** righ- duiligh, & a tendti 423] bidhbe*o*da *i*na **tempull** Vestallda, co m-bé for furtacht 424] & bur foirithin malle frim! A innamail na cumachtach --- p.34 425] forordha i talmain didu,’ ol se, ‘.i. a **Róimh** ro-uasal, co ro cungna 426] linn, ar ni dot aimles na dot ingreim tiaghar in turus- sa, acht 427] is dot saerad ó na **tigernaighibh** diumsacha domfuilet fuirri. 428] Nach faici do milid diles féin’ .i. **Césair**, ‘'ar m-breith coscair 429] dot naimdibh for tír & for muir. is é is cinntach ann, intí 430] triallus ar scaradh’ .i. **Poimp**. 431] Ó tairnic do **Césair** inn edarghuidhe sin, ro lín robharta 432] feirgi & lonnuis é trena túr & trena scrutan féin, & tainic co 433] dían tinnesnach *gona mileduib les* do techt dar sruth **Rubicon**, 434] amail is déne tísadh in leomhan **Affracdha** docum a 435] námhat 'arna lonnugud & 'arna fergugud tresin esargadh do-bert 436] féin da erball fair, ar innisit na fisidi conach erigh 437] luinde in leomhain dogrés conas frithardann nech ele nó e 438] féin, conidh edh dogní iarum intan atcí a námhait & nách 439] innsaighi fair, esargudh dermair don mill móradhbul bís for a 440] erball do gabháil dar a formna féin, co n- erigh a ferg trit-sin, 441] & co scuich fochétóir dochum a námhat cen omun buille 442] no urchuir fair. 443] IS amlaid sin ro fas ferg & luinne **Césair** don túr & don 444] imradhugud doríne féin, co tainic fochétóir do thecht dar 445] sruth **Rubicon** cona slóghaibh leis. IN *sruth* h-í sin a tobur 446] becc siles a bunadh, & is é is coicrich do lucht na **Gallia** & do 447] cathaibh na h-**Etaile**. Becc & mesurdha é & urusa a thocht 448] i n-aimsir shamhraidh. Badur tri h-ádhbuir métaighthi aigi intan 449] sin rainic **Césair** cuigi .i. aimsir gemhreta ann, & tres uathaidh 450] ar*ai* ais ésci, áes ina gnáth tuile fleochadh isén dogrés. In --- p.36 451] tres adhbar didu, a lán do **snechta** sléibhe **Elpa** do siliudh 452] ann la tinfedh na gaeithi in airdes cech n-dírech, cor' lín sen 453] na tola tromtuile h-é, co rainicc dar bruach srotha **Rubicon**, 454] cor' doirbh a thecht lá mét a tuile. 455] Ro coraigh **Césair** a **marcslogh** re h-ucht in t-srotha sin 456] ón brúach có 'raile, & ro chuir a traighthecha re taobh, co 457] rancadar imslán dar in sruth cen raon, cen bádhudh eich 458] {MS H folio 385} na duine don t- slógh ann don dula sin. 459] IC tabhairt a coissi do **Cesair** i m- bruach alltorach in 460] t-srotha, is ann sin asbert **Césair**: Fácmaid andso ar síth & 461] ar caradradh re lucht na **Rómha**, ar sé. Cidh fil ann festa 462] acht in toicthiu do lenmain co toir iudicecht & etergléodh in 463] catha moir etraind. 464] Seolaid **Césair** in aidhchi sin co nemlesc nemhshádhail, 465] amal is déne do raghadh cloch a tailm nó saighet a fidhbac, 466] co ruc a dirim slóigh & sochraidi leis do toghail **dénna** **Arimin**, 467] **cathair** ísen bui í comhfhocus do fo mámus **Poimp** & in 468] t-**shenaidh** **Romhánaigh**, co rancadur na slóigh in baile la dobhursoillsi 469] na maitne muichi arna mhárach. 470] Do bí tromnélghal dorcha dubhcíach isin maidin i tús in 471] láe sin. Búi do mét na cíach co rancadar slóigh **Césair** co tai 472] tostadhach docum **dénda** **Arimin**, cor' sáidhset a mergedha 473] for lár in baile, & nír' airghedar lucht in **margaidh** íat 474] no co cualadar gláedh béccedhach *n*a stoc sleschain slemhainsholus 475] & na cornd comdírech & na cuislenn catha, análfadhach 476] na n-ech, sétfedhach na miled, & scrédgaire na fagha 477] faebhrach firgér, & geóin in morslóigh ic gabháil in **margaidh**. --- p.38 478] Ro brissedh comsanadh *popuil* **dénna** **Arimin** desin. Tucadh 479] dúscadh namhat & tidhuabairt echtrand *& buaidredh bidbad* 480] for ócaibh in baile annsin. Do érghedar annsin lucht gaiscid 481] án baile docum a n-arm, & ro gabhadh cloidhmhe maela 482] mergecha & slegha cenncroma crithánacha, & scéith imellcrína 483] arsaidhi, ar ní búi a ríachtanus a les occo fri ré ciana ar 484] tinne & ar trebhurdaingne na smachtcána *sída* bói occo. 485] Tancadur for múr an baile 'ársin, & tucsat aithne for 486] mergedhaibh na **Romhánach**. Bá súaithnigh a n-dath sen & 487] ba urusa aithne forro, ar búi delbh aquili in cech taebh mergi 488] díbh. Ar tri h-adhbaraibh do berthea in t-ordúgud sin for 489] mergedhaibh na **Románach**. IN cétna fáth dibh, co tuicidh 490] cach gurob do síl **Ioib** doibh, uair én coisrectha do **Ioib** inn 491] aquil. In fáth ele didu, co tuicidh cách gurob comfocus in 492] **flaithius** **Romhánach** do **flaithius** na n-déi, ar aisi an aquil én 493] is airdi foluamhain for bith. An tres fáth co tuicedh cách 494] **tigernus** na **Rómhánach** do beith ós na h-uilib dháinibh in domain, 495] amail atá **tigernus** na h-aquili for na h-uilibh ethaidibh. 496] O ro aithnighedar tra na h-aquili aithinte & na mergedha 497] **Rómhánacha** ic lucht **dénna** **Arimin**, & o ro tencsat **Cesair** 498] in*a* éo ard áighthidhi i medhón in t-shlóigh, ro bidhgsat fochétoir 499] & ro lín omhan & imecla ic faicsin **Césair**. *Ro gabsat ic 500] uchbadhaigh & ac egáini moir co tai tastach toithenach.* 501] ‘Uch,’ ar cech fer díbh ina menmain, ‘mairg dána*d* fót dúthaigh 502] in feronn so, mairg do cumdaigh a **chathraigh** *in* alt --- p.40 503] in inaidh-sea .i. i coicrich na h-**Etáile** & tíre **Gallia**, uair cidh 504] sídh bes in cech inadh bidh cocadh ann, & ní fólíth nach ro 505] suidigh in toicthi i n-airther nó i n-descert in domhain {MS H folio 386} 506] sinn, uair cech longport & cech creich & cech sluoighedh ticfadh 507] do innredh na h-**Etáile** bidh ocoinde a cétgress, amail tancadur 508] popuil bruthmura na **Cim*br*ecdha** intan tancadur i n-aghaidh 509] in t-**senaidh** **Rómhánaigh**. Is í so slighi tainic **Anibhel** co slógh 510] na h-**Affraice** malle fris do toghail na **Rómha**. *Is *i* in cétna 511] fos tancadar laechraidh na **Lochlaindi** d'innrad na **Roma**.* 512] Cidhtracht acht cebe minca ro impodh in toici ríamh ar in 513] **Róimh** is í so slige cech sloigh & conair cech catha dia saighi*d*.’ 514] Rob' é sin tra imrádhugud & accáine incleithe cech aenduine 515] fó leith i n-**dinn** **Arimin**, & nír' lámh nech díbh a claistecht 516] sin uadha ar ecla **Césair**, acht *siad 'na n-dirmaibh & 517] na m-buidhnibh co h-utmall anfosaigh, co tostach tóethenach, 518] fon samail sin*, amail bís ealtadha anbosaidhi na n-en foluaimnech 519] 'ar m-béin na fúardha nh-gemhreta friú. 520] Tainic lánsoillsi in lai fáe sin, & ro gabh **Césair** in baile 521] 'arsin. 522] Tocastal slogh **Cesair**. -------------------------------- 523] Do róchtadur atinne adhanta feirgi & lucht aslaigh & urála 524] in morcatha docum **Césair** annsin .i. ceithri **trebhainn** toghaidhi --- p.42 525] do **Rómhánachaibh** .i. **Marcus Antonius** & **Puplius Casius** & 526] **Celius** & **Cúrio** a n-anmann. Ocus carait **Césair** árchena, do neoch 527] ro bói isin **Roim** dibh 'arna n-athchur & 'arna n-innarba don 528] t-**shenadh** **Romhánach** asin **cathraigh** ar a m-beith ac congnum la 529] **Césair** & ic tacra tar a cenn isin **chuirt** **Romhánaigh**. Ba ferrdi 530] la **Césair** innísin, uair nír' nár leis a n-dingnedh d'ulc lá 531] lucht na **Rómha** 'ar n-innarba a muinteri doibh. 532] IN cethramadh **trebhonn** tainic co **Césair** .i. **Cúrio**, fer 533] suilbhir sanntach essen, & féthium fírglicc: *fer* ro bo thenn 534] guth & gnimradh isin **Róim** co n-ice sin, fer da tuc **Césair** tidhnaicci 535] móra **oir** & indmais tarcenn gabhála aigi & tacra tar a 536] chenn isin **cúria** **Rómhánach**, con*id* aire-sin ro h-innarbad asin 537] **cathraigh** h-é *intan sin co tanic docum Cesair.* 538] O 'tconnairc in **Curio** sin na snima bátar i cridhe **Césair** 539] ro gabh fora acallaim im nertadh in catha fair, & asbert: 540] ‘A **Césair**,’ ol sé, ‘in cén ro fétsum guth *leat* isin **Roim** 541] do ratsum, cer'b olc lásin **senadh** **Romhánach**, ro gabhsum acut 542] & ro tairmisc*s*ium ríghi do **Poimp**, amail tainic dinn, in oiret 543] búi comus & cumachta occaind isin **Roim** & ro bás ic lenmain 544] fírinne innte. INtan immorro ro coiscit ar eicin rechta na 545] firindi lasin **senad**, & ro aentaighset uile lá **Poimp**, ro fácsumne 546] in **Roim** & dúthaigh ar n-athar & ar senathar fortsa, uair 547] sáilemaitne do coscursu dár n-ordugud *i*nar n-inadhaibh féin 548] dorise. Déna calma iarum,’ bar **Curio**, ‘intan atá **Poimp** nemfhuirighthi, 549] innsaighedh h-é résiu thinoiles a muintir, *intan is 550] urlam & is furithi dít gach maith* uair is minic fásus ircoit 551] d'esnadudh & d'imfhuirech na n-dál n- urlumh dogrés, amail --- p.44 552] asbreth ba émh tar anem. Ocus araill ann dono, uair is dar 553] cenn bloighi bicce don doman ro bádhais fria ré na .x. m-bliadan 554] ic gnim catha & ic fulang docrach i tíribh **Gallia** is 555] mórmó is córa duit cathugud calma tarcenn in t-shlóigh .i. 556] darcenn na **Rómha**, uair in lá gébhusa in **Roim** is ann gébhus 557] tú cennus na cruinne uile. Atát ádbair sonairti acut ara 558] n-dénta {MS H folio 387} duit comthriall catha fria **Poimp Maighe** 559] & frisin **Roim**, uair inní is gnáth do denam do cech **rígh** acco 560] son .i. in popul d*a* oirdnedh & do buadhugud i l-lóg a 561] coscair ní fuaraisiu sin, acht format caich friut- su chena ar 562] t' febhus *is ed beras gach ni dib sin fort.*. IS infechtain 563] iter dá leicter ar ais duit na ciniudha ro gabhais féin a l-los do 564] cloidhimh. Ro cinn **Poimp** didu nach bíadh i comrainn 565] **flaithiusa** frit ní cumgi siu comhroind na cruinne do gabháil 566] uadha acht tre etergleó*d* catha namá.’ 567] Ro gabh gre*i*m tra in gresacht sin & in láidhiudh do bert 568] **Curio** for **Césair**, uair amail arduighes aicnedh eich i comhling 569] retha is amhlaid sin ro métaiged menma **Césair** lá gresacht 570] **Curio** fair. 571] Ro sáithit a mergedha la **Cesair** annsin, & do fhuacair --- p.46 572] do sluaghaibh uile éstecht ré guth & ré innsce & fria 573] erlabhradh. 574] ‘A aes cumtha,’ bar eisiumh, ‘do fhuilngebhair mór d'étualang 575] i cathaibh & i comhlannaibh ic clodh ar cinedhaibh tuaisceirt 576] in betha malle frim fria ré na .x. m-bliadan so. Mór d'fhuacht 577] ro fuilngebhair ó oighredh uisci sléibhe **Elpa**, & tar éis na coscur 578] sin do cinnedh cen bhar lecon isin **Roimh** co brath & cen 579] mo dín d'fághbail dam-sa ar muir ná ar tír. Ale, dá mad 580] amhlaid tísaind-si don **Róim** *ar clodh catha form &* ar 581] fác*b*áil mo mergedh lam naimdiu & me ac teichedh re lucht 582] na **Gallia**, créd do géndais frim iter intan is 'ar m-breith coscair 583] dam-sa *as cach ciniud* & 'ar n-imluadh don toicthin 584] as cech sonmighi i n-araile itát ic triall ardaigh frim? Ticedh 585] ass **Poimp** inar n-docum & senóraigh in t-**senaidh** maraen fris 586] madh maith leis a h-aithle a sídha & a sádháilechta fada. Is 587] derbh lem nách léiciub-sa a **ríghi** na a **flaithius** dó ní is sia cen 588] a comroind fris. Ní ránic **Poimp** a áis trichtaigi intan do rónad in 589] cétbuadud la **Románu** dó. Ní derb leis, dar lem, in onóir sin 590] tarraid óenfecht do lecon úad dogrés cenco tic de imluad a 591] **fhlaithiusa** ar a arsaidecht intan-sa.’ --- p.48 592] ‘Cid dam-bíu-sa ac á acaine cacha n- dernai d'anríghe & do 593] drochsmacht frisin ré sin, uair is comhaithnidh do chách uile 594] íat. Missi didu ní fagh*abh*ar cin dam la lucht na **Rómha** 595] acht cen dedhail dam-sa ar a forcongur son ré mo mergedhaibh 596] coscrachaibh & frim slóghaibh, & araidhe, masam cinntach sa 597] *airi sen* nách lór dúibh mo buaidh do buain orum-sa am 598] aenur, & tabhurthur luagh a saethair don t- sluagh búi maille 599] frim. Ordnet in **tigerna** bus toil doibh forro mas ar mo daigh 600] se indarbtar iat.’ 601] ‘IN abraid rim-sa cena, a ócco,’ ol se, ‘ca h-inat foistine 602] bías ic ar senórachaib ar scur dá n- gaisced, & ca sosta 603] sádhaile i suidhfet ar senmilid, ca fuinn fhérmura geltfuit 604] ar n-almha & ar n-innile & ar n- echradha, ca tír trebhfaither 605] linn fesin, ca múr & ca mórcathracha i n-dingínter leighes 606] ar láechraidi intan bás adhlaic {MS H folio 388} dóibh intan n*on*indarbtar 607] asin **Roim** & asar n- dúchus féin, & do berar *i*nar 608] fiadhnaissi íat do miledhaibh **Poimp**?’ 609] ‘Cidh fil and, a deghmuinter,’ ar sé, ‘acht ó nách damhthur 610] dligedh duinn, tóccbaidh for mergedha coscracha foraibh. 611] Fo gnat for n-gnimradha gaiscid daibh co m-benum in domun 612] uile don tí nách damh roind leithe dúinn. Beid na dei ic 613] congnum linn, uair ni d'argain na **Rómha** tiaghmaid, acht is 614] dá saeradh o na **tigernadhaibh** diumsachaib filet fuirri.’ 615] Aithesca **Cesair** co n-ice sin. 616] Búi fodhord mór 'con t-shlógh uile fri ré cían 'ársin, uair 617] cer'bdar feochrach menmanna na miled sin, & cerbdar galach 618] i n-aicenta, do cúaidh báidhe mor & caer condailbhi, & --- p.50 619] gradh a n-athardha dhoibh, co m-búi ac á tairmesc do áilgius 620] in catha cathordha, acht araidhi dos-fic fallscudh feirgi & 621] áilgius imberta a n-iaraind tre imaltur na fergluinne & tré 622] omhan in **rígh** rogairg rodiumsaigh ro nert in cath forro andís. 623] IS annsin atracht aonóclach isin **airiucht**, & ro fhaisnés 624] rún menman & aicenta cech énduine isin *t-*slógh uile, **Lelius** 625] ainm in óclaigh, taisech imghona la **Césair** h-é, & ni lamhadh 626] nech do muintir **Césair** slegh nó saiget do dibhrucud i 627] n-imairic áigh nó i cléith comluinn remhe. Tuc a aghaidh for 628] **Césair** & asbert: 629] ‘A fhollamnaigh in ríghrechta **Rómhánaigh**’ .i. a **Cesair**, ‘is 630] dír & is dlighedh duinn itrasta briathra fíri do chantain frit. 631] In fetair iter conidh ádhbhul a acaine & conidh mór a gerán 632] i men*m*annaibh na míled-sa a fod atai ic fulang tarcaisne ó 633] lucht na **Rómha**. Inn edh do beir fort-sa *sin* ar n-etairisine 634] acut? Nír' comtig duit-siu on cena, air i cein cotuicfet *leg. 635] cotnicfat F.* ar n-doidi sonairtini foga do cassad a cath nó a 636] cliathaigh ni fodhemasu tarcasul neich fort dogrés. Ní espach 637] linne iter in **flaithius** **Rómhánach** do discáiliudh fódaigh nach 638] beith tarcaisne neich fort-sa. Not-lenfut-sa in slóg-sa cidh 639] bé conair isin domun do dodhaing nó do shodhaing coso 640] treóraigh*fe* íat. Ní docra dóibh sin *in*na cech conair rot lensat 641] cosaniu.’ 642] ‘Ro badh amhra inmhain dúinn dá fétmais t' orcátu-sa do 643] lenmain amail budh dúthracht linn, & cinnmit nách budh comcathordha 644] iter duinn dogrés, & nach budh lucht aensídha in 645] lucht gusa n-gresfet do stuic catha suin. Do berum ar m- briathra 646] féra i fiadhnaisi ar n-arm n-gaiscid cidh i longaibh bronn ar --- p.52 647] m-bráithrech & ar n-aithrech, nó i n-innibh ar m-**bancéile** i 648] n-ám tuismedha dóibh co forcongra foirnd clannadh na cloidhemh-sa, 649] co n-dingnímís fort cen fuirech cen imresain.’ 650] ‘Cidh íat delbha na n-dei & a **tempuill** fhurála foirnd do 651] loscud bidh lasair tenedh a n-iarmartaighi, & cidh ann forcongra 652] {MS H folio 389} oirnd ordúgud do **longpuirt** for brú **Tibiri** **Túscaide** 653] for lár na **Rómha**, bidh dána talcair do génum-ne do **longport** 654] and. Cech múr & cech mórcathair atbéra do toghail rinn, & 655] in **Roim** fein ina comairium, isat urlamha ar n-doitine d'imluadh 656] a rethedh toghla & d'esrainiudh a carrac estibh aired 657] bes cloch for cloich inntu.’ 658] Ro comaentaighset na h-uile buidhne bátar ann frisin aithesc 659] sin, ar ba h-é rún craidhe & toil menman cech óenduine dibh 660] a n-debhairt siu*m* fri **Césair**, & ro tógaibhset iarum a lámha 661] uile i n-aen*fh*ábhull, & ro gellset uile comdís erlamha na 662] dóidi sin do gnim na n-imairec catha ba toil dó. 663] Ní ba suaill inní fris. Bá samalta nuall & séselbhe na 664] slógh sin i comhaentugud .i. feibh tísadh anf*th*ine étualaing 665] na garbhgaéithe gemreta a tír na **Tragia** do sonnradh co 666] feradh a síanmuirnd & a sírfhoghruchud re cennaibh cnoc & 667] tulach, & ré fedhaibh & re fidhnemhedhaibh sléibhe **Ois**, coro 668] lád snim tenn timaircthech i m-barr uachtair na fidhbuidhe 669] foltgairbhi, co n-esairged & co sráined ilar a cráebh n-dosach 670] n-deghdhighainn & a n-gég lúbach lánlebur a n-glaccaibh araile, 671] co n-éracht foghur fírgarbh & bresmaidm borb bráthamail isin 672] aer tré imalltur na fidhbuidhe ic sírtoirnem sís, ic toitim --- p.54 673] & ic trénérgi na n-ait cétna doríse lá foghluasacht na gaeithe 674] dos-fic fon samail sin. 675] O 'tcon*n*airc **Césair** na mórshluáigh do tairbhir*t* co mór 676] ré h-áilgius in catha ro teclamait & ro tinolit cuigi fochétóir a 677] uile shlógh & sochraide na beith fuirech na foscuchadh fair cen 678] rochtain na **Róma** cen nó beith in conách ic congnum leis. 679] Tangadur cuigisiun iarum annsin slóigh & socraidi na tíre 'cá 680] m-bai gábháil fria ré na .x. bliadan remhe sin, & a mílidh féin 681] didu bátar co h-anbháil esráinti i tíribh **Gallia** & isin **Lochlainn** 682] & i n-inis **Bretan** ic riárachadh a popail & ic tabhach a **císsa** 683] & ic coimét a smachta ríghdha do **Cesair**. 684] Do tócestul slóigh **Césair** as cech crich & as cech cennadhach 685] isin doman co n-ice in inadh i m-búi **Césair**. ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 686] Tancadar and aittrebthaidi in tíri im sruth **Lemhaind** & 687] a m-búi do míledhaibh **Césair** ic forbais forro docum in catha. 688] Tancadar ann attrebthaidi in tíri im sruth **Voghis** & a 689] m-búi do míledaibh **Cesair** ic forbhais forro dochum in catha. 690] Tancadur ann popul na **Ruitenta** & a m-bí do miledaib 691] **Césair** ic forbhais dochum in catha. 692] Tancadur ann attrebthaidi in tíri im sruth **Vari** & a m-bí 693] do miledaibh **Césair** ic forbhais dochum in catha. 694] Tancadar ann atrebthaidi in tiri im sruth **Atax**. 695] Tancadar ann atrebthaidi puirt **Moneti**. 696] Tancadar ann atrebthaidi traga cunntabartaigh mara 697] **Toirrian**. --- p.56 698] Tancadar ann atrebthaidi **Nemetis**. 699] Tancadar ann atrebthaidi in tiri im sruth **Satir** & a m-bí 700] do muintir **Cesair**. 701] Tancadar ann atrebthaidi in tire **Taruelli**. 702] Tancadar ann atrebthaidi in tiri im sruth **Bitis**. 703] Tancadar ann atrebthaidi **Parisi** & in tíri im sruth **Sec*a*na**. 704] Tancadar ann popul na **Setonda**. 705] Tancadar ann popul na **Leucdha**. 706] Tancadar ann popul cathrach **Belga** & a m-bí do miledaib 707] **Cesair** ic forbhais docum in catha. 708] Tancadar ann popul na **Nerueta**. 709] *Tancadar popul na **Vangeta**.* 710] Tancadar ann popul na **Vatabecda**. 711] Tancadar ann atrebthaidi sin sruth **Cinga**. 712] Tancadar ann atrebthaidi in tíri baile i comruic*et* sruth 713] **Rodain** & sruth **Arimin** leg. Arar ac dul isin muir moir, *&* 714] a m-búi do miledaib **Césair** ag forbais docum in catha. 715] Tancadar ann popul na n-**Gébhenda**. 716] Tancadar ann popul na **Treuerda**. 717] Tancadar ann popul na **Ligurdha**. 718] Tancadar ann popul na **Teotonecdha**. *is acu sen nó 719] idpraitis fola daini i **tempol** **Ioib** & **Mercuir** & **Mairt**.* 720] Tancadar ann popul dianadh ainm **Bardi**, popul íat sén 721] lángnáthaighitis filidhecht & duana molta do dénam. Is assin 722] iderar **baird** & bairdne isin Scotic, & a m-bi do míledaib 723] **Césair** ic forbhais docum in catha. 724] Tancadar ann popul na drui*d*ecda, popal iat sén 725] da fognaitis fesa & faistine & no gnáthaigtis taiscélad for --- p.58 726] réthaibh rend & rétlann, & is ed atbertis trena fesaibh demhnacdaibh 727] anmanna in lochta ba marbh isin mesraighthisea do 728] breith tresin tendtigi fodes & a tabairt i corpaibh ele isin 729] mesraighthi descertach. **Druide** anmanna na popul sin, & 730] **Druis** ainm a **cathrach**. Is assén atberar **druí** & dráidhecht 731] isin Scotic. 732] Tancadar ann popul na **Caecdha**. 733] *Tancadar ann* attrebthaidi ***cathrach*** **Rémais** na **rígh**, & 734] atrebthaidi in tiri im sruth **Réin**, & a m-bí do miledaib **Césair** 735] ic forbais f*or*ra. 736] Anmanna na crich & na cinél asa tancus d'forithin **Césair**, 737] & asar' tinóilit cuigi a milid fein bátar annsén co h-anbhail 738] esrainti isin **Roim** & i tíribh **Gallia** & i n-inis **Bretan** & isin 739] **Lochlainn** ic ríarugud a popul & oc tobhach a **císsa** & a 740] smachta righa. 741] {MS S folio 11a} 742] O darochtadar na sloigh imda sin co m-badar *i l-***longport** 743] **Cesair**, & o tanic danatus & ledmige comtrialla in catha ina 744] menmain tre tairisniugud a nirt & a calmatuis na slogh ro-imda 745] daroctadar ina n-docum, ro tindscan fochétoir i cend séta 746] & imdeacta iar slightibh na h-**Edaile** docum na **Roma**, gur'bo 747] lan inn **Edail** uile in aidhchi sin da clu & da scelaibh, 748] guro línsat a sloigh & a sochaidi na **cathracha** & na caisteoil 749] badar comfoicsi doib isinn **Edail**. 750] Ro doilbit sceoil bregi imda sechnon in tíri 'arsin a l- lus 751] **Cesair**, acht ceana ger'bdar goacha na h-aisneisi ro eirghidar --- p.60 752] omuin & imegla fira a cridib & i m- menmannaib in popuil 753] **Romanaig** trena m-bithin. Ba brec inn aisneis no bid for imdechtaibh 754] **Cesair** accó, air adberad fear dib sosad & **longphort** 755] do gabail do i comfogus feda **Meuania**. Atberad fear aili 756] **longphort** do gabail *dó* i commur *srotha **Nair** &,* srotha 757] **Tibir**. Atberad fear aile: ‘ni h- inann meass is coir for **Cesair** 758] intan sa etir’, for se, ‘& intan boi isin **Roim** fecht eli, air mó 759] & miletu, feochru & firdoilgi, dermairi & dimsaighi intan sa é 760] ar clodh lochta in iarthair dó, & dano filet immaille fris uili 761] sloigh & sochaidi na crich & na cennadach o ta sruth **Rein** 762] co **Sliabh Ealpa**’. Atbered fear ele dibh dilsi fogla & airgni 763] **cathrach** na h-**Edaili** & **tempola** dea do tabairt do dona 764] h-ectrandaib & dona cinudaib comaidhchibh badar immaille fris. 765] Cid fil ann tra acht gach fer dib no aisnedeadh scela 766] **Cesair** d'araili do bered fen fuillead friu, & na tuscai*r*nti no 767] doilbtis fein no bid a n-omhan & a n-imegla forro amail bad 768] neach ele no beith ica n-aisneis doib. Ocus ní namma ro 769] fogluais in bidgad sin & in t-aduath daescurslogh {MS S folio 11b} na 770] **cathrach**, acht ro fogluais cidh iter in **Curia** **Romanach** fein, 771] gu ro facsat **sruithi** & **seanatoraigh** na **cathrach** a n-istuda 772] **flatha** & *a* sosta sadaili la h-omun **Cesair**, gur'bo aenmaidhm 773] teichidh doib i n-aenfecht asin **Roim** amach, iter occ & sen. 774] Ocus ro aithnedar lucht in t-**senaidh** cinti & coraighthi in 775] catha dona **consolaibh** **Roman**, ic fagbail in baili doib. 776] Ro boi d'imarcraidh egla forro conna fededar ceta inada 777] inilli no indsechtais nó ceta inada essinnilli no faicfidis, acht 778] ro gabsat in conair ro greiss tiudfuabairt an techidh & in 779] tindenais iad, co tancadar 'na sreith dluith degfoda asin --- p.62 780] **cathraigh** immach, co m-benad gach dirim sloigh & sochaide dib 781] re araili. 782] Neach no biadh ic a forcsi intan sin, ni gebad delb eli 783] dib acht feib no betis tigi & cumhtaighi na cathrach ic raen & 784] ic rotuitim i n-aenuair, nó feib no bedis adanta tened trichemruaidhi 785] ic uliloscud in baili da n-eis, re met in deinmni & in 786] dasachta bui forro ic deirgi na **cathrach** amail bad h-í aensaileachtu 787] slanti no beth doib facbail na **Roma**. Ni bui samail 788] na seseilbi sin acht amail tisad buaidred na gaethi descertaigi 789] dar in **Affraic** andes co fogluaiseand libraini lebargorma in 790] mara mortonnaigh, co m-bristi seolchrainn sithfota araili longa 791] dib la casanfadh in mormara, guro nertad for in **stiurusmann** 792] & for lucht na lungu archena snamh for tonnaibh in mara asin 793] luing amach, co m-bedis uili for acombádhudh & in long slan 794] dhanéis. IS amlaid sin ro facaib **Poimp** & in **senadh** in **Roim** 795] la tiudfuabairt **Cesair**. 796] Gid for techadh in catha dacuadar is cuigi ro techad 797] *ann*. Nir' bó ailsedach tra ro teceadh andsin, air ce nó beth 798] in **bean** ic togairm a ceili ann, nó in mac ac togairm a 799] athar, nó in t-athair ic togairm a maic, ní airisfed neach fri 800] araili dibh. Sochaidhi dib dia m-ba descin dedenach a n- descin 801] for in **Roim** andsin, uair ni táncadar for cula doris docum na 802] **Roma**. Is follus for suidhich*th*ibh na **Roma** conad docra & 803] conad doidngi congbail in cadusa inas fogbail in ratha. Mor 804] ní do cenelchi don lucht ro facaibh in **cathraigh** {MS S folio 12a} ro facad 805] annsin. Mor do ciniudaib in domhain do rochtadar in **cathraigh** 806] sin 'arna clodh la lucht na **cathrach** fein. Ro bo righda 807] a met na **cathrach** ro dilsigseat na **Romanaigh** in la sin, ar dia 808] comtiassad in ciniud daenda in aenfaball da saigidh no taillfitis 809] uili i n-aenfecht for larmedon na **Roma**. --- p.64 810] Ba follus a n-anadh fein for na **Romanchaib** in la sin, 811] uair na muir deroili no gnáithigtis do denum i timchell a 812] **longphort** i crichaib eachtrand no andáis co nemsnimach ina 813] medhon, & a m-bidbaidh do gach leth umpu. Ni ro ansat 814] immorro cidh fri re n-aeinaidchi ar righmúraibh rodaingnibh 815] na **Romma**, acht ro facsat i n-aenla i la clois*t*eacht **Cesair** 816] amain. Acht ata ni cheana, ní ba nár do cach in techeadh 817] tindeasnach sin do denum & fear amail **Poimp** do techead and. 818] Dearbairdi in Catha Catharda. ----------------------------------- 819] ISin e*c*mung na rea sin & na h-aimsire sin ro faillsighit 820] dona **Románchaib** faistineada & remtirc*h*anta na n-olc ro 821] badar arcind doib, air ro línadh in neam uasu & in talamh 822] futhu & in muir do gach aird umpu do tai*d*bhsibh ingnaitighibh, 823] ingantaibh & do derbairdibh *dermaraib, F.* ic tairngire & ic 824] taircedul in Catha Catharda do gnim acco. 825] It e inso na h-airdi aitchesa doib .i. 826] Ro artraigset isna h-aidhchibh sin accó renna anaichinti 827] na ro artraigset in nim remi sin riam, & nar' artraigh barsamail 828] re met & re n-imat & re n-urgrain. 829] Atconncadar dano clar gorm glainidi na firmaminti neamda 830] do bit*h* 'na h-aencort*h*air lassar & tened os a cind. 831] Atconncadar araili rind ann co ruithnibh roedrochtaibh 832] & co trillsib tendtidib for esrediudh ass, in retlu mongach insin, 833] & ni ro artraigh sen riam acht la cumscugudh **flaitiusa**, na 834] clodh catha, nó la bás **airdrigh**. Ro tirchanait in triar sin 835] don cur-sa isin **Roimh**, air ro cumscaighead **Poimp** re **Cesair** 836] asa **flaithius**, & ro srainead cath mor maigi na **Tesaila** for 837] **Poimp** beos. Is triana acais in catha sin fuair **Poimp** bas & 838] fuair cidh **Cesair** ara cind. --- p.66 839] Atcondcadar athainni tenntidi & loc*h*arna lasamnacha & 840] ilbrectad dealb n-ecsamhail na saignen taitnemach {MS S folio 12b} 841] sechnón in aeoir as gach aird. Doraitni ann aensaighnen dib 842] ro dercsaigh de uilibh tenntib nimhi aircheana ar met & 843] solustacht & dene. Ro gab sen asin tuaiscirt atuaidh docum 844] na **Roma**. Ro tecluim & ro tinoil ina h-uili teinti aerda leis 845] guro bloscastar im ceand na **Capitoli** rigda & **tempuill** **Ioib** 846] isin*d* **Roim**. Ised ro tircanadh tritsin: **Cesair** do tidecht a 847] tuaisciurt in domhain do gabail na **Roma**. 848] Ro artraighset ann na retlanda aidhchidhi i m-midi medonlae. 849] Atceas **ircra eisci** acco i lansoilsi na .xu. 850] Atconncadar fordorcad for ruithnib solustaib na greni i 851] certmedon lae, & ba met na dorcadad i sein gonar' sailseat 852] la gona lanshoillsi do taithneamh tre bithu doib. 853] Ro*s*ceastar sliabh n-**Ethna** srua*i*m tened trichemruaid 854] isin t-slis ba comnesa do tír na h-**Edaili**, gu ro lae ar daini & 855] cethra ann. Ro artraigh ann dano fordath fuilidh*i* for saebcori 856] mara **Turrein** fri h-eadh lae go n- aidhchi. 857] Ro scailead & ro fodladh i n-dib blogaibh lassar *in* 858] tenead bithbi no bit*h* i **teampull** **Uesta** na bande. Is ed 859] ro tircanad trit-sin, in **flaithius** **Románach** do roind i n-dó etir 860] **Poimp** & **Cesair**. 861] Ro erig crith mor & fogluasacht fircalma i fothaibh & i 862] slutraigib in talman, guro fas **talamcumscugudh** trenadbul de, 863] & ba h-e met in **talamcumscugtha** sin, gur croithestair slíabh 864] n-**Elpa** uadh ina m-bui da moilib sena **sneachtaidi** i m-madmandaib 865] a sliabh & i *n*-glaccaibh a tulach, guro tuitseat i n-aenfecht 866] de for fíadmaighibh & for fanglenntaibh na tiri ba 867] comneasu dó. --- p.68 868] Ro erig commbogad ainbtini dermairi dona frith samail 869] nó cosmuillius riam i crisluch mara **Turrein**, guro lín*sat*air 870] ruadbhuindi robarta & barruactar a tonn tulgorm taebedrucht 871] clethi na da n-ardsliabh filet impi do gach leith .i. sliabh 872] **Cailp** isinn **Edail** & sliabh n-**Athlaind** i crichaibh **Aiffraici**. 873] Atcítis dealba & imaigni na n- déi adhartha ic cai & ic 874] derfadhaigh and. Atcítis tolada mora alluis ac siliud a slesaibh 875] & a fraightibh gacha tighi isin **Roimh**, ic fiugrad in morsaethair 876] no foidémtais 'artain. 877] Tainic airmchrith mor i n-uilibh **templaibh** {MS S folio 13a} na 878] n-déa isin **Roim**, conna roibi slegh nó claideb no caithsciath 879] for alcuing intib nach drocair fri lar talman. 880] Atcitis na h-ethaidi aidhchidi acco *ic foluamain, F.* i soilsi 881] in lae seachnon na **cathrach** .i. in écthach & inn iatlu & in 882] bubo. Ticdis ois & allta ecendsa na n-dithreb comfogus co 883] n-dentais leptha & cubacla doib for larmedon na **Roma** gach 884] n-aidhchi. No feartais coin & cuanarta & meic tire na h-**Etaili** 885] ualla mora sechnon na **cathrach** gach n-oidhchi. No labraidis 886] na ceithri tre glor n-daenda acco, uair innister isna sdairib intan 887] bui araili **Románach** ic gresacht a ogdaim & a eri arba fair, 888] ro labair in t-ogdam fris co n-debairt: ‘Cid tai dom trengresacht, 889] a oglaich?’ ol se, ‘uair is taescu atbelat na **Románaig** 890] innas domelat ina fil d'arbannaibh acco.’ 891] Ro tusmit geni torotharda imda isin **Roim** intan sin, co 892] met cuirp, co n-ilar lam & cos & cend, co linadh oman & 893] imegla a maithri fein ica teancaisin. --- p.70 894] Atcluintea comtuaircnech na cnamh i m-medon na comrar 895] i n-uilibh adnaictib na cathrach gach n-oidhchi. Atcluintis allgotha 896] aighthidi & ardgairmneach aduathmar i fedhaib & i fidnemedaib 897] na h-**Edaili**, & ni faicte cuic*h* do gnit*h* insen. 898] Atcite na foiscti & na fantaisi *&* na h-allcailli ifernaidi i 899] n-imtacmung na **Roma** gach n-aidchi, gu ro facsat lucht na 900] **margad** & aitrebaidi imectraca in baili a treba & a tegdasa 901] re h-uathbas & re cridenbas na taidhbsi donarfas doibh. 902] Atcithea in badb catha gach n-aidhchi, & a h- aithin*n*i 903] giuis for derglassad ina láimh & a trillsi natharda nemidi ic 904] dresechtaigh immo cend ic aslach in catha for na **Romanchaibh**. 905] Atcluintea isin aidhchi acco fogurnuall na stocc, tulguba 906] na sgiath, fidren na foga, glonnbemneach na claideb, geoin na 907] cath ic comruc, & ni faicthea cid do gnídh inni sin. 908] Atcluinte accó allcailli **Sill** ic taircetal in catha *catharda*. 909] Atconncadar araili **aeghairi** badar i m-bruigibh srotha 910] **Aniein** inti **Mairr** ic togbail cind asan adnacul. Is ed ro 911] tircanad trit-sin, samail in catha catharda ro gníead etir **Mairr** 912] & **Sill** do gnim doridisi ic **Románchaib**. 913] Ro gabsat **sagairt** na n-dea & na m-bandéa ic uchbadaigh 914] & ic golgairi sechnon na **cathrach** & ic edarguidhi na n-dea ic 915] iarraidh edrumaighthi na plaighi-*sin* forro. Is ed no ráidheadh 916] {MS S folio 13b} gach fer isin **Roim**: ‘atathar i*c* comallad faistini ’*‘**Sibill** 917] **banfatha** innossa dona **Romanchaibh**’, ar iatt, ar is edh ro 918] tircan* **Sibill** **banfaith**, discailiud in **flaithiusa** **Románaig** ar trill. 919] Ro as aduath mar & imegla isin **Roim** la taidbsin na 920] n-derbairdi sin inti, & focres comairli ic lucht na **cathrach** --- p.72 921] cidh do gentais do sin. Is ed ro cindset iarum, lucht fessa & 922] eolais do tocuiriud cucu a tir **Tuscia**, ar ba gnath lucht ceirdi 923] draidechta do bith inti sein, & ba bes do **Romanu** dano **faithi** 924] in tiri sein do tocairiud ina n-docum in gach am no tomaithead 925] egendail forro. 926] Tucait intan sin dano **faithi** **Tusceta** cucu, co m-badar isin 927] **Roim**. Atbertsat na **Romanaig** riu ara fiastais doib trena 928] fessaib draidechta ceta moruilc ro tircansat na derbairdi dermara 929] ro artraigset acco. Badar da **primfaith** derscaigthecha 930] lasna **fathaib**, **Aruns** & **Figulus** a n- anmann. Is e ro bo uaisle 931] & rob urrunta dib, & ro bo sine arai n- aisi, **Aruns**. **Luca** ainm 932] a baile duthaigh. Badar tri h- ernaili do IX n-earnailibh na 933] draídechta leis, ar is iad IX n-ernaili na draidechta *annso, F.* .i. 934] a ceathair dib i comidecht na ceithri n-dul n-domunda .i. teneadh 935] & talam, usce & aeoir. An cuiced ernail taiscelad for ruithnib 936] saignean: in sesed ernail taiscelad for innib anmanda i tenntib: 937] in sechtmad taiscelad *for* folu*a*main én, in ochtmad taiscelad 938] for gothaibh én, in nómad taiscelad for ret*h*aib rend & retlann. 939] IS iad tri h-ernaili badar la h- **Aruns** dib sin .i. taiscelad for 940] cumscaigthibh saignen & for foluamain en & for innibh 941] anmanna. 942] IS ed ro raidh in fear sin frisna **Románchu** intan sin, tor 943] teneadh tric*h*eimruaidhi & breo tulcha do denum acco, & ina 944] tusmit do genib toratharduib isin **Roim** d'uili-loscud isin tenidh 945] sin. Ro forcongart forro dano lustred & imtocell a **cathrach** 946] do denum, delba & imagni na n-dei do tabairt ina timcell 947] leó. --- p.74 948] Tancadar iarum uile aitrebaidi na **Roma** 'na n-drongaib & 949] 'na n-dirmaib ina timcell co **sagartaib** & go m-**bansagartaib** na 950] n-dea & na m-bandea immaille friu. 951] Cein badar lucht na Roma ic imtocell a **cathrach** fon 952] samail sin, ro theclaim **Aruns** ina fuair do tiruarsnibh saignen 953] seachnon in baili, & ro can ce*t*la & tincetla **druad** forro, & 954] ros-infolaig i fudomuin in talman 'arsin. 955] {MS S folio 14a} Tugad araili tarb torachta tiugformnach ina docum 956] dia idpairt dona deib. Do rinnscain dano **Aruns** iarum teachta 957] na h-idparta do gnim frisin tarb .i. fin do dail i tollaib a cluas 958] & edir a da adhairc & i fidisibh a srona. Ro imbir fair dano 959] cach ada aili ba dir do imbirt for tarb idparta. Ro gab in 960] tarb for imresain moir fri timtiribh na h-idparta 'arsin, & nir' 961] degardi leo-sum esen. Ro marb **Aruns** fein in tarb iarum. 962] Ni dat srotha fola fordergi, amal is gnath do tepersin a h-eirscibh 963] urtescthaibh ro snigset asa crechtaibh, acht lin*n*ti 964] dubfola duaibsighi co faircsi neamglaini & nemidechta moiri 965] forro. Ro gab aduath mor in **faith** ic tencaisin na n-ilgnéa 966] doraitni for innibh in tairb, ar inneoch nar'btar banglasa dib 967] robtar dubglasa, & ba mi-airdi leis-sium sin uili. 968] Ro scail & ro fodail inni in tairb i n-dib bloghaibh. Ro 969] taisealb in cetblo*i*gh dibh do **Poimp** & don t-**seanudh** & in 970] m-bloigh n-aill do **Cesair** gona miledhuibh. Ba mactad mor 971] leis ind abairt do rigníset na bloga sin na n- inni, ar ni dernsat 972] inni riam rompo abairt bad nemadhu indas, ar in rand 973] ro taiselbad do **Poimp** dib ro gab for serg & digbail, for crapad 974] & for feodugud, ro thruin, ro traig *&* ro thairind fri 975] talmain, gonar' artraigh brigh nó calmatus inti. Rann **Cesair** --- p.76 976] immorro, ros-lín borrfad & in*d*ocbail í, ro fás & ro inforbair, 977] ro att & ro inboilg, go n-dernai aenmoil trein tomaithmigh 978] dona h-uilib badar inti. 979] O ro thenc **Aruns** na h-airdi aichtidi sin & na taircetla 980] moruilc badar a coimidecht na h-idparta, do rinnscan nuall & 981] nemeli mor do denum frisna deib co n-debairt: ‘A deu firénnacha 982] fororda’, for se,‘is infechtain masa ada nó masa dir dam-sa na 983] nithi tircantai do aisnéis dona poplibh rom- tochuirseat ina 984] n-docum. Air cid duit-siu, a **Ioib**, ro airdergius-sa in idpairt-se 985] do denum do deachadar na demna iffernaidi gu ro linsat inneda 986] tairb na h-idparta.’ 987] {MS S folio 14b} ‘IS mor in imecla fil forni de sin, go na lammait 988] aisneis na n-olc tircantar duind, acht forír chéna bidat 989] mo na h-uilc innas amal ata in ecla forni. Nir' bo sirsan 990] chena nach brec gacha canam uili, & nach airdi doilbthi ro 991] facaibh **Tages** **faith** for innibh na n-anmanda.’ 992] IN **Tages** isin dano, da m-beith neach no iarfaighead, is e 993] ro aircestar in ealadhain draidochta. Ni bui athair nó mathair 994] occa, acht a focbail beo fo fotaibh in arathair chena. 995] Taischelta **Aruins** Tusceta co n-ici sin & a tircanta tre 996] innibh anmanna. 997] IN **primhfaith** eli immorro bui leo .i. **Figulus**, i tucsin 998] dala na n-déi & derritiusa nimi ro bui sen, & a fric*h*num *&* i 999] feghadh na firmaiminti & i r-ret*h*aibh rend & retlann, go na 1000] frith i tiribh **Egipti** riam, neach bad coimeolach fris i su*d*ighthibh 1001] nimi. Is inti sen bad lía lucht na h-ealadan sin, fobithin 1002] ar is glaini & is nemnellaigh*i* in firmaimint doib inas do 1003] lucht in talman arcena. --- p.78 1004] Ro chuaidh in fer sin i m-munighin a feasa fáthachda. 1005] Ro gab ic tenccaisin na firmaiminti sirglaini solusta & renn 1006] ruthenda *in* nimi blaith brecnellaigh uasu da gach aird cein 1007] co nos-dercai amal ba lor leis. Is ed asbert frisna **Románchu**: 1008] ‘Fil nechtar dá neche forsna coraigthibh-sea atcim-sea’, ol se 1009] ‘.i. ata seachran mor for cumscugudh firmaiminti & na rend 1010] osin tir-sea seach gach tir, go na filet ar taiscelta-ni ar coir 1011] inti, nó masa tre imaltur na Faithi tic in morbrecthadh 1012] adcim-sea, is apaigh & is urlam ac na doibh dith & dilceann 1013] & delarugud in ciniudha daenna do denum i traiti. Na dei 1014] adhartha fris’, *for se F.* ‘cia ret tresa tic in morplaigh-sea iter .i. 1015] in **talamcumscugud** do gnither and .i. inn e in talumh oslaicfes 1016] a inni do slugudh **cathrach** & caistiall in*n* uili domhuin cona 1017] n-attrebtaidib leo, nó inn í tromdlai derfadhach na dilinni 1018] ferfas for dreich in talman dori*di*si do uili-bádhudh claindi 1019] **Adhaim**, nó in ba faelscud saignen tenntidi & brot*h*a aeoir doraga 1020] do forloscud in {MS S folio 15a} domhuin, nó inn e in talam tromfoideach 1021] diultfas a fas & a ith & a inforbairt, co na leicfea 1022] a toirthi trit, go n-aibelat na h-uili daini la gortai.’ 1023] ‘Ni fedar-sa cia h-ernail plaighi bias and, nó cia teidm 1024] tresa tic, acht cena ro fhedar co m-ba scur saegail sochaidhi in 1025] plaigh *isin F.*’ 1026] ‘Fil gne n-aill dano forsn*a* taisceltaibh-sea .i. dia m-bad 1027] i *n-***Aquair** uscidi no beth **rind sadal Saduirnn** intan-sa ro bad 1028] digal dilinni doberta do dilcenn in domuin. Dia m-bad i 1029] **Leomhuin** lasamhnach no beith in grian intan-sa is bruth aeoir 1030] & forloiscti no adannfad in domun. Acht cen*a* dar lem ni 1031] h-olc dibh-sin fil ann etir, acht is e **rind Mairt** morcathaigh fil 1032] i **Scoirp** and, & na renda da ticfad cosc a brot*h*a sen .i. **rind --- p.80 1033] Ioib** nó **Uenir** nó **Mercuir**, ni fil rind dib i comfogus dó etir, 1034] úair ata **Ioib** i fuiniud i trath-sa & **Uenir** i comfocus greine fo 1035] thalam, & ni tainic **Mercuir** i turcbail gu sé, gu ro lín bruth 1036] nemi **Mairt**in aeoir uili, fobith rind aile ní fil i comfocus do 1037] acht **rind Orioin** claideabhthaircetaigh nama, & cidh esen is 1038] fuillead n-urbada thirchana fos.’ 1039] ‘IS mairg ní, ol se, ic a filet na renna-sa taircetul isna 1040] suidigthibh i tat .i. confad catha, coimérgi curad, faelscudh 1041] imberta arm i lamhaib laech, comtulcadh miledh mear mormenmnach 1042] & la*th* gaili, scur sida & caincomhraic, comhtocbail 1043] cogaid etar cardiu, tochastal tuath n-eachtrand, robarta fergi 1044] **righ** rogarg rodimsach i r-rae catha & imairic, falbaighi colann 1045] **saerclann** fo cossaib con & cuanart.’ 1046] ‘Cid da m-biu-sa 'ga cleith’, ar se, ‘ar do ragha fo deoidh 1047] inní tircantar and .i. in cath catharda. Atragat moruilc isin 1048] **Roim** trena bithin sen, ar biaidh gach tren a l-los a nirt & a 1049] calmatais inti. Ni coimetfaither dligheadh nó firinne innte occo. 1050] Molfaither don mac marbad *a* athar & don athair marbad 1051] an maic ann. Tathaeirfither immorro do gach aen cocelas do 1052] cairdes nó do caratrad isin aimsir sin. Mor m- bliadan bias 1053] in **Roim** amlaid sin .i. noco tair **tigernus** **aenrigh** fuirri, {MS S folio 15b} 1054] & dar lim ni ferr son la **Romhanu** inna*s* in cath catharda.’ 1055] Taircetla na n-**druadh** **Tusceta** co n-igi sin. 1056] Ba lór tra do urail omain & imegla for lucht na **Roma** 1057] i tarfas do tircantaibh in catha co n-igi sin, acht tainic doib 1058] adbar uathbais nar'bo luga innas sin, air ro inaitcestar --- p.82 1059] spirut deamnata i n-araili sruthmathair soicheneoil isin **Roim**, 1060] conas-tuc for dobur & for dasacht. Ro gab iarum in dasachtach 1061] sin for taircetal na n-olc cetna dona **Románchaib**. Ro 1062] innis & ro aisneidh doib uili aircetla in catha catharda o tus 1063] co deredh, & is amlaid ro aisneid & h- i ag imacallaim frisin 1064] spirut n-deam*n*ata i fiadnuisi loc*h*ta na **Roma** uili. 1065] Ba follus dona **Románchaib** ferg & luindi na n-dea *n-*adart*h*a 1066] do bith friu fein intan sin, air do radsat na h-uili duili domunda 1067] comart*h*a foillsi & tircanta demni in catha catharda *doib*. 1068] O ro comgabsat uili grith ina menmannaibh conid ic 1069] taircetal ar n-dermair & raen madmann catha ro badar na 1070] h-airdi aduathmara sin *donarfas doib, F.* ros-lecset fri bron & 1071] dubha *& torsi, F.* etir saer & daer. Ro *di*cuirseat a n-**uaisle** 1072] & a n-**ard*fh*laithi** a cumtaighi rigda & a n- erreda onorda dib. 1073] Ros-eitseat uile o eirreadaibh dereoilibh i comart*h*a duba & 1074] toirsi. Badar co tai tait*h*enach ic dicelt in broin sin & a 1075] galar inmedonach i cridi gach aen duini dibh, & arai ni ro 1076] cuirset os aird beos, amal bit muindtera na **righ** n-onorach intan 1077] tiagait a **tigernai** bas ic duba infoilgidi for tus airet ro fetar 1078] dic*h*lid in sceoil. 1079] Ro cuadar a **mna** & a maithreacha, a milidh & a lucht 1080] gaiscid, a **sruithi** & a senóraigh i **templaibh** na n-dea & na 1081] m-banndéa. Ro scailset a fultu intib & ro tuaircset a n-ochta 1082] da n-dornaibh. Ro gabsat ac dubha & ic derfadaigh, ic comgeran 1083] & ic comacaini annsin i fiadhnaisi delbh & altori na 1084] n-dea adarta. --- p.84 1085] Bet*h*u **Cait** annso sis. ----------------------------------- 1086] Bai aenfer isin **cathraigh** fornar' laessat na cumscaigthi 1087] mora sin, **Brutus** a ainm, **consol** togaidi da **Románchaib** é, fer 1088] galach mormenmnach, {MS S folio 16a} & ni tairnead a aicnedh gid 1089] mor d'ulc fogabad, ni metaigead a menmain dono cid mor 1090] maithiusa no tidnaiced in toictiu dó. Tanic in fer sin ic abardorc*h*a 1091] derid na h-aidhchi co teach bráthar a máthar .i. co 1092] teach **Cait**, da fis & da comair*l*i fris cia h-airimbirt do gentais 1093] i frestal in catha .i. in la **Poimp** atreistis docum in catha, nó 1094] in la **Cesair**, fa inn urnaidi do gentais co festais cia dib forbad 1095] raen, air gib e dib bad coscrach ro bad laind leis a sidh-sum 1096] d'fogbail, ar ní ro badar do **Romanaibh** da **consul** bad 1097] comtig da cudrumughudh friu. 1098] IS í immorro comairli ba toil don ti sin .i. **Brutus**, gan 1099] ergi doib re neach etir acht urnaidi co festtais cia de na da 1100] tusech bad coscrach ann, air ba nemada leis be*i*th i fur in 1101] catha i muirfead in mac a athair, nó in t-athair a mac, nó 1102] in **brathair** araili, & dano nir' miadh leis coimaentu lasin 1103] lucht mibesach *ut* badar ic triall in cogaidh catharda 1104] ardaigh a n-anfaladh do dighail, ar niptar seitrigh a n- digalta 1105] i n-aimsir sidha nó caincomruic. 1106] Do riacht iarum **Brutus** guro*s-i*mluaidh in comairli sin i 1107] fiadhnuisi **Cait**. IS amlaid bui **Cáit** intan rainic-sium ina 1108] docum, co dubhach dobronach neamsadail neamcodultach 'ca 1109] thur & 'ca scrutan cindus no bedís coraighthi na cathrach & 1110] urtrialla in popuil & in t-**senaidh** **Románaig** i frestal ind 1111] etualaing moir bui ic tomait*h*im forro. IS ed so frecra do bert 1112] for in aitheasc ro raidh **Brutus** fris: --- p.86 1113] ‘IS fir, tra’, ol se, ‘conid nemhadha mor do neoch comtriall 1114] in catha catharda. Acht ceana cuich folilsad gan omhun 1115] fair a nert & a lamha da fordingi dia tencad renna nimi & in 1116] firmaimint fein ic tairneamh & ic toitim for tonnclar in tálman 1117] ina fiadnaisi. Ni mo ro faelusa tuitim na **Rómha** do 1118] tencaisin gan cungnum le. Ro bad dermair in dimbaidhi dam-sa 1119] bith am aenur i n-uaingius & ciniuda ectrand in domhain 1120] d'fogluasacht lasin comtocbail-sea do rala isin **Roim**. Ni h-ed 1121] sin bias and etir cena, acht do ber-sa m' fheidm catha in conair 1122] do bera in **seanadh** uile .i. la **Poimp**, air is é nac*h* tainic i 1123] n-aigid na **Roma** amail {MS S folio 16b} tanic **Cesair**; & araill ele 1124] ann dano, da m-bém *m*araen ic congnum la **Poimp**, ni do 1125] fein taisealbabas in coscur beras, acht bid duinni, & bid lugaidi 1126] a dimmus-sum sin 'ar n-gabail **righi** doridhise.’ 1127] Ait*h*esc **Cait** annsin. 1128] Ro aentaigh **Brutus** iarum frisin aithesc sin **brathar** a 1129] mathar. Adracht borrfad a aicnidh, & ro fas diaillsigudh in 1130] catha catharda ina menmain, cona bui da **Románaib** aenduini 1131] lasar' lainni gnim in catha catharda innás. 1132] A m-badar and iarum trath etarscart*h*a dorcatais derid 1133] na h-aidhchi re bansoillsi tossaigh in lái, co cualadar beim bascraind 1134] fri dorus in lis acco. IS ed bui annsin **bean** bui la **Cait** 1135] ina ocbaid fecht n-aill, **Marcia** a h- ainm, & ro tussim in **bean** 1136] sin tri maccu do **Cait** fri ré teora m- bliadna. Do rala araili 1137] ferchara do-sum isin **Roim**, **Hortensius** a ainm: ni tusmitea 1138] clann do sein etir. Ba doilig mor la **Cait** sin, & is ed do roni: 1139] do bert a **mnái** fein do tusmead clainni do, ar ba combrit i. 1140] Ro tusim iarum in **bean** tri macu do fri teora bliadna. Tanic 1141] **Hortensius** 'arsin co targaid in **mnái** cetna do **Cait** do tus mead 1142] fuillid claindi do. ‘Nathó’, ol **Cait**, ‘fil do met m' onora-sa isin --- p.88 1143] **Roim** condat clanda dam ind ocbad **Románach** uile, & air is 1144] tussu ric a lés claind bid in bean leat airet bas toil duit’. 1145] Marb **Hortensius** i cind *rea iersin*. O ro scaigh la 1146] **Marcia** teachta a adnacail & *a* cepoc cainteach, tainic co 1147] dérach dobronach co teach **Cait** intan co n-ecmaing in imagallaim 1148] intan sa, & mac a sethar .i. **Brutus**. *Ro gab* ic agallaim 1149] **Cait** & ic a iarraidh fair a l-legon ica frestal & ica fritalam 1150] amal gach **cumail** bui aca, air atbert-si na dechaidh a h-airi 1151] re commamdacht uad, acht ro bad lor le do maith uadh 1152] intan ro scribabtha a h-ainm i n-airenuch a h-adnacail co m-bad 1153] commám **Cait** atbertha fria. 1154] Atbert dano nach ic iarraidh socra nó sadaile ro bui, air 1155] is re h-ucht catha & re coimeirgi cogaid moir do deachaidh, acht 1156] dono bith ica frestal-sum, & ica fritalamh gach conair ro-sn-imluaidfed 1157] in toictiu tre airimbirt in cat*h*a moir. Atbert 1158] dano nar'bo nár do-sum a b*e*ith-si ina farradh ig a coimideacht, 1159] {MS S folio 17a} cid for longais no beth, & **Cornelia** a **bansetigh** 1160] i farradh in*d* **airdrigh** **Poimp**. 1161] Ro cloed menma **Cait** trisin edarguidhi sin, & ro cetaigh 1162] do **Marcia** comaitreib fris. Nir'bo adbclossach forbannach daronnadh 1163] in caingean sin **Cait** & **Marcia**. Nír' sirit cuir nó 1164] fiadhain léo acht **Brutus** a aenur. Ni ro iarfaigit **faithi** nó 1165] fisidi uaithibh, amal is gnath i m-bainsibh. Ni ro h- ingabad 1166] **geis** leo, & ni ro h- adradh ada. Ni bui cumtach baindsidhi for 1167] fir nó for mnai dibh, *ar bai* forcsi broin for in mnai 'ar 1168] n-éc a celi. IN fear dano ní laghu doraitni bron fair, air 1169] on cetuair ro fairigh imluad & comtocbail in cogaidh moir ni 1170] ros-foilc & ni ros-fothraic, ni dernai glanadh a gnusi nó tonach --- p.90 1171] a lamh, acht bui co taidhiuir toirrseach 'ca thur & 'ca scrutan 1172] cinnas no saerfadh in **cathraigh** do lamhaibh *a* bidhbadh, air ni 1173] r' airimmir neach in cogad sin riam, acht ar grad nó ar miscais 1174] ne*i*ch eli acht **Cait** a aenur. Mad eisein immorro, is do 1175] saerad na **cathrach**, & do dín na h-atharda, & do coigill in ciniuda 1176] daenna uili ro imluaidh in cogad, air ní bai isin bith i 1177] comaimsir fris aenfer bad togaidiu bestatu innas. 1178] Ba da besaibh am, cach ní fa tibred láim da forba & 1179] da cur co forcend. IS ed no bidh a uili sním & dethitiu 1180] inditen na h-atharda. Ba derb & ba deimin leis nach ar a 1181] daigh fein do radad isin domun é, acht ar daigh gach neich 1182] cotn-icfad do lesugud and. Ni teicheadh a comairbirt bith 1183] dar teachta tre bithu. Ba lor leis do biudh inní no scaradh 1184] fri accurus. Ba lor leis do éduch dín a ball ar fhuacht & ar 1185] nochta. Ba lor leis do tighib a dín ar doinind & ar ainfini. 1186] Ba da besaibh can commamdacht fria **setig** acht i n-aimsir 1187] coimperta nammá. Ba h-at*h*air & ba ceili don **cathraigh** é 1188] cein ro mair inti. Ni bui isin **Roim** aenduini nach fuair a 1189] soludh. Bui ic adradh firindi & ic fregra gnim socraid airet 1190] ro bo beo. Ni ro mill a tol frecur a deg*g*nim uimi. 1191] Scélach **Cait** & luchta na **Roma** co n-igi sin. 1192] Slóiged **Césair** isin **Etail** annso sís. ---------------------------------------------------- 1193] {MS H folio 390} 1194] *IN*tan immorro do batar na h- airm*b*erta sin isin **Roim** 1195] do dechaidh **Poimp** cona dirmadhaibh slúaigh & sochaidhe leis 1196] a clithardiamraibh tíri **Campan**, cor' gabh sosadh & **longport** --- p.92 1197] a múraibh na **cathrach** dianadh ainm **Capua**. **Cathair** sin ro 1198] cumdaighedh isin **Etáil** lé h-**ócclach** do muinntir **Aeneasa** maic 1199] **Anacís**, **Capis** a ainm, & ro taitin co mor fria **Poimp** in t- inadh 1200] sin, & ba maith *leis* beith ic frestal catha ann, uair ba daingen 1201] & bá díthoghlaidhe é. Slíabh **Apeinnin** ara cula, sliabh 1202] is airdi & is accairbhi do shleibhtibh in {MS H folio 391} domain. 1203] Cuan mara **Torrian** don leith tess don t-sliabh *sin*, & cuan 1204] mara **Adriatecda** don leith atuaidh, & inis and for muir ina 1205] h-ircomhair fothuaidh, & inis **Pisse** ina h-ircomair fódhes. 1206] Ocus srotha imdha ic siledh as isin muir cechtar do dá 1207] taebh .i. sruth **Medhúir** & sruth **Crustumium** & sruth **Sapis** 1208] & sruth **Isauir** & sruth **Sena** & sruth **Aufid** & sruth **Eridain** 1209] ac tebirsin asin *t-* slis tuaiscertach de. IS iat so na srotha 1210] teb*irsinn*it asin *t-* slis descertach de : sruth **Tibhir** & sruth 1211] **Rutuba** & sruth **Vultuirn** & sruth **Sairn** & sruth **Liris** & sruth 1212] **Sileir** a comfhocus **Salerna**, & sruth **Macra** i comfhocus **cathrach** 1213] **Lúna**, & intan ro soichter ar mullach in t-shleibhe sin 1214] atcíther bruighi na **Gallia** uile as, & dar lé nech is fáe thís 1215] atáit benda sleibhe **Elpa**, & ní raibhe fos isin doman sliabh 1216] ba faide inás, ar ro gabh ar tús o **Etail** co h-innsi **Sicil** for 1217] muir **Torrían**, co tainic ruadhbuinne in mara cechtardha tarsin 1218] m-bloigh medhónaigh de *co fil isin **Etail** indiu indarae cenn 1219] de*. Sliabh **Apennin** a ainm, & in cenn n-aill i n-inis **Sicil**, 1220] & sliabh **P*e*loir** a ainm. Ocus ba h-innill le **Poimp** beith a 1221] comhfocraibh in t-sleibhe sin, ac estecht re scélaib **Césair** & 1222] ic furnaidhi in catha. --- p.94 1223] **Césair** immorro ro lín bruth & ailgius imerta na n-arm 1224] a menmain & a aicnedh, & nir'bo fáilidh leis amal fuair cricha 1225] na h-**Etáile** re*a* aghaidh cen acfuing t-shloigh innti dó do 1226] frestal catha ar techt dá **ríghaibh** & da **taisec*h*aibh** esti ar 1227] a ingabháil-siumh féin, ar roba lainde leis accaidi do gabhail 1228] a l-los a lamha & tré todhail fhola inas tre sídh & tré caencomrac, 1229] & ro bo ferr leis doirsi & múir a **cathrach** do brisedh 1230] & do díanscaile*d* nás a leccan ar ais inntu. 1231] Lucht **cathrach** & caislén na h-**Etáile**, cér'bó cinnti léo, & 1232] cer'bo deimhin na gébhdais fria **Césair** intan do rachad ina 1233] n-dóchum, *arái* ro gabhsat acc daingniugud a múr & a*c* córugud 1234] a taibhledh & ic frestal in catha, & ni fhedadur ca comairle 1235] do gentais, ar do bí do mét gradha **Poimp** occo co nárb áil 1236] léo nech ele do ríghadh acht sé, ó do ratsat briathair fris, & 1237] búi do méd écla **Césair** orra nar*o* lamhsat cen a ríarugud. 1238] Ocus ní búi a samhail acht comtogbáil in mormara intan tecmus 1239] in gaeth andes dia saighidh, co m-búi aghaidh a h-anbhthine 1240] & dírim a tonn uile ar aen-conair lesin n-góeith *sin*, co 1241] tecaim in gaeth anair docum in mara cétna, co m- berend in anfine 1242] ina coimidecht féin & imbolgadh na cétgaeithi isna tonnaibh 1243] fós *arái*. Ba h- amhlaid sin do lucht na h-**Etaile**, ar ro bátar 1244] leithriata uile fri **Poimp** ar tus *cein* co táinic **Césair**, *&* cia 1245] tainic sin, ba h-é a n-dúthracht-sum *fos* cungnum lé **Poimp**. 1246] INtan iarum doríacht **Césair** lármedhón na h-**Etaile** co 1247] n-ilar a t-shloigh & a shochaide, cech uile fer ro ordaigh **Poimp** --- p.96 1248] a **ríghi** & a **toisighecht** *&* a cennus **cathrach** & caislén isinn 1249] **Etáil** ro fhagsat íat & ro teichset fo clithárdiamraibh in tíri 1250] ar omhun & ar ime*c*la **Césair**. Ocus ba díbh sin **Libon** **tuisech** 1251] na n-**Eutruscda** & **Termus** **taisech** na n-**Umbreta** & **Sill** 1252] mac **Sill** & **Varus** ó **dind** **Auximon** & **Lentulus** a **cathraig** na 1253] h-**Esculi** & **Scip** a **cathraig** **Lucerie**. 1254] Do rala ann **éntaisech** na dechaidh isin comblosc teichidh 1255] sin lé cách .i. **Dómit** **taisech** **cathrach** **Corpin**, & ní raibh isin 1256] **Etáil** **cathair** búdh daingne na budh doilghe do toghail inás .i. 1257] sruth mor re toebh & droichet tairis fá comair na **cathrach** 1258] imach. INtan itcon*n*aircc **Dómit** sluóghu **Cesair** ina n-drongaibh 1259] & ina n-dírmadhaibh ic ascnam ina dóchum tar magbrugaibh na 1260] h-**Etáile** *&* ro tencastair gristaitnem na n-arm n- aichtidi n-urnocht 1261] ós cennaibh in t-sléigh re lainnrighi & re saighnénaigh 1262] na gréine glanruithnighi ic taitnemh seoch imellbordaibh in 1263] talman, ro teclaim & ro thinóil sluoghu na **cathrach** leis do 1264] scannrad & do scailedh in droichit, & do gabháil na h-abhonn 1265] frisna h-echtrannu *iartain*, uair robo coscar ádhbul leis da 1266] fhuirghedh se **Césair** *cidh,* re h-edh énláe. 1267] Intan iarum ro thenc **Cesair** in comtriall sin ina aghaidh 1268] is ed atbert: ‘IS mor in docenélaighi do *g*níat lucht in tíre 1269] rinn,’ ar sé: ‘ni lór léo a **cathracha** & a caisléin do gabhail 1270] frind no co fileat ic tairmisc na sligeadh coitcindi umunn.’ 1271] Ocus ro fhaidh a **marcachu** roime iarsin do tarrachtain 1272] in droichit cen díscáiledh & ro fhaidh a traighthechu ina 1273] *n-* deghaidh amail is déne do fhétadar. Ro lacsat na **marcaigh** --- p.98 1274] a n-aradhna da n-echaibh oc díanascnam in mhuighi, & ní 1275] búi a samail acht amail tísad casairn*e*ach & slogh síne tarsin 1276] magh re déne & re tennesnaigh*i*, & re dlús & re forleth 1277] ro cingset docum in droichit. 1278] INtan iarum rancadar bord in t-srotha, ro laiset frais fuiligh 1279] fírgarbh do shleghaibh slemna slíptha slisgéra & do shaighdibh 1280] a fidhbacaibh rompu tar in sruth anunn, co*r'* tuitset i cennaibh 1281] & i cathbharraibh, i corpaib & i cathscíathaibh, i n-ochtaibh 1282] & i n-urbruinnibh a námhat, feibh is dlúite ro taitset braenghal 1283] fherthana forro, & bátar and co torracht **Césair** i cenn in 1284] droichit cucu, & nír' ansat ris eter ó do ríacht, acht ro teich 1285] **Dómit** cona muintir cor' dúnsat doirsi a **cathrach** da n- éis. 1286] Tainic **Césair** cona slóghaibh tar in sruth anunn, & ro 1287] gabhsat for toghail na **cathrach** fochétóir. Intan *iarum* 1288] rangadur lucht na toghla cusna múraibh medhonacha itcíat na 1289] doirsi ic á n-oslucud & slóigh in bhaile ina m-buidhnibh ina 1290] n-dóchum, & a **tigerna** féin **Dómit** i l-laim léo do **Cesair**, air is 1291] é {MS H folio 393} ro aslaigh forro frithbert ris & comérgi ina aghaidh. 1292] Deisidh iarum **Dómit** i fiadhnaisi **Cesair**, & ba ferr leis bas 1293] d'imbert air inás beith ina bethaidh, & is ed búi oc iarraid 1294] a marbhtha ar in **rígh**. ‘Nató’, ar **Cesair**, ‘acht beir buidhe 1295] do betha*d* frim-sa don cur-sa. Érigh im*sh*lan amail tangais, 1296] bess budh móide bás tairisi lé cach misi dot lecon-sa slán. 1297] Cidh edh bás láinn let athgn*i*omhugudh catha im cenn-sa arís, 1298] is tol dam-sa a denam duit. Do biur-sa mo breithir fírinne 1299] fris, madh tusa bus tren, nach cuinnéoch-sa comain in lóghaidh 1300] so fort arís.’ --- p.100 1301] Ro legead **Dómit** asa láim iarsin, & do gabh **Césair** in 1302] **cathair**, & ro bí inti in aidhchi sin. 1303] **Poimp Maighe**, immorro, ní fhidir sin **Domit** do gabhail, & 1304] is ed ba menmarc acco, foirithin sluoigh *do cur* ina dóchum 1305] 'arna márach, & ro gabh immorro for acallaim & for nertadh 1306] a slóigh docum in catha in aidhci sin, & is ed ro ráidh ríu, ro 1307] bo cóir doibh calma do dénam ina n-atharda féin fri **Frangcaib** 1308] & fri **Lochlannaib** & frisin m- brédaigh sloigh echtrann 1309] tarrustair i farrad **Césair**. Ocus itbert fos cor' córu doibh-sium 1310] maith do dénam inás do muinntir **Cesair**, ar is iat búi for 1311] fírinn*i*, & in lucht ele for góe, & *dano* rob ferr a **tigerna** 1312] ina **Césair**, & is mó do chonách fuair co n-icce sin. Ocus ro 1313] ráidh fós nar'bó adhbar médaighthi menman do **Césair** in 1314] **senadh** do fácbhail na **Rómha** leis, ar ní h-ar a omhan-sam 1315] ro fhacsat h-í, acht ar gradh a **tigerna** feín, & bá lainn léo a 1316] lonmhain cé bé conair do dechad rompu, ar ba maith a comain 1317] forra ac tidhlucud séd & mhain dóibh, & didu nír' 1318] fácaibh isin doman cinedh na tuc fo cánachus odá cricha 1319] in fhuardha atuaidh co **cathraigh** **Siene** fodes. Is inti sidhe 1320] nách cuir in grian nach foscadh cuirp fotuaidh na fódhes, 1321] acht a taispénad ós cleithi na **cathrach**. Ocus ro ráidh didu 1322] nár' fácaibh adhbar catha *do **Césair**, do ciniudhaib in domuin 1323] acht mini dernad cath* fri **Rómhánach** féin, amal do róine 1324] intan sin. 1325] Ro gab **Poimp** oc gresacht a muinteri fón samla sin. 1326] Na sloigh immorro, ni tucsat nach n-gair da forgell a n- débhairt, 1327] & ní ro métaigh nech díbh leisin aithesc ro ráidh, & --- p.102 1328] ní ro gellsat ris maith na saith do dénam, ar ro lín omhan 1329] & imecla **Césair** iat ré scélaib do cloistecht *nama S*. 1330] O ro airigh iarum **Poimp** a n-imecla *mor* sin for a shlóghaibh 1331] ro ath*ar*raigh **longphort** & tainig roime tar bruighibh na*n* 1332] **Apulda** cosin **cathraigh** dianadh ainm **Brundusium**. **Cathair** 1333] í sein ro cumdaighedh la **Teis** mac **Éig** maic **Neptúin**, ar 1334] taidhecht dó ó inis **Creit** 'ar marbad in Minádúir inti. Ocus 1335] is ann ro boi in **cathair** sin i n-imiul tuaiscertach na h-**Etáile** 1336] .i. rinn ger fil asind **Etáile** imach for in muir n-**Atriatecda**, 1337] & da benn cumga do thír isin rinn sin h- imach fós, & congbat 1338] bloigh moir don muir etarru. Slíabh cairrcidhe acarbh 1339] do cech leith dibh: inis clochach aimréidh ina n- ircomhair forsin 1340] muir airm i comraicit a cinn docum araile. Slighe cumang 1341] do longaibh etir in dana bernuidh sin & in innsi i crislach in 1342] mara moir imach. 1343] Ro gab **Poimp** sosadh & **longphort** icon **cathraigh** sin & a 1344] longa fora n-ancairib isin cuan ina fiadhnaisi, & is í comairle 1345] do róine annsin, ín mac ro bo sine da cloind .i. **Poimp Séx*tus*** & 1346] maith*i* a munteri do chur *uad* i n-airt*h*iur in domain do 1347] thinól a sloigh & a sochraid ina dócum do fhrestal *in* catha. Ocus 1348] tucad iarum a mac dá shaighidh, & ro raidh fris: ‘Dó duit, a maic,’ 1349] ar sé, ‘& tinóil mo sloígh im dóchum, & tabhair let na poipliu 1350] attrebhait im sruth n-**Eofrait** & im sruth **Nil**, & tabair let na 1351] **Cilecda** & lucht na h-**Éghepti**, & tabhair let poipliu na **Pointi** 1352] & na h-**Armeni** & tabhair let tuatha sléibhe **Rifi** & lucht na 1353] **Sceitia**, & cá dú da n-airemh,’ ar sé, ‘acht roithid do shaighthin 1354] cecha popail isin oirrthiur dá rucus buaidh & coscar & ar a 1355] fhuil smacht mo ríghi, & tair*s*et uile let um dócum.’ --- p.104 1356] Tucaid a mhair & a urrigh dano da saighidh, & atbert 1357] friu: ‘Dó d*u*ibh,’ ar se, ‘co h-inis **Eper** *&* í crichaib **Greg** & **Macidonda** 1358] & tinóilid a slóghu & a socraidi libh im dail-si céin 1359] bem a sidh & a n-uainges fria ré in gemhridh, ar dar lium-sa 1360] ní bía **Cesair** a comthriall cogaidh arís co h-aimsir t-shamraid & 1361] sosini.’ 1362] Ocus do rónsat iarum in drong *sin* amail ro forcongra*dh* 1363] forra. Ro scáilset & ro taithmhighset a longa cromcenna cocuasta 1364] ón traigh, & ro gabhsat for a sét mór muiridhe dochum 1365] na crích & na cennadhach co*sa*r' fhaeidit iat. 1366] **Cesair** immorro, ro gabh sin cricha & **cathracha** & caisléin 1367] na h-**Etáile** roime cech conair rainic, & rob urlum leis 1368] gabháil na **Romha** acht co roised dá saighidh, & ro bo 1369] lór do conách & do coscur la cech **righ** ele isin doman sin 1370] *Mad* **Césair** immorro, nír *bo* coscur leis ní da n-gebha da 1371] m-beith fordail na frithbert fris. 1372] IS aire sin iarum tainic fochétóir for lorg & for slicht 1373] **Poimp** dá dichur asin*d* **Etail**, ar cia tharrustair in tír uile 1374] ina urrlaim intan so ba crádh craidhe leis **Poimp** do beith 1375] a n-imell do h-imlibh na sa traigh da traghannaibh. Ocus 1376] nír'bó ail leis esrais eludha d'fhághbáil da longaibh docum in 1377] mara moir asin cuan cumang i rabadar, conidh h-í comairle 1378] forsa tarrla, clocha & cairrgi na sliabh comfogus do tarmimchur 1379] leis, & a cur uile isin m-bráighit cumaing bui eiter in cuan 1380] & in fairrgi mo*i*r, ar na faghbaidís longa **Poimp** cai na conair --- p.106 1381] éludha docum in mara. Ocus bá dímhain dítharbha*ch* in 1382] saethar sin cena, uair mar nách faicenn nech cleithe na uruachtur 1383] sleibhe **Erix** na sleibhe **Gauir** da sluicti i fúdomain 1384] mara **Íoin** nó mara **Eicc**, is amhlaid sin nach facthus & nach 1385] frith tarbha cloiche nó cairrgi dibh dar' laeiset muinter **Cesair** 1386] isin muir iarna m-bathadh uile i fúdomhain & i fírichtur inn 1387] aigeoin adhbhuil fírdomain ir' cuirit íad. 1388] O 'tcondairc **Cesair** in mórsaethar sin do dul do dímhain, 1389] is í comairle do roine, eocraind dermára na fidhbadh badar comnesa 1390] do do teclaim leis, & a cengal & a comacumal dá ceile, 1391] co n-derna droichet & clíatha dermhára díbh & rathanna romora 1392] tarsin *cuan* cétna, co ticdís na catha coirighthi ina reimim 1393] imtechta cen *an*adh cen tairisium ón bruach có araile de. 1394] Do róine fós túra trebhardaingne & airdgnima caelaigh & taibhledha 1395] imgona ós na rathannaibh sin fós ic frestal imairic 1396] imdibhraici díbh re foirnibh na long. Ocus ní búi samhail 1397] dona h-urtriallaibh sin acht in corugud do rónadh la **Xerxes**, 1398] la rígh in domain ó na h-**Asardaibh** fecht n-aill. 1399] Da ní nemgnáthacha do rónta leis*-s*in .i. a longa ic 1400] seóladh for tír & a **marcshlogh** oc imthecht for muir. Ocus is 1401] amlaid do rónadh na neithe & na gnímha mora sin leis .i. 1402] feoin & luthi uretroma do innell fó na longaibh co rabhadur ar 1403] fut shléibhe **Athoin**, & do rónadh clárdroichet comfuaighti for 1404] sin muir *leis*, óda inis **Seston** i crichaib **Eorpa** co h-inis 1405] **Abido** a n-airiur na h-**Asia**, co m-bitis a **marcslógh** ic imrum 1406] in mara forsin droichet sin. Ba h-amlaid sin iarum búi in 1407] droichet do rónadh la **Césair** intan sin. --- p.108 1408] Ó thairnic immorro in saethar sin leis ro fhaéi in aidhchi 1409] sin for brú in cuain. **Poimp** immorro, o 'tcondaic side in cuan 1410] do gabháil fair, ro gabh co snimach toirrsech ic a scrutain ina 1411] menmain cinnus do beradh a longa & a slóghu leis asin cuan 1412] cumang i rabhadur. *IS i iarum comairli ro cind* .i. na 1413] longa budh éolchu & budh daingne acco, & is mé do gnáthaighidís 1414] *muir* do chur a tus t-shligedh roime docum in droichit, & 1415] có n-dernadís slighidh dóibh féin & dona longaibh ele trit cen 1416] airiugud, cen forclúinsin do muintir **Césair**. 1417] O ro scáiledh in droichet, tainic deredh aidhchi fáe sin, & 1418] atracht **Poimp** & ro forcongair ar a muintir imtecht & a longa 1419] do téltogh léo asin cuan, co tai tostadhach taethenach, & cen 1420] seinm stuic & cen gáir comairc, & cen duine do labradh ré 1421] céle co ristis 'sa muir moir. 1422] Tancadur iarum docum na long, & ger*b*mór a saethar ic 1423] impódh a n-angcairedh, *& ic tocbail a seolcrand,*, & ic tarraing 1424] a téd a*c* cur a lestur ó tír, ní clos guth na gáir na 1425] gresacht uatha. Ocus ro gabh **Poimp** ic edarguidhe na n-déi 1426] n-adartha cur' léiccedh dó an **Étáil** do facbháil ó nar' leíccedh 1427] dó beith innti. Ocus atracht ascal mór & fodhord dermair isin 1428] muir iarsin, co clos fona crichaib comfoicsibh slisbualad & comtuairgnech 1429] na tonn tulgorm re slesaibh & re h-ochtaibh & re 1430] bruinnibh long luchtmur & libharn lebhargorm na **loingsi** lánmoire 1431] ic ascnam in mara. 1432] Tancadar lucht **cathrach** **Brunnuis** iarum & drechta móra --- p.110 1433] do míledhaibh **Cesair** faru docum in tragha lesin n-geóin sin. 1434] Ocus itcondcadar {MS H folio 396} a **cobhlach** uatha h-imach, & tancadar 1435] ar tír laim riu co rancadur braighid cumaing in cuain, & intan 1436] tancadar na longa a comfhocus do tír ac in braighid sin, ro 1437] shínset muinter **Césair** corrána iarnaidhi uatha forsin **loingis**, 1438] co ro fhastadair dá luing dibh, & ro marbhsat fochétoír foirenn 1439] na long sin, & ro tairngit na longa fein léo for tir. Ocus do dechaid 1440] dobhursoillsi na maidne muiche fáesin, & ba mór in 1441] fháilti le **Césair** a tarla dó annsin .i. forderga*d* for muintir 1442] **Poimp** i*n* cédfecht imárainic atturru, & ba mór a athméla leis 1443] a techt cen fis dó asin cumang i rabhadar. 1444] O do rala coir na gaeithe dochum in cobhlaig sin **Poimp** 1445] do ascnádar na bárca bronnfairsinga i craescrislach in mara 1446] moir, & ro gabsat lucht na **loingsi** for tencaisin na h-aibheisi 1447] eocharguirme & in ruadhbuinne robhurta & cnocthonn cithanf*thin*ech 1448] mara Ioin do cech aird umpu, acht **Poimp** a aenar, 1449] uair mad e side nír' toirnd a rosc ic féghadh na h-**Etáile** airet 1450] co facaidh cnoc da cnocaibh no sliab da sléibhtibh. 1451] O ro fholchait árdslébe na h-**Etáile** forsin **airdrí*g***, atrochair 1452] a shuantoirrthim codluta i l-lipting a luinge fair. Tárfás 1453] fís imeclach uathfásach dó annsin ina codlad .i. in **ardríghan** 1454] ro bo marbh uadha féin .i. **Iulia** **ingen** **Césair**, do érghi asa 1455] h-adhnucul ina fhíadhnaisi adar leis, & is ed asbert fris: ‘A grianbroghaibh 1456] ifirn tanac-sa dot agallaim-siu,’ ar sí, ‘& do fhaisnés 1457] scel duit.’ 1458] ‘Innis iarum,’ ar **Poimp**. 1459] ‘Is etromugud pían lé fuil i n-ifrinn uile,’ ar sí, ‘in cath 1460] cuiri-siu & **Cesair**, ar comroinnfit iarum in drem ro so uaibh-si --- p.112 1461] i n-ifrinn uile a piana ré fuil ann. Atáthur ac cur long 1462] & lestur a purt imurchuir srotha **Stix** .i. ic **Carón** i frestal 1463] in catha cetna, ar ní rainic a h-aencath riam dá fis comlín a 1464] ría uaibh-si don chur sa. Bá mor ámh do conách-sa, a **Poimp**,’ 1465] ar sí, ‘a cén fá **bancéile** misi duit, & ro prap tucais **mnai** ele 1466] im lepaidh-si. Is fó lem-sa sin cena, doigh ó cuirfither in 1467] cath *sa* do ragha-sa dum shaighidh- se & bemait cen deghail 1468] dogrés 'ársin.’ 1469] Lá sodhain diusces **Poimp** asa codlud, & ba h-adhuáth mór 1470] leis in fís itcondaic. Araisin do roine brígh m-beic di, & ní 1471] ro thairmísc ime in comtriall búi roimhe ina menmain. Ocus 1472] tainic fordorcha na h-aidhchi & diredh lái fáesin, & ro gabhsat 1473] cnaturbarca in **cobhlaigh** cuan & caladhport i crichaib na **Gregi**. 1474] **Cesair** immorro, o ro folaigh in muinchinn muiridhi in 1475] **cobhlach** air, & ó tarrustair a aenur isin **Etáil**, ro gabh ac 1476] gerán & ac acaíne móir ar a doilgi leis can slan a menman 1477] do tharrachtain for a naimdibh. Araísin ro leicc reithine ina 1478] aicned, & búi ac a túr & ac a scrúdan ca h-acfaing loin nó 1479] gébhadh dona slóghaibh imdha batar faris. Ocus ro fhaidh 1480] uadha túisech da túisechaib, & **Curio** *a* ainm, & **léghión** do 1481] míledaibh faris d'iarraid loin sair co h-inis **Sicil**, & tainic 1482] fein fa cosmailes sídha & caincomraic docum na **Rómha** 1483] remhe, & a dirmadha slóigh & socraide co deaith nemsnimach 1484] ina farradh, cen frestal airm na mergedh, & cen 1485] airmeirt debtha na imairic acco. Ocus ba h-omhan imecla --- p.114 1486] batar lucht **cathrach** & caislén na h-**Etáile** ic á fethemh, & 1487] nír'bó láinne leisium cena a n- gradh aicce inás a fuath & inás 1488] a oman orra amlaid sin. 1489] IS í *so* slige ro cinn **Césair** don **Roim**, do **cathraigh** **Angsúri** 1490] & seoch in fidh mór i m-búi **tempull** **Déain** i frithsét na 1491] slighed forsa tíaghar o **Roim** co h-**Alba Longa**. Ocus ro gabh 1492] iarsin ic fechsin na **Rómha** uadha do mullach cairrgi móire 1493] búi ós cinn na **cathrach**. Ba lainn lé **Césair** annsin, ar ní 1494] fhaca *som* h-í fria ré .x. m-bliadan roime. ‘IS olc ro fácsat do **maithi** tú, a **Romh**,’ 1495] ar se **Césair**; ‘ca **cathair** isin doman 1496] budh coir do cosnam intan na tibirthi cath icat cosnam- su. 1497] Bennacht for na déibh fodera nach iat do bidhbaid bunaidh 1498] tancadur dot cosnam frisin lucht ro fhácaibh tú amhlaid sin. 1499] Maith a n-dernaidh in toice frit, do muinter féin cugut dá n-eis.’ 1500] Tainic **Cesair** isin **cathraigh** 'arsin, & ro gabh omhun mor 1501] lucht na **Rómha** roimhe, uair dar léo do génadh cech olc ro 1502] fhétfad innti, & dar léo is tre smúitcéo díadh & tre corrthair 1503] lasrach no láefedh in **cathraigh** uile. Ocus ní h-edh sin do roine- sium 1504] cena, acht bá nairidhi leis na lé lucht na **Rómha** 1505] fein in bidgad ecla ro lín íat i fhiadhnaisi na cinedh n-echtrann 1506] bátar maille fris. 1507] Ro gabh **Cesair** fein in lá sin cech ceim cádhusach & 1508] gach gradh anórach búi isin **Roimh** uile, ótá ceim **dictatorachta** 1509] co **deochain** & ó **deocháin** co **decan**, ar do cuádar lucht na --- p.116 1510] ceimenn sin uile le **Poimp**, & nír' ordaigh-sium nech ele a 1511] ceim díbh sin acht sé féin. Ocus tainicc iarsin docum ind 1512] innimthighi a raibhi innmus na **Rómhánach**, & ro h- oslaiced 1513] leis h-é, & do radadh a uile innmhusa as tar sárugud **Metill**, 1514] **trebhonn** do **Romhánchaibh**. Ocus ba h-ádhbul a mét a tucad leó 1515] as annsin. Mór m-bliadan *remi* ro bás ic á tinól, mór do 1516] chuachaibh & *do* cornaibh & do copánaibh tucad as, mor do 1517] cloidhmibh & do cathbharraibh tucad as, *mor do sleghaibh nemi 1518] & do sciathaibh scellbolgachaibh*, mor do tinnidhibh **óir** 1519] deirg & d'**airget** & d'fhinndruine do radadh as, mor do cristall & 1520] do criadhumha & do legaibh lóghmura do radadh as. 1521] Cidh fil ann tra acht do radad asin innimthigh in lá sin 1522] le **Césair** aneoch d'innmus do bertsat na **Rómhánaig** ó **Anibhal** 1523] **Affracdha** & ó **Pilip** **Gregach** & ó **Pirr** ó **rí*g*** na **Eperdha**, & ó 1524] **Medhaibh** & ó **Persaibh**, & ó poplaibh na h-**Aisia** & ó inis **Créit** & 1525] a h-inis **Cipeir**. Ocus do rat **Cesair** in t-innmus sin uile i rathaibh 1526] **rígh** & i tidlaicibh & tuarustolaibh & alón slighedh dá amhsaibh 1527] & dá míledaibh {MS H folio 398} & do **maithibh** *a sluaigh aircena*. 1528] Tóchestul sluaigh **Poimp** annso sís. ---------------------------------------------- 1529] *IN n-airet tra bui **Cesair** ic gleod na caingean sin isin 1530] **Roim** ro teclammait & ro tinoilit* a sloigh & a sochraidi 1531] catha docum **Poimp** as cech crich & as cech **cathraigh** & as 1532] cech cennadhaigh isin doman forsa tarrustair a chain & a 1533] smacht & a forcongra & a recht **rígh**. Sochaide tra tainic isin 1534] tinól sin docum in **ardrígh** .i. **Poimp**. --- p.118 1535] Tancadar ann cinedha na **Gréigi** búi 'na comfocus fóchétoir. 1536] Tancadar ann atrebthaidi **Phocis** & **Ampisia**. 1537] Tancadar ann attrebthaidi **Cirra** & **Nisse**, da **cathraigh** 1538] **Sléibhi Parnais**. 1539] Tancadar ann cineda tíri **Boetie**. 1540] Tancadar ann aitrebthaidi srotha **Cepeis** & srotha **Dirce**. 1541] Tancadar ann cineda innsi **Pise**. 1542] Tancadar ann na cineda atrebait im sruth **Ailp**. 1543] Tancadar ann cineda na n-**A*r*cadecdha** & na **Tracinda**. 1544] Tancadar ann cineda na **Tresportecdha** & na **Dríopecdae**. 1545] *Tancadar ann aitrebthaidi **cathrach** **Sealla***. 1546] Tancadar *ann* milidh toghaidhe na h-**Athaene**. 1547] Tancadar ann fairni long a **cathraigh** **Salamina** a crich 1548] **Eghipte**. 1549] Tancadar ann cineda cétacha indsi **Créit**. 1550] Tancadar ann atrebthaidi innsi **Corthína**. 1551] Tancadar ann atrebthaidi **cathrach** **Oricon**. 1552] Tancadar ann cineda na n-**Atamdha** & na n-**Encolda**. 1553] Tancadar ann cineda indsi **Colcisi**. 1554] Tancadar ann atrebthaidi srotha **Absirt** & srotha **Pén**. 1555] Tancadar ann na **Tesálda** & na **Hémonda**. 1556] Tancadar ann cineda **Polloe** & **Conóe**. 1557] Tancadar ann atrebthaidi srotha **St*r*ímoin** & srotha **Peucen**. 1558] Tancadar ann cineda na h-**Idáile** & na h-**Arispe**. 1559] Tancadar ann cineda sléibhe **Pithane** & srotha **Mairs**. 1560] Tancadar ann cineda srotha **Pactolóin** & srotha **Herm** 1561] & gainem ordha uile fogabhur isin t-sruth sin. 1562] Tancadar ann cineda na **Frigia** & tíri na **Troe**. 1563] Tancadar ann cineda na **Siria** & srotha **Oroint**. --- p.120 1564] Tancadar ann atrebthaidi **cathrach** **Minnos** & **cathrach** 1565] **Damuisc**. 1566] Tancadar ann atrebthaidi indsi **Gaza** & indsi **Idim**. 1567] Tancadar ann na **Tirecda** & atrebthaidi **cathrach** **Sidóin**. 1568] Tancadar ann atrebthaidi **Penicie**, & is accu sidhe ro 1569] h-airicit litri artus. 1570] Tancadar ann atrebthaidi **cathrach** **Tairs** & sléibhe **Tauir**. 1571] Tancadar ann *cineda* na h-**Antuaighe** & **cathrach** **Ége**. 1572] Tancadar ann na **Silécdha**. 1573] Tancadar ann cineda airtheracha in domuin uile. 1574] Tancadar ann atrebthaidi na h-**Innia** & srotha **Gaing**. 1575] Tancadar ann popoil na m-**Braghmanda**. Is iat sin tíaghait 1576] da n-deóin féin isna tentibh da loscud in uair tic 1577] senórdhacht cucu. 1578] Tancadar ann atrebthaidi na **Capodóci** & na h-**Arméin*e***. 1579] Tancadar ann cineda callidi na **Coatrecdha**. 1580] Tancadar ann popail tiri **Arabie**. Ba machtnugud mór léo 1581] sin foscaigthe na crann do chur fó thuaid don gréin daigh 1582] is fodhes cuires acco-sam. 1583] Tancadar ann na h-**Oirestecdha** & na **Carmanda**. Ata da 1584] faide fodhes í*t*at-sen na faicet acht blogh becc don t-**shechtarré*t*** 1585] tre bithu. 1586] Tancadar ann na h-**Etiobgha** & atrebthaidi in tíri asa 1587] teb*r*enn sruth n-**Eoffraic** & sruth **Tigir** a h-entobur. 1588] Ní tancadar tra na **Partecdha** isin tinol sin, uair nír' 1589] míadh léo cungnam lá **Rómánacha**, o ro marbhsat in tres 1590] **taisech** is ferr do bí isin **Roim** .i. **Marcus Crasus**. 1591] Tancadar ann popuil na **Sceithia** & na **Lacdemoni**. --- p.122 1592] Tancadar ann cineda na n-**Ircanda** & na n-**Eniocecdha** & 1593] na **Sarmata**. 1594] {MS H folio 399} Tancadar ann atrebthaidi sléibhe **Rífi** & atrebthaidi 1595] srotha **Tanais** i coicrich **Eorpa** & **Aissia**. 1596] Tancadar ann lucht innsi na **Colach** & atrebthaidi srotha **Alis**. 1597] *Tancadar ann na cineda aitrebat ic na **Gaetlaighib Meotonda***. 1598] 1599] Tancadar ann na cineda atrebat i comfhocraibh coloman 1600] **Al*e*xandair *Moir*** i n-imell airtherach in domain. 1601] *Tancadar ann na **Sidonda** & cineda **Arimasbe***. 1602] Tancadar ann cineda na n-**�iret** & na **Marsagetecdha**. 1603] Tancadar ann cineda na n-**G*e*lonna** ón fhuarda atuaidh. 1604] Tancadar ann uile cinedhaigh na n-**Affracdha** *o poplibh na 1605] **Mureta** iar n-iarthur* co crichaibh na h-**Eghipte** iar n- airthiur. 1606] Cidh fil ann tra acht cidh *mór* do slóghaibh ro tinóiled la **Cir** 1607] mac **Dair** oc **ri*g*** na **Pers** do gabháil in domain léo, nó ic 1608] **Xerxes** oc **rí*g*** na n-**Asardha**, nó ic **Aghmemnón Mor** mac 1609] **Adir**, ic **rí*g*** **Grég**, oc techt do toghail **Trae**, nó ac cech **rí*g*** 1610] ele icár' tinóiledh *morsluag riam, ni ro tinoilead* in comlín 1611] sin do cinedhaibh in domain lé **rígh** ele díbh, & ní frith 1612] ic sen nó ic **senchai*d*** na ic columhain criadh ná a liubhur annálta 1613] in comhlín sin do cinedhaibh & do **ríghaib** do timorcon d'**énrí*g*** 1614] ac frestal éncatha riam, & ni raibhi i n-**énlongphort** isin domhan 1615] ríam in brechtardeliugud ro bui isin **longphort** sin **Poimp** do shaine 1616] gloir & gotha & gnímha, do shaini gnáthaighi & bés & berla, do shaine 1617] ergna & aigenta & inntlechta, do shaine cuma & céme & comairci & 1618] do shaine airm & erraidh & écoisc, do shaine athurrdha & crich & cenél. 1619] Bá mór in toice do **Poimp** in t-imad slóigh dí-airmithi 1620] sin d'fhaghbháil i cenn catha leis, & nír'bo lugha in toice do --- p.124 1621] **Césair** a fhaghbhail uile i n- éninadh for lár énmuighi na **Tesáile** 1622] dá clódh & do breith coscair díbh uile i n-énló inás budh écin 1623] dul do saighidh cecha cinedhaigh díbh ina crich n-dílis fein. 1624] Tóchestal slóigh **Poimp** co n-ice sin. 1625] Toghail **cathrach** na **Masilecdha** annso sís. -------------------------------------------------------- 1626] O ro siacht tra la **Césair** gleo*d* cecha lesa budh adhlaic 1627] dó isin **Roimh** amail fá lor leis, tuc a dírma sloigh leis 1628] asin **cathraigh** immach do tairmcéimniugud tar senbennaibh 1629] **sneachtaidhibh** **Sléibho Elpa** síar docum na h- **Espaine** cech nh-díruch. 1630] IS é adhbar imma n-dechaid in réim sin: da **urrigh** 1631] do muintir **Poimp** bádar ina h- urrlámhus, & dréchta dérmára 1632] d'óccaibh na **Rómhánach** ina fharradh: ***Petrin** & **Aiffrin** a n-anmann*, 1633] & is ed ba menmarc leis-sium a n-díchor asin 1634] **Espain** uile muna gialldais dó. 1635] Cech **cathair** & cech caislén seoch a ticedh ar fut na 1636] h-**Etáile** nó idhnaictís do-sum **geill** & eteri ar a omhan & ar a 1637] imecla, no co rainic **cathraigh** na **Masilecdha** i forbha & i n-imell 1638] i*n* tíri. Do **Grégaibh** do bunadh *lucht* na **cathrach** 1639] sin, **Poicis** ainm a **cathrach** cén do bátar isin **Gréic**, & ro 1640] toghladh in cathair sin forra, & do dechatar isin **Étáil** iarsin, 1641] co ro cumdaighedh **cathair** leo inti a n-imell in tíre for ur 1642] in mara, **Masilia** *a h-ainm*. 1643] Ro búi snaidm caradraidh atarru & **Poimp** {MS H folio 400} cona 1644] tréiccfedh nech a chéile díbh airet nó mairdís. Maith tra ro 1645] congbudh uatha sum in caradradh sin, uair cía rainic **Césair** --- p.126 1646] cona slóghaibh ina n-dócum ní ro lensat do mícomhull na *do* 1647] cédludh a ceneóil **Grecdha**, & ní moidi ro impódar ar **Poimp**. 1648] IS í comairle do rónsat *iarum,* **techta** do chur uatha docum 1649] **Cesair**, & gésca pailme do breith cuigi i comartha sídha, 1650] dá fhis in fetfaidís tré ceilg na tré caencomhrádh bruth a fheirgi 1651] & a aicenta do toirnem & a n- étlódh cen **giall** dó. 1652] Tancadur tra na **techta** sin co n-desedar for inchaibh **Césair**, 1653] & is ed ro ráidhset ris: ‘A **Césair**,’ ar siat,‘is ed fogébhthar 1654] in bhur lebhraibh airis*sen* & annálta fein lucht na 1655] **cathrach** so do coméirghi libh docum cecha cinedha eireochus 1656] inbhor n-aghaidh isin domhan; & is ed sin ro maidhsem 1657] dúinn cosaniu, & ní congnamh libh ac denam cocaidh inmedhónaigh 1658] atraibh féin.’ 1659] ‘Ar t' fhírinni riut-sa, na furáil tré écin orainne inní nár*o* 1660] gnáthaighebhair dúinn cosaníu, uair atá do lór slóigh acut 1661] inar n-écmais-ne, & nocha n-inann indtinn ata ocoinde *im*mon 1662] cath catharda & ac cinedhaibh *aili* in domain uile. *Ni 1663] bu sirsan on cena*, uair dámadh inand duthracht dúinn 1664] ní cuirfithe dogrés in cath cathordha.’ 1665] ‘IS í so ar toisc-ne cucut, mása sídh no caencomrac is 1666] toil let do dhénum, fácaibh do shlóigh ina **longphort** annso, & 1667] tair féin linne co n-derntur do frestal & do frithólum acoinne; 1668] & intan do ragha **Poimp** ticfa chucaind fon innus cétna, & léicc 1669] in **cathraigh** ina h-istudh coitchenn atraibh fon samhla sin.’ --- p.128 1670] ‘Más é airrdercugud fil*l*et tocht a crichaib **Espaine**, ní 1671] h-ardaigh dáine mar sinne is cubaidh duit do slóighedh do tairmesc. 1672] Ni h-**ór** na h-**airget** na h-innmus ata acoinn-e annso, & 1673] ní soraidh dúinn féin imairic *catha* do gnim. Ocus is misti 1674] dontí leis a ragham i cenn catha, uair budh air bus ráen da 1675] m-bem-ne maille fris, & ní fhuil maith isin domhan acoind acht 1676] comull caradraidh amáin.’ 1677] ‘Aráe sin, mas ed is cinnti let-sa ar n- gabháil-ne ar écin, & 1678] dul for ar múraibh, & doirsi ar **cathrach** do brisedh, is nempoindighi 1679] deit a triall, uair cía do loiscthi ar tighi foraind-e, 1680] & cía ro soisedh dún beith ic sugud na criadh & ic ól ar fhola 1681] féin lé tart & lé h- ítai*d*, & ic tomhailt ar cloinde & ar m-**bancéile** 1682] lé gorta, is tuscu ro fhaemomais-ne sin inás do ficfámais 1683] tar in m-breithir do rat-sum re **Poimp**, & do bermais **gialla** 1684] ar écin duit.’ 1685] Ocus ro érigh ruithengris ádhbul & ruamnadh *romór* a n-gnúis 1686] & a n-aigid **Césair** d'fhiuchudh na feirgi fírgairbhi {MS H folio 401} atracht 1687] ina mhenmain don aithesc sin ro ráidhset na **Masilecda** fris. 1688] IS ed isbert iarum:‘Is dimain dona deóradhaibh **Grecdha**,’ 1689] ar sé, ‘inní do beir bré*i*c umpo, ar cía beith tinndeithnes orum-sa 1690] docum na h-**Espaine** ní h-uatha sumh rachad no co toghlur 1691] a **cathair** forra. IS coir dáibh-si *chena*, a degmuinter,’ ar sé 1692] **Césair** ré sloghaibh, ‘deghmenma do denamh don turchairthe 1693] catha so do rat for conach féin ar sligid díbh. Uair amail 1694] tostas & taethmaighes a h-aenur in gáeth gailbhech mona 1695] fhaghbha friththairisem fría, & amail téid bruth na tente --- p.130 1696] romór ar cúl mina fhaghbhuid ní cnaighid nó loiscid, is fon 1697] samla, sin cena téid gal *&* gaisced na laech & na lath n-gaile 1698] ré lár mina fhaghbhuid naimdiu nó bidhbhadhu do frith*t*airisiumh 1699] friu i ré catha nó imairic.’ 1700] ‘Ro bo éidigh dam-sa,’ ar sé,‘inni aderaid rium do dénam, mo 1701] shlóigh d'fácbháil & techt am aenur ina **cathraigh**, & inní ara táit 1702] inggabhail is ed do gebhait .i. cath. Do bert-sa mo breithir *rígh* fris 1703] na dedhelum don cur-sa com*b*a derbh & com*b*á demhin léo nach 1704] fuili n-énaimsir *f*rium-sa rí na **taisech** is ferr conách catha ina mé.’ 1705] Tancadar na **techta** *da tigh* lesin athesc sin. **Césair** 1706] immorro ro impó side a slóghu don t- sét sliged ar a rabhadur, & do 1707] taet cum **cathrach** na **Masilecdha**. Cidh íat son didu, nír'som 1708] omhnach imeclach, & nír'sam cennais cairdemhail, & nír'som mín 1709] muinterdha in imbeirt do rónsat ic frestul na slógh. Nir'bó frestal 1710] carat for carait, nó muinteri for tigerna sin, acht frestal námhat 1711] for námhait & bidhbad for bidhbadaibh in frestal & in frithólum 1712] do bertsat forra. Ro dúnait & ro dlúthdaingnighit doirsi na **cathrach** 1713] leó do sonnaibh & do sabh*th*aibh, do genntibh & do glasaibh 1714] & do thédaibh & réfedhaibh & re slabradhaibh, cona raibhe 1715] isin múr uile inadh budh daingne ná budh díthoghlaidhi inás. 1716] Ro línaid acco a n-istudha debhtha & a tuir trebhurdaingne 1717] do laighnibh lethanglasa*ibh* & do sleghaibh slinngeraibh & do 1718] shaighdibh finna forórdha & do corránaibh áithibh iarnaidhibh 1719] & do clochaib tulamais & do chairrgibh cenngarbha. 1720] Atracht a n-glasláith & a n-aes óccbhaidh 'na n-drongaibh 1721] & 'na n-dírmadhaibh for taibhledhaibh an bhaile, co n-dernsat --- p.132 1722] fál catha & coroin a dlúith díthoghlaidhi díbh, uillind fria 1723] uillind & dóid fria doíd & gualaind fria gualaind *im*mórtimcell 1724] in múir. Ocus ro tocbad scellbolg do scíathaib órcobhra*d*chaibh 1725] áille forra co m-benadh bile in scéith fria araile dibh ina n-imtachmung, 1726] cor'ba lór d'áibhnes a thaidh*bred* intan sin beith 1727] ac á féchain re h-áengile in mhúir {MS H folio 402} aelta iar n-íchtur 1728] & lé h-ilbrectradh n-dath n- éxamail na cathsciath cumdachta iar 1729] medhón, & le ruidhedh gnúissi na míled & le taidligh na 1730] cathbarr ós biledhaibh na scíath iar n- uachtur. 1731] O 'tcondai*r*c **Césair** íat fón n-innell sin, *is ed* do róine, 1732] sosadh & **longphort** do gabháil i tulaigh aird dobí i comfhocus 1733] don baile, & fosudhmagh comlán in*a* mullach uile, & tulach 1734] ele ba comard riasin issin leith ba nesa dóibh don **cathraigh**. 1735] Ocus is ed ba menmarc le **Cesair**, comlínadh criadh & fót do 1736] tabhairt iter in da tulaig sin co roistís a shloigh leis isin **cathraigh** 1737] tar*a* múraibh anund. Arái ní h-edh sin do roine, acht ó 1738] tairnic *leis* ordugud a **longphuirt**, & ó ro toccbaid a pupla 1739] & do rónadh botha leis na slóghaibh do rónta clais dermair leis 1740] í n-imthachmung na **cathrach** don leith ó tír *dí* cor' gabh in 1741] clais sin ó imell an **longphuirt** co caladh in mara sís, & ro 1742] léiccedh tobair & fhuarána & srotha fíruisci in muighi uile 1743] isin clasaigh *sin* leis, co snigdis *uile* seoch in **cathraigh** isin 1744] muir co na fagh*bai*dis lucht na **cathrach** díl a tarta no a n- íta*d* 1745] d'uisci, & cidh teichedh do thísadh fútha cona fédfadis 1746] techt conair ele acht a cenn in **longphuirt**. Ocus do rónta da 1747] dúncladh dímóra leis ré dá taebh na clasach on **longport** co 1748] muir. Ocus ro tócbuid tuir & cnuic debhtha aige do cria*i*dh --- p.134 1749] & d'fódaibh ós airenach na cladh sin co m-bidís na slóigh ic 1750] glíadh & ic imdíbhrucud díbh for lucht na **cathrach**. 1751] Cinco dernadais na **Masilecdha** do maith ríamh acht saethur 1752] a commór sin d'furáilemh ar muintir **Césair** ba lór do tócbhail 1753] a clú & a n-oirdercais *co bruinni m-brata*, uair ní 1754] raibhe imfuirech ic lucht éncathrach isin **Etail** uile im gialladh 1755] do **Césair** acht occo a n- aenur. 1756] IS í airmeirt ar a tarla **Cesair**, lúthech catha do dénam 1757] aigi do díscailedh na múr & do dul ar in **cathraigh** ass. Ros-faidh 1758] iarum a slóghu fóna fedhaibh & fona cailltibh bádar i 1759] comfoicsi dóibh do buain adhbair na lúthighi catha *sin* do 1760] caelach & do clárach & do sonnaibh *& do sabtaibh* & do 1761] shailghibh. Ocus ro trascradh na caillti léo, & ro cuir*it* a n-eocrainn 1762] dermára for lár, & ro tarrngid & ro tairbhirid for righthibh 1763] laech & for guaillibh míledh & a nertaibh damh & assan 1764] docum in **longphuirt**. 1765] Ocus nír'bó lór lé **Césair** fós a tucsat léo, & tarrustair 1766] fidhnemhedh dlúith dorcha i farrad in **longphuirt** ina fhiadhnaisi, 1767] & ní lamhadh nech a tadhall, na crann da crandaibh 1768] do buain, fábithin ba fidhnemhedh coisrectha dona déibh 1769] adhurtha o thus in domain h-é, & ba h- ádhbhul a adhuath & a 1770] urgráin. Dath fola doendai for cech n-aen crann ann. Ní 1771] lamhadh én na h-ethaid a aidi na adhbha do dénam i 1772] m-barr crainn da crannaibh. Ní loisced tene íat, & ní trascradh 1773] gaeth. Draigi & nathracha & ainmidhi{MS H folio 403} 1774] neime in cech aird & in cech airchind de. --- p.136 1775] Ro forcongair **Césair** for a muintir in fidhneimedh sin do 1776] buain, uair bá gar focus dóibh é, acht cena nír' lamhsat na 1777] slóigh dul dá buain, fá dáighin do sháilsat cech béim do beradh 1778] cech fer díbh docum in crainn com*b*ad *i*na ballaib fein do 1779] tecémhadh. 1780] O 'tcondai*r*c **Césair** a n-ecla mór sin for a slóugh, ro 1781] gabh féin tuaigh móir ina láimh, & ro gabh for esargain na 1782] n-darach ba h-airdi leis itcondai*r*c isin fidhnemhedh sin, & ní 1783] ro scar ría co ro chuir ina loighi for lár, & atbert iarsin: 1784] ‘Scuchaidh fón caill, a óccu,’ ar sé: ‘leicet *aithber* na dei form-sa 1785] minab toil léo a buain.’ 1786] La sodhain atrachtadar uile lé forcongra in **ardrígh**, & ní 1787] dechaid omhan na n-dei chena díbh, acht ba mó ecla **Cesair** 1788] forra, & is lugha ro lamhsat fuirech a breithre, & ro cúiredh 1789] léo in fidhnemhedh do lathair fochétoir. Ba h-é dlús & tighi 1790] ro tuitset na crainn co tairisedh in crann i n-airdi 'arna buain 1791] dá bun ar dlús & ar imad na crann ele do cech aird futha. 1792] Ba maith leis na **Maisilecdha** in gnim sin do denam 1793] lé **Césair**, uair dar léo no aithfidis na dei acétóir ar **Césair** 1794] denam in gnima sin, acht ní raibhi a snim sin *fair-sium*, acht 1795] co roisedh leis in ni fó dard láimh do denam. 1796] Ro tinóiledh ina docum féin & óccdaim & assain na 1797] crich comfhocus, co ro cumscaigthi in lúithech catha sin ón 1798] **longphort** docum na **cathrach**, ar ní ro cuimgedh a dénam í 1799] comfhocus don **cathraigh**. 1800] Ó thairnic leis teclaim & tinól na n-adhbar sin uile, tucad 1801] **propretóir** da muintir 'na dócum, **Decius Brútus** a ainm, & --- p.138 1802] ro muin & ro tecaisc dó amail do génadh in lúithech catha, & 1803] ro forcongair fair-sem ic imshuidi na **cathrach**& in dá míled 1804] & tri catha déc .i. .x. cét ar .xx. cét in cech cath & ceithri 1805] **léghióin** do slóghaibh imaille fris, & cen dedhail ria noco ná 1806] fácbadh cloch ar cloich inti. Ocus téit féin ré toisc & re túrus 1807] a crichaib na h-**Espáine** cona sloghaibh leis, ar nír' míadh leis 1808] lucht **aencathrach** isin domhan do toirmesc a sluaigid ime. 1809] Ocus dorónadh iarum in lúithech catha sin do cumdach 1810] ac **Brútus**, amail ro ordaigh **Cesair**, & ró timairgid a roibhi 1811] do rothaibh & do fénaibh acco a n- éninadh, & ro coraighid 1812] cláraigh & sailghi & eochrainn dermára ina srethaibh comarda 1813] forra anuas, & ro cumdaiged duma *dí*mor do chriaidh & do 1814] fódaibh forra sin fós, & gnímh cláraigh & caelaigh do cech leth 1815] imme na ro scailedh & na ro scan*d*radh ní ó céile dhe. 1816] Senistri imdha & doirsi debhtha fair. Inadh infhoilighthi ann 1817] fein ina medhón dona h-asanaibh & dona h-óccdamaibh no beitis 1818] ic fogluasacht na fén & na lúthighi catha batar fae, & dona 1819] míledaibh no betis {MS H folio 404} acá n-gressecht. Ocus ro cumdaighset 1820] fós dá thor trebhurdaingne ósin dumha móir sin d'fhoidibh do 1821] imscainnir estib tarcenn in luchta nó bétis íar n-íchtur ann. 1822] O 'tcondaic iarum **Brutus** ar tairsin in t-shaethair sin ro 1823] línadh & ro h-eagra*dh* é do glére laech & d'óccaibh fon armgaisced, 1824] & ro h-innledh a h-assain & a h- occdaim do tarraing 1825] *& d'fogluassacht* *n*a fén & na lúthighe batar fóe, & tucaid 1826] lucht a n-gresechta *i*na farrad, & ro greissit uile iarum i n-énshíst 1827] & i n-én*fh*ábhall. --- p.140 1828] Lá sodhain trá do berar fogluasacht fírcalma & urrach allmarda 1829] écíallaidhe, & borbtharruing brathamail forsin lúithigh 1830] catha léo óda imellbord in **longphuirt** co *com*focus múir na 1831] **cathrach**. 1832] O 'tcondcatar na **Masilecdha** intshamail tulcha dermaire ic 1833] faelsnam tarsin faithche dá saighidh, & o 'tcualadar ruamghail 1834] na roth & dresernach na clíath & toranngair na clár 1835] oc á cumscugad, *&* fothrom na fén ica foghluasacht, & allgotha 1836] na n-anradh, & flescbemnech na slat & na n-echlasc i lámhaibh 1837] na laech ic a n-díanbrostugud & oc gresecht laighiudh na 1838] n-dam & na n-ech & na n-assán, & o 'tcualatar didu sétfedhaigh 1839] & analf*ad*aigh na n- anmann*a* n-inndlighthech & comtuarcain 1840] a cos fria fosadhclár na faithche icc ascnam ina n-dóchum, ro 1841] gabh crith *&* omhun & imecla íat. Indar-leo fá **talamcumscugud** 1842] coitchenn tainic i fótaib & i fidhisibh in talman 1843] uile. Bá machtnugud & ba h-ingnad mór léo cen múr na 1844] **cathrach** do trascairt co lár leis. 1845] Do ríacht immorro in lúithech catha sin i cenn na faithche 1846] & ní r*o* gabhadh rís nocor' suidigedh *é* slis re slis ré múraibh in 1847] bhaile. *Bui d'imarcraidh airdi ann seach na muruibh*, co 1848] m-*b*á sís nó thuitidis na h-airm os cinn in lochta no bídís ar 1849] na h-inadhaibh ba h-airdi ná céile ar taibhliudh in baile. 1850] Ro cathaigh*set* tra muinter **Cesair** & na **Masilecdha** co ferdha 1851] sétrech iarsin, acht cena ba sonairti dibrucudh muinteri na 1852] **Masilecdha** inás díbhrucudh muinteri **Cesair**, ar badur fortamhlaigthi 1853] & ba cobhsaidhi na h-inadha debhtha i rabhadar, 1854] & didu batar a trelmha diubhraicthi urlumha occo d'imarcraidh 1855] fós. IN lethgóe no laitea asin trelamh díbh sin do ní*d* sligid 1856] dé fén tresin cathcléith arm no bidh ar inchaibh muintiri --- p.142 1857] **Cesair**. Nó mairedh a nert urchuir ann ar tolladh dheissi nó 1858] trír díbh. In cloch nó in carracc tulamais no laitea asin trelum 1859] díbh sin do múiredh triar no ceathrar roimpi feibh tísadh 1860] carracc dérmhair do mullach mórshléibhe do níth cuarcumaisc iter 1861] fheóil & cnaim do cech corp cusa roisedh. 1862] Ó 'tcondcatar muinter **Césair** na fres*t*laidis lucht na **cathrach** 1863] a n-diubhrucud, do chuatar a ruadhbolgánaibh a slegh 1864] remur rodírech & i n-urdornaib a cloidhem, & ro scuchsat i 1865] comfhocus dóibh. IS amhlaidh tancatar, & coróin dlúith da 1866] scíathaibh ina timchell, & cathclíath dá n-gaeibh ós a cennaibh, 1867] & cách díb og díden araile, & inni occá m-bíadh in scíath ic 1868] diden in neich oc ná bídh. Do cuatar for dimain trelmha 1869] díbraicthi lochta na **cathrach** ann sin, {MS H folio 405} ar ní bendais 1870] na h-urchuir re muintir **Cesair** iter, acht is tara n-eisi do 1871] tuitidis ara n-imfhoicsi do lucht na debhtha. 1872] Ro scuirset *na **Maisilecdai*** iarum da trelmaib dibraicthi, 1873] & ro gabhsat for frestal a namhat do clochaib tulamais & do 1874] laighnibh lethanghlasa & dá n-doidibh & dá righthibh féin. Acht 1875] cena bá brigh bhecc le muintir **Césair** sin, ar ro scarsat 1876] nerta na trelumh *f*resna h- urchuraibh, & ro scenndis na clocha 1877] & na h-airm do cennattaibh na lúirech & do tulaibh na sciath 1878] & do círaibh na cathbharr & do taibhledhaibh in luithigh 1879] catha & dona cathclíathaib slegh, feibh ro scenndís cetha 1880] cloichshnechta do gnimaibh cloch no do cumdaighibh cláraigh. 1881] Do ratsat araill do muintir **Césair** cliatha caelaigh mora 1882] ós a cennaibh & scratha fót tairsibh anechtair, & ro gabhsat 1883] for toghail in múir do réithibh toghla & do sleghaibh íarnaidhibh. --- p.144 1884] Ocus ro h-adh*an*nadh bruth & brígh i cridib na **Masilecdha** desin, 1885] & bá báigh **brathar** tairisidh do rónsat in-aigid a m- bidhbad. 1886] Atraghat a n-oenur fecht ina*n* dóchum. scailtír & combruiter 1887] na *cath*cliátha sin léo do beraibh iarnaidhib & do tenntibh 1888] lethloisc*th*ibh & do molaibh carracc n-dermair, co cuiredh ár 1889] na laechraidi batar futhu. 1890] Scíthaightir lámha muinteri **Cesair** iarsin, & scuirid *a 1891] cliatha* catha dermára díbh, & téid a saethar i mudhu. Ocus 1892] facbhaid in **cathraigh** & imtighid co dubhach dobrónach docum 1893] a **longphuirt**. Cér'ba lór do maith lé lucht na **cathrach** fortus 1894] dídin a **cathrach** & comhéd a múr, araisin, ó 'tcondcatar 1895] in sluagh ele ic fácbhail in ina*i*dh catha & oc saighidh a **longphuirt**, 1896] tancadar fochétóir asin **cathraigh** amach, & tucsat 1897] athennedha tenedh & lócharnda lasamhna léo, & ro adhainset 1898] tinidh in cech aird & in cech airchind don lúithigh catha, 1899] co n-derna*dh* aenbréo tenedh *de* iter clárach & caelach & 1900] cloich, & conár'bó airdi a dethach inass a lasair. Ocus ro 1901] scuapadh dono lé h-athaigh na gaéithe in lasair sin fa **longphort** 1902] muintiri **Cesair**, cor*o* loisced blogh mor de, & ro impódar 1903] na **Masilecdha** co subhach somenmach docum a **cathrach**, 1904] & ba sámh a codladh in*n* aidhchi sin. 1905] Tallsat muinter **Césair** a céill annsin do conach catha 1906] tíre, & is í comairle do rónsat, a toicthi mara do innsaigid & do 1907] taiscéladh dá fhis in budh ferr a conách catha long. Ro fornit 1908] iarum co dian tinnesnach a longa léo do tarrachtain do 1909] leth én muir do toghail na **cathrach**. Ní snimach tra ro --- p.146 1910] h-ordaighedh cuma na long sin. Ni denta delbha na rinnighecht 1911] forra. Ni deligthe acht a rusclána ria fidradh, & ní 1912] búi decair na deliugud etarru & crainn na caille acht cromadh 1913] {MS H folio 406} ar a cláraibh sin namá, & ba lor le muintir **Cesair** 1914] sin acht co m-bedis cobhsaidhi re cathugud estib. 1915] O tairnicc cumdach in **cobhlaigh** romóir sin leó, ro léigit 1916] a longa occo le trethan srotha **Rodain** docum in mara moir, 1917] cor' gabsat port isin cuan i fiadhnuisi na **cathrach** in aidchi sin. 1918] Cíar biat occbaid na **Masilecdha** immorro, in aidhchi 1919] sin, nir'bó tost dóibh, ar ro scibait a núalonga léo & ro trebhurdaingnighid 1920] a senlonga, & ro fornit & ro forlínaid íat do 1921] gléire gasraidh in bhaile, eter shen & ócc, co rabhatar co furnaithi 1922] urlama isin port cétna. 1923] O tai*r*nic dobhurshoillsi na maidne muiche 'arna márach, & 1924] o 'tcondcatar dellraid & saighnénraid na gréne glansoillsi 'na 1925] ruithnibh bristechaibh re mórtonnaibh in mhara, & ó ro chuatar 1926] cith-anfhethna na h-aidhchi for cul co tarrla in muir ina clár 1927] comréidh taethéglidhi for cinn in catha, atrachtadur milid 1928] mercalma mertrena & foirne forníata in **cobhlaig** cechtardha, 1929] & ro gabhsat for uracrad na long luchtmur & na m-barc 1930] m-bronnfhairsing & na libhurn leburgorm o fhochraibh in tíre. 1931] Ocus desidar ina suidhe ar sesaibh na long, & tucsat smachtbann 1932] imruma forra for *cna*turbárcaibh in **cobhlaig** asna --- p.148 1933] cuanaibh amach, co clos fóna crichaib comfhoicsibh tarmghal na 1934] lestur lánádhbul & escal in mórmara oc a trentuargain do basaibh 1935] na ruádhrámha i r-righthibh na laech, co rabhatar na 1936] longa lánmora ar crithnugud & ar combocadh, iter tairrngi & 1937] clárach, otá a m-bruinne co h-errais. 1938] Ro córaigset muinter **Césair** a **cobhlach** ar t*a*idhecht asin 1939] cuan immach. Tucsat a libherna & a minlonga i medhón a 1940] **cobhlaigh**, & tucsat na longa bá mó occo & ara rabhadur tri 1941] sretha no ceithri sretha no cóic sretha do rámhaibh ina timcull 1942] amuich & amach, i leith risin muir moir & re cnes in catha. 1943] IN **taisech** toghaidhi ro búi occo .i. **Brutus**, is ann ro 1944] ordaigh a luing *fén* i n- airenuch in **cobhlaig** re h-ucht a 1945] bidhbad. Ba h-ádhbhul méd na luingi sin, airdi h-í naid 1946] longa in **cobhlaig** uile: tuir móra & iduis debhtha uossa. Sé 1947] sretha do rámhaib uirre, mór & adhbul a fat ón t-sreith uachtaraigh 1948] díbh co muir. 1949] O ro comhfhoicsigh dona **cobhlaighibh** arsin co ná bí *acht* 1950] énbhaing imramha etorra, ro gabhsat mílid & laithghaile in 1951] **cobhlaig** cechtardha ar gresecht & ar nertadh a slóigh co 1952] m-beidis co ferdha *seitrec* i n-aghaidh a namat. 1953] Tucsat gaire móra ós aird la sodhain. Cíar bh*ó* adhbhul 1954] síatghal inn imramha & comthairmnech na ráma ní clos 1955] ní díbh lé méd in uaill aerdha atracht uaistibh ann. Tucad 1956] in spaing sin tra co díchra dúthrachtach léo, & ní r*ó* 1957] ansat di cor' tolgsat in **cobhlach** i slis araili. Búi do treisi --- p.150 1958] {MS H folio 407} ro comtuairgset co r*ó*cuirset na longa fora cúla dorísi 1959] co rancadur a m-bruinnedha i n-inadhaibh a n-errais. 1960] IS annsin iarum atrachtadar na forne dona sesaibh & ro 1961] tharlaicset saithe bodhbha & cetha nemhe etarru do shaighdibh 1962] a fidhbhacaibh & do beraibh biraigthe & do laighnibh lethanlebraibh, 1963] coná facus *in t-aer seachu cein badar os aird & conna 1964] faccas* in mhuir trithu o ro thuitset isin n- edarfolum búi 1965] iter in dá **cobhlach**. 1966] Tucad bann ele arna **cobhlaigibh** *co n- dechadar* araill 1967] dona longaibh cechtardhaibh imásech araile. Do róine cuarcumuisc 1968] don muir & combuaidhred futhu. Na tonna no cuirtis 1969] longa muinteri **Cesair** dibh no impaitis fochétoir ó longaibh 1970] na **Masilecdha**, coná bí samhail in mhara fúthu acht 1971] intan tecaim in lán mara ac diraim 'na ruadhbuinne robhurta 1972] i n-aigid na gaeithe. Acht atá ní chena, bá soirthiu 1973] dona **Masilecdhaib** cur in catha annsin inás do muintir **Césair**, 1974] ar robtur athlumha étroma a longa, & bá soirbh a stiúradh 1975] & a n-dírugud & a n- impódh, & ba sodhaing saighidh 1976] & inggabháil námhat *estib*. Longa muinteri **Cesair** *immorro* 1977] bátar troma, úra, inmalla iat sén, & nirb' urusa a n-dírugud 1978] inás a n-impódh, acht chena nír' cobhsaidhi cathugud 1979] ar tír na estibh . 1980] O 'tcondai*r*c in **taisech** toghaidhi .i . **Brutus** *in n-abairt 1981] sin fora m-batar* longa na **Masilecdha** cuigi & uadh, ro gabh 1982] for acallaim a stiurasmainn, & ro ráidh ris slis a luingi do 1983] córugud re bruinnedhaibh long na **Masilecdha**, & do róine in --- p.152 1984] stiurasmann amhlaid sin, & ro coirighedh na longa fá comnesa 1985] dóibh in innus cétna. Na longa do roichedh cuigi iarsin 1986] ní h-uatha no impodh, acht nó fostaighthi leó-sum do corránaibh 1987] íarnaidhibh, & nó cengaltai do shlabhradaibh slemonríghnibh. 1988] Ocus ro dluthaighidh in cathugud íarsin, & ro foilghid *in t-edarfasach 1989] bui don muir eter na da **coblach*** & ro congbhaid 1990] & ro comfuaighid longa in **cobhlaig** cechtardha slis re 1991] slis & bord fria bord, conar'bo comfoicsi don fhir díbh a comguaillidhi 1992] imruma féin inás a bidhbaid don leith anaill. Ocus 1993] ní r*o* fhoghainset a n- urchair náit a n-díbraicthi dóibh ó h-oin 1994] anunn. Ro cumascit na lámha leo, & ro claechlait na bémenna, 1995] & ro tuairgid na cathbhairr, & ro cuadur for imbeirt 1996] a scíath *&* for taithb*ém*endaib a cloidhem, & ro gabhsat co 1997] sesmhach sírthairbhertach oc frestal & oc frithailemh brathbémenn 1998] a m-bidhbad tar imellbordaibh na long. 1999] Atorcradar sochaidi dibh annsin i cessaibh & i crólighibh 2000] & i crislaighibh a long fein, & ro shnighdis srebha & sruthána 2001] na fola flannrúaidhi a corpaibh na curadh & a h-innibh na 2002] colg n-*d*ét, co m- bídis 'na caebaibh rothiugh*a* & 'na n-uanfadhaibh 2003] cró for barr-u*a*chtair na tonn mór mara. Ocus 2004] ro imdhaigh in t-ár iarum & itrochradar na colla díchennta 2005] iter na longaibh isin muir, conach cuimgidis na slabhrad*a* 2006] iarnaidhi a n-acomhal ré dlús & re h-imat {MS H folio 408} na corp 2007] cirrthe & na colann croderg etarru. Ocus no thuitidis na láich 2008] lethmharbh*a* isin muir, co m- bídis araile díbh ac ól a fola féin 2009] maille is in serbshaile in glasmara, & no bidis araill ele for a 2010] n-anfadh & for a n-imbádhudh co fagh*bai*dis a n-oidedha --- p.154 2011] le sesaibh & le cláraibh na long lánbristi oc ráen & ac rotuitim 2012] forra anúas. Ní téighedh béim na h-urchur for dimáin 2013] no imraill isin gliaidh sin cen cnes curadh do chirrbhadh nó 2014] cen clár luinge do ledradh, & a tecmadh isin muir díbh is i 2015] corpaib laech do tairistis. 2016] IS annsin ro láa curudha & latha gaile in **cobhlaig** cechtarda 2017] for tocbháil a fedhma catha & for imdúgud gnim n-gaiscid 2018] for na slóghaibh. IS annsin ro indsaighsat dá luing do 2019] longaibh na **Masilecdha** cur' íadhsat in luing **ócláigh** do 2020] muintir **Césair**, **Tághus** a ainm, & ro roinn **Tághus** foirenn a 2021] luinge ar dó .i. lethfoirenn i n-aghaidh cecha luinge díbh. 2022] Ocus atracht féin ina inadh féin .i. i lipting a luinge, & ro 2023] gabh for comfrithailemh in dá stiurasmann dá dheis & dá 2024] clí. Fecht ann do rat a imill for falmaire indara long díbh 2025] & ro gabh co sétrech sírcalma ic á fostadh. Fornit in da 2026] stiurasmann in dá shleigh i n-énfecht ind, co tarrla indara slegh 2027] díbh i n-imell a droma & araill i cleith a ochta for comair 2028] a craidhe cor*o* comrithset a dá slinn a forfholamh a chléibh. 2029] Tarrustair ina shesam, & ni fhidir ca crecht díbh tar a snighfedh 2030] a fhuil artús. Ro dún a bél & ro *in*bholg a anál & ro 2031] scendset in dá shleigh í n-énfecht as, cor' mebh*d*adar dá 2032] buinne ruadhfhola for a shlicht, corob amhlaid sin fuair bás. 2033] Ro dhírigh **Gelón** mílid do **Masilecdhaibh** a luing docum 2034] muinteri **Césair**. Maith fer ón in fer sin, na raibhe --- p.156 2035] lámh budh fherr do stiuradh luinge i n-aimsir anfaidh. Ní 2036] raibhe fer budh eólchu for rithim *leg. reithini* na for anfine. 2037] Ro búi dá treisi & dá sétrighi ro stiur in fer sin a luing 2038] cur*o* bris comuaim & comhdlúthugud luinge a bidhbad re 2039] bruinde a luinge. Acht chena ro dírigh óclách do muintir **Cesair** 2040] in sleigh seimnigh dá saighid-sium, co tarrla i mullach a 2041] ochta ind *go rucc urrainn trit* cor' fhácaibh a anmain & sé 2042] ic tennadh na stiur*e* cuigi d'impódh na luinge. 2043] IS annsin ro gab **Giair**, mílid do **Masilecdhaibh**, bord 2044] luinge **Gelóin** & sé ic tidhecht a bádhudh intan ro*s-*tócaib 2045] ón muir súas co m-bui a ucht-bruinne fria bord na luinge. 2046] IS ann innsmais in fer do muintir **Cesair** in gá*e* ind, cor' 2047] gabh ina luing trit, co raibhe for bangánaigh esti, & in góe 2048] ac a fulang. 2049] Da **óclách** **shaerclannda** do **Masilecdhaibh** batar isin 2050] cath, dá bráthair derbha íat. do aen lamhnadh ro tuismit araen. 2051] ní bí deccair na eterderrsgnugud delbha etarru. Búi dá 2052] cosmhailes, ná h-aith*g*nedh nech fer seoch a cheile díbh noco-ros-dedhail 2053] bás & corob cuimniugud cuma dá cairdibh dercadh 2054] indara fer dibh airet ro bo beo ó fuair araile bás. Amail 2055] batar in dia*s*sin ann doroich long muinteri **Cesair** bord fria 2056] bord risin {MS H folio 409} luing i rabhadar, co n-derna clethrámh 2057] cumaisc dá rámhaibh. Sínes indara fer díbh a láimh *deis* 2058] asin liphting i m-bí cor' dún a glaicc im bord luinge a bidhbad. 2059] Nochtais **óclach** do muintir **Cesair** fot láimhe laich da --- p.158 2060] cloidhemh, & do bert ruchall tarsin láimh, cor*o* thesc in righidh 2061] ar dó, & cor' fhácaibh in*n*glaicc i lenmhain na luinge. Sínes 2062] in **Masilecdha** an laim clé do tarrachtain na laime tescdha. 2063] Formis an t-**óclach** cétna béim comadhais do cloidhemh dó, 2064] cor' letrastair in láimh clí ó bún na gualann de. Acht chena, 2065] cía ro letradh lamha in laeich sin, co ná búi tuailgius a airm 2066] na a scéith do congbáil, nír*ó* léicc cruas craidhe dó time ná 2067] teichedh do dénam, & ní dá fholach fo shesaibh na luinge 2068] do cuaidh, acht tainic ar inchaibh a lethemain, & cech beim & 2069] cech forécin nó fhuirmhithea a fer dia muintir ticedh sium 2070] eturru co m-bá h-ind féin no tecmadh. Ocus o ro rathaigh 2071] airdhena bais ina dóchum & a fhuil oc snighi ina linn for 2072] slechttaibh na slegh & na cloidhem asa chorp, ro gab for 2073] a anáil & do bert urtócbhail miled fair, & ro ling a n-airdi, & ro 2074] léicc béim n-asclainn de i luing muinteri **Cesair**, cor' urchoidigh 2075] a truma dóibh, ar nír thualaing imberta arm forra. 2076] Ro línad a long ársin do spairtibh cró & do collaibh 2077] curadh, co ro scáilset a comuamanna & co ro línad do serbhsháile 2078] in glasmara, & co ro tollait a h-ábhair, & co ro slugaid 2079] a fúdomain & a fírichtur in oicéin, cona foirinn, & ro reith in ruadhbuinne 2080] romhórrobhurta fo shamhail saebhchoire ina h- inadh da h-éissi. 2081] Mór do ernailibh bais ingnáthaigh anabhaidh do fhuaradur 2082] **saerclanna** in lá sin. 2083] Fecht n-aen ann ro lá fer do muintir **Cesair** lámhcorrán 2084] iarnaidhi *uada* d'fastudh na luinge **Masilecdha**, & ised do rala 2085] i **Licid** láechmilidh do **Masilecdhaibh**, & do tarr*a*ing *in corran F* --- p.160 2086] **Licit** leis tar bord na luinge immach. Tarrustair 2087] a muinter féin for dá colpadhaibh & ro gabhsat ic*a* imtarraing 2088] imme, co ros-roinn in *lám-*corrán íarnaidhi in dí*b* m-bloghaibh, 2089] & ruc in m-bloigh ó cris suas leis, & ro fhácaibh in m-bloigh ó 2090] cris sís isin luing, & ro thuitset a inne & fochull a bronn isin 2091] muir. Ocus ni búi scibudh anma na betha*d* *i*na leth inichturaigh, 2092] & in leth uachtarach immorro búi sein for anamthaigh 2093] fria ré cían. Fobíthin is ann ro badar na baill 2094] beóthacha & istudha na h-anma .i. áe & inchinn & craidhe & 2095] ubhall braighet. Ocus o ro batar iarum lucht na luinge *na* 2096] **Masilecdha** *uile* co tairbertach for lethbord na luinge oc fostódh 2097] **Licit** & ic cathugud fria muintir **Césair**, ro cuaidh in 2098] bord sin na luinge fáe in muir rompu, & ro impó in 2099] bord ele forra, & tainic a long tar a mullach, & nír cuimciset 2100] lúth a cos nó a lámh, & in saile ic a formúchad i crislach 2101] a luingi noco fuaradur bás. 2102] Tarrustair araile ánradh for imbádhudh ann, & búi in 2103] fer sin co setrech sírcalma ic snamascnam na tonn don drumcla 2104] dar aile. Isi conair a tuc in anfin e, airm *in*ar, 2105] comraicset dá luing lánlúatha {MS H folio 410} fó énbaing imruma 2106] isin **cobhlach**. Is ann dos-rala sum for barr uachtarach na 2107] tuinne iter dibh brainibh in dá long sin co n- dernsat cnámbrétaigh 2108] & desi fodhailti dá cnamaibh & dá uilib inmedhónachaibh 2109] etarru, & nírsat airmisc dá bloiscbeim na --- p.162 2110] m-bruinne ic comtuargain sin, & intan ro scuchsat na longa 2111] for cúla uadha atrochair-sium isin muir, & is cuma no scended 2112] in serbhsáile tar a créchtaibh & no tobrúchtadh slímradh a 2113] inde & a inathair & fulradh a craidhi ina lia*i*bh dubhfhola & 2114] ina lomannaibh cró tar a bélaib sechtair; & fuair bás amhlaidh 2115] sin. 2116] Drong mor do **Masilecdhaibh** do batar for a n- ocharbádhudh 2117] fos, & ro scuchsat i n-aen*fh*abhull docum na 2118] luinge **Masilecdhae** ba comnesam dóibh, & *ro* righset a lámha 2119] i n-aensist & i n-aénuair ina bord, & ro gabh in long for 2120] crith & for utmaille desin, & adaghat iarum in fhoirenn, & 2121] gabhait ic imscothadh a lamh díbh dá claidhmibh, cor*o* lensat 2122] a n-glacca i m-burd na luingi & dorochradar a cuirp ta*mh*naighthi 2123] i fúdomain in mara *fo a n-urcomair*. 2124] Ocus ro chuaidh scithlim mór for a n-armaibh in airet 2125] sin. Ro mebh*d*adar *a laigni & a craisecha ina n-innsmaib. 2126] Ro mebdatar* a slegha & a foghadha foebhracha i tollaib 2127] a suainemh, & ro mebh*d*atar a cloidhmhe ina n-imdhornaibh 2128] & a corrána ina cromthaibh. 2129] Arai sin ro thimthir a n-gal curadh & a m- bruth nía*dh* 2130] armu elo dóibh, ar no imredh cách *dib* for araile na 2131] rámhad*a* & na sesa & stiura na long, & nó bristis na longa 2132] *féin léo,* fá comair a cláraidh do díbhrucud dá naimdibh. 2133] Na h-abaighi & na cuirp cirrthi nó bidis isna longaibh 2134] nó for uachtur in mara ina fochraibh no tescdais iat & 2135] no díbhraicdis iarsin. No tairng*i*dis sochaidhe díbh na --- p.164 2136] h-armo no bídis ic congbail a n-inne & a n-inathar inntu astu 2137] féin, & no cuirdis a m-bassa for a crechtaibh airet no bídis ic 2138] dibhrucud in airm nó *ic* fuirmedh in beim*e*. 2139] Frith airecc ingnadh & elada fírglicc le muintir **Cesair** 2140] annsin .i. ro h-adhnait coinnle cíartha & lócharnda giusta léo, 2141] & nó cuirdis ar derglasadh íat fó s*l*esaibh & fo bruinnibh *& 2142] fo eraisib* long na **Masilecdha**. Ocus nó lastais fo chétoir 2143] na *sen*longa lasamna 'arna m- bréo*ad* do pic & do geir*id* & 2144] do céir. Ba truagh tra ro bas isin cobhlach arsin. Téighedh 2145] an fer díbh ar teichedh a loiscidh isin muir dá bádhudh, 2146] & ticidh in fer asin muir ar teichedh a báidhte isin luing 2147] *for lasad* dá loscud, & ní bí ecla báis ar nech dibh acht 2148] in bás *ó* tinnscnadh écc. 2149] Cidh íat in lucht ro búi for ocharbadhudh díbh, nír'bo 2150] meirbh a feidm isin glia*i*dh sin, ar do bídis araill díbh ac 2151] tinól arm na long bá comnessa dóibh, & bídis araill ele ic 2152] imairecc in catha frisna bidhbadaibh tecmhaitis for imbádhadh 2153] dóibh. Ocus intan na faghbadais airm ele nó bidis ic imtescad 2154] in t-sháile etarru, & nó íadhadh in fer ann a lámha 2155] tar a bidhbaidh co téighdis maráen a fhúdhomhain in mara. Bá fó 2156] leis {MS H folio 411} a bádhadh fein acht co m-báidhedh a námhait leis. 2157] Ba lámh arrachta le **Poicc** in airet sin isin glía*i*dh sin. 2158] Ócclach amra do **Masilecdhaibh** esin, & onfisech amra nois & 2159] fer túir & íarrata cech neich no báitti for muir, & fer no 2160] clechtadh techt d'*' fh*ogluasacht angcaire cech tan tecmadh i lenmhuin 2161] i n-íchtur oicéin. No dúnadh in fer sin a dóidi imon 2162] fer do muintir **Cesair**, co m-beredh leis co grían in mara *é*, & --- p.166 2163] nos-fácbadh ann, & ticed féin a n-etarfhásach in **cobhlaig** anís, 2164] & ro teilgedh a anál, & no bhere*dh* fer ele dá naimdibh leis 2165] fon samail sin. Fecht n-aen and chena ro sháil- sium tidhecht a 2166] n-etarfholamh in **cobhlaig** anís, & ní h-edh tainic iter, acht do rala 2167] fó drumlorgaibh na long, & nír' tócaibh cenn o h-oin alle. 2168] Drong ele da m-bí forsin imbádhudh no fhastaidis rámhadha 2169] na long n-echtrand, coná léigdis teichedh na indsaighi dóibh, 2170] & ticdis fós for scáth a long fein com*b*á h-inntu no benadh 2171] in béim nó in t-urchur no fuirmhithi for bord no for bruinne 2172] na luinge. 2173] IS ann atracht **Tir*r*én** trenfer do muintir **Cesair** a m-bruinni 2174] a luinge, & ro gabh for togbail a ghnim gaiscid ós aird 2175] & for calma do denam isin cath. Ocus itcondaic **Ligdamus** 2176] láechmilid do **Masilecdhaibh** innísin, & taibhleoir toghaidhi esséin, 2177] & do bert ubhall mell luaidhi *i*na thabhull, & srethais uadh for 2178] **Tir*r*én** *é*, co tarla an t-ubhall luaidhi i fossadh a édain, co 2179] ro combris a édan ón araidh co'raile, & cor' cuir cechtar 2180] a dhá shúil taracenn i a-énfecht amach. Sochtus **Tir*r*én** 'ar 2181] m-bein a radhairc fair, adar-leis is dorchata bais dos- ranaic, 2182] & o ro airigh immorro bríghi bethadh do beith ina ballaib *ro 2183] raid* re muintir ***Césair***: ‘Cóirigh m' aghaidh,’ ar sé, ‘rem 2184] naimdibh co ro dibraicer *iad* feibh dibraicti-si, & co ro tochaither 2185] in iarsma anma fil indum ré básugud mo bidhbad, & 2186] fri díden mo carat, ar ní théit mo menma fri*m* bethaid o 2187] h-oin amach.’ 2188] O ro scáich dó sin do rádha do bert *a* aghaidh for na 2189] **Masilecdha**, & fóceird urchur n-amarais forra. Araidhe an --- p.168 2190] imrall do rala airm a m-bí **Arg**, **ócclach** socheneóil do **Masilecdhaibh** 2191] & sé *ina sessam* a lipthing a luinge. Do rala in 2192] t-shlegh día saighi seoch bile in scéith & tar bernaidh na lúirighi, 2193] cor' gabh i maethlach á brond ó imlinn sís. Do rochair 2194] **Arg** for in sleigh, co n-dechaidh fod lámha láich d*i*a crund i 2195] n-deghaidh a glasiaraind trena druim síar sechtair. 2196] IS ann ro búi in senóir athair **Airg** a m-bruinne na luinge 2197] cétna, & ní raibhe do **Masilecdhaibh** mílid bhudh shonairti inás 2198] i n-aimsir a óitedh. Ocus o 'tcondaic a mac ac toitim tainic ina 2199] dhóchum for a t-shrengtrascarnaidh & for a tuitmennaigh tar 2200] sesaibh na luinge lánfhada cosin lipthing i m- bí a mac, & fuair 2201] fora anfadhaigh é, & ní dhernai cai na h-écaine uasa, acht 2202] ro sín a lámha re thaebh*u*, & ro cruadhaigh & ro cátaigh 2203] a corp, & tainic temhel & fordorcha for a roscaib. O 't-condaic 2204] **Arg** a athair i n-imfhocus ro thócaibh a cenn & a ucht 2205] co h-anbhann amhneirt ó bord na luinge do íarraid póicci fair, 2206] ar *nirsa* tualaing laburtha *f*ris, & ro {MS H folio 412} tarraing 2207] a laim n-deis cuigi do dúnadh a shúl. ‘Acc iter ón,’ ar in t-athair, 2208] ‘ní h-edh bías ann, a maic, acht is missi is taisci rachus docum 2209] écca.’ Is amlaid atbert sin, & do rat irclann do cloidhemh 2210] *i*na luing bronn fein, cor' gabh *urrand* trit, & ro ling isin 2211] muir acétóir ina diaidh, ar ro búi do teindeithnes écca fair 2212] ríana mac nár' fholortnaigh aenbás *dó*. 2213] Do bo cruaidh & do bo comnert tra ro feradh in gléo 2214] sin muinteri **Césair** & **Poimp** i n-eccmais a **tigerna** máráen, --- p.170 2215] acht chena ro eterdelighset ratha na **rígh** etarru, & ro fortamlaigh 2216] conách catha **Césair** for toicim **Poimp**. Ocus ro tuit 2217] iarum in cath leth ar leith, & ro sraeined inn irgail ar lucht 2218] na **cathrach**, & ro loitedh a laith gaile, & ro cirrbait a curaidh 2219] & ro trascraid a treoin & a taisigh, & ro maeltamnaighid a mílid, 2220] & ro báidhedh ermór a long, & ro mudhaigh in tine 2221] araill díbh, & do neoch nar' báidhedh & nar' loisced díbh ro 2222] lingset muinter **Cesair** tar a m- bordaibh intu, & ro gabhsat for 2223] a foirnedh do glére laech, & ro díchennatar a fhuaradur do 2224] laechaibh lethmarbh*aibh* & d'óccaibh for anamhthaigh intu, 2225] & do cuadur dono sceólanga uatha*ti* do **Masilecdhaibh** a 2226] nirt a n-imrama & a luas a long, & rucsadur a long*a* 2227] lethbristi dá longbothaib léo. 2228] Bá lór truaighi tra cloistecht re lucht na **cathrach** ársin, 2229] lé méd a n-uchbhadha & a n- éccáine, & re h-imat a núallghubha 2230] & a n-golgaire ic faicsin a muintiri ic teichedh ina 2231] n-dóchum. Ba deithfir doibh ón chon*a*, ar rob imdha mac cen 2232] athair ann, & athair cen mac, & siur cen **brathair**, & **ben** cen 2233] caemchéile isin*n* uair sin occo, & ro gabsat a mná & a 2234] senóraigh *i*na m- búidhnibh & 'na sésibh for in tráigh ic 2235] tabhairt aithne forsa tabhradais múrtonna in mórmhara do 2236] collaibh & do cennaibh carad & coicéile dochum tíre dá 2237] saighidh. Ba*tar* dodelbha na gnúisi sin, & ba docair --- p.172 2238] aithne forra & no bídh in **ben** ic póccad in fir do muintir 2239] **Cesair** i r-richt a fir féin, & nó bídis indána athair ic debhaid 2240] & ic *c*athugud imon aencorp dar leis *la* cech fer díbh fa h-é 2241] corp a maic fein ro cosnadh annsin. 2242] **Décius Brútus** immorro, **taisech** **cobhlaigh** **Césair**, ba slán 2243] sonairt leis a menma ar maidm roime for *na* **Masilecdha**, ar 2244] is esium cétfher leisar' brised cath long*d*a ar seilbh **Césair**. 2245] Batar a muinter immorro co h-uchfadhach écaintech mar do 2246] scaradar risna **Masilecdha**, & nírbh*ó* écaine cen adhbar sin, 2247] ar rob*tar* imdha cuirp cirrthi & táibh tolla & laích *londa* 2248] ledartha *& óicc* athgaeiti acco, & rob imdha fuile & crechta 2249] díleighis forra. Acht cena nocha cumann cath la firu. Do rónsat 2250] brígh bicc desin, ar is rompu ba raen. 2251] Tucsat a **cobhlach** i cuan & i caladhport na **Masilecdha** 2252] & ro scipait & ro tirmglanaid a longa léo, & ro laiset curpu 2253] & colla & caeba cro & cropairti fola & cnámredhaigh a 2254] m-bidhbad *d*ar imellbordaibh a long isin muir. Ocus ro 2255] gabhadh in **cathair** léo, & ní r*o* leiccset nech ele innti 2256] {MS H folio 413} na aisti co tainicc **Césair** asin **Espain** ina 2257] n-dochum, & co ro traethadh in **cathair** uile leis ar torrachtain. 2258] IN adhaigh sin immorro ba sámh ro tocaithed léo-sum 2259] 'ar cur shnima in catha dibh & 'ar tuitim a námhat i r-ré imairicc 2260] léo. 2261] *Conid remscél do remscelaib catha moir na **Tesaili** co n-icci 2262] sin. Toccail **cathrach** na **Maisile** ainm an scceoil sin*. --- p.174 2263] Scéla **Césair** at- fiadhamar sísána coleicc. ------------------------------------------------------ ### 2264] *Sloigedh na h-**Espaine**.* 2265] AIRED TRA ROB�S ic gnim na n-imairec sin isin 2266] **Etáil** ro gabh ***Césair*** i n-oraibh imechtracha in domain uile i 2267] crichaib imcíana na h-**Espaine** ic forbhaisi for **Petrin** & **Affran**, 2268] for da **urraigh** na h-**Espaine** fria lámhaibh **Poimp**. Cin cor' 2269] dermára na h-ára do bertha etarru don turus sin ro fhás anáebh 2270] mór & cumscugud conaich & toicthin dona taisechaib desin. 2271] Ba h-aentadh*ach* a caradradh na n- **airrigh** sin, **Petrin** & **Affran**, 2272] & ba setrech a combág i n-aghaidh **Césair**. Ocus ba 2273] h-urusa dóibh comtriall catha & cocaidh, a*r* robdar línmura a 2274] slóigh, & bá saidhbir a socraidi, uair ro bí slógh ádhbul do 2275] óccaibh **Etalda** fá mámus feisin, & ro comérighset dírmanna 2276] imdha do churadhaib na h-**Espaine** maille riu .i. tuatha na n-**Asturda** 2277] & na **Vectonda** & cinedha na **Celltiberdha**. 2278] Do ruachtadur iarum na slóigh sin docum n- éninaidh, cor' 2279] gabhsat sosadh & **longphort** oc in **cathraigh** dianadh ainm 2280] **Ilerdha**, i n-airis catha do **Césair**. **Cathair** iséin ro cumdaighedh 2281] ar tulaigh urísil ar brú srotha **Sicoir**. Stuaghdroichet 2282] cloiche *dar in sruth sin, & intan ba tuili geimridh and ticed 2283] an t-uisci tairis. Tulach urard bui* i comfhocus na **cathrach**, 2284] & is inti ro suidighit mergedha muinteri **Poimp**, & ro h-ordaighedh 2285] a **longphort**. Ocus ro gabh **Césair** **longphort** i tulaigh 2286] ele *nár* ba h-ísle ina in tulach sin enech um inchaibh 2287] ríu. Ní búi eter *n*a dha **longphort** acht sruth **Sicoir** namá. 2288] Edh radhairc romoir do réidh muighi for cúl **longphuirt** --- p.176 2289] **Césair**, sruth **Cing** a timchell in mhuighi sin co *com*múr srotha 2290] h-**Iber** co tíaghaid araen isin muir móir. 2291] An cétlá tra ima comrainicc dóibh dona slóghaibh ní 2292] derna*d* cath na h-irghal etarru, ar ro bí a feidm & a monor 2293] a*c* rim a mergedh & a*c* comairemh a cath & ic taispénadh a 2294] túath & a tinól, & dono ba h-aimlesc & ba h-imnár leis na 2295] **braithribh** & *la* lucht na h-**áencathrach** im*fh*orrán catha atarru 2296] féin i fiadhnusi na cinedh n-echtrann. 2297] O tancadur dorchatu deiridh in láe do bert **Cesair** a slóghu 2298] leis cor' claidset clasach dermair dondara leith don **longphort** 2299] muinteri **Poimp**, & tuc imad di-airmhidhe do lait*h*ib gaile 2300] don leith araill, conach bí conair éludha occo acht enconair 2301] amhain *.i.* dochum thulcha dermaire búi i comfocus dóibh 2302] etarru & in **cathair** **Ilerdha**. 2303] O tainic soillsi & mochdedhóil na maidne muiche ro forcongart 2304] **Cesair** for a míledhaibh comadh iat is túsca do roisedh 2305] in tulaigh sin. Ocus o 'tcondcadar muinter **Poimp** innísin ro 2306] indsaighid a m-buidhne co dian denmnidech, co n-gabhsat in tulaig 2307] ar tus, ar is dóibh ba comnesa {MS H folio 414} h-í & didiu bá 2308] sodhaing a slige dá saighidh, & ba lánddhodhaing immorro slige 2309] muinteri **Césair**, ar is *ar* écin ro ascnaidis na h-oicc fa n-armgaisced 2310] & in cnoc d'faen forra. Ní cumgadh nech *dib* a lamh 2311] do tócbháil in aghaidh a námhat. Arai ba h-íat a slegha ba 2312] lorga fosaighthi doibh & tul scéith in fhir do bíth fá deóidh ic 2313] congbháil in fhir do bíth roime, & ní cuimgedh nech dibh --- p.178 2314] impódh a frithing na conaire cétna ar uamhain a bidhbad da 2315] tuargain *i*na diaidh. 2316] O 'tcondai*r*c **Césair** in tendta mor sin ar á muintir, fáidhis 2317] a **marcslógh** uadh do debhaidh don leith ele for muintir **Poimp**, 2318] *cein* co rancadur a coisidhe slán tar dograing na sliged. 2319] Do dhaingi na conaire & iterdelighthi na crich & na feronn 2320] *is ed* ro tairmesc in cath co n-uicce sin. Ocus anfine aer 2321] immorro ro tairmisc o h-oin amach, uair medhón erraigh ann 2322] intan sin, & ro snighset **snechtai** dérmara lá tús in gemhridh 2323] roime, cor' línsat sléibhti & maghréidhe na h-**Espaine**. Ocus 2324] ro cruadhaigh & ro thécht in talam fúthu, & ro tairmisc*ed* 2325] siledh na nél lé sicc & le reódh fri ré in gemhridh & tosaigh 2326] in erraigh iartain. Lesin cétadhnadh éscaidhe do gnít ar sin n-equinoctus 2327] errchaidhe, ro derg & ro ruamnaigh in t-aeor oirrtherach 2328] inbaidh co n-duargaibh in grian ina popol teindtide 2329] tar colar turgabhála suas. Ocus ro téigh & ro inbho*il*cc 2330] in grian roimpi uile neóllu uiscidhi inn aéoir *fh*uasnadhaigh 2331] ó táit crícha na h-**India** íar n-airrther co m- bátar 'na mothar 2332] dlúith dorcha dubhchíach ós cinn na h-**Espaine**, conad inbecht 2333] má ro soillsighidís in cobhés etarfhásaigh do rala iter aeoir 2334] & talmain, & ro taitin lethcircall uainecdha na stuaighi 2335] nime isna nellaibh ársin. 2336] Ro faiscit iarum tre bruth na gréine, cor' shilset 'na cethaibh 2337] & 'na frasaibh & 'na tólaibh tromferthana for tíribh na --- p.180 2338] h-**Espaine**. Ro scailset didu **snechtadha** na sléibhti & na tulach 2339] bátar i comfhocus **Ilerdha** na h-**ardcathrach** lé h-imad in 2340] uisci & le h-elltesaidhi na h-aimsire errchaidhi, cor' snighset 'na 2341] srebhaibh & 'na sruthánaibh co m- bátar 'na n-aibhnibh & 'na 2342] lochaibh lánaidhbhlibh for clármuighibh cobhsaidhi in tíri. 2343] Srotha bunaidh in tíri ro teib*rinn*set co cían dar a 2344] m-bruachaibh ar cech le*i*th, & ro sceinn in díle sin tar múraibh 2345] **longphuirt** **Césair** do cech aird, co rabhadur na botha & 2346] na pupla, & na scéith & airm na laechraidi, & lointi na slógh 2347] for snam *& dírramh* sechnón in **longphuirt** lásin tola uisci 2348] rainic iat. 2349] Nír' fhétsat na slóigh crech na h-aircthi do denam isin tír 2350] air sin, & ní fuaradur a n-echradha conair ingelta nó fér 2351] nó geltadais, & ro foilghidh na slighthi & na comréidhi forra, 2352] coná faicdis conair acht mullaighi na cnoc & benna na sliabh. 2353] IS annsin tainic in teidm is tosach do cech teidm & is 2354] adhbhur do cech morolc .i. in gorta. Cén co raibhi acht 2355] forbhaisi bidhbadh for*r*a, ba h- ádhbhul méd a n-adhilgnighi, 2356] ar nír'bhó {MS H folio 415} malairt le fer díbh a indmus uile do 2357] bronnadh ar becc tuara, & didu búi in fer sanntach ann ic 2358] fulang na gorta dá deóin 'ar creic a bicc ló in ar indiub romór. 2359] Is dodelbha etorthach ro batar muighe **Ilerdha** .i. na **cathrach**, 2360] intan sin ar forbairt in uisci tar cnocaibh & tar cailltibh 2361] na crich ar cur air a n-ós & a n-allta & a n-almha & a n-echradh. --- p.182 2362] Ocus ní fes lá seoch aidhchi intu, & ní raibhi a 2363] samhail, acht amail indister in t-uardha oighreta do beith cen 2364] aitreibh anmanna & cen taircsin toraidh. 2365] Acht chena ba lór leisin toicthin bidhgadh becc & frithbert 2366] foill ar conách **Césair**; & nír' léiccset na déi adhartha loccadh 2367] don **rí**, uair gér' mór in tóla & in gorta rémhthechtach 2368] do chuaidh ilconach do **Césair** ina deghaidh, uair ro foirset na 2369] dei dó indus na bá gnáth. Ocus ro gabh *in t-aer* dath 2370] croderg fair lé fuinedh néll na nóna in aidchi sin, & ro taitin 2371] grian a h-uile tesa isin maidin ar*n*a márach, & ro gabsat na 2372] h-uiscedha for tanugud & tírmugud desin, & ro tinnscains*e*at 2373] na cnuic & na caillti turcbáil a cenn, & ro gab in tír *uili* 2374] a tirmugud. 2375] O ro scib iarum tuile srotha **Sicoir** dona muighibh comfoicsibh 2376] co tarrustair a comard fria bruach, do*g*nitor cretach 2377] curach le muintir **Césair** do barrghur t-shoilech do *fh*ualoscaibh 2378] in muighe, & ro fortuighid & ro daingnighid *iat* 2379] do shechedhaibh assan & óccdam fó indtamail *na* curach 2380] gnáthaigther lé cinedhaibh na **Uén*et*ecdha** for sruth **Paid**, 2381] nó lé h-aitrebh*thaidib* na h-**Éghipti** for imdoimnibh srotha 2382] **Níl**, no lé lucht innsi **Breatan** for muincind mara **Icht**. Ocus 2383] ro tescait na caillti comfhoicsi léo, & ro léicidh uisci in *t-*srotha 2384] móir for srebhaibh & for minsrothaibh becca ass. 2385] Do gníther clardroichet comfuaghthi tairis. Bá cían on --- p.184 2386] bruach ro gabhadh a tinnscetal in droichit, uair bá h-uroman 2387] leis na slóghaibh in forbhairt in t-srotha arís tarsin magh sin. 2388] O 'tcondai*r*c **Petrin** & **Aiffrin** na h- airberta móra sin do 2389] thecht fo laim lé **Césair**, ro fácsat a **longphort** & **cathraigh** 2390] **Ilerdha** cen díden cen coiméd, & ro shínset cona slóghaibh do 2391] techt i n-imechtur **Espaine** do iarraid sochraide sluáigh & 2392] d'esnadhudh in catha co léicc. 2393] O ro tenc **Césair** na **longphorta** folmha & na tulcha fássa 2394] tar éis in t-shlóigh, ro forcongair for a míledhaibh lenmain a 2395] m-bidhbad cen saighidh atha ná droichit, acht techt fá comair 2396] tar in sruth. Do rónadh fair-sium sin, & do frecradh co nemlesc 2397] h-é. Ocus ní co h-imcomaircech ro cúadhus ann. Ro 2398] cuadar co sanntach nemimeclach d'innsaighi a m-bidhbad tar 2399] in sruth in conair na cingfidis co réidh tara n- ais da m-*b*ad 2400] forra budh ráen, *.i.* tar cinndruim srotha **Sicoir**. 2401] {MS S folio 34b} 2402] Ro eidsed a n-armu la sodain. Ro dicuirset an usce asa 2403] m-ballaibh. Da ronsat rith rodichra a n-diaidh an namat airsin. 2404] Tennaid a **marcsluagh** gu tairredar for dirma*n*daib dedenacha 2405] munteri **Poimp**' gur'bo cuntabairt leo sein in techeadh do gentais 2406] rompo fa in n-anadh do cath friu. 2407] Badar da tulaigh arda fora n-inchaibh & gleand cumung 2408] etarru go n-eiscir uraird dara lar: inad daingen sin, & ba 2409] derb la muntir **Poimp** da ristais é na cuingebtais milidh **Cesair** 2410] a fostud. O tuc **Cesair** da airsin ro raidh re*a* slogh: --- p.186 2411] ‘Do *daib*,’ ar se, ‘& na furnaidid re for corugud, acht ascnaid 2412] amal is deni cotn-icfaiti co tistai eter bar naimdibh & in 2413] t-slighidh cumuing cusa saiget.’ Imsae iarum gona sloghaibh 2414] fochétoir co tanic eter a bidhbada & in t-inadh inill gusa*r* 2415] saigseat. 2416] Tainic dereadh in lai faesin, & ro suidigit **longphuirt** co 2417] comfochraib i *co*mfocus eturru lasin slogh cectarda. Ni bui do 2418] dedail eturru acht in clais *becc* do gnith i timcell na **longphort** 2419] leo. O ro tenc cach araili dib, & o ro aitgnedar na 2420] maic a n-ait*h*reacha & na h-aithri a maccu & na **braithri** araili 2421] do cechtar na da leithi, is annsin ro tuicset a lanolc ar in 2422] cath catharda. No spraictis a claidhbhi eturru i comarta forfaelti 2423] si, ar ni lamhdais comrath nó imagallaim ar omun na **righ**, 2424] & dano ba nos bes coitcind la **Rómánu** can mileda da **righ** 2425] cotarsna da tigid a **longphort** inaraili ce no beth do met a 2426] caradraidh nogu m-*b*ad sidh eter na **tigernaibh** fortus. Araisin 2427] ro fortamlaigh & ro inforbair grád a comnesta i cridibh 2428] muinteri **Cesair**, & da cuadar 'na n-drongaibh & 'na n-dirmaibh i 2429] **longphort** muinteri **Poimp**. 2430] Ni bui milidh Romanda la **Cesair** do na bui cara eicin 2431] isin **longphort** sin da coibhnestu nó do cliamhain nó da comdalta 2432] nó da fir aencluichi no aentighi isin **Roim**. Ro urmais 2433] gach fer a carait accó iarum. Ro iadhait righthi na laech dar 2434] slesaibh & dar braighdibh araili andsin. Ro eamhnait na poga 2435] eturu. Ro silset a n-déra for a n-armaibh re mét na faelti, & 2436] dano la h-omun in imclaidbidh frisna cairdib ar trill. --- p.188 2437] Ba sidh tra eder na slogu cectarda desin, & bui cach dib 2438] i **longphort** araili ac feis & ag fleduchudh in aidhci sin. Ro 2439] ben cotlud na h-aidhchi *sin* forro, gach fer ica aisneis d'araili 2440] a comlund frisna .x. m-bliadna reimi sin. Ger'ba cairdemail 2441] tra in comraicti sin ni ro cumciset fritbert frisna faithib & 2442] frisin toictin ni ba siriu. Air o 'tconnairc **Petrin** in sidh & in 2443] cairdemlacht búi eter na sloghu, & o 'tconnairc muntir **Cesair** 2444] co di-airm for lar a **longphuirt**, do bert a moghadhu & a 2445] muintir n-dilis fein leis & imsae futhu. IN fail i fagbad in 2446] días carat i n-aeninadh dibh do beredh dedail claidib eturru. 2447] Ro gab dano ic gressacht-laidiudh lochta in **longphuirt** 2448] uili & ica urail forro comergi catha in aghaidh a carat & a 2449] coicele, & ní ro an dibh no gur' indcland gradh in imairicc 2450] & faelscughudh imberta na n-arm i cridhi gach curad & i 2451] menmain cach miledh acco. 2452] Ni bui a samail acht anmanda fe*o*chra altaidi bis for 2453] cennsacht & pettacht fri re no gu tecaim. blasacht fola doibh, 2454] co n-ergend a m-bruth & a confud 'arsin, gon na fetar a cennsughudh 2455] no frithgabail *friu*. Ba h-amlaidh sin dano badar 2456] munter **Poimp** co enir*t* elltesaidhi for tus no co facadar na 2457] taesca fola a cneasaibh na curad. La sodain adracht confad 2458] a n-aicenta & bruth a n-gaili co n-dersat nemgradha mora & 2459] torathra dermara .i. ro gabsat for tuarcain & for trascradh na 2460] laech badar i comroinn bidh & lepta friu inn- uair reime. 2461] Ger'ba mor a cneat & a n-acaini *ic cét*nochtadh a claidem 2462] is garuair co tainic miscais & migradh a carat doibh & 2463] lainde a l-l-edarta & mian a mudaighthi. Ro erig geoin mor 2464] isin **longphort** desin. Tucad ár imfarcradach for muntir **Cesair** 2465] and. Ba[*gap: illegible/extent: 2 characters*]lach ro impaiseat munter **Poimp** docum a --- p.190 2466] **tigernadh** andsin. Tucsat cinnu a carat & a m-**braithreach** 2467] & a tustidi leo i commaid*mib* & ic taisbentaibh dacum a **taiseach**. 2468] Ro mol cach im araile dib *na* gnímrada do ronsat. 2469] **Cesair** immorro, ger'ba mor sloigh ro malart, ba conach 2470] mor les in t-imaireach do gnim uathu-som for tus. O ro 2471] forbtigead in fell la **Petrin** & la h-**Affrain** ni ro lamsat b*e*ith 2472] ina **longphort** la h-omhun **Cesair**, acht ro tennsat na scothaigh 2473] madma & tecid docum **cathrach** **Ilearda** dorísi *iat*. Ro cuir 2474] **Cesair** a **marcsluag** i frit*h*set na conairi foracind & tucc a 2475] mileda traichtheach ina n-diaidh & da n-dib lethibh guros-timairc 2476] i forudhchnoc urard bui for lar in muighi. Ni ro scail na 2477] sloghu uatu nogo n-dernai classaigh comdomhain ina timcell, 2478] conna cuimgeadh each nó duini dib techt tairis, & conna roicheadh 2479] sruth nó fuaran nó firusce da saighid. 2480] O 'tconcatar iarum asrus a n-eccradh & sligi a n-aideda 2481] d'fagbail do **Cesair** & gan conair eluda acco, ro soet a n-oman 2482] & a n-ecla i feirg & i luindi léo. Ro marbsat a n-eochu, air ní 2483] gnath a tarba do slogh o tairic a n-imsaidhi, & dano ba ferr 2484] leo a mudhughudh innas a somain for a naimdib. Tancatar 2485] arsin co h-allmarda anaceill docum a m-bidbad do cur a{MS S folio 36a} 2486] comlaind rompo & da marbad fein, ar ba brigh bec leo fulang 2487] gacha h-aidedha acht na h-abaldais la gorta & itaidh. 2488] O ro tenc **Cesair** iad 'na remmim roretha co dichra duthrachtach 2489] docum buird na clasach, 2490] {MS H folio 416} 2491] ro ráidh re miledhaibh: ‘Na h-imridh-si for n-airm forra sút,’ --- p.192 2492] ar sé, ‘acht scibaidh ón clasaigh co léicc co n-deach a ferg for 2493] cúla & cor*o* islighea a n-gal,’ ar ro bo h-e mian a menman & 2494] áilgius a n-aicenta innossa a m-bidhbaid do fhaghbhail do cathugud 2495] ríu, & ro bo deóin le **Césair** immorro a m-beith for in 2496] abairt sin co tancadur dumacha deridh in láe fáo sin *& fuinedh 2497] neoill na nóna*. 2498] Lá sodhain ro ísligh a ferg & ro tairnit a n-aicenta ó na 2499] fuaradur frithbert friú, amail bít curaidh créchtnaighthi, uair 2500] is moidi a n-gal sin a cuirp do treghdadh airet bít úra a letartha 2501] & ata nua a créchta. Acht cena mina fhaghbhait frithbert 2502] nó cathugud friu, toirnit a n-aicenta ar seccadh a cru & 2503] ar cruadhugud na fola & ar tirmugud na crécht. 2504] IS amhlaidh sin ro imir a n-ítu forro sum iarsin, conidh 2505] edh do rónsat, in talam do claidhi fócomhair oc iarraid uisce 2506] ann, & ní h-edh amáin ro claidis do rastlaibh & do corránaibh, 2507] acht ro claidis dá claidhmibh & dá n-armaibh arcena. 2508] Ocus tochailter in forudh-cnoc ara rabhadar léo co rainic a 2509] comard risin fosadhmagh forsa rith*i*dís na srotha, & ní dernta 2510] a crichaib na n-**As*t*urdha** ríamh claidhi budh comhdomain ríu-sin, 2511] & isin tír-sin gnáthaigther na sléibhti do tocail ic iarraid 2512] méne **óir** intu, co múchait na sléibhti fecht ann lucht a 2513] claidhi, co na tecait for cúla dorísi co brath. --- p.194 2514] Ocus cér' *ba* mor in saethar sin muinteri **Poimp** do cuaidh 2515] for dímhain, uair ní frith siledh srotha ná bonadh tobair 2516] léo, & ro ansat iarsin don claidhi sin, ar ro bátar scíthaig*th*i 2517] do tochailt in talmhan & do scoltadh na carracc. Bá moidi 2518] a tirmach & bá h-aidhblithi in- ítu in saethur mór sin do dénam 2519] oc íarraid uisce. Ocas ní dernadh tomultus bídh léo, ar 2520] dáigh comadh lughaidi in-ítu. In fail i faghdais caeba críadh 2521] uisc*id*e nó fóda fliuchaidi no bídis ocá n-dornfháscud ós a m-bélaibh, 2522] & in t-inadh i tecmadh buaidhrén ottraigh no bóchuire 2523] dóibh ba cosnum & ba h-imtarraing dóibh uime. No ibhdis 2524] annsin *in* uisci na h- ibhdis am ele tar cenn a m-betha*d* gidh 2525] edh no gellta dóibh aré, & dá saildis a m-bethaid nís ibhdis. 2526] Drem díbh ic déol na lárthach & na cethra inbanna do 2527] arrastair occo, co faisctis na fola tar a rinnibh sú ro scardais 2528] a m-beóil friú. Ocus no bíd araill ele dibh ic comhtuargain 2529] bharrghair na crann & fér *n-* digainn an talman ardaigh a 2530] sugha do ól. 2531] Ba trogh tra ro bátar na slóigh sin' ar ro boí do mét a 2532] tarta cidh neimh no doirtea for na h-uiscibh *i*na fíadhnaisi 2533] nach lughaidi no ibhdis íat acht co cetaighedh **Césair** 2534] doibh. Ro gabhsat iarum a n-inde *& an* inmedhónacha ar 2535] {MS H folio 417} faelscudh forra, & ro tirmsat a m-beoil, & ro 2536] cruadhaighset a carbait & *ro tartsat* a tenctha, & ro tachtait 2537] féithe a m-braighet & cuislenna a scamhán & doirsi a n-dimecháin, 2538] & ni ticedh tinfedh anála tar a m- beolaibh. --- p.196 2539] No bidis a n-gena óbéla frisna nélaibh *ic ernaidi tepersen 2540] usci* estibh. No gabhdis for slucud an aeóir intan do tecmadh 2541] indfhuaradh na h-aidhchi cuca, & ba dodhaingiti dóibh 2542] fulang in mortarta na srotha fíruisce do dechsain gnúis fri 2543] gnúis friu do cech aird impu, & cen a leccon da saighidh, ar 2544] is amhlaid do bátar, & sruth **Sicoir** dondara le*i*th díbh & sruth 2545] **Iber** don le*i*th araill. 2546] Lasna dédhenachu tra do rónsat gialladh do **Césair** dar 2547] cenn a m-betha*d*. Ro láeset iarum a n-armu i n-eninadh díbh, 2548] & tainic **Affrin** rompo i **longphort** **Césair**, co n-desidh etir dib 2549] cosaibh don **rí*g***, & a buidhne lethmarba maille fris. 2550] Do róine glor aititech frisin **rí*g***, & arai sin ni dernai 2551] irlabhra budh aithis dá míadhamhlacht nó budh tatháir do 2552] taisech do dénamh, & is ed so asbert: ‘A **Césair**,’ ar se, ‘da 2553] madh nech budh tharriu ináisiu do cloidhfedh sinne is taisci 2554] nó imbéramais féin bás foirn inas ticfamais d'iarraid loghaidh 2555] fair, & ní mebhail linn fer mar tusa do tidhnocol ar m-betha*d* 2556] duind. Ní fírén duit fích t'aicenta do beith frinde, ar 2557] ní do comérghi it aghaidh do ratadh taisighecht duind, & ro 2558] bámar isin céim i fuilim re siu ro éirígh in cocadh mór-sa 2559] etrut-sa & lucht na **Rómha**. Na bídh ceist íarthair in domain 2560] fort festa o ro giallsum-ne deit. Ocus erigh fesin do gabháil in 2561] airrthir, & tabhair énaiscid m-bicc uait duind cena .i. cen ar 2562] m-breith sa sloighedh don chur-sa, uair isar scítha énirti, & 2563] ní maith ar conach catha dar limm, & is aire sin nach coir 2564] ar cumasc risin slógh is maith conách catha.’ --- p.198 2565] Ocus ro aentaigh **Cesair** frisin aithesc sin **Affrin**, cor'bó 2566] réill forbhailtechus & rethine mor ina gnuis, & ní ro dighail 2567] fair a munter do marbad, & ro cedaigh doibh anadh tareis in 2568] t-shloigh*idh* moir *amal* conaighset fair. Ocus ro daingnighset 2569] snadhmanna a sidha etarru, & ro reithset muinter **Aiffrin** ina 2570] n-drongaibh & ina n-dírmaibh docum na sruth & na n-abhann 2571] batar comnessam dóibh, & ba h-anmesurdha tra ro turnat a 2572] n-ítu sin. Ro buaidhred na linnti leo lé tresecht & lé sanntaighi 2573] ro cingset *do*cum na sruth. Tucsat drong ele díbh 2574] a n-ochta for na bruachaibh & a m-belu forna h- aibnibh. No 2575] bídh do met in buindi usci no suightis cucu na fagbad a n-anala 2576] conair seacha innund nó immach, go m-ba h-adbar bais 2577] doib-sium sin. Ni coisceadh sin a tart beus, & ní ba lughaidi 2578] gal a m-braighet beus, air giamtar lana na brondanda 2579] bat itadaigh na braichti. Ocus do scibset ó na h- uiscib 2580] {MS S folio 37a} 2581] 'ar sin, & tancadar a nerta & a m- briga fein doibh. Tangadar 2582] araill dibh d'agallaim a carat i **longphort** **Cesair** in n- aidhchi. 2583] Ro cuadar araili co scailteach easraiti da trebaib & da 2584] **cathrachaib** fein. 2585] **Cesair** ro caidh sén remi d'innsaighid **Uairr** .i. **righ** eli 2586] buí ó **Romanaibh** isinn **Espain** fos, gur giall **Uairr** fo chétoir 2587] do, & co tuc-som da **legion** da slogaib leis uadh .i. dá míli 2588] .x. fear n-armach. Co tainic remi 'arsin docom a munteri 2589] fein ro facaib ic togail **cathrach** na **Maisili** i c- crichaibh **Etaili**, 2590] guro croth an **cathair** leis, & co n-dernad a ogdilcenn o h-uilib --- p.200 2591] indmasaib. Ro tidhnaic **Cesair** a m- bethaidh & a sairi don tiru airsin 2592] sloigh do arrasair inti. 2593] Conid remscel do remscelaibh catha moir na **Tesaili** co n-igi 2594] sin. Sloigheadh **Cesair** isin **Espain** ainm in sceoil. 2595] Martra Munteri ***Uilt*** -------------------------------- 2596] Do rat in toictiu a aghaidh n-alaind re **Cesair** in airet sin, 2597] & ro cungain in conach leis ic togail **cathrach** na **Maisilí** & ic 2598] inri*ud* na h-**Espaini**. Acht cena ba sain frisin do rala do 2599] *d*reachtaib da sloghaibh i tirib ele isin doman. Ar gach 2600] aird isin cruindi i comra*ictis* **mair** & **arrig** munteri **Poimp** & 2601] **Cesair** no *bid* comtogbail an catha catharda eturru, & ni scartais 2602] gan gliaidh. 2603] Do rala intan sin dano **Antoin** **airri** maith do muntir **Cesair** 2604] co n-droing slogh immaille fris ic crichaibh na **Cure*c*ta**, 2605] airm i comerget murtonna in mara **Adriatecda** re h-imelborda 2606] innsi slisfoda **Soloin**. Do riacht **Ochtaib**, **taiseach** ucingeadh & 2607] murtaidhi munteri **Poimp**, ina dochum co sloghaibh roimda leis 2608] gur gab in n-insi fair. Ba daingean ditoglaide an t-inad i tarla 2609] **Antoin**, & nir' lamad a indsaighidh ind. Nir' cuimgead a togail 2610] gen conas toracht inni discailes cach n-daingean & innres 2611] gach n-inill .i. in gorta; air bui do cumga in inaidh ro gabad 2612] forsna sloghaibh conna fagbaidis a n-eachradha ingealta and. 2613] Bui dano da terca in bidh dona miledhaibh co m-bidis ic comtomailt 2614] na fér immaille fria n-eachuib. 2615] At-cuala **Baisil** sin, **airri** esen dano do munter **Cesair**. Tainic 2616] coná socraidi d'foirithin **Antoin**, gur' gab isin bruach eli fo urcomair, 2617] air ní ros-leicc in muincenn muiridhi docum n- aeninaidh --- p.202 2618] fris. O do rat **Antoin** aichni for mergedhaibh munteri **Cesair** 2619] & for signib na shlogh n-aentadhach boi 'ca t- sur & 'ga scrutan 2620] ina menmain cinnus no fuicfead an inadh i r-raibi & no innsaigfead 2621] a munter gan forcloisteacht da naimdib badar ic imsuidi 2622] fair. 2623] Da roignit iarum airimberta ingnathaichi leis andsin .i. ro 2624] coraigit aigi troisdi imlebra adbulmora & spairri sit*h*remra taibh 2625] re taibh, & tundada folma {MS S folio 38} fo a cennaibh do gach aird. 2626] Ro cenglaid & ro glinnit sin do slabradhaibh slemunrighnibh 2627] & do refeduib gormdubhaibh glasiaraind, go m- badar *'na* n-aenratha 2628] romoir for ur in traga. Inad infoilgidi air medhon inti 2629] fo urcomair imruma, conna roichtis dibraicti lucht in ramgnima 2630] & nar' badar forréli na ramai dano. Fobith is ed 2631] no raetis in cubéis don muir no bidh et*i*r da sreth na tunna. 2632] Do ronsat tri rathanna dib sin. 2633] Ro airighset munter **Poimp** for **Antoin** cona sloghaibh ailgius 2634] facbála na h-insi acco & saint innsaighthi a munteri isin 2635] bruach araill. Tancadar iarum 'na cathaibh coraightibh do 2636] coimet na port airet ro ba traigh in muir. Tancadar iarum 2637] dumacha derid in lae 'arsin. Ro gab in ruadbuinni robarta ic 2638] asccnam & ic dirram for urtrennaib in traga, co n-dernai 2639] ocian imdomain re h-edh n-athgairit don conair for a n- imthightis 2640] na catha in uair remi. 2641] La sodain do cing in lan *mara* fo na rathannaib adubramar 2642] go m-badar for fogluasacht & for ogursnam for ur na 2643] h-innsi. Tuir arda & iudusa debhtha fortho. At- conncadar 2644] munter **Poimp** sin. Ro gabsat for fairneadh a long fochétoir. 2645] Do riacht a tuseach .i. **Ochtaibh**, ina n-dochum. Ro gab 'ca 2646] fostud & 'ca n-imfuireach céin co scibtis na rathanna o tir & --- p.204 2647] co n-gabtis na sloigh for ceill gan a forcloisteacht, amal bis selgairi 2648] ic fos a con cein co roicheat na fiadha for reidh. Ro 2649] comfoicsig*s*et cabardorcha tossaigh na h-aidhchi fui sin, & ro 2650] fac*b*adar muntir **Cesair** in n-indsi, & do cuadar uili for na 2651] trí rathannaib, & ro gabsat co sandtach seitreach ic ascnum in 2652] mormara & ic dubhimram inn oiccéin. 2653] Ba machtad mor la muntir **Poimp** in cucht imrulaiseat, 2654] acht ro dercsat na moli mora for fogluasacht, & ní facadar 2655] seoladh nó imramh fortó. IS amlaid bui **Ochtaibh** & innell 2656] infolgidi aga for *a cind-som i* cumung in cuain in conair ro 2657] cingseat munter **Cesair** .i. refidh rodaingni & slabraidh imgarba 2658] iarnaidhi dar in muincinn muiridhi for a cinn & cind na slabrad 2659] sin i cuibriuch & i cengul do cairgib in murraisc **Ilirecda** 2660] do gach leith. 2661] Do roctadar munter **Cesair** docum na slabradh. Ro lagait 2662] na slabraid la muntir **Poimp** cein co n- dechaidh in cetrait*h* & 2663] in raith ba nessu tarrsu. Ro tennait immorro & ro tair*r*ngit 2664] re h-uctbruindi na ratha dedenaichi gurusscracad se & guro 2665] teanntair*r*ngeadh fo chétoir docum allbru*a*ich cairgidi búi 2666] for brú in mara. 2667] La sodain ro taifnigseat munter **Poimp** a l-longa o tir, & 2668] ro teascsat a refeda. Ro scuchsat on purt amal is deni no 2669] cingfidis coin renna fri fiadh. Do ronsat aensreith dib gu 2670] m-benadh gach long fri araili acco i timceall na ratha don 2671] leith o*n* muir. Ro linsat in slogh arall bruichi & allporta 2672] in traga & benna na sliab & na carrac os a cind. 2673] Ro airigh **Ubulteus** sin: ba h-e-sen **taiseach** & **stiurusmann** 2674] na ratha ro fostad and. Ba h-ingnad leis i*n* gairiughudh --- p.206 2675] & in comdortad da ronsat a namait do muir & do tir 2676] fair. Ro rathaigh iarum na slabrada uriarainn do bith ic a 2677] fostud & ic a fuireach fon muir. La sodain ro gab for imbirt 2678] a claidib forto, acht cena nír' cumaing tescad na slabrad re 2679] codudrigni in glais-iarainn & re urairdi na tonn muiridhi 2680] uasu. 2681] Ro gabsat ic cathughudh co ferda setreach fria naimdib 2682] 'arsin. Ni ba sodaing doib-sium in cath cena, air ni fedadar 2683] cia dona sloghaibh frisa laefidis a n-ochta nó frisa saefidis a 2684] n-dromand. Arai sin da-ro*n*sat calma{MS S folio 39} mor, & ro cuirseat 2685] sochaidhi docum báis rompo, & ni dernsat a coimlín riam 2686] calma bad uilliu innas a n-dernsat, air niptar comslana na D 2687] leo-sum ic catugud frisna h-ilmilibh badar do gach leith dibh. 2688] Ro laighset landorca na h-aidhchi forro 'arsin, & ro scuiredh 2689] in t-imaireach leo do gach leith, acht cena ni ro scuchsat 2690] munter **Poimp** uaitib-sium, acht badar 'na cathchliathaibh 2691] oraightib & 'na faltaighibh bodba umpu do gach aird i frestal 2692] a n-arm & a n-edigh da comroind, & a n-ilach coscair do cur 2693] isin maidin muich arna marach. 2694] O ro scuirsead in t-imaireach & ro tost in slogh cechtarda 2695] ro gab **Ubulteus** for accallaim & for nertad a munteri co 2696] n-debairt: ‘Denaid comairli cruaidh, a ogu,’ *ol se*, ‘air is 2697] garit in re comairli legar daib, air ni bia for comus fein 2698] foraib acht innocht amaín. Acht cena ni gabta do neoch 2699] amal saeghal n-gairit aigi in fedh frisi fetfad a rogha bais do --- p.208 2700] brith, & ni mo is moladh don tí no sailfeadh fod saegail aigi 2701] a marbad dar cend a enigh ina don ti las*m*bad cinti a tuitim 2702] in uair sin fein, & dano is *s*enbriathar la cach IS denta 2703] ail d'egin. IS eigin daib-si bas d'fagbail amarach gen cob ail 2704] daib, air ni fil conair teichidh nó asrus eloda agaib, & bar 2705] namait do gac*h* le*i*th umaibh.’ 2706] ‘IS mor in conach daib cena da n-dernta cruas, imma*t* & 2707] febas bar fiadhan .i. **maithi** munteri **Poimp** & **Cesair**, & **Antoin** 2708] cona miledaibh for muir in for fiadnaisi am, & **Baisil** cona trenferaibh 2709] for tir, & **Ochtaib** cona anradhaibh i n-aireniuch insi 2710] **Soloin**. Bid fiadhnaisi léo uili na dernsat da*i*ni riam dar 2711] cend a m-brethri nó ar grad a **tigerna** samail in dinginumni 2712] do maith, air ata do dili ar **tigerna** linni co n-gabam amal 2713] míconach mor duind gan ar **mna** & ar clanna & gan ar senoraigh 2714] do comtoitim sund immaille frind fein. Bennacht foraibh. 2715] Gabat bar namait delb deglaech *dhib*. Furailidh cest bar 2716] commiledh dar bar n-e*isi* ar a n-dingentai do nemtim*m*i ina 2717] fi*adn*aisi guro*b* failidh leo gach socaidhi uaibh ticmail i n-egin 2718] eturru.’ 2719] ‘Triallfa*it-sium* bar m-bregad-si & taircfidit anacul & *síd* 2720] doibh. Ro bad folith linni on immorro, ar be*s da* tairctis 2721] sidh duind ni sailfidis n*a bad* uaman nó dercaini *do berad* 2722] fórn ina n-dingenmais ina fiadnaisi. IS mor in logh ma*ithiusa* 2723] daib a rad do **Cesair** cumba dith mu*ntire* leis sibh da n- derntai 2724] maith. Missi f*éin* imorro, a degogu,’ air se, ‘ro cinnius mo 2725] *be*thaidh, & gid acmaing riachtana as*so* fogabaind robad 2726] nemail lim, a*r* rom-lín ailgius fogbala bais, air *ní* fedadar --- p.210 2727] maith in ba*i*s acht in lucht *bit* i comfagus do, daigh ni legat 2728] na d*ei* a fis don lucht eli .i. gomad somillsi*te* leo in bethu 2729] i m-bit.’ 2730] ‘IS airisin iarum inb*aid* bas toirrseach sibsi d'airliuch 2731] bar *m-*b*id*ba*d* amarach, impaidh frib féin *&* imr*ed* cach 2732] uaib bas for araili, na dernat bar namait bar commaideam & 2733] na cuire*t* bar n-ilach coscair.’ 2734] Ro togaib in *t-*ait*h*esc sin tra aicenta na n- **oglaech** & 2735] menmanna na **saerclann**, co tainic saint a n-aideda doib, & gur 2736] gabsat do laim a **taisig** nemtim*m*i do denum & a marbad fein 2737] ar grad a **tigerna** & na berdais a m-bidbaid a commaidem *iarsin*. 2738] Ocus is e medh ro gab greim in gressachtlaidiudh sin 2739] do bert a taiseach fortu, ge ro badar ar tus co ciamair ta*i*diuir 2740] toirseach ic fegad na rend, & bidgad & uruaman deridh na 2741] h-aidhchi & tossaigh an láe foraib gu mor, aráisin ro ergedar 2742] menmanna na miled & aicenta na **saercland** lasna forcetlaibh 2743] firduilgibh ro asneidh an deglaech doibh conid edh ro fas de 2744] sen gur'bo foda leo in adaigh & gurbo denmni léo mochsoillsi 2745] na maidni *do tarrachtain* fodaigh a fergi d'imirt for a 2746] m-bidhbadhaib. 2747] *Ba* comair fuirigh doib-sium on ar inbaidh so*lusta* samraidh 2748] intan sin & athgairdi *na* h-aidhchi and. Nir'bo cián 2749] doib *iar* sin *guro* foilgid retlanna nimi forro, & guro erigh 2750] *in* grian ina cruindmill cro & ina pupul *tei*ndtidi os dre*i*ch 2751] in talman doibh. *Ro* comsoillsigh *iarum* in cuan do gach 2752] aird *& d*o gach aircinn umpu. At-conncadar *a* naimdi ina 2753] n-imiull crobodba *d*o gach leith umpu .i. cinniudha aith*is*acha --- p.212 2754] na n-**Isterda** for imblib in tragha *&* for cairgib an c*h*uain 2755] ina fiadnaisi. ***C*oblach** ucinged *&* munter **Poimp** & popuil 2756] *n*a **Líburnecda** ina leithcircull nathar*d*a *don leith* o iath & 2757] o muir dib. 2758] Adracht iarum in **ta*is*ech** toghaidhi sin .i. **Vulteus**, cona 2759] degm*ui*ntir leis. Ro gabsat co h-obunn a n-edguda catha & 2760] imairic umpu. Tucsat druim *c*aich fri araili dib fein, & a 2761] n-aighthi uili fria *n*aimdib do gach leith. 2762] O 'tconncadar munter **Poimp** iad co comsanntach comduthractach 2763] docom inn imairic tucsat socht for in cathugudh fri 2764] re. Ro gabsat ic taircsin sidha *&* caradraidh ceilgi doib dus 2765] inn isligfedh a n-aigned nó i*n* tairnfed a fearg, & gom*b*adh 2766] moidi gradh a n-anmand leó gach fuireach no leicfithea doib 2767] ina m-bethaid. 2768] Ba fuileach a freacra o muntir **Cesair**, ar ní frith guth nó 2769] glor *uaithib*, acht ro laeseat cetha neimi forro do beraib bodba 2770] & do clochaib taball, & do saighdibh a fidbaccaibh gur*o* tuitseat 2771] 'na frasaibh & 'na tolaibh tromfertana i ceannaibh, i corpaib, 2772] inn octaib, inn urbruindibh na miledh, a tulaibh *n*a 2773] sciath, i cennataibh na luireach & i crislaighibh na long, 2774] comtar ili erimda oig athgaiti, & milidh marbta, & laich lonna 2775] leadarta, & curaidh crectnaighti, & troich trascairti, & laith 2776] gaili 'arna n-guin la muintir **Poimp** desin. 2777] Do ratta gairthi mora acco 'arsin, acht céna ni ro cumscaighseat 2778] sin menmand*a* munteri ***Césair*** {MS S folio 40b} on cinniudh 2779] da ronsat. Ní tainic timmi nó techeadh nó enirti aicenta doib 2780] re h-ilar na n-anforlann & re h-imad na n- echtrand & re comgairiugud --- p.214 2781] a m-bidbad do gach aird impo, acht badar 'na m-barainn 2782] bodba & na cipi catha & na cair comdlutha i m-medhon 2783] a namat, & cach ic a comtuarcain annair & anníar, anneas & 2784] atuaidh da n-deis & da clí. 2785] Ro fuilnged co ferda leosom in cathgléo sin. Ro fres*t*lait 2786] a namait co nemhimeglach leo. Ní ro dechsat iarmairt da n-anmannaibh, 2787] air ni dechaidh a suil fri a m-bethaidh & cinti 2788] leo bas d'fagbail *ar* ro cuirrseat a comlunn rompo re n-ég. 2789] Ro imirseat co setrech for a naimdib cumtar lána na longa ba 2790] comnessu doib da corpaib cirrti & da collaib croderga, garbo cubur 2791] fola & gur bo uanfad cro barruachtur garbt*h*ond in glasmara impó 2792] do gach leith co reitfitis carpait & cetharreidh for in cessaigh 2793] comdluta ro fas & ro inforbair i crislach in **coblaig** do clarud na long 2794] lanbristi, do bretaigh & do blogradaigh na sciath scellbolgach, d'fidrad 2795] na ruadrama, do cranduib snasta na slegh & na saiget & na foga 2796] faebrach, gurba annsa na longa d'foglu*a*ssacht tritu & tarstu. 2797] O 'tconncadar munter **Cesair** na h- ara mora sin, & o ro folortnaigh 2798] doibh, ircuirseat rompó dan naimdibh. Ro cois*c*set 2799] do marbadh *a m- bidbad*, & imsae cach fri araili dib fein 2800] ardaig na bertais a namaid a commaidim. Is annsin isbert 2801] *a* **tuseach** .i. **Uulteus**, o guth mor, & ro cuir a eirred da uctbruindi 2802] la rad in n-aithisc: ‘A ogu inmaini,’ ar se, ‘scuchaidh 2803] cucum-sa & imbredh bas form deglaech egin uaib doneoch is 2804] dingbala dam d'imirt bais form & lasa becc brigh a anma fein, 2805] air is urdalta dó co faigbe 2806] {MS F folio 60r} 2807] a aidedh lim-sa fo cetoir.’ --- p.216 2808] Ni h-imcomaircech ro freccrad an fer sin la a muintir. Ni 2809] d'aeinfer ro leicced bas d'imbert fair, acht gach fer no soicedh 2810] e no saided in claideb ind. Ro gab somh for radh maitiusa & 2811] for a commoladh uili, & tuarccaibh an laim co lan-opunn, & 2812] do-bert beim co fuirmidh don claidib aithfaevrach bai ina laim 2813] don fir dibh rucc a cedguine, gur ro tesc a cenn da culmuneol, 2814] conid in n-aeinfecht rainic a cenn ocus a colann i rumh na 2815] rata romoiri i raibhi. Torcair beim n-asclaind de-sium fein ic 2816] fuirmedh in beime sin, cur scar a ainim fria corp, & co fuair 2817] bas fon samail sin. 2818] O 'tconncutar a muinnter-sim sin, imsaei cach fri araile dib, 2819] & do gniat ind aonor a cuid fein & cuid im bidbad don cat 2820] gur gab cach for commarbad & for comhmuduccud araili dip. 2821] Cona bai a samail acht amail innister isna faiblib in coimeirgi 2822] & in commarpadh do ronsat sil **Caitim** maic **Agenoir**, no na fir 2823] druidhectae ro artraiccsett do **Iasson** mac **Essoin** in n-insi 2824] na **Colach** arna n-infas a detaib na nathrach nemcotaltaige 2825] bai ic coimet an croicinn ordai. 2826] O 'tconncatar muinnter **Poimp** iat for an abairt sin icca 2827] comtuarccain fein, ro scurset a lama dib, ar ba mactad mor 2828] leo an ernmas do ronsat .i. coiccill da naimdibh & a commarbad 2829] fein. Ro gniadh co garb an galach sin occo. Ba nertmar 2830] ro imbir an bas a brigu forru. Ni focertiti imroll leo. Ni 2831] tabrad neach ann in n-athbuilliu d'araili. In n- aeinfecht & i n-aenfaball 2832] no trascairti gac*h* fer dib & no trasccradh & no 2833] ghonadh cach araili. No marbad & no marbhtha,{MS F folio 61r} no 2834] freccratis ocus no fuirmitis an beim. No bhidh do deinmne 2835] an bais occo co curtis a n-ochta urnochta fo ogib na claideb. 2836] Atrochratar annsin na mic lasna h-aithrib & na h-aithri 2837] lasna maccu & na **braithri** la araile. Ro tuitsetar iarum cenn 2838] i cenn & taeb re taeib i ruma na rat*h*a iarsin, go ro linsat 2839] ar-ruadbuinne fola & a n-uanfad cro an muir impo, co n-derna --- p.218 2840] aenclar crodercc di. Ba foruallach forniata, ba tremait tarcaisnech 2841] an feogad do bertsat na fir sin for a m-bidbadaib icc 2842] faghbail bais, ar nir' bo mied leo a airechad da m- bidbadaib 2843] forru comad lainni leo betha ina bas. 2844] Ba h-ainiarmurtach tra in galac*h* sin muinnteri **Cesair** 2845] ettorru fein, ar airm i m-batar na D laech acht becc ni terna 2846] eludach bet*h*adh no ainfer innisin sccél dip, acht attrochratar 2847] comthuitim for lar na rat*h*ae i rabatar. Ni raibe isin bith 2848] riemh lucht aenlunga fuair in n-imforcraidh urdurcais no clua 2849] no molta dara n-eisi. 2850] Ro tencsat muinter **Poimp** iet arsin ina n-dumada dímora 2851] do collaip ruste ruamanta for lar na rat*h*a. Tainic a n-gus & a 2852] n-aiccned forta. Ro eirig tróige & triamainiu mór ina cridib 2853] ic a n-decsain. As edh ro raidset gurbo h-ingnad adbul, & gur'bo 2854] machtnughud mor leo daoine isin doman do cartain a **tigerna** 2855] fon samail sin .i. iet fein {MS F folio 61v} dia marbad fein ar a seirc. Ro 2856] tairrngedh iarum an raith docum tiri occo, & ro h-adnaicit cuirp 2857] na laecraidhe leo i n-inis **Soloin** fo fochlaidhiph na caladh. 2858] Conid remscél do remscelaip catha moir na **Tessaili** co n-icci 2859] sin. Martra muintir*e* **Vuilt** ainm an scéoil. 2860] Aidid **Curio**. ----------------------- 2861] Nirsa timmiu innasin an t-imairecc irgaili ro fas i c-cric*h*aib 2862] na h-**Affraici** iter muinteraib na **rig** cetna. IS amlaidh 2863] tarla sin .i. **airri** da **airrigib** ro cuir **Cesair** co n-da **leigion** da 2864] mhiledhaib immailli fris, d'iarraid loin *dó* co h-inis **Saird** ocus 2865] co h-inis **Siccil** for muir **Torrein**, amal atrubartmar remainn, **Curio** 2866] a ainm inn **airrig**. O rainic **Curio** co h-inis **Siccil** as fair --- p.220 2867] deisidh lais techt i cricha na h-**Affraici** d'iarraidh indmais indti 2868] & da scarad fri nert **Poimp** ica m-bai i forlamus co n-icci sin. 2869] Ro taithmigh iarum a longa a murrusc deiscertach insi 2870] **Siccil** imach, & ro toccbait a fáinbreiti siuil forta, & ro gabatar 2871] co menmnach la fiugair na gaeit*h*e indes ic mall-ascnam 2872] in mara do cum cric*h*e na h-**Affraici** gach n-direch, gur' gab cuan 2873] & caladphort i comfocraib sencathrach na **Cartagini** isin **Affraic**. 2874] Tainic **Curio** fo tir annsin, & ro gab **longphort** for bru 2875] srot*h*a Ticcir edh imcian o chuan an mara suas. Cein batar 2876] na sloig ic suidiugud i l-**longpuirt**, tainic **Curio** co n-úathad 2877] {MS F folio 62r} da saenmuinntir leis do remughad & d'airddecsaini tulaig 2878] uraird bai os cind an **longphuirt**. Bend sleibe moir ocus garball 2879] cloc*h*da & cairrci cenngarba imda osin tulaig sin. Ba h-uraibinn 2880] an t-inadh sin, & ba h-inadh fairccsina isin tir uile é. 2881] Ro gab **Curio** acc siubal gacha cnuic d'araili ann iarsin, co 2882] torracht ainfer do lucht in tire ina doc*h*om. Saigis **Curio** coir 2883] comraid fair, & freccrais an t-occlaech affracda é. ‘INdot 2884] eolac*h* isin tir-si, a **occlaigh**?’ for **Curio**. ‘Am eolach on am,’ 2885] ol se. ‘An fil senchus a **dind** & a cnoc & a **cathrach** let?’ for 2886] **Curio**. ‘Ata amal ro faccsat ar n- aithri & ar senaithri linn 2887] dano,’ ar an t-**occlach**. ‘Caide ainm na tulca-sa i tam immorro?’ 2888] for **Curio**, ‘& ainm na cairrci-si for ar cul?’ ‘**Carrac Anteus** ainm 2889] na cairrcci tra,’ for an t-**oclaech**, ‘& **Tulach na Gleca** ainm na 2890] tulcu-sa for a tai.’ ‘Cidh ni dia filet na h- anmanna sin fortha?’ 2891] for **Curio**. ‘Man bad eimhilt lat ro inneosainn deit uili *do 2892] leir*, ’for an t-**óclaech** affracda. ‘Innis commin,’ for **Curio**. 2893] ‘Coraidh ingnad bai isin tir-si gan athair, gan mathair 2894] daenna occa,’ ol se, ‘acht a geineamain a crislach an talman --- p.222 2895] cene. **Anteus** mac **Terrae** a ainm. Ba mór a nert inn fir 2896] sin. Ni cumcedh duine na daoini coimleng friss. Innuair 2897] ticced dith neirt do nos-leicced 'na ligi fria lar. O no thaidhledh 2898] a thaeb an talmain ticced a nert fein do, co l-linta do 2899] calmatus dermair é o mhathair bhunaidh .i. on talmain {MS F folio 62v} . 2900] Acht ni riccedh somh a les com-minic sin iter, air ni fogbaithe 2901] neach no fuilngedh a nert cena. Atrocratar acaide in tire leis, 2902] & nac*h* long no taidhled in cuan-sa this ni tintadh slan uad; 2903] gur*r*o fasaigedh in ferand-sa uile do na lamta a tadall do 2904] muir no do tir.’ 2905] O ro fasaigedh in tir immi is ed ba tuara do, feoil oss & 2906] fiadmil & mathghaman & leoman do neoch no marbadh fein 2907] ic cuairt in fasaig cach dia. IS edh ba tegdais & ba leaba ligi 2908] do, uamdorus dilenn mór fil isin carraic-si thall. Ni bidh 2909] tugha no craib*r*edh no pell no brothrach no breccan no crocenn 2910] anmanna fui isin lepaid sin, acht a thaeb frisin talam noc*h*t 2911] cenae. Ticced calmatus mór do-som desin co m-ba nert nua ar 2912] gach lo leis tre tadall a mat*h*ar bunaidh .i. in talam. IS uadh 2913] sin atberar **Carracc Antei** frisin carraicc & **Uaim Antei** frisin 2914] uama fil inti. 2915] Rainic tra clu & urdarcus in uilc sin fo cet*h*air-aird an 2916] domain fa deoidh. Rainic in clu cetna co h-airm i r- raibe in 2917] t-anclund & ind ail bratha & in fer nac*h* fuilngti comlund, 2918] in milid merdana mormenmnach, in t-**occlaech** ard allata andiarraidh 2919] .i. **Hercu*i*l** mór mac **Ampitrionis**. O 'tcuala **Hercuil** 2920] ieram in n-ainceis-sin icc indredh na h-**Affraicci**, ni ro damhair 2921] do can a innsaiged, fo bith ba h-e a bes, gach inad isin domun 2922] i cluinedh torat*h*ar no olc difulaincc do bith tocht da saigid 2923] {MS F folio 63r} occus a dic*h*or ass. --- p.224 2924] Tainic ieram fo test in torathair. Cien gairit bai no co 2925] toracht in tir-si & gur' sir an ferann uile, & co tainic for fuillecht 2926] in coradh docom a leabtai. Ni bai **Antei** i fus annsin, acht 2927] bai i c-cuairt in ferainn amal ba gnath bes do. O na fuair 2928] **Ercul** é, deisidh ina suide i m- mullach na tilca-sa for a filti-si 2929] sund. Nir'bo cian in urnaide dó ann intan atconnairc in coraidh 2930] seachai docom a uamha, & ualach mór fair do cesaib & do 2931] croicnib mathgaman & leoman. Taidbris **Antei** for **Hercuil**, & 2932] do bert da aire é, ar ba ferrdha denam an laich atconnairc. 2933] Teit iarum dia uama & cuirid a eire ossfeola de for lar, 2934] & gabaid for ongad-comailt a cuirp do ola & do neit*h*ib 2935] inmaraib eli, & do methrad slemunrighin, co nar'bo sleimne lam 2936] for iascc no aigred ina for gac*h* m- ball de. Do rocht **Antei** 2937] iarum co h-airm i m-boi **Hercuil** isin tulaig-si, & foccrais cor 2938] gleaca fair. Ba h-adma eolach **Ercail** isin ceird sin, ar ro 2939] ghnathaigh co mor a denam i cluichi **oenaig** **Olimp**. Atract 2940] **Hercuil** & ro cuir a arma uadh, & ro cuir dano de for lar ina 2941] farrad croicenn in leomain bai imme, .i. leoman ro marb- som 2942] fein i fidneimed **Neimi**. 2943] Scuchais cach go araili dib *i*arsin, & snadmait ar-righthe, 2944] & do berat combloscc calma, gur' ben tul-etain caich fria araile 2945] dibh amal bloisccbeim comlad **rigduini** fri*a* h-ursaind. 2946] {MS F folio 63v} Ro sinset occus ro naiscset a n-doiti rigremra romora 2947] dar braigtib occus dar muinelaibh occus dar formnaib araili. Ba 2948] comrac dá coimtren sin. Ba borp an buaidredh- mesccadh. Ba 2949] ferrda an fasccud-tarraincc do bert cach for araile dib. Ba 2950] h-ingnad mor & ba machtnugud adbul la gac*h* fer dib nech 2951] isin domun da freccra amlaid sin. Air atar la gac*h* fer dib --- p.226 2952] ni boi fer a frestal isin bith. Ro gab **Hercuil** ic coiccill a neirt 2953] co mor ina aghaidh, & ni dernae acht a congbail cena fris. Ro 2954] gab **Anteus** immorro icc airimirt a brig gan dic*h*ell ina aghaidh 2955] sium, co tainic a allus, & gor' luathaigh a anal, & cur tercaighsett 2956] a seitrigthe gleaca .i. a cuir. 2957] O ro airig **Hercuil** sin ro duin a dá doitrigid im cael a 2958] droma, & tucustair tendad & tarraing- drutad tren-talcair fair, 2959] gurro dlúthaigh a bruinne fria bruinne, & go ro cuir a sme*i*ch 2960] dar a muinel, & co tuc glun ina gabal do, gur ro bris a ferda 2961] uili, & tuc urcur fo comus dé 'arsin co tarla ina lige for lar uadh. 2962] O ro tadaill a taeb in talmain ro suig co h-athlam a allus 2963] fo cétóir, & ro atnuauigh a briga, & tucc clisedh calma fair, 2964] gorro scail rigti in miled imme, & ro eirig co seitreach dar 2965] **Hercuil**. Ba saeth mór la **Hercail** sin, & ro saoil nach claefedh 2966] iter e. Immacomrainic doib doridisi. Ba doidngi do **Hercuil** 2967] commór {MS F folio 64r} don cur sin e innas don cur reimi. Ni 2968] fuair riem baramail an comlainn sin. Ni bai uair bad cora da 2969] easccairdib subachus inas in uair sin ar nertmaire in cuingid 2970] comlainn tarla ina agaidh. Araisin forerigh **Hercuil** co ferrda 2971] in coimleng tanaisi fris, gur gab for a énirtniugud commor. 2972] O ro airigh iarum **Anteus** a briga & a nert ic traethad leiccid 2973] fein asa deoin e docom lair, go ro eirig fo cetoir cona 2974] brigaib nuae ann. 2975] Do beir **Hercuil** aicne fair 'arsin, conidh tre tadall in talman 2976] ticctis a brigha & ticced a calmattus do. Ro gap **Hercuil** 2977] co seitriuch for a farrach, arsin, no cur' triall **Anteus** a 2978] leiccin fri lar dorisi. Frit*h*ailis **Ercuil** co h-athlam é, occus 2979] dúinidh a dá doitrigidh imbe, & nos-toccaibh i n-airde co --- p.228 2980] nar' tadaill a cosa in talmain iter, & asbert friss: ‘Fuirigh it 2981] sesom amlaidh sin,’ for **Hercuil**, ‘ar ni leiccfither duit tadall in 2982] talman festa. Toit cuccum-sa i l-let-sa.’ Iss ed sin asbert **Ercuil**, 2983] & toccbaidh ind airdde co h-opunn *é* & faiscciditer a rightea & 2984] a taeba, co n-derni smirammair da cnamaib immedhon a croicind, 2985] & ni ro leicc co lar e no gur cuir a chride ina lommannaib 2986] fola & ina cubarcaepaib cro dara be*o*lu sechtair. 2987] Fuair **Anteus** bas la **Hercuil** don gleic sin isin tulaig-si, 2988] conid desin atberar **Tulach na Gleca** di o sin anall. 2989] ‘Is uasal in t-ainmniugud sin tra,’ for **Curio**. 2990] ‘Fo gabar ainm as uaisle di-siu ina sin,’ for in t-**occlach** affracda 2991] ‘.i. **Tulach inn At*h*longphuirt** ainm eli di.’ 2992] ‘Cid ni da ta side dano?’ for **Curio**. 2993] ‘Ni ansa,’ for in t-**occlach** affracda ‘.i. **Scip Affracain** co 2994] n-ocbaid na **Roma** immailli fris ro suidigsiot **longphort** immon 2995] tulaig-si & 'mo {MS F folio 64v} bruigib in t-srot*h*a-sa tis airm a 2996] suidhigter for **longphort**- sa innossae. Nach faicci fein slicht 2997] na tochalta & inad in fail & buna na cuailled & aite na 2998] m-machad & torainn in **morlongcphuirt** fós ann? IS as so ro 2999] creachadh occus ro h-indredh inn **Affraic** uili leiss, & ro delaraigedh 3000] a slóig & ro croth in tir uile.’ 3001] ‘Amae, a **occlaig**,’ for **Curio**, ‘cia h-ainm in **cathair** lethrainte 3002] mor ut tall ar ar n-incaibh. Inni in **Cartagin** í?’ 3003] ‘IS isi on eiccin,’ for in t-**occlaech** affracda. 3004] ‘Cid edh ni fo cainblat*h* forraccaib **Scip** í?’ for **Curio**. 3005] ‘Ro ba menmnach linmar cidh iter occbad in baili sin,’ for 3006] in t-**occlach** affracda, ‘& ro mudaigit uile la **Scip** iat, & ro trasccrait 3007] muir na **cathrach** leis, co fil fon m-blat*h* atcithi-si.’ --- p.230 3008] Tainic faeilti mor ocus sonairte aiccnid do **Curio** de sin, ar 3009] ba celmaine mait*h* leis a teccmáil isin **longphort** as ar' cloedh 3010] inn **Affraic** la **Scip**. Tainic iarum co subac*h* somenmnach 3011] docom a muinntire, & deisidh ettorra ina **longphort**. 3012] Bai **airri** togaidhe fri lama **Poimp** for in n-**Affraic** in tan sin, 3013] **Varus** a ainm. Ro cuala side **Curio** do roc*h*tain isind 3014] **Affraic**. Ro tinoilit fo cetoir leis a milidh & ina m-bai d'occbaidh 3015] na **Roman** uili ina foc*h*air tes. Bai **ócclaech** lanmait*h* 3016] dano i r-**righi** ic na h-**Affracdaib** fein in tan cettnae sin, **Iuba** 3017] ainm in **rig** sin. Ni bai for **Affraic** riem **ri** bad uilliu ferann 3018] inas, ar bai fo a mamus o turccbail greiniu, & o sleib **Athalaint** 3019] innair co cric*h*aib na h-**Aissia** sair, & o bord tuaiscertach 3020] mara **Torrein** atuaid co cric*h*aib deiscertacha an teintide 3021] fo des. Ba h-escara bunaidh do **Curio** in fer isin, {MS F folio 65r} 3022] ar ro fobair **Curio** a aithrigad som an tan bai cumachta & 3023] commas isin t-**senad** **Romanac*h*** occo. 3024] O 'tcuala **Iuba** iarum a beith-siumh isin **Affraic**, ro tinoilit 3025] a sloig da saigid do digail a ancride for **Curio**, & dano bai do 3026] troma & do teinni na rige **Romanda** for in **Affraic** gurbo lainne 3027] leis congnam icc denam eissídha na **Romanach** innas icc denam 3028] a sida. 3029] Do roctatar iaram sloig imda ilarda re h-edh n- atgairit do 3030] saigid Iuba annsin. Do rochtatar amh annsin na h-**Autolapecda**. 3031] Do rochtatar na **Numecda**. Dorochtatar ann na **Getulda** daine 3032] sin *na* gnat*h*aigit dillata fothu iter. Do roct*atar* ann popuil 3033] duba na **Muretae**. Do rocht ann popul na **Marmarda**. Do rocht 3034] ann popul na ***Na*samonda**. Do rocht ann popul na n-**Gartamantecda**. 3035] Do rocht ann popul na **Matarcta**. Do rocht ann 3036] popul na **Masili**, & lucht na h-**Affraici** uile arcena. --- p.232 3037] Tainic tra **Iuba** **ri** na n-**Affracda** cusin t-socraiti móir sin 3038] gur' gab **longphort** i n- imel in maige i m-boi **Curio**. Tainic 3039] **Vair** in t-**airri** cona sochraiti leis, gur' gab **longphort** isin cinn 3040] aile don maig cétna. O 'tclos do **Curio** in t-sochraite mor sin 3041] do taidecht ina docom, rus-lion oman & imeccla re h-imat na 3042] slog do dec*h*atar in n-aires cat*h*a dó, & ar a med ro ba menmarc 3043] leis ancraide a aithrigtha do digail do **Iuba** fair, & dano 3044] nir'bo tairisi leis toct i n-imclaidbed cat*h*a a n-agaid a namat 3045] lasin m-bretaig sloig tarla ina farrad, air ni do miledaib bunaidh 3046] **Cesair** iatt, acht commascach sloig ro tecclamait a **cat*h*air** 3047] **Corpin** & asna caistiellaip aile ro gab **Cesair** isin **Ettail**. 3048] {MS F folio 65v} Araisin ni ro airig neach for **Curio** an crithoman 3049] sin do beit*h* fair, acht do roini do degglor & do danacht aiccnid 3050] & do sonairte urlabra i fiadnaisi a slogh, conar' sailset nach smuainedh 3051] eccla ina menmain. IS i ierum comairli ro túir ma 3052] menmain, danacht do denam & a slog do breit*h* leis gan fuirech 3053] docum a namat, ardaig na beit*h* acht oen comairli occo 3054] o ro soistis aít inn imairicc .i. an cath do gnimh. 3055] La sodain ro cind ar an comhairle sin, & ro eit a arma, 3056] & tucc a slogha fon arm-gaiscced leis asin **longphort** immach 3057] for lar-medon in maige. IS annsin do rola **airri** na h-**Affraice** 3058] doib .i. **Vair**, cona muinntir eineach i n-inchaip for in muig & 3059] se icc saigid in **longphuirt** i m-boi **Curio**. Atar leis is ann 3060] fogebad é. Immacomrainic doib annsin & ferthair gleo ainmin 3061] etrocar ettarra, cur raemid for **Vair** cona muintir docum a 3062] scor, co ro tuairccsett muinter **Curio** na drommanna doib 3063] gan anadh gan impodh, nocur tairmiscset daingne in **longphuirt** 3064] iatt. --- p.234 3065] Ro h-indised do **Iuba** do **airdri*g*** na h-**Affraici** sin. Ba 3066] faeilihd leiside gan cosccur **Curio** do breit*h* ina eccmais fein, 3067] & gan maidm cat*h*a fair noco roised-sium ina docom. IMsaei 3068] **Curio** co cosccur mor & co failte dermair da **longphort** fen 3069] in n-aidce sin. IS i comairli do roini **Iuba** **ri** **Affraici**, taidecht 3070] ind aidce sin fo cetoir cona slógaib leis asin **longphort** amach, 3071] & imsaei reimi co taei tostach tait*h*enach, co rainic fanglenn 3072] mór bai ind eitermedon an muighe, {MS F folio 66r} co n-derna costadh 3073] catha annsin, co tainic dobursoilsi na maitne muiche arna barach. 3074] O tainic iarum cetsoilsi in laei cuicci, ro ordaig a sloga 3075] & do roine catha coraigte dib & ro indill co h-infoilgide i n-glacaib 3076] in glennai & i m-mamannaip na tulach batar imbi. Ro 3077] cuir a **marcsluag** & **Saburra** **tanaisi** **rig** na **Nimdecda** rempo 3078] docom **longphuirt** **Curio** do saigid debta for lucht in **longphuirt** 3079] & da m-breccad leis docom na cat*h*etarnaide ro coraig 3080] in **ri** fora cind. Ni bai samail na ceilge sin ro ordaigh-siumh 3081] acht amal do gnither selg na n-aspiti i crichaib na 3082] h-**Eigipti** tes. Cineli nat*h*rach sin, & lecca logmara ina n- incaib, 3083] & a n-aitriubh fein i scailpib carracc & i n-uamtollaib 3084] talman. In cu bís fo tograim do beir a erball isin fochlae talman 3085] i m-bi nathir dibh. O 'tcí in nathir fosgadh in erbaill do beir a cend 3086] dar in foc*l*la immach. Glacaid in cu de fordorus na fochlai a 3087] scornaigh {MS S folio 41a} i l-leith anníar da n-neim, conid fon innas 3088] sin bregthar asa aiti .i. IS fon samail sin dano ro cuir **Iuba** 3089] **ri** **Affraici** uathaichi **marcsluaigh** do celgad **Curio** & da thochuriudh 3090] asa **longphort** docom in t- sloigh moir ro innill for a cind. 3091] Nirbo cealg gan conach in celg sin tra. *Ar* ro urail 3092] **Curio** for a **marcsluagh** teacht isin aidchi remi asna scoraib --- p.236 3093] seachtair guro taistlitis redhi an muighi resin slogh araill. 3094] O ro thaithni cetsoillsi na maidni muichi iarum ro forcongair 3095] for a sluagaib uili ergi, & dataegat asa scoruibh seachtair, & 3096] tuargabsat idna catha forro, & do tennat a n- deaghaidh na 3097] **marcach** isin magh. 3098] O rainic **marcsluag** **Curio** gu lar an muighi do rala **Saburra** 3099] & **marcsluagh** na n- **Affracda** focétoir cucu. Fossaigit 3100] immaireach n-ugra forro nogur rainic **Curio** cona muintir 3101] uili da saighidh. La sodain faemait na h-**Affracda** teiced ceilgi 3102] rompo docum an glenna i m-badar na catha coraighthi 3103] for a cind. 3104] O 'tconnairc **Curio** cona muntir sin, ro gabsat co dichra 3105] duthrachtach ica slaighi 'na n-diaidh, gur rancadar larmedon 3106] in glenna. Co cualadar glaedh-beccedaigh na stocc slescamm 3107] slemansolus & fogurnuall na cornn & na n-adarc & na cuislenn 3108] catha, & co facadar na h-oincoin obeli & na mergeda ailli 3109] eiteacha & gristaithneamh na n-arm n- áichthide n-urnocht 3110] os na cathaibh coraightibh do gach aird & do gach airchinn 3111] dib anair & anníar, annes & atuaidh rompo & ina n-diaidh, co 3112] n-derna*d* crotimcill & amdabhach nemi & buaili bodba do 3113] cathaibh na n-**Affracda** immon n-gleand uili 'na mortimcell, co 3114] na bui accó cae nó conair no cindis ass mani cláitis in talmain 3115] fothu, *no mana dictis for foluamain isin aeer uastu* 3116] nó mani cindis *i* cend a cetcomlín do miledhuibh fo*a* n-armgaisced 3117] co rún a marbta uili la gach n-aenfear dib. 3118] Sochtais **Curio** ic faiscin in anforlaind. Sochtait a munter 3119] uili dano. Ba nemada ind abairt da ronsat arsin. Nír' --- p.238 3120] urmaisedar maith nó saich do denum. Nir' thriallsat tecedh 3121] no imbualadh nó gnimh catha do denumh re méd ba tapad & 3122] ba h-uathbas léo in comlinad & in comegur do bertsat a m-bidbaidh 3123] for in glenn do gach {MS S folio 41b} aird impo gan a faiscin, 3124] gan a forcloistecht co n-igi sin. 3125] Ba deithbir dona míleduib *cena* cia nos-linadh in cridenbas 3126] amlaid sin, ar *ros*n-imbir cid iter in n-uathgrain cetna for 3127] graigibh eciallaidibh na n-echradh badar leo, cona tainic nach 3128] sonairti aignidh nó nach met*u*ghudh menman doib frisin comgair 3129] cu*maisc* atcualadar do nuall na stocc & d'fothrom na 3130] n-echradh & d'fogurmuirnn na miled, d'fidren na saigheat srubderg, 3131] do scretga*ire* na foga faebrach, do d*r*ongair na l*u*ireach 3132] lineach lancuir, da comtu*air*cnigh na sciath scellbolgach, do 3133] comco*ic*edul na claideb cruaidgér claslethan, da comge*o*in na 3134] sochaidhi ic comtriall inn imairic i n-aenfecht & i n-aenfaball 3135] uili. Ro traigset & ro truinset ec*hra*da m*uintire* **Curio** i*c* 3136] cloistecht frisin morborbgair s*in*, co n-derna eocho trethi timmi 3137] triamain *i* seitfedca anescaidi dib, cona frecraidis a spor*ad* 3138] nó a m-brostud. 3139] O 'tconncadar immorro na h-**Affracda** for in fabairt sin 3140] iad ro comgairset in aenfecht forto. Ro scucsat co neam- im*co*imairceach 3141] cucu, eter **coissidi** & **marcach**, curo crithnaigh an 3142] talam fo cossaib a n-echradh, co n-derna luaithreadh & denngur 3143] dona maghraenaibh ro cinnis*eat*, gur fasadar dobur-neoill 3144] dorca dubc*iach* uasa & *do* impo imaltar in dendgair os 3145] analaib na n-each & na n-anrad ic dianascnam na sligeadh do 3146] saighidh a namat. 3147] Ro timcellait na **Romanaig** desen & da ronad circull bodba 3148] impo d'ogbaid na h-**Affraici**, cona bui asrus eluda accu. Ro --- p.240 3149] gabad co comtrom do gach aird dib for in esarcain 'arsin do 3150] saighdibh a fidbaccaibh, do liagaib lam, do crunnclochaibh 3151] tabull, do slegaib slinnleathnaibh, da craiseachaib crandr*e*amr*aib*, 3152] do laignibh leathanlebraibh, do manasaib miled, da 3153] loirgfeirtsibh lae*ch*, do claidbibh claslethna carad, do beraib 3154] bodba birguirt rinnaithi. 3155] Ro badar luireacha dluithi dianscailti desin, & cathbairr 3156] caema coimbristi, & sceith scoiltidi, & taeib tolla & cuirp {MS S folio 42a} 3157] cirrthi & oig athgaithi, & troich trascair*th*i & laeich londa ledarta, 3158] & milidh marbta, & colla curad i cossair cro. Ro cuired cach i 3159] ceann araili dona **Romanchaib** annsen co n-derna*d* aenmell 3160] dibh *etir* na h-**Affracdaibh** for lar in gleanna. Ro sonnait, 3161] ro dluthait, ro dingit, ro daingeantuairgit iad 'arsin, co na 3162] cumgadh neach *d*ib imirt a sceith nó imluadh a claidib no 3163] sadud a sleighi nó luth a lamh. 3164] In fer im*e*clach dib for a n-urailedh in t-omun immel in 3165] imairic d'fagbail ic saighidh immedon a munteri ni roic*h*edh 3166] in conair no indsaighedh noco m-bidis cruiseacha & claidbi a 3167] munteri fein comtarsna trit, conna bui acco 'ar sin acht fulung 3168] a marbta, air ni cuimgidís im*b*irt a n-arm isin crobuailidh cumaing 3169] i m-badar & gen go n-im*b*ridis a namait a n-armu forro 3170] no tae*th*saidis do comfuasmadh & do comtuaircnigh a n-arm 3171] & a n-uchtbruinde fein fri araili. No bidis na h-abaigi *&* 3172] na cuirp cirrti, & na firecta fuathaidi ina comseasam frisna 3173] beoaib eturru, air ni bid acco conair no tae*t*saidis co lear 3174] ar a daingni ro dluthdingset a m-bidbaidh cach i cend araili 3175] dibh. --- p.242 3176] Bá digbail faelti immorro co mor do na h-**Affraic*d*ib** na 3177] faccadar in diach do bertsat a n-airm fein for na **Románchaib** 3178] annsin. Air ro badar imda srotha fola & caepa cro & cnamradhach 3179] & lamha leoiti & leithcind letarda & inni & inathraighi 3180] ic na **Románchaib** ic a tuindsium fo traig*th*ibh isin gliaidh 3181] sin. Ni*r* digladar na h-**Affracda** athrigadh **Annibail** no indred 3182] na h-**Affraici** nó a n-anfalta uili riam for na **Romanchaib** co n-igi 3183] sin. Dia-fris cena, is ingnad in gnim do rala andsin .i. in 3184] t-ár do ratsat námait na **Roman** forto, a maissi & a foghnum 3185] sin do bith don **righ** **Romanach** .i. do **Poimp**. 3186] Ro soillsigh & ro diglae in t-aer os na sloghaibh 'arsin, air 3187] ro scu*a*p in gaeth dib inn {MS S folio 42b} dob*ar*nellgail n- dendgurda 3188] bui uasú, ó ro linsat na sritidi fola flannruaidhi & na 3189] sruthlinti cro in talmain fothu, go m-badar 'na n- aibhnibh 3190] dergruada fuirri, gonar' erig luaithredh nó dendgur i n-airdi dí. 3191] La sodain atconnairc **Curio** na h-ara mora sin, & a muintir 3192] uili gan elodach innisin scel dib do bith acht comtoitim 3193] docom bais an aonfecht ina fiadhnaisi. Nir' fulaing a aignead 3194] do bith ic a fegad & gan acmaing a foritni aigi. Ro leicc go 3195] nertmar nemleasc docum lair é. Ro mebaidh cromaidm da 3196] cridhi 'na cliabh, & dos-fanic bas i m-medhon a miledh. Atrocartar 3197] a muinter do gach aird immi, conna terna aenfear 3198] innisen scel dib as sin. 3199] Maith in fer ro tuit annsin eturru-sum .i. **Curió**. Ni ro 3200] as isin **Roím** riam a comaesa adbar bad ferr innas meni 3201] millead fein, & mina treigeadh in **seanadh**, & meni creacadh 3202] in **Roim** & in rígrecht re **Cesair** darcenn **óir** & indmais. 3203] Do rala do-sum andsin a threcudh don atharda ro treic, & a --- p.244 3204] corp saerclanna soceneoil co corpaib a muinteri leis do bith 3205] gan onoir cainti nó adnaicti fair i crichaib aineoil fo cossaib 3206] con & cuanart & sinnach & serríach & én & etaidi ingnathae 3207] na h-**Affraici**. 3208] Conid remscel do remscelaib catha moir na **Tesaili** co n-igi 3209] sin. Aidead **Curio** ainm in sceoil. --- p.244 3210] Aideadh **Aip**. ----------------------- 3211] Ro comét in toictiu co cudruma na da **tuiseach** sin .i. **Poimp** 3212] & **Cesair**, eter sonmighi & donmigi frisin re sin. Tainic la Kalni 3213] Enair fuisi*n*, & tossac*h* bliadne nui. Is ed on aimsir i n-denta 3214] at*h*arruch **consul** & **maer** & **airrigh** & ordaighthi cogaidh & 3215] sloghaidh la **Romanu** *dogrés. Ro battar dá **consul** togaidi la 3216] **Romana*** antansin dano .i. **Lentulus** & **Agellus** a n- anmand. 3217] Is ed bui re a ***con*sulachta** co n-igi sin in la sin, arai sin is 3218] iad da roine tinol in t-sloig & caingni in t- **seanaidh** & ordaighthi 3219] in rigre*ch*ta in la sin beos. 3220] IS ann ro tinoileadh in mor-coinni sin isinn **Eipir** 3221] {MS F folio 69r} 3222] i c-crichaibh na **Greicci Mori**, ar nir' lamsat tadall na **Roma** 3223] la h-imeccla **Cesair**. Do ronait tra ordaigthe móra isin coinne 3224] sin la **Romanu**. Ro cinnsett in n-**airdrige** do **Poimp** airett bad 3225] beo. Ro ordaigsett **mair** & **airrig** fria lamae for cendadachaibh 3226] in domain do tobac*h* a **cisa** & do tinol a slog docom 3227] an mor-catae doneoc*h* batar fo a mamus som *dibh* cettus 3228] .i. ilcinélu na h-**Affraici** & sluaigh imda na h-**Aisia** & inn airthir 3229] uile. ar ro gab **Cesair** fortamlus in domain o **Roim** siar. --- p.246 3230] Ro scailed iarum an coinne sin na h-**Epiri** leo & ro cotar 3231] uile d'oenlaim i l-lenmain **Poimp** docum an mórcatha acht oeinfer 3232] namma .i. **Apius** **airrig** do muinntir **Poimp**. IS i comairli 3233] ro smuain **Apius**, techt da fiarfaigid d'**faidib** et d'fissidib cia 3234] dona **rígaib** da m-biad mait*h* no saith in coccaid moir sin, 3235] co congnad som lasin fer badh ferr conach cat*h*a dibh. 3236] {MS F folio 69v} IS i conair ro coid da fiarfaigid sin, co cert 3237] medón in domuin .i. co **tempul** **Apaill** i sléib **Paruais**. IS e 3238] freccra fuair la **bansaccairt** **Apaill**, co b- fuigbed a din ar guasachtaib 3239] in catha moir sin, & co m-biad cumsanadh on coccad 3240] dó i n-glinn an t-slesa **Eboecda**. 3241] IS edh rucc-som as sin co n-gebad **rige** i tir na h-**Eboi**. 3242] Arai ni h-ed sin boi de iter, acht antan boi-sium for in muir 3243] **Eboecda** ic saichthin in tire, tainic ainbtine mor do, cu ro brised 3244] a longa & cur' baided e fein, gur rucc an tonn muiride 3245] a corp docom tire, & co ro h-adhnacht e i coimglind tire na 3246] h-**Eboi**, curo comalladh faistine **Apaill** amlaidh sin. 3247] Conid remscél do remscélaib catha moir na **Teasaile** co n-icci 3248] sin. Aided **Aip** ainm an sceoil sin. 3249] Echtra **Cessair**. -------------------------- 3250] CEIN bas icc gnim na mórchaingen sin in cach aird bai 3251] **Cesair** icc gabail na h-**Espaine** & iart*h*air in domuin, co tarnacair 3252] leis, & co ro riarsat uile e, & co tancatar i tocustal in 3253] morcatha. Tainic reimi iarum a crichaibh na h-**Espaine** do 3254] breith a slog leis i n-diaid **Poimp** do cosnam airthir an domuin 3255] fris. Do bertsat a milid dilsi frit*h*bert amnus do-som annsin, --- p.248 3256] ar ro triallsatt {MS F folio 70r} impodh fair, & do coidh doraith occo a 3257] facbail uile, ar romed les a saethair catha & ar lagat a tuarustail. 3258] Ba foruallach a freccra na fer sin o **Cesair**. Araisin ro 3259] fostait co firglic leisium iat, & o ro cindsett airisium ro dedlad 3260] friu lucht tuscairnte na comairle & auctair in deilighthi & inn 3261] impoid, & ro dicennait i fiadnaisi **Cesair** for lar in **longphuirt**. 3262] La sodain o ro daingnigh **Cesair** a shluagha ro cuir **Antoin** 3263] reme, **tuisech** da muinntir & forgla a sloigh leis, & ro forcongair 3264] forra co ristais isin decmadh lo co **cathair** **Brundais** for 3265] bru in mara **Adriateccda** inn imel tuaiscertac*h* tire **Let*h*a**, & 3266] asbert friu guro tinoiltis cucu na h-uile longa fogebtais for 3267] sruth **Idauir** & for sruth **Tara** & for trágaib **cathrach** **Leuca** 3268] & **cathrach** **Sip** & for cuanaib in mara **Adriateccda** uile i comfochraib 3269] slébi **Gargain**, co m- betis ellma *inmara* urlama occo 3270] d'asccnam in marae **Adriatecda** estib do cosnam na **Greicce** & 3271] in airthir fri **Poimp**. 3272] Eisim fein immorro tainic don **Roim** co n-uathadh da 3273] miledaib immailli fris, gur ros-oirdnestair fein é fein i n-uilib 3274] ceimennaip cadais na **Roma** o **decan** co **dictatoir**.{MS F folio 70v} 3275] Tainic as-side co h- **ardchathraigh** aili na h-**Etaili** .i. co h-**Alba 3276] Longa**, guro forbtig inte uili ada a **consulacta** amal ba gnáth. 3277] Tainic as-sidhe co **cathair** **Brundais** i coinni **Antoin** cona 3278] muintir. Ni tancatar side immorro in ellma sin iter co **cathair** 3279] **Brundais**. Ba h-eimilt la **Cesair** a n-urnaide ann. IS fair deisid 3280] leis iarum, tuc a **coblach** for in muir **Adriateccda**, & ro 3281] asccna cona slógaib gur' gab cuan & caladphort isin **Epir** i 3282] cric*h*aib na **Greicce Moire**. 3283] In **Epir** isin cennadhach isin **Greicci**. Is di as ainm --- p.250 3284] **Canonia**. Is fria at-berar **Molosiam**. Is inti bai in **senad** 3285] **Romanach** & **Poimp** antan sain. 3286] Tainic **Cesair** dano i tír annsin, & do suidhigh a **longphort** 3287] ann oinech i n-inc*h*aibh do **longphort** **Poimp** itir sruth 3288] n-**Genais** & sruth **Aipi**. Is i sin cetchrich in ro comraicset a l-**longphorta** 3289] 'ar maidm sida ettorra, & ba h-e imfoicsi i m-batar 3290] i l-**longphort** co cluinedh cach dip glor araile & co faiced cach 3291] fer araile i cechtar na da **longphort**. IS ed ro fairigh an cath 3292] annsin, **Antoin** cona miledaib gan torrachtain docom **Cesair**. 3293] Ba snim & ba deinmne mor la **Cesair** gan na sloig sin do torachtain 3294] in a docom. Ro faided litri & scribenna {MS F folio 71r} 3295] uad docom **Antoin** do spraic fair & da etarguide co tisedh co 3296] h-ellam cona slógaib leis docom in cat*h*a. 3297] Ba h-ed annso tothacht na scribenn sin .i. ‘Timmarnad 3298] bet*h*ad & imcomarc slainte o **Cesair**, o **rig** in domain, da 3299] **tuisech** tairisi & da muintir dilis .i. do **Antoin** cona miledaib. 3300] A **Antoin**,’ ol **Cesair**, ‘cidh imma fuirgi na Fathi & in conac*h*? 3301] ar as urlamh go mait*h* duin acht co tisaid-si cuccainn. Ni 3302] docair duit taidecht co h-ellam im dail. Ni i n-**Affraic** no i 3303] n-**Espain** no i n-inadaip imciena in domain atu accut tobuch 3304] no accat tinnenus, acht is a cric*h*aib comfoicsi na h-**Etaili** inn 3305] imfocraib dam can tir coccaid, gan muir n-guasachtaig ettrainn. 3306] Tabair do th' aire nach edh asslaigmit fort, tect i n- dail cat*h*ae 3307] 'nar n-eccmais fein, acht atam acut togairm do taidecht linn 3308] docom an cat*h*a & meisi fein remut i n-dail in catha.’ 3309] ‘IS ingnad an ni fil ann .i. meisi do taidecht i cric*h*aib 3310] mo bidbad gan eccla form & atar-linn is oman lat-su taidecht 3311] im **longphort**-su. Ale, na tairmisc cid dom muintir fein tidecht 3312] im docom, ar masi an aichne fein doberim-si fortu cemad 3313] ainbthen an muirro bad {MS F folio 71v} lainne leo saighid m' arm-sa inas --- p.252 3314] anadh im eccmais. Ni éttum can galar & can accaine ar cride 3315] do aisneis duit. Ni comthrom ro rainn-sium an doman iter .i. 3316] an **seanadh** uile & meisi & **Poimp** conar sochraittib isin **Epir** 3317] namma & in **Etail** uili occut-su it oenur. Dechasu fein *at* 3318] masa choir amlaidh sin.’ 3319] Aitescca **Cesair** fri h-Antoin co n- icci sin, & ni anadh **Cesair** 3320] dib sin, acht na **techta** druim ar druim uaidh co h-**Antoin**. 3321] Aráisin ni tainic **Antoin** fos. Ba brisedh aiccnid mor la **Cesair** 3322] sin, & iss í comairle ro scrut .i. intan tainic in tres uair 3323] don aidhchi atracht asa leabaid & tainic a oenar reimi co 3324] tráigh in mara sis, co fuair luing m-bicc ann & tetréfed 3325] rofada esti i l-lenmain do tir, & tigerna na lungae i m-bot*h*an 3326] cumang curcallacda for ur an trágha. Benais **Cesair** beim 3327] bascraind i n-dorus in tige sin. Frisccart **tigerna** mesarda 3328] in tige dó, **Amiclas** a ainm. ‘Cia dusces an trat-sa sinn?’ 3329] for **Amiclas**, ‘cia sailes nach maith uainn? Ni fil toisc nac*h* 3330] duine frinn mana tisedh nac*h* combaiteach do tuinn no do 3331] carraic cuccunn.’ 3332] {MS F folio 72r} ISs edh sin asbert, & atract asa leabaid & ro 3333] cuir refead lasamain fon coccladh, & ro fursainn í, & ro oslaic 3334] in dorus re **Cesair** can oman can imeccla fair. IS follus mait*h*us 3335] & nemsnimh na bet*h*adh mesarda as sin. Air ge ro batar 3336] **longphorta** slog in domain i n-at*h*foccus don tigh-sin, ni 3337] ro lae **tigerna** in tige i snimh no i n-deit*h*itin, uair ni rabattar 3338] cruidh no innmassa occo. 3339] Tainic **Cesair** isin tech 'arsin & asbert: ‘A **occlaich**,’ ol se, 3340] ‘as maith in turcairthe tarla cuccut da n-derna a n- abrasa frit. 3341] Fogeba conach mor & bethaidh n-airegda occum-sa da fagbur --- p.254 3342] uait a n-as ail dam.’ ‘Cidh connaige form?’ for **Amiclas**. ‘Taidecht 3343] lim isin lunga m-bicc-si 3344] {MS S folio 43a} 3345] this dom imorcur i crichaib na h-**Édaili**,’ ol **Cesair**. ‘Ni sodaing 3346] anni connaigi form,’ for **Amiclas**: ‘air atait airdena ainbthini 3347] for in muir, & ni tarla coir na gaethi immaille frind dano. 3348] Acht arai mata morsodethbir agut-sa bidam urlum-sa lat, amal 3349] atberat do beoil. Ni misse nod-fuirega acht mení diultat na 3350] gaetha nó in muir tu.’ 3351] La sodain tucsat a lungu lanbic for in sal serbglas, & ro gabsat 3352] ic mallascnam in mara eocairguirm **Adriatecda** edir **Epir** 3353] & **Edail**. Frith ainbthini adbul & edualang derma*i*r de sen. 3354] Ni frith for muir ríam etternam as guasacht bad samail don 3355] guasacht sin .i. bith isin lunga lanbicc for in muir lanmoir. 3356] isin ainbtini édualaing. IS neimtim ro fuilngeadh la **Cesair** in 3357] guasacht mor sin cena. IS beag ro h-ísligheadh a glor nó 3358] a aicneadh ic fulung in morgabaidh sin. 3359] Badar for anamtaigh amlaidh sin fri re na h-aidhchi co 3360] maidin, guro cuir in tond urcur dib isin maidin muich 'arna marach 3361] ic calad na h-**Eperi** dorisi. Ba samail righi *can frithbert,* 3362] la **Cesair** a cos do tadhall in tiri in uair sin. Imsae 3363] da **longphort** 'arsin & **Amiclas** leis, & nir' scar-sen fri munterus 3364] **Cesair** airet ro bo béo. 3365] Tainic raethini mor isin muir 'arsin la tosach lae. O 'tconnairc 3366] **Antoin** cona slogh sin ro taithmighseat a m-barca benncaela 3367] brondfairsinga & a l-liburni luchtmura leburgorma a cuan 3368] **cathrach** **Brundais** amach, & ro gabsat ic snamhram in mara 3369] **Adriatecda** docom na **Eperi** gach n-diriuch. Dosn-imairc in 3370] seol seach tragaib insi **Lesb**, gur' gabsat port i caladh na 3371] **Nimpretar** i crich **Eperi**. --- p.256 3372] O 'tcuala **Poimp** immorro a sloigh uili do torrachtain in áit aeninaidh 3373] docom **Cesair**, ba derb & ba demin {MS S folio 43b} leis na biadh a 3374] scarad don cur sin acht tre edergleodh catha eigin. IS i comairli 3375] da roini iarum, in **airdrighan** **Cornelia** co **righnaibh** an **longphuirt** 3376] immaille fria do cur uadh for muir amach co h-inis **Leisb** 3377] fadaigh cib é diliugudh doneadh in toictiu eturru som & **Cesair** 3378] i l-ló in morcatha co m-beth in **airdrighan** & romná na rigraidhi 3379] i n-inudh inill in n-inis **Leisp** *'na cumsanadh*. 3380] Ro bo leasc la **Poimp** la **Cornelia** in dedail sin. Ro bo 3381] truagh tím triamain tadiur toirseach a comhradh & a n-imagallaim 3382] in adhaigh rena scartain, gan cotlud, gan cumsanadh 3383] co m-maidin muich, gur rucsat a munter & a fiallach grada 3384] in n-**airdrighan** leó arna barach co h-inis **Leisp**, & nir' cumscaigh 3385] si asin indsi sin nogur cuireadh in cath mor. 3386] Conid remscel do remscelaib catha móir na **Tesaile** co n-igi 3387] sin. Echtra **Cesair** ainm in sceoil. 3388] Aideadh **Sceua**. ------------------------- 3389] O rancadar **longphorta** na **righ** *sin* i n-a*th*fogus & i n-imfochraib 3390] d'araili, ro cuir cach dibh suil dar a sochraidi & da ronta 3391] taisbenta slogh & each & arm acco. Ro raidseat a milidh 3392] fri **Cesair** teacht rompo d'argain na **Greci** & do gabail a mur 3393] & a caisdiall & a **cathrach**, & da tisadh **Poimp** cucu da cosnum 3394] friu no fobertais gan diceall é. Ba nemtní la **Cesair** 3395] sin cena, & ro cuir seach laim gach ní acht innsaighidh **Poimp**, 3396] air ro-fidir da cloedh **Poimp** robad leis in **Greic** & an doman 3397] uile. Ro ób gach comairli do berta do acht saighidh in morc*h*uil 3398] & rochtain co fithceallacht na faithi & na toicten & gu 3399] h-oenguasacht coitcinn in domhain uili .i. co lathair in morcatha. --- p.258 3400] Tuc iarum a catha coraighthi fon idhnaibh aigh leis re tri la 3401] diaidh a n-diaidh {MS S folio 44a} co saidedh a mergedha ar in ard os 3402] cinn **longphuirt** **Poimp** i n-airis catha do **Poimp** cona slogh. 3403] Atberedh **Poimp** nach praipidi ticfadh don cath gemadh laind 3404] la **Cesair** *é* no gum*b*adh urlum aigi fein gnim in imairic amal 3405] bad soneirt leis. **Cesair** immorro, o na fuair a frecra im cath 3406] a l-**longphort** **Poimp** , imsae cona sloghaibh do argain tiri **Grec** 3407] & da *crothad-*creachadh a **dind** & a **cathrach** & a caistiall 3408] Imsae iarum for tus docom denna **Diraich**, **cathair** sin 3409] a m-bid **Pirr** mac **Acil** i traigh in mara **Ionda** i n- imul na 3410] **Greici**. Do landaingnib an domain uili h-i. Aelen clochda 3411] cairrcidhe sin, & in muir **Ionda** do cach aird uimmi acht oen 3412] cosescrach ind namma. Ni lama saer immorro nó saet*h*ar 3413] daenna ro daingnigh in **dind** sin, acht clochalla glassa gaibtheacha, 3414] & cairrci bunaidh bithbuana bennarda o tossach an 3415] domhain & o aimsir dileand do gach leith impe, gurbo annsa 3416] a togail cenco*m*beth degslogh ica dín edir. 3417] Ro seol **Cesair** a míleda tre garbacdaib doidngibh drislechaibh 3418] na **Greci** docom in baili sin. O 'tcuala **Poimp** sin ro 3419] coid side cona sloghaibh for redib in traga laimh re muir 3420] guro coraigh a scuru & a **longphorta** ic **dind** **Diraich** resiu 3421] rainic **Cesair** ina imfochraib edir. O r*o* airigh **Cesair** in baili 3422] do gabail do **Poimp** remi, ro bui *i*ca scrutan ina menmain 3423] cissi comairli dogénad. Rogab ic forcsi & ic fordescain in 3424] tíri uad for gach leith. 3425] IS e smuaineadh da róni, caissel comdaingen clochda do 3426] denum leis tarrsna in tiri uile o*n* muir co araill do gabail & --- p.260 3427] d'imsuidhi for **Poimp** cona slogaib isinn inadh imcumung i 3428] m-bui. Ni dumada criadh nó fót amain da ronta andsin la **Cesair**, 3429] acht ro tai*r*rngit & ro teclamit cuigi clocha 3430] {MS F folio 74r} 3431] ocus cairrci na crich comfoccus. Ro scailed & ro scainnred 3432] cuicci muir & morcaisléin in leit*h*e comfocraib don **Greicc** 3433] uile. Do gnither cumtach direccra dimór la **Cesair** dib sin .i. 3434] artt-caisel let*h*an landaingen bad annsu do togail do rethedhaibh 3435] togla no don nach luithiuch scailte caislen isin domon 3436] uile. Do ronta tuir arda & iudusu imairicc & tighe trota imda 3437] uassa tuas. Ro claided lethanclais landomain dondara leit*h* 3438] do on cinn co araill. Ba h-adbul a mett in t-saethair sin. Do gnid 3439] ***Poimp*** cona slógaib imircedha & aitherraige 3440] **longphort** ina medhon. Na h-aibhne & na srotha no turcbaitis 3441] ann, boi d'fot an cumtaigh co n-dibdaitis na srotha sin & co 3442] teigtis fo talmain dorisi ina medon. Ocus antan teiged **Cesair** 3443] do chuartugud in t-soethair sin ni roiced i n-oenlo on cind 3444] co araile de noco m-bidh aidce **longphort** i medon ind eitir 3445] a da forcend. 3446] Ni ro cumdaighit isin {MS F folio 74v} domhan riemh muir bad 3447] barsamail don caisil sin. Nir'bho menmarc itir muir na **Troi** no na 3448] **Babiloine** do cutrumugud fris. Na bad ingnad la neach cenae 3449] in morgnim sin do rochtain la **Cesair** re h-edh n-at*h*gairit, ar 3450] gerbo h-adbul an soethar robtar imda na h-oibridhe, ar boi 3451] d'imat slógh **Cesair** ocus do menmnaige a miled, cidh edh do 3452] berad somh monair co n-dingéntais tir shoimtecht*a* do mhuincinn 3453] mara **Torrein** ota inis **Seston** i crich **Eorpu** co h-inis **Abido** 3454] i purt **Affraici**, no co tibratais in muir mór ina ruadhbuinde 3455] robartae, co n-dedladh murrusc na h-**Epiri** re tiribh **Gregi** no --- p.262 3456] cipe*d* inad isin domun bad lainn leo do chumscugud in inad 3457] bad ferr ro soised leo. Ocus ni biadh frit*h*bert friu imma 3458] denam. 3459] Ro gab **Cesair** sosad ocus **longphort** i n-imfogus don 3460] daingen sin. Ro h-ordaigit forairedha ocus lucht faircsena in 3461] cach aird don mur uathu for slógh **Poimp**. **Poimp**, immorro, 3462] ni fitir side itir in gnim sin do denam la **Cesair** co tairnic a 3463] daingniugud amal bad lor. O ro airigh immorro **Poimp** in 3464] m-bloigh tiri i m-boi do imsuidhe fair & do fordúnadh imbe, 3465] tucc a dirma slóigh ocus sochaide leis a h-in*n*illib denna 3466] Diraich co n-derna sret*h*buidne ordaigthe ocus catha coraigthe 3467] dib laim frissin caisil, ardaig co scailte & co tanaighte {MS F folio 75r} 3468] slógh **Cesair** do gabail in caisil friu. Ocus as e méd do ferann 3469] ro gabsatt catha **Poimp** 'arna corugadh uillinn fri h-uillinn re 3470] taib in caisil .i. an meid do tir fil o imel na **Roma** co **cathair** 3471] **Arictea** isin **Etáil**, no in mét ferainn imteitt srut*h* **Tibir** o 3472] muraib na **Romha** co muir **Torrein** acht co m-badh co direch 3473] no gabadh gan filledh gan fordul ann. 3474] IS ed a tomus coitcend sin uile .i. da mile ar fic*h*it do 3475] milib ceimenn, nó .IX. leugada ier tomus francach. 3476] Batar muinter **Cesair** tra & muinnter **Poimp** agaid in agaid 3477] amlaid sin fri re cien, gan gnim catha no imairicc 3478] ettorra. IS edh fotera sin, teidm galair moir ocus plaig difulaing 3479] do taidecht i l-**longphort** **Poimp** .i. diangalar d'adhmilled 3480] a n-eachraidh for tus co n-aipiltis araill dib & a mirenna 3481] feoir ina m-beolaib & araill aile i m-medon a n-erma, co m-ba 3482] h-annsu da **marcachaib** a n- imdhiten forru ic tarblaing dib re 3483] h-am in tedma. Ro lobhsatt apaighe na n-echradh isin & ro 3484] linsatt aier in tire do brentaid ocus miboladh. --- p.264 3485] Ro tuit neim an aieir truaillnide sin for uscip ocus for 3486] aibnib in tire beos, gur ro fas teidm dermair do dainib in **longphuirt** 3487] tre ól na n-uscedh sin ocus tre sughadh-bol*t*nugud 3488] in aeoir. Ba h-e dermaire in tedma co na taircedh da cairdip 3489] na mairb anapaighe d'adnacal, co m-bittis mesc {MS F folio 75r} ar 3490] mescc frisna beoaib i m-bothaib an **longphuirt**, gur' bo tormach 3491] don teidm sin beos. Bai do teinne in tedma fo deoidh occo co 3492] m-ba h-onoir mór ocu da cairdib a cuirp do cur dar **longphort** 3493] immach amain. 3494] Acht ro congain co mor leo imfoicsiu in maru doib, arro 3495] scuabsat garbgaetha in glasmara mortlaidecht ocus brentaidh 3496] inn aeoir uatha. Ro linait na cuain doib dano do longaib 3497] cennaig 'arna linad do ilar fina ocus d'immatt gacha bidh arcenai 3498] a cennadachaiph na h-**Aissia** ocus ind airthir uile, cona 3499] bai terca bidh no mait*h*iusa leo. 3500] Slóg **Cesair** immorro, cen co raibe teidm galair forta, 3501] dos-fainic teidm nar'bo sodhnge d'fulang .i. in gorta ar 3502] scithlim a l-loin uata, ocus dano ni tanccatar guirt in tire ina 3503] n-aipche fein beos *doibh*. Ni ro *fh*étsat dano crec*h*a no airccne 3504] do denam i ciana, acht bith ic coimet in daingin ocus icc 3505] imsuidhi for slógaib **Poimp**. Ocus ba h-e met an gortai co 3506] m-bittis ic coimhithi in feoir ocus in duleabaid immaille fria 3507] a n-echradhaibh fein ocus co m-bittis ic tomailt na luibhi n-anaichintae 3508] na ranccatar miessai daennai reimi sin riem. Arai 3509] sin ni ro fagsatt a l-**longphortai** no a n-inadha imsuidhi ger'bo 3510] difulaigg í doib. 3511] **Poimp** immorro, o tainic suntaige ocus seitreacas da slógaib 3512] {MS F folio 76r} ar n-dul an tedma uathib, is i comairli do roine, an tir --- p.266 3513] imchumhaing i m-boi d'faccbail ocus fobairt in caisil do ronadh 3514] da imsuidhi. Dia fris tra is inrigh do ronadh in fobairt sin la 3515] **Poimp**, ar ni i taidhe folaigh no i n- dorcaib ciach no aidque 3516] do ronadh í, acht i fiadnaisi a bidbad i midmedon in laei. 3517] Nir'bo mied leis techt for sligid ele dar in caisel, acht tre 3518] sleghaib ocus tre claidhmhibh a namat ar n-dith a curadh ocus 3519] ar cur a n-air. 3520] Ar a aisin ro bai occ togha in inaid bad ussu *dó* d'fobairt 3521] isin caisiul. IS fair deisid occo a fobairt ic caistellaib *Minuic*. 3522] Ro dírigh iarum co follus a dirma slog & sochaide 3523] leis ina cathaib cengailti cobsaidhe coraigte docom an 3524] inaidh sin don caisiul. Ro s*e*innit a sturgana & a cuirn 3525] comhairc ocus a n-adurca fur*f*occra ocus a cuislendai cathai 3526] ind aeinfecht ocus a n-aenfabhall. Tuccad úarduscadh namat 3527] leo for lucht coimeta ind inaid sin don caisil. Do cotar sidhe 3528] focetoir for a n-iudusaip debtha ocus for a toraibh trota. 3529] Ro gabsat ic fordescain in muighi uathu, co facatar cucu 3530] na meirgedha aille eitteacha ocus na h-onchonu obeli ocus na 3531] delbae aquili ocus na bratacha sro*l*lda os na slegaib ocus na 3532] muighe lanu do scellbolccaib scieth ocus do dairib slegh ocus 3533] d'feraib armt*h*a. Ro truinset som & ro traighsett deiside. 3534] {MS F folio 76v} Ros-lin bidgad bais ocus aduath ecca conar' bo 3535] h-eiccin da m-biodbadhaib a n-airm d'imbirt forro. Ro comfoiccsigset 3536] slóigh **Poimp** don caisiul, ocus tuccait caindli ocus 3537] locarna giusta for derglasadh fo cosoip fulaing na n- iudus 3538] ocus na tor troto, co m-batar for crit*h* ocus utmailli ic tuitim 3539] fri lar, conar' h-anadh re díbhraccad no re h- imbualad intip. 3540] Ranccattar muinter **Poimp** for mullac*h* in caisil *i*arsin, 3541] co facattar edh a forccsi don tir moir uatha for cach leith. 3542] Acht ata ni chena, in t-inad nar' chosnatar in mile buidhén, --- p.268 3543] & ina m-boi do muintir **Cesair** uili ann dano ro sluag **Poimp**, 3544] ro cosain aen **occlaech** do muintir **Cesair** sin, ocus do roini a 3545] aenar a n-imforcraid mait*h*isae uile. Ar incein boi-sium ina 3546] sesom, ocus a airm for congbail ina laim, nir' leicc duini do 3547] slog **Poimp** sec*h*a, & ro tairmiscc a cosccur im **Poimp** fein. 3548] **Sceua** a ainm in **occlaigh** sin, ocus milid togaide do **Románchaip** 3549] fein in fer sin, ocus gaisccedach geslach é, ocus boi 3550] i g-coimitecht **Cesair** amal gach milidh isin t-sluagh nogo rainic 3551] **Cesair** do gabail aittrebthaide srotha **Rotain** i crichaib **Gaillia** 3552] fecht n-aill. Doroini **Sceua** calma mor ic gabail na cinedh sin, 3553] & ro cinn forsna miledhaib bai ina farradh uile no gur' giallsat 3554] na cineda do **Cesair**. Do ronadh iarsin **tuiseach {MS F folio 77r} cett** ic 3555] **Cesair** deisiom, ocus bai ina langradoip o soin immach gan dedail 3556] fris riem gusan la-su. Deghocclaech da **tigernae** fein in 3557] fer sin. Fer tairberta é do denam cacha h-uilc ocus cacha 3558] mait*h*iusai no furailed a **thigernae** fair. Ni fitir co m-badh 3559] meste do ní da n-dingenad acht co n-erbad a **thigerna** friss. 3560] O 'tconnairc in fer sin a muintir ic airimbirt teichidh re 3561] slógaibh **Poimp**, ro gab icca cairiugud ocus ica n-gresact co 3562] mor. ‘Cia leit*h* imaiges in t-oman sib, a occa?’ ol se. ‘IS 3563] anaichnidh do muintir **Cesair** cusindiu ind aiste trialltai .i. 3564] teiched. A **mogada** dochraidhe ocus a ceithri doerclanda,’ ar 3565] se,‘is granda daib teiched do denam ocus gan for cru do todail 3566] beous. Nach nár daib gan for cuirp d'airimh etir corpaib 3567] for n-aesa comaind ocus for commiled intan bias **Cesair** ic 3568] denam onora adhnaicthe duin. Cen co n-derntai maith ar grad 3569] for **tigerna** no for n-einigh, tabrad cid iter in fherg foraib --- p.270 3570] calma do denam, ar ro imbir **Poimp** tarcusal mor foirn intan 3571] ro innsaigh ind inadh i m-bamar-ne sech cech inad isin caisiul 3572] uile.’ 3573] ‘Dar mo breithir cenae ni ragha in la-su ass gan todail 3574] fola a muinter*e*-sium co h-imda ina cinaid side. Mo cen-su bas 3575] da m-beit*h* **Cesair** i fiadnaisi mo gnim. Ni fil do conac*h* 3576] form-sa in fer sin {MS F folio 77v} im fiednaisi. Atchifi **Poimp** immorro 3577] i n-dingen do maith, ocus molfaid mo gnimrada intan 3578] dofaethus. Cuiridh for n-ochta fri h-armu for namat & denaidh 3579] maith air doforficfa foirit*h*in i n- ellma, daig atchife **Cesair** 3580] luaithredh na m-**marcslogh** & atcluinfe gaire in catha. Doraega 3581] annsin fer ar n-digailt*e*ne ocus sind fein icc faccbail bais alainn 3582] 'ar n-denam mait*h*esa isin c*h*ath.’ 3583] Ro eirig **Sceua** co ferrda annsin for mullach in iudusa, 3584] ocus ro gab for denam calmo móir*e*. IS cumma no diubraiced 3585] crunna ocus clocha ocus curpu ind fienlaig marbt*h*a do 3586] mullaigibh na n-iudus ocus na tor trota i g-cennaip a bidbadh, 3587] ocus do beired idhlanga mora i n-airde, ocus no tomait*h*ed 3588] forta co minic a leiccen fein cona armaip ina cend. Ro gab 3589] acc srainedh araill da naimtib uad do clet*h*aib & do cuaillip 3590] ceindbiraigti na tighe trota ocus araill aile do sabaib ocus 3591] do sonnaib ocus d'fianglassaib sit*h*remra cona n-irellaib iairn 3592] imma cennaib. 3593] Ro gabsatt drecta móra do muintir **Poimp** ic dreim fri 3594] h-uachtar na n-iudus ar sin. Atconnairc **Sceua** iat ocus ro 3595] noct a claideb cruaidgér claislet*h*an asa imtiuch bodba, ocus 3596] ro gab for imscot*h*ad a crob ocus a l-lamh diph, co tuititis *i*na 3597] tortib tamnaigthibh i g-cendoiph {MS F folio 78r} a commiled fein, co 3598] combrutis a cinnu ocus a curpu ocus a sciet*h*a ic tuitim fortha, 3599] ocus co m-bitis na craisecha comtarsnae treot*h*a som dano. --- p.272 3600] IS cuma iarum no imscothad a l-lamha da claidib ocus no comtuaircced 3601] a cinnu ocus a cnama do clochaib ocus do cairrcib 3602] tulammais. ocus no comloisced a fultu ocus a n-ulc*h*a & tugen 3603] a n-gruad ocus a l-lecan do loc*h*arnaibh lasamna ocus d'ait*h*innib 3604] giuis ocus do beraib lethloiscctibh. 3605] O ro eirgetur tra cuirp & apaige ind oesa marbt*h*a co m-batar 3606] 'na carnaib & 'na n-dumadaibh dermara re taeb in caisil, cona roiched 3607] **Sceua** imbualadh fria bidbadha sechu no tarsu, tuccustair idlaing 3608] curadh de asin inad i m-boi, ocus ro ling co neimlesc 3609] feib as doiniu no lingfedh in leoman **Affracdha** dar srethgaibh 3610] sealga, co tarla ina sesom e i certmedhon cat*h*a a bidbadh. 3611] Ro gabh ica imbirt forta asa medon 'arsin, & bai ica comthuargain 3612] ara aghthib ocus ara culaib, dia deis & dia cli. ISS edh 3613] no saigedh gach conair i faiced tairisium fris. Gach conair no 3614] beired a aghaidh no maidedh reimhi. 3615] Ro bernad ocus ro formaeladh a claideb 'arsin ar cnamaib 3616] curad & ar fiaclaib fer ocus ar medhibh miledh ocus ar 3617] tulaib sciath & ar slabradaib lúirech ocus ar cir-ciomsaib cathbharr, 3618] {MS F folio 78v} co nach gnim claidib boi leis ocus co nach 3619] tesccad no leod no lettradh do gnidh, acht comairt ocus brúdh 3620] ocus brisedh ocus basugud. 3621] O 'tconncutar a bidhbhaidh for in abairt sin e icc dith na 3622] slog do ronsat crobuailedh imme da cach leith. Ro daingnigsett 3623] ocus ro dlut*h*aigsett iatt, & tuccsat in cath cruadh inaigte a 3624] n-aeinfecht fair. Do ronadh cath nua nemhghnat*h*ach andsin .i. 3625] na h-ilmile acc cathugud frisan *n-*aeinfer. Ro laesett uili 3626] ind oenfaball a slega fair. Ni deachaid slegh imroill dib, acht 3627] ro ansatt uili ina curcais comaird i cnes an curadh ocus i 3628] n-drolaip a luirige. Ni ro leicced a cend do toccbail dó 'arsin, --- p.274 3629] acht ro gapadh for a essorccuin as gac*h* aird do diubraicthiuh 3630] slegh ocas saighett & d'fuasmadaib laigen a l- lamhaib 3631] laech ocus do braithbeimendaib bidbad, co n-derna bretaig m-briste 3632] da sciat*h* for a inc*h*aib ocus bruara mina menbaighthe da 3633] cat*h*barr immá cend, & simnecha rebta & scabur-tana tollscailte 3634] da luirig imma táebu, cona bai *ní* ic congbail a inne 3635] nó a inat*h*raig ann, acht an clet*h*cur sleg seimnech sithremar 3636] batar comtharsna trena cnes. 3637] Ba dasacht mor sleg no saighett do diubragad fair o sin 3638] suas, ar ni antais ann acht toct ina rit*h* for slechtaiph {MS F folio 79r} 3639] na slegh occus na saigett aile trit. Acht is edh ba qomhnert 3640] ocus ba coimtig doib cuicci, rethi togla, no trelam scailte múr 3641] da trasccradh, daig ba múr daingen díthoglaide eisiom dar 3642] cend **Cesair** ic fostad **Poimp**. 3643] Ro la **Sceua** arsin urcor da scíath uadh & ro gab ic 3644] coimgnimh inn imairicc da deis & da cli, & a clet*h*cur fogha 3645] faebrach comtarsna trit, conac*h* delb doenna bai leis, act 3646] amal ba bledhmhil do torathraibh in maru é. Bai co h-attuirseach 3647] athscit*h* iaram ic cur neith da armaib as ocus se icc 3648] toga cia dia naimtib no indsaigfedh do comtuitim immailli fris 3649] docom bais. Ni bai a samail intansin acht amal innester ind 3650] elifaint **Affracda** do b*e*ith intan diubraicther isin cath í do ilar 3651] arm, & crothaidh eiste na h-armu sin gan nach crothodhail fola 3652] na n-diaidh ar aiccnedh cnamaige bis i curp na h- eliphainti 3653] im t*h*odail fola. Ba h-amlaid sin do **Sceua** dano, air gé ro 3654] threghtaisett na h-armu a chorp ocus a cholann dianechtair, 3655] araidhe ni ro thraighedh ocus ni ro tairnedh a nert no a menma 3656] no a brigae inmedon*a*cha trit- sin, ocus gér b' imdha sleg 3657] & saighett trit ni ro imretar uile bas fair frisin re sin beos. --- p.276 3658] IS annsin ro diubhraic occlaech do luct na **Creti** saiget fair. 3659] {MS F folio 79v} Ro gab an t-shaighett seol áighthidhe, & tainic co h-inneldireach 3660] cuicce, ocus nir' saoil neach a tochur mar do rala, 3661] ar is edh dos-feccaim-si, i m-mullach a sulu cli do **Sceua**, gur 3662] thregtustair a incinn immedon a cinn. Tairrngid **Sceua** an 3663] t-saigett co h-opunn asa chind ocus do bert an suil iar m-brisedh 3664] a fremh leis immach for corranaibh na saigte. Cuiridh urchur 3665] uad for lar dib ocus do beir fuirmidh dia sail ina cenn, 3666] gur ros-folaigh fon talmain maraen. 3667] Ni bai a samail annsin acht amal indister in mat*h*gaman 3668] feocair do beit*h* arna guin ocus domeil a déda frisin n-gai 3669] dia g-crechtnaigter, co cuir ina m-blogaib briste ass é. Ro 3670] ghabh an fuil ocus an incind ic coimshiledh dar agaidh **Sceua** 3671] annsin. Tuccad ilach mor commaidhme imme iarum ic slog 3672] **Poimp**, ar ni bad lainde leo **Cesair** fein do crechtnugud in 3673] uair-sin ina fiadnaisi ina **Sceua**. 3674] IS annsin atbert **Sceua** friu: ‘A cathardha inmaine,’ ar se, ‘ 3675] tabraidh coiccill damhsae festa, ar as lor i n- dernsaidh frim. 3676] Ni recair a les fuilled crectnaighthe form, acht na slega filet 3677] acum fulang do tarraing as mo crectaiph. Denaidh comairle 3678] maith form .i. taid cucum & beirid me {MS F folio 80r} i m-bethaidh libh 3679] i l-**longp*h*ort** **Poimp**, gurbo deismirecht im impod for **Cesair** la 3680] cach impodh damh-sa fair & riarugud **Poimp** dam re n-ecc.’ 3681] Ro creit **ócláech** mait*h* do sainmuintir **Poimp** sin, bái for 3682] a inchaibh isin cath. **Aulus** a ainm in **occlaigh** sin. Tainic 3683] **Aulus** cuicci da breit*h* cona armaibh leis. Tucc-somh fuasma*d* 3684] da claidib fair, co tarla i m-bun a thengadh, gur' gabh a 3685] chuilfeite trít. Ro eirig menma **Sceua** de sidhe, & is edh asbert: 3686] ‘Gach aen shailis mo **tigerna** do treccad dam-su,’ ar se, --- p.278 ‘ 3687] ticced i l-le co tuccur in diach-su fair. Madh ail do **Poimp** sidh 3688] d'faghbhail on claidib-su, leiccedh a mergeda fri lar ocus slectad 3689] do **Cesair**. As deimin na fuigbhe mo sid-sae fris-sin adiu. 3690] Inne for n-aiccned fein ro sailsiupair ocum-su, a muinter **Poimp**?’ 3691] ar se. ‘Dar ar m-breithir, ni lainde lib-si riar **Poimp** & an 3692] t-**senaid** do denam innas lim- sae bas d'fagbail dar cenn **Cesair**.’ 3693] La sodain atconncutar muinter **Poimp** tromnellgal mor & 3694] luaithred ceo dermair os cennaiph slogh darsan mag ina n-docom. 3695] Atar-leo ba h-e **Cesair** cona buidnib tainic ann. Ro 3696] maeladh forra-sumh a h-inadh inn imairicc desidhe, & ro faccsat 3697] ait na scainnre do **Sceua**. Atrochair **Sceua** 'arsin {MS F folio 80v} o ro 3698] tairinn a ferg ar scuchadh a bidbad uadha, & ro scar a ainim 3699] fria corp, ocus nir'bo bas ar midlachus sin, acht ba bas ar 3700] gnimaib gaile ocus laec*h*dhachtae, damad d'escairdibh cetamus 3701] no berad cosccur ocus manbadh ic gnim imairicc in cat*h*a 3702] cathurda fogabad bas. Ruccad a chorp la a muintir 'arsin, 3703] ocus ro bensat armu a bidbad asa thaebaib, & ro idhbrattar 3704] a arm-somh fein do **Mairt** .i. do dea in cathae. 3705] Ge ro maeladh tra for slógh **Poimp** don leit*h* sin ni 3706] moiti ro tairis don cathugud beos, amal na scithaighter in 3707] muir mor cidh formaelad do bertar for ni da tonnoip o beinn 3708] cairrcci no o slis alla no airdshleibe, ar ni tairis in muir do 3709] grés ica tuarccain da tromtonnaib cidh cian connicce. Ba h-amlaid 3710] sin dano do **Poimp** icc togail in caisil sin, ar tainic 3711] roime docom an daingin boi i forba in caisil i foc*h*air in 3712] mara ic muintir **Cesair**. --- p.280 3713] Ro ordaigh slógh lanmor i l-longaib icca togail, & a 3714] **coisidhi** ocus a **marcslog** for tir, & ni ro an de noco n- derna 3715] cathbernadha comlaithre mora and, & co rucc a sloga uile 3716] tar-su isin mag mor. Rob anmesardha ro scailitt na slóigh 3717] sin fon magh ar n-dul dar in caisil immach {MS F folio 81r} amail as 3718] deiniu, & as anmesardha scailis tuile srotha **Paid** dar a bruachaibh 3719] co let*h*ann dar na crichaib comfaicsib. 3720] **Cesair** immorro ni fitir side in n- imairecc sin do denamh 3721] itir noco tairnic a gnim & co tuc aichne for in teine caismberta 3722] ro h-arladh icc lucht in coimeta ar n-dul do **Poimp** cona slogaib 3723] dar in caisil immach. Tainic-sium reimi fo cetoir co 3724] h-airm ar'harlad in teine ocus atconnairc na clíathbernadhae 3725] mora oslaicte ocus slichtlorg na slóg ocus na muir 'arna 3726] muradh. Ocus atconnairc dano **longphorta** **Poimp** co subhach 3727] sidamail for reidibh in maige ina fiadnaise. 3728] Ba brisedh mor menman ocus aiccenta do-som in cumsanadh 3729] sin do b*e*ith for **Poimp**. Nir' léicc a ferg do ernaidhe 3730] re a slogha gan fobairt **longphuirt** **Poimp**, ar ba fo laiss cidh 3731] ár no lát*h*e for a muintir acht combuaidredh na failtedha 3732] ara batar isna **longphortaib**. Imsae ieram cusin uathad 3733] sloigh tarrusair maraen fris i m-mulluch **longphuirt** **Torquait** bai 3734] i comfoccus do focetoir, **tuisech** maith do muintir **Poimp** eside. 3735] Tinoilis **Torquait** a muintir i n- aeininadh fo cetoir la h-airiugud 3736] **Cesair** cuige amal as deiniu ocus as neimleiscce no tinoilfitis 3737] {MS F folio 81v} n-aeireada seolbrata a long ic airiugud guasachta 3738] muiride ina comfoccus nó icc soadh gaithe forru. 3739] Ni mo innás dar muraiph **longphuirt** **Torquait** innunn 3740] ráinic **Cesair** intan ro rathaigset luct **mórlongphuirt** **Poimp** e. --- p.282 3741] Ocus ro eirig **Poimp** 'arsin & ro doirt na catha cengailte coirigthe 3742] druim ar druim d'foiritin **Torquait**. O ro airigh **Cesair** sin 3743] ro impo co h-opunn a l-**longphort** **Torquait** immach, ocus ic sodh 3744] dó is edh dos-ral*a* cusin uathadh bai ina farradh i g-cend na 3745] cath i m-boi **Poimp**. Ro lin omhun ocus imoccla ocus cridenbás 3746] mór a muintir-sum desidhe icc aisgin in anforlainn ocus inn 3747] étualaing adbuil .i. ilcatha **Poimp** ina n-agaid chuca ocus luct 3748] **longphuirt** **Torquait** ina cathais coirigthi for a culu. 3749] IS i comairli do ronsatt iarum, gan fobairt in anforlainn 3750] iter, acht tanccatar ina reimim & ina techtae eissiumail laim 3751] frisna cat*h*aib imach. Ocus robtar lanbuidhig do rochtain a 3752] n-anmann leo in drong nar' mudaigedh diph. Ba deithbhir 3753] doib-siumh on cena, ar da leicced **Poimp** da miledhaib slan a 3754] claideb d'imbirt forra somh no biadh scur for in cath cat*h*arda 3755] tre bithu ocus ar na h-uile olcaibh ro asatar isin **Roim** 3756] trit on lo sin {MS F folio 82r} amach. Ocus amae nir dichait esbaid 3757] muintire **Cesair** iter ge ro coiccled dhoiph, ar ro tuitsett .l. ar 3758] .iiii. mili laech & da **cenntuir** ar fhichit dhibh isin fobairt sin 3759] o tus co deredh. 3760] IS ed tuc for **Poimp** in coiccill sin *do tabairt* doibh, ar 3761] ba dimbag leis na cinedha comaighthe d'faicsin ic básugud 3762] na **Roman** ina fiadhnaisi, ocus nir b' ail leiss dano a catha do 3763] scailedh co dicra for in m-becc slóig sin, o nar shail **Cesair** 3764] ettarra, ar ba deimin leis na tiucfad **Cesair** la h-uathad miledh 3765] da fobairt-sium dogrés. Tainic **Poimp** iarum reime da **longphort** 3766] co subhach somenmnac*h* ar m- breit*h* do an coscuir 3767] sin do **Cesair**. 3768] Conadh remscel do remscélaib cat*h*ae móir na **Tesaili** co n-icce 3769] sin. Imairecc na h-**Epiri** & Aided **Sceva** ainm in scceoil sin. --- p.284 3770] Tuaruscbail na **Tesaili**. ---------------------------------- 3771] **Cesair** immorro, o ro airigh in n- anfen mór ocus in duaibsighe 3772] do ralae do ocus da shlógaib isna muigib sin na h-**Epiri** 3773] & **denna** **Diraich**, is i comairle do roine, in tir sin uile d'fagváil 3774] ocus tir aile d'innsaigid dus in badh ferr a chonach 3775] catha indte. Imsae iaram cona slógaibh leis guro ordaigh a 3776] scuru ocus a **longphortae** for clarmaigib tire na **Tesaile** allanair. 3777] {MS F folio 82v} Ó 'tcuala **Poimp** sin ro tinoilit a **righ** ocus **airrigh** ocus 3778] maithe a slóigh cuicce do denam comairle cinnus do genad. 3779] Is i comairle do bertsatt dho, o ro tubastar **Cesair**, techt d'innsaigidh 3780] na **Roma** ocus na h-**Ettaile**, uair na raibe sluagh bidbad 3781] ic a gabail fris. ‘Acae om,’ ol **Poimp**,‘ni dingén-sa in comairle 3782] sin iter. Ni rag-sa *dogréss* docom na **Roma** amail do coidh 3783] **Cesair**. Ni faicfither mo dul-sa di tre bithu acht ar lecon mo 3784] shlóigh da tiribh ocus ar cor cestu an morcatha dim. Damad 3785] ail dam-su cathugud ar lar na **Roma** ni tiucfainn eiste amal 3786] tanac. Ni ceist lim-su cena mo dul fein gusin **Scitia** tuaiscertaigh 3787] no cusin teintidhe fo deas, acht co m-badh adhbhar cumsanta 3788] ocus sídha don **Roim**. Inn edh ba coimtig dam-su ann 3789] side in tan isam coscrach toct do denam coccaid isin **Roimh** 3790] & me do teichedh eiste fecht aile ar daigh na beit*h* eccumsanadh 3791] coccaidh innti.’ 3792] O tairnic do inn aisneis sin ro seol a mergedha rena 3793] slógaib dar sleibtib na **Candavi** sair gac*h* n-direch, gar' gab 3794] sosadh ocus **longphort** isin **Tesail** i n-aeintir fria **Cesair**. Ba 3795] h-adbor ugra ocus ba damna margliad sin, ar as annsin ro 3796] cinnset {MS F folio 83r} na faithi in cath mor do tabairt. 3797] Ni do tuarusccbail ina tire sin na **Tesaili** do bertar sisana 3798] colleicc. --- p.286 3799] Tri h-anmanna atat 'ca sloinded fon domun *furre* 3800] **Emathia** ainm di, o **Emathas**, **ri** maith ro gab fuirri fecht n-aill. 3801] **Parsalia** ainm aili dhi, o **Parsalos**, **sencathair** uasal fil 3802] innti. IN **Tesail** immorro a h-ainm bunaidh, tír daingen dodaing 3803] olc ainmin accarb imdorcha innill in tir sin, ocus carracbenna 3804] sliaph n-urard n-imaimreidh impi da gac*h* leit*h* .i. 3805] sliab **Peil** ettorra ocus in turccbail samrata. Sliabh **Oiss** allanair 3806] ettorra ocus in turcbail geimretta, co nach taitnit ruit*h*ne 3807] greine innte i tosach nach lae isin bliadain. Sliab **Exrim** allaness 3808] di ettarra ocus tes n-greine. Sliabh **Point** allaniar di 3809] etorra ocus in fuinedh, cona taitnit ruit*h*ne greine innte i 3810] n-deredh nac*h*a lait*h*e tre bithu. Sliab **Olimp** don leit*h* 3811] atuaidh ettorru & in t-uarda. In lucht aittrebait fo taibh deiscertach 3812] in t-sleibe sin, ni benand in gaeth atuaidh friu, & ni 3813] faicet in **seachtarré*t*e** tre bithu. As becc réa don lo taitnes 3814] in grian innti sech na slebte aile atrubartmur. 3815] Tír arar' digbait renna in lae & na h-aidci amlaid sin, ba 3816] cubaid in cath mor do gnimh indte. 3817] Atát **cathrachae** imdha isin tír cétna sin .i. **cathair** **Parsalos** 3818] i m-bai **Aicil** mac **Peil**, {MS F folio 83v} ocus **cat*h*air** **Philcce**, as innti 3819] side ro cumtacht in Airg .i. an long i n-deachaid **Iason** mac 3820] **Essóin** arceann in crocainn orda co h-inis na **Colach**. IS innte 3821] atá **cathair** **Teleos** & **cat*h*air** **Dorion** & **cathair** **Tracci** & **cathair** 3822] **Pretio** -- da **cathraigh** **Hercuil** maic **Ampitrionis** sin -- 3823] & **cathair** **Melibeus** -- is inte-sede ro foilgitt saigde **Hercuil** 3824] 'arna ecc -- & **cathair** **Larissa** & **cathair** **Argos** -- is innte 3825] sede ro ben **Agaue** a chend da aenmac fein .i. do **Peint**. --- p.288 3826] Tir i n-dingénta olc mar sin, ba cubaidh in cat*h* mor 3827] do gnim innte. 3828] Atat srot*h*a imdha & aibhni adhuathmara isin tir-si fos. 3829] As dib-side sruth **Eas**, & sruth **Inaich** & sruth **Achiloin** forsatat 3830] insi **Eichnidh**, sruth **Maill** & sruth **Speirc*h***, sruth **Amprissos** 3831] & sruth **Anauir**, sruth **Aspidain** & sruth **Eniph**, sruth **Asoip** & 3832] sruth **Pheula**, sruth **Melax**, sruth **Tituros** & sruth **Péin**. IS edh 3833] innisit **senchaidhe** na **Tesaili** conadh a sruth **Stig** i n-ifern 3834] theprines bunadh an t-srotha sin. Tir i snighfedh an srut*h* 3835] sin ba cubaid an cath mar do gnim innte. 3836] Atait popail indha anaichenta dano isin tir sin .i. popul 3837] na m-**Bebricda** & popul na **Lelegitam**, popul na n-**Eolda** & popul 3838] na n-**Dolopecda**, popul na **Magnecdha** & popul na **Mineta**, popul 3839] torat*h*ardha na **Centauri** & {MS F folio 84r} na n-Ech-cumusccda .i. each 3840] & duine a cummascc aenpersainne inntip. Ba dib sidhe dano 3841] na h-Each-cumasccda airdirce .i. Monica eningnech & Retheas 3842] rocalma. IS eside no tairngedh na crunna fa h-airde isna cailltip 3843] cona fremaibh a talmain ocus no telgedh urcar a riara 3844] dhibh. Ba dib Neis centauir dano. Is esside ro triall comrac 3845] ar eiccin re **mnaei** **Hercuil**, ocus abhand etturra & **Ercuil**, 3846] cur ro marb **Hercuil** do urcur shaighti *é* dar abainn innund. 3847] Ba dib dano Ciron centauir, **aide** **Aichill** maic **Peil**. IS amaid 3848] fuathaighit na h-**asdrolacdha** a deilb-somh isin firmimint 3849] nemda & boga co saigitt innilte fair ina laim for comhair 3850] renna **Scoirpi** immach amail no beith ica guin. Tir i n-geinfitis 3851] na torathair sin ba cubaid an cat*h* mor do gnim innti. --- p.290 3852] Isin tir sin na **Tesaili** ro artraigset dano sila & adbair in 3853] catha & in coccaid for tús riemh. Is innti amh ro riadad ech 3854] for tus, & tuccad srianglomur ina beolu, & ro coidh **marcach** 3855] fair. Is innte do ronadh long ocus lestur in mara for tus 3856] riamh do sirt*h*ain in domain ocus na crich n-ectrann n-anaichnidh 3857] estibh. **I*t*onas** dano, **ri** **Tesaile** aicce ro bervadhlegad 3858] mein **oir** ocus **argait** for tus i tinnib, ocus as leis ro h- ordaighedh 3859] **monadh peinginne** re creic {MS F folio 84v} ocus re cundradh 3860] for tus riem. Is innti dano ro taiscced *& ro cistigeadh* 3861] **ór** & indmas for tus. 3862] Isin **Tesaili** cetna dano ro genair in nathair neimnech 3863] airdirc .i. Pithon, curro folmaigh & curro diláithrigh rempi 3864] an doman no cur*o* marbh **Apaill** mac **Ioib** *í*. Is innte ro tusmit 3865] clannmaicne **Aloe** torathair .i. **Zethus** ocus **Epialtes** cona 3866] m-**braithrib**. Tri bassa a bisech som fein ar gach lo. Cubat 3867] lamha immorro & bas forbairt cach maic da macaiv re gach 3868] mís, curro lin dimus ocus ardmenma iat, conadh í comairle ro 3869] lúaidsett sleipte in domain do corugud os cinn araile, ocus 3870] toct d'innsaigid nime ocus a ríghi do gabail, co ro mudaigit 3871] do saignenaibh teintidib iett ic triall in morsaet*h*air 3872] sin. Tír i n-geinfittis na moruilc sin ba cubaid an cath mór 3873] do gnim innti. 3874] Conadh remscel do remscelaib catha moir na **Tesaile** co n-icci 3875] sin. Tuarusccbail na **Tesaile** ainm in sceoil. 3876] Faistine ind arrachta a h-ifern. --------------------------------------- 3877] O ro ordaighset na dá **airdrígh** sin .i. **Poimp** ocus **Cesair**, 3878] cechtar a da **mórlongphort** for lar aentire na **Tesaili**, ba --- p.292 3879] cinnte & ba deimin la slógu in domuin uile batar ina farrad 3880] na dedeltais asind imforrain gan cath, & tucsat uile da n-uidh 3881] & da n-aire gorbo comfochraibh comfocus {MS F folio 85r} doib uair 3882] na h-etrana & in deiligthe, & trath scuir saegail na sochaide 3883] & aimser in guasachta romoir .i. la in morcat*h*a. 3884] Ro ardaigit & ro tennait & ro daingen-toccbait aiccentae 3885] **saerclann**, & menmanna miled occo som de sin i fúr in cat*h*a 3886] Ro trasccrait immorro & ro truinit & ro tairnit, ro crithnaighit 3887] & ro utmallaigit menmandae muadhlaech & midlac*h* 3888] & daesccursloig docineoil re cridhenbas in catha & re h-uat*h*grain 3889] inn imbualta & ar eccla an bais. 3890] Morthúr & scrutain & smuained snimach sodeithbir & comairle 3891] ciulanach ro túrsit menmanna na slog sin isna h- aidhchibh 3892] resin cath. Mac ro bai icon **airdrig**, ic **Poimp**, isin **longphort**, 3893] **Poimp Sext** a ainm in maic. Is i comairli ro greis in t-oman 3894] fair, toct da iarfaigid d'**fathib** & d'fisidib cinnus no bhiadh 3895] digleodh in cat*h*a moir, ocus cia dona **airdríghaibh** forsmbadh 3896] raen é. 3897] Ni do **tempul** **Ioib** no **Apaill** no dei aile no bandei ro 3898] cuaid **Poimp Sext** d'fiarfaigidh na scél sin. Ni do taisceltaib 3899] rend no retlann no reatha saighnen no gotha én ro iarfaigh iat, 3900] ar ro sail a fhis cinnte d'fogbail o **bandruidib** in tire i m-boi .i. 3901] o ammaitib na **Tesaili**. Ar ba comfochraib comhfocus do **morlongphort** 3902] {MS F folio 85v} ro battar a **cathracha** & a caisteoil. Ba h-adamra 3903] ingnat*h*ach immorro a cerd & a n-elada na m-**bandruad** 3904] **Tesaltai**. Ni bidh isin domun ni torathardha na faillsightis 3905] a n-demna doib & gach ni ba h-ingantae ocus ba dícreidmiche 3906] ina cele is edh ba h-ealada doib. Ar batar linmaire lossae neimnecha 3907] & luibe denma draidechta isin tir sin na **Tesaili** ina i 3908] tiribh in domuin o sin ammach. --- p.294 3909] Ar intan táinic in **bandrai** airderc **Medea** **ingen** **Eta** **rí** na 3910] **Colach** la h- **Iassón** mac **Essóin** isin **Greicc**, & **prímammait** in 3911] domain isidhe, ar ai fuair a h-imarcraid ammaitechta & tincetla 3912] druadh & luibe neime i tir na **Tesaile**. Na h-inadha isin cruinde 3913] dano in ba gnaitc*h*iu elada draidechta do denamh .i. **cat*h*air** 3914] **Mempis**, & tir **Egipte**, in **Babiloin** & cricha na **Callacda**, do gnit*h*e 3915] an imforcraidh sin uile acc na h-**ammaitib** **Tesaltaibh**, 3916] ar no imbritis a m-brechta druadh forna duilibh domunda cona 3917] leicctis a richta fein forra. No fotaightis in aidce & nó cum*b*rigtis 3918] an la amal no rictis a les. Ni leicctis in n-aer no in 3919] firmimint ara cummus fein, ar no fostatis an firm*i*mint da 3920] rit*h* domunda antan ba toil doib. Do bertis torne & ainbtine 3921] isin aer & neolla braenachu & fordorcha dar {MS F folio 86r} grein 3922] isin aimsir ba soilsi a saighnenrad & ba reli a ruithne. 3923] No scailtis na niullu & na tola tromfertana intan ba 3924] h-aidbli iat. Do bertis tonngail & ainuthen aran occian ar lar 3925] na feit*h*ciuine. No tairmmiscctis na tonna dano & no isligtis 3926] in ainbhthen intan ba gairvi in gaet*h* for in muir. Do bertis 3927] na longa for lainseoladh i certagaidh na gáithe for in muir. 3928] Do gnitís marbhucht tairismech dona buinnibh garba folcmara 3929] fograchaib & dona srothaib rotrenaibh riathordaibh. Do gnitis 3930] clarmhuige coimreidhe dona slebtibh ro-ardaib. No íslightis 3931] sliav **Olimp** co n-artraightis na neoill uasa. Ingnad mor 3932] esidhe, ar ata do airde slebe **Olimp** co fil a uactar & a forcleithi 3933] osin aeor fuasnaidhe suas & conid foi taitnit na neoill 3934] tre bithu. In fer teit oentadall ina mullach ni cluinenn ni iter 3935] ina diaidh 'ar m-buaidredh a eistecta la blosctorman retha na 3936] n-airdrennach & la fogarmuirn na firmimint ic impodh. --- p.296 3937] Do gnítis na h-**ammaite** cetna **snechta** na **Scitia** do scailedlegadh 3938] i n-uacht in geimrid gan tes greine no teinedh do 3939] beim friss. Do gnittis in lan-mara d'impodh for culu i n-agaid 3940] neirt inn occiain & inn éscai. {MS F folio 86v} Do gnitis moil nemcumsccaicthe 3941] in talman do cumscugud co faicthe 'na rith ima 3942] cuairt í. Do bertis fordorchu for dreich éscai co n-urailtis co 3943] h-eiccnech fair comfaicsiugud do talam co faisctis a druct & a 3944] uanfadh tremit for feraibh nemhidibh in tire do dhenamh a 3945] n-ilcerd n-draidhechta diph. 3946] Cidh fil ann tra acht cach anmanna isin domun uile doneoc*h* 3947] ercoitiges do duine, eter leoman & mat*h*gaman & loiscenn 3948] & tigir & viper & colubir & nathir neimide arcena, no 3949] bidh eccla na n-ammaite sin & na n-urtrach forra, & ni fognadh 3950] ni doib todail a n-neimhi ina n-agaid, ar ba feochra & 3951] ba demhnacdha neime na **Tesalta** inas neimhe cach anmanna dibh. 3952] Gerba h-imda tra **ammait** aingidh ica h-adradh isin ealadhain 3953] sin i tir na **Tesaile**, ro bai aen **ammait** ann ro derrscaigh 3954] dibh & da tabratis uile aitite & uaisle. Scairb caillighi fesguirmi 3955] forgrainne isidhe, **Erictó** a h- ainm, sai ammaitechta í. 3956] Do gnítis airci **druadh** & brechta nua uait*h* fein *ar* cach 3957] lo. No teghedh-si a n-iffern & i m-bruigibh srotha **Stig** & 3958] i teghdaisib **Pluton** **rí** iffirn gach tan ba tol dhi. Is ann 3959] no bid a h-aite & a h-aittrebh & a leabaidh lighe, i scailpibh 3960] carrac & inn uaim-tollaibh talman & ina adhnaicthibh marbhhh.[1](javascript:footNote('G305001/note001.html')) 3961] {MS F folio 87r} Ni tathaigedh-si **airecht** no **cathraigh** nó aitedha 3962] daenda eistibh sin, acht mana thisadh in dorcha ciach no fertana 3963] nó aidhce. Do teglaim & do thinol a l- luibe neimneach & a trelamh 3964] *n-* druadh fona cric*h*aibh batar comfoicsi dhi, & in gort --- p.298 3965] airthe for a saltradh-si intan sin, nó in t-achad can ar, ni 3966] ásadh a fer no a n-arbar fri re cian ina dhiaidh. Ni cuingedh 3967] ni d'faistine tre bithiu acht o demnaib iffirn. Do gnitis 3968] sidhe a frecra lasin cétbricht fochetoir, & ni lamtais urnaide 3969] in aithbrechta uait*h*o iter. 3970] Mor n-gnimh n-adéittigh do gnidh an t-arracht sin isin tir 3971] i m-boi. Intan no bitho icc losccud na marbh i comfoccus di, 3972] ticced-si cucu co tinoiledh cnamha a n-apaige & luaithredh na 3973] corp & sméróiti tuthmura in tellaigh le, & no tairrnghedh na 3974] h-aithinne a lamaib na tustighthe no bittis icc losccudh cuirp 3975] in mairbh beos. In fail i fagbadh dano na curpu rena losccud 3976] inn eturbaegul fora fuataib no tairrngedh da meraib a suile 3977] a cloiccnib, & no tesccadh-scomadh da fiaclaibh a n-ingne dibh, 3978] & no beredh utlach-brossnada mora do slisnib na fuat le. 3979] No gabad corpu na crochairedh asa croc*h*aib isin aidhche, 3980] no tesccadh da fiaclaib snadmann na n-gad & na n-goistedh 3981] no bitis ica fostadh ina croc*h*aibh.{MS F folio 87v} No bhidh *si* ic 3982] creim & icc scripadh na croch leo da h-ingnibh & da fiaclaibh. 3983] Fecht ann no bid-si ar banganaigh a cuirp in crochaire & a 3984] fiacla i l-lenmain ina feithib & i cenglaib a cuirp, & in corp 3985] no bidh can onoir adnaicte fair isin crich as tuscu ro soicedh-si 3986] cucce inat allta & ethaitte in tire. Araidhe ni imred-si 3987] lamha fair no co reptais na maic tire & na h- allta é, & co 3988] tinoiledh-si a m-mirenda lethcoccantae asa m- braightibh le. --- p.300 3989] Intan ba h-adhailc di fuil daine m-beo dochom na draidechta, 3990] teged-si isna cathaib & isna h-ergalaibh co m- bidh ic frithailimh 3991] na fola a crectaib na fer re síu no siled a cru for lar. 3992] No tairrngedh dano a naidhena becca beoa tre bronntaeba na 3993] m-ban torrach immach. Intan dano na fag*b*adh apaige urlamha 3994] fria less no mharbadh fein daine di. Ni h-immirthe for 3995] duine earnail bais na h-imred-si fortha. No spelad i fultu & i 3996] n-ulcu cona laim clí dib intan bitis na daine ic éc. Intan 3997] téighed cara di bas ticcedh-si docom a cuirp co m-bidh acc 3998] poccad a bhall. No foslaiccedh craes in mairb 'arsin, & no 3999] bidh ic coccnamh a thengadh, & no canadh a bricht druadh 4000] ina brágait, co n-dernadh tectuirecht ettarru & demna iffirn. 4001] Mor dho gnimradaib doidngibh duaibseachaibh aili nach 4002] {MS F folio 88r} airmither sund do roine in **uat*h*ammait** & in t-arracht 4003] **Tesalta** sin .i. **Ericto**, isna tirib examlaib i m-bid. O 'tcuala 4004] mac in **airdrig** .i. **Poimp Sext**, in caillich n-duaibsigh sin 4005] do beit*h* i c-comfoccus do, tainic trath medoin oidce asin **longphort** 4006] immach da h-iarraid, & uathadh do tairisib a muintire 4007] immaille friss. Ro gabsat 'ca túr & 'ca h-iarraidh i n-uamtollaib 4008] talman & i r-relgib idhol in tire, co cualatar a garbdordan 4009] i scailp cairrci i n-ucht slebi **Eimh** os cinn **cathrach** na **Parsali** 4010] suas, & si ic denam tairmisc annsin na ructais na dei adarta 4011] in cath mor ocus immargal na da n-**airdrigh** .i. **Poimp** 4012] & **Cesair**, dochom tire aili uait*h*i-si immach, ar nir' sáil a 4013] daethain do corpaib **rig** & d'apaighib **saerchlann** d'fagbail co 4014] brat*h* acht mana fagbad isin oengliaidh sin coar' tinoilit ilcinela 4015] in talman. Arai tra ro lin a menmain & a h- aiccned --- p.302 4016] uile saint fogbala cuirp **Poimp** & cuirp **Cesair** co tuccad in 4017] diach & inn imlot bad laind le fein fortha. 4018] Tainic iarum mac in **airdrig** cona muintir da saigid, & 4019] atconncattar ina h-arracht áightige aduathmar i n-ucht na 4020] cairrci. Ba granna in turcairthi atconncas annsin, in **ammait** 4021] aingidh **Ericto** **Tesalta**, edón {MS F folio 88v} Caillech dhochraidh 4022] doidelbda dicoll, os i cael corr cruaidrengach. Aghaid glasban 4023] etlaide inalcaille le, co cuirri gruaide, co tuilli oile, co luimi 4024] lecon. Glennshuili locliatha linnaca ina cinn. Sron cuasach, 4025] cicar, croimremur, tulgorm, tanaidhe, urchrom, urgranna aice. Blaescbheol 4026] duvglass duaibhsech firuathmar fodrecda le. Garbeccur 4027] grainemail do birfiaclaibh barrglassa bunodra i cechtar a da 4028] drant. Mong roliat*h* roinnidi na scuaip aimreidh forscailte 4029] imma cend. Lama lacremra litarrda aice. Cruib garbae glaissfet*h*ac*h*a 4030] leo. Meoir cromma ceindremra for a garbglacaip. 4031] Ingne aithgéra odurbhuidhi in seabaic fortha. Medon crapach 4032] cuislennach aici. Sliasta accaelae ibraide, & da glun garba glicurda 4033] *le*. Da coiss colpthae fiarcamma finnfadacha fotha. Da 4034] let*h*ansluasait delecha forméracha ica fulang. Grainniu delbaibh 4035] domuin a taidbred. Mesu isí fein inas a forcsi. 4036] ‘Rot-bennachat do dei adurtha,’ for mac inn **airdrígh**. 4037] Tincais in caillech co forniata fair & ni freccart iter é. ‘Dot 4038] accallaim tancammair-ne, a deigben út, ar atcualamur conadh 4039] molad ocus conad maissi do mnaib na **Tesaili** uile do geineamain-siu 4040] dib, & atcualamur dano co ticc dit remhaisneis cach 4041] neith ticfa isin domun; ocus cach ni as ail let do thairmisc 4042] {MS F folio 89r} dano, ni leicci a torractain immonair tre bithiu. Bennacht 4043] fort, aisneid duinn scur in catha moir-si trialltar sunn. Bidh --- p.304 4044] a fis occot, ni droc*h*hduine sires fort anni-sin, acht mac **airdrigh** 4045] in domuin .i. **Poimp Sext** mac **Poimp Maige**.’ 4046] ‘Bídham **tigerna** fer an domain da ternar & m' athair co 4047] cosccrach asin cath. Cid ann do faeth-sum dano; bid am (croaidh-si) 4048] for a uile fhorb da eis, & as maith do neoch mo 4049] command amlaid sin. Is mór traethus mo menmain cenae gan 4050] scur deimin in catha d'fis damh, & amae as maith a fulang 4051] occom cidh drochcelmaine atcluinim asa loss. Acht is ed aenni 4052] ierrmait fortsu, na tí duin olc na h-innessa dun rena torrachtain. 4053] Furail for na deib nemdha a n-innisin duin, nó coiccill doib 4054] side & asslaigh for demnaib ifrinn inn aisneis dun. Furail for 4055] in Écc fein tidhact a h-ifern da foillsiugud deit cia slogh uainn 4056] as imforcraide beras leis docom ifirn don cur-sa, uair atacumang-sa 4057] sein uile. Cidh mor saet*h*or sin dano as dingmala 4058] do degmhnai mar tusa a snim do tabairt fris.’ 4059] Cid tra acht ro taitin co mór fri h- **Ericto** cloistecht a 4060] cluaighthe & a h-airrderccaighthe amlaidh sin, & ro gab coir 4061] comraid frisin n-gilla, co n-ebert: 4062] {MS F folio 89v} ‘IS fir, a **occlaig**,’ for **Ericto**,‘in dara ni ro tomaithissi 4063] duinn .i. co fil remfis na todocaide do leire linn. As 4064] doigh da m-*b*dais mincaingne foilli fodhalta doberta-sa cuccainn 4065] do genainn-si a tairmesc re h-ed eiccin. In caingen lasa tancais 4066] immorro .i. etergleod in morchat*h*a- sa **Poimp** & **Cesair**, ro 4067] cinnset na **faithi** & na dei adartha & in toictiu sein cian mór 4068] uadh, & as daingen dicumsgaighthe ata etergleod in morcat*h*a-sa 4069] oca arna ordughud co cobsaidh cinteach o tosach domuin 4070] ocus o cruthughad denmae na n-dul. Uair do reir rechta na 4071] toicten ata tinnremh in cinedha daenna uile ocus leiccmitne --- p.306 4072] fen forn co fiadnach conadh treisi don toictiu inas duin. Acht 4073] cenae damadh lor lat-sai uaim-si tochmi na mórgnim-sa do rem-innisin 4074] duit, ni fuicciub-sa ernail nac*h* faistine i tír nó i muir 4075] nó i muigh no i g-caill nó i g-carraic nó inn aer nó inn ifirn 4076] nach cuairteoch uili noco m-beri-siu fis fire lat.’ 4077] ‘IS lor lim-sa uait-siu omh,’ bar in gilla, ‘scur & etergleodh 4078] na mórchaingni-si d'faisneis dam.’ 4079] ‘Bidh gar uair dait-siu on,’ ar in caillech, ‘uair toduiscfet-sae 4080] duit-si corp mairb eiccin it fiadhnaise {MS F folio 90r} innossae fen 4081] ocus do bér anmain ind a h-ifern co n-innisi fein duit-si cach 4082] ni iarfoc*h*a de.’ 4083] ‘IS mait*h* lem-su sin,’ ol seisium. 4084] La sodain ro delb-si duibnell dorc*h*a draidhechta impi 4085] & imsaé uathaidh d'iarraid apaigh mairb eiccin & a cuathan 4086] este, & is edh atberedh: ‘a deu nó,’ ol si, ‘as gairit co m-ba 4087] h-imda cuirp **saerclann** & abaige **airdríg** fo esonoir isin tir-si 4088] ce túsa innocht icc iarraid abaigh innti.’ Ráinic iaram inadh 4089] cinnte ar' cuiredh ár isin tir & cuirp imda can adhnacal ann. 4090] O rainic isin armach fo cetóir ro teic*h*set ass na h-uile fael 4091] & allta & ethaide bator ann re mét a h-aduaith & a h-urgraine 4092] na h-**ammaite** ráinic ann ina n-docom. Batar mor n-a*n*mann 4093] inn iffern ina freiscisi in uair-sin, uair ni fetatar cia dhibh do 4094] bertai d'aisneis scél in morcathu dissi, uair da tuccad si immonair 4095] anmanna in locta ro marbhait isind ármuigh uile do 4096] todusccadh tria tincetlaib druadh, ro soisedh le, & ni biadh 4097] frithtairisiumh fria imbi. --- p.308 4098] IS annsin ro tog-si araile aenabach fencbel fuataighe 4099] urcrechtach agedbán mór asind armaigh sin, & delligh a menmain 4100] fair. Ro coirigh delan immo brághaitt & ráe imgairit 4101] as, & corran-bac cruaidhrigin for a cinn. Ro gab-sí an corrán 4102] sin {MS F folio 90v} ina laim ocus ro tarraing in n-apach ina diaidh 4103] le dar cairrcib cruaide cendgarba, & dar cnoefoitibh corraca, 4104] & dar bernadaib brisde belshalchu na sliged, no co rainic le é 4105] cusin inad i n-gnathaigedh a h-ammaitecht & a draidhecht do 4106] denamh .i. uaimscailp urgranna aduat*h*mur inn accomul cairrci 4107] slébhe **Eimh**. 4108] Fualascaige imda & fidhneimedha firdorcha & craebchaill 4109] comdigainn & doisiubair dluthbarracha im dorusbel na h-uamha 4110] sin, conar' thaitin ruithen greine no nach solsi ele riamh inte, 4111] acht solsi do gentae do tincetlaib druad no tre brechtaib ammaitechta. 4112] Coiccrich coitcenn tire na m-beo & thire na marb .i. 4113] nadh pianta na n-anmann inn-ifern in uaim sin. 4114] Ro coirig ina faenlighe inn iarthur na h-uamae í, & 4115] **Poimp Sext** cona muintir ina fiadnaisi. Ro gab a h-errad 4116] imtechtae & ammaitechta impi in uair sin .i. lend fuataige ilbreac 4117] co taitnem cacha datha treimpi. Tuc a da glaic immo 4118] moing n-glais n-garbleith, co ro scail a scuapfolt roinnidi rogarb 4119] dara slinnenaibh siar sechtair. Ro coirigh craebcoroin 4120] cummaide do nat*h*rac*h*aiph neimide do timorgain in fuilt 4121] sin immo cend, & da nathraigh derscaigtecha for leimnigh & 4122] for banganaigh a forcipul a bairr. 4123] {MS F folio 91r} Ro lin oman mor ocus imecclae **Poimp Sext** 4124] cona muintir i ca faicsin for in abairt sin, & o ro airig sisi sin 4125] ro impo a h-agaid co gruamda ortha & asbert friu: ‘Cret in gne 4126] omain taitnes foraiph, a óccu?’ ol sí. ‘Cuiridh bar m-bidgadh. --- p.310 4127] & bar n-imecla uaib. Do bértar ainim inbar fiadnaisi isin marb-sae, 4128] co m-bia fein ic imacallaim fribh & ic aisneis firinne duibh, 4129] & dano cid iat alcailli ifirn fein cona ilpianaib no taspentais 4130] daib nir'bo coir daib-si a n-adhuath *no a n-urgrain,* nó a 4131] n-imeccla forib & meisi immaraen frib.’ 4132] Ro impo frisin abach *i*arsin, & ro gab occ imbirt a h-ammaitechta 4133] fair .i. ro doirt linn fola fichtighe imma ucht & imma 4134] urbruinne for tús, & ro chomail neime escaidhe co h-imda 4135] foi 'arsin, súgha foreiccnec*ha* no faisctis a brechta druad-si 4136] fen asind escca. Ro tuill-si frissin dono cach aidhmilledh aile 4137] & cach airicc urcoiteach ro bai for lesugud le. Uair cach 4138] gein torathardha & gach súgh neimnech & cach duil duaibsech 4139] & gach udhim aidhmillti aili o tossach dhomuin riem ni bidh 4140] uiresbaidh na urchra neith dib fuirri-si in tansin. 4141] Ni testa fuirri amh cuvur uanfadhach na con confadh. 4142] Ni testa fuirri innedha na linche, edhon ceneli nathrach sein, 4143] & intan aipgiges a sotha ina bruinn tescaid a cuilena a bruinn 4144] da n-ingnip co teccait fein & inde {MS F folio 91v} a mathar leo 4145] triana broinn imach. Ni teastatar fuirri dano na h-ifne snadmacha, 4146] ceneli nathrach sin fasait a smeraib na m-marb, & a n-aittreabh 4147] inn adhnaicibh na m-marb dogrés. IS e met a neime 4148] co m-mudaighit na daine do tinfedh a n-anala. Ni testa fuirri 4149] in t-eiccne ercoitech .i. ceneli bratan sin commet traiged ann, 4150] & fostaid in luing fo lainseolad for lar in mara. Ni testatar 4151] fuirri dano suile na n-draicce, & na clocha biti in netaibh na 4152] n-aquili & na g-corr n-grian, ar bíd do tesaidecht na n-en sin 4153] co lasfatis a nit fotha mana tucctais cloc*h*a fúaraighthe inntib 4154] do mesrugud a tesaidechta. Ni testa fuirri dano nat*h*racha 4155] eiteacha tire **Arabia** & trágha **Mara Ruaid**. Ni testa --- p.312 4156] fuirri trusca na nathrach adharcach a crichaib na h-**Affraici**. 4157] Ni testa fuirri dano luaithredh na fenici a h-airther in domuin. 4158] En ingnat*h*ach sin & da bliadain fot a saeguil. Do gni fein 4159] teine di i forcend na rea sin, & lengidh isin teine co loisccther 4160] ann, co n-ásann en nua asa luait*h*redh doridisi. 4161] Ro commaiscc tra **Ericto** ina h-uile trealmha neimide sin 4162] for in apach, & ro tuilli friu *dano* na h-uile luibe neimneac*h*a 4163] batar isin **Tesail** fein & na lossa forar' lai*si* fen brict 4164] ic a n-geinemain asin talmain fo cetoir. {MS F folio 92r} Tuargaib 4165] garb dordán mór & fogurmonguran eccubaid esaentadach 4166] fuirri 'arsin do ail & do etarguide na n-demna ifernaide do 4167] tabhairt anma di isind apach bai ina fiadnaisi. 4168] IS mórfogur tra isa cosmailes ro taitne isin nuallan 4169] draidhechta sin **Ericto**. Ro taitnetar amh ann amastracha na 4170] con & donala na fael & gerana na m- bufa & grechach na n-echtach 4171] & beicedach na n-alta & fetguire na nathrach & torman 4172] na tonn & fogurdresachtach na caillted & bresmadmanna 4173] na n-gaeth & torman na nell. 4174] Ro ainmnigh-si co suaicnidh isin eturguide n- draidechta 4175] sin anmanna locta cadhais & cumachta ifirn & tuseac*h* a pian. 4176] Ba dib-side in Bas fein & **Pluton** mac **Satuirn** **ri** na n-dorcha 4177] & **Ecates** agedhbhan a **rigan**, & Cerbir craesfoslaicte dano doirseoir 4178] na n-dorcha, & **Caran** cnesodur immurcurthidh srotha 4179] **Stig** i n-ifirn, & tri dasactaide ifirn, edon, **Alecto** & **Dissipone** 4180] & **Megaera**, & na tri Parci ifernaide bite icc snim saeguil 4181] gac*h* aen duinne isin domun .i. **Clothae** & **Lacessis** & 4182] **Atrapos** a n-anmanna. --- p.314 4183] O tairnic de tra in eturguide mór sin ro taidbreastar for 4184] in apach & si icc seitfedhaigh & ic analfadaig & ic uchfadaigh 4185] dermáir, & cuvur mor & uanfad imdha imma bel & imma sroin 4186] & imma gnuis uile, atconnairc fosccad na h-anma for foluamain 4187] os cinn an cuirp, ar nir' lamh {MS F folio 92v} a fagbhail ar eccla na 4188] cailligi, & ba lesc le tocht i carcair cengalta & i cuibrigibh imcumcaib 4189] in chuirp mairb & se co h-inarmaighe ina fiadnaise .i. 4190] aenda secdha sithrighte, & a ruiscc obela, & a bel cocuasta 4191] craesfoslaicte, & crechta letarta fata fiartarsna mora tairis. 4192] Ba h-ingnad lasin caillig ind adhleiscci sin do lamachtain 4193] eter innagaid a cumacht no a draidechta. Ro lin ferg & 4194] lonnas í iarsin, & ro ghabh nathraigh m- bí ar bolgán ina 4195] glaic, & tucc tri forguma di for in corp, & ro gab icc bagor 4196] co mor for demnaib ifirn & icc imcainedhh friu. 4197] Táinic tesaidecht isin corp 'arsin, ocus ro reth in fhuil ara 4198] cuislennaib, & ro crithnaigsett a feithi, & ro boccsat a baill; 4199] & tucc clisedh fair co tuarcaibh ind aeinfecht o talmain é gan 4200] crapad coisi friss, gan fuirmedh uille no lama fri lar, can imresain 4201] eirge, noco tarrasair na colamain coimhdirigh ina 4202] cert-sesam i fiadnaisi **Poimp Sext** cona muintir. Arai sin ba 4203] gné bhais beus bai fair, ar ro mair caite & baine inn ecca ina 4204] ballaiph. Tucc buille ar a abra 'arsin, & ro tenc for na firu. 4205] Ni ro saigh immorro comradh forra, & ni ro labair guth friu, 4206] ar ni tuccad do do glor, acht freccra gach neith no fiafraigte 4207] de amain. 4208] Isbert an caillech **Tesalda** friss: ‘Do ber-sa logh maith 4209] duit {MS F folio 93r} ,’ ol si, ‘dia n-apra firinne frim don cur-sa, ar --- p.316 4210] madham buidech-sae dhit do ber d'onoir adnaicthe fort, conach 4211] lemat ammaite nó urtrac*h*a isin domun do thodusccud doridisi 4212] d'aisneis nó d'innisin scél doib co deredh in betha. IS 4213] menic bis forscath mor & conntabairt for aisneis na **faithe** 4214] aile,’ ol si. ‘Na dena-sa amlaidh sin iter, acht tabair anmanna 4215] suaichenta forsna neithibh atbera, & innis co cinntech na h-inadha 4216] & na h-aimsera i n-dingentar iat.’ 4217] Ro scuch inn athfoccus do 'arsin, & ro can brict druadh 4218] ina beola. Ro maidh a cai for in n-apach trúagh tursech 4219] ieram, gor' muid a déra dar a gruadaibh, & ro tinnscain labra 4220] friu, co n-ebert: ‘A dhaine maithe,’ ol se, ‘ni ranac-sa inn imdoimhnibh 4221] ifirn iter dar sruth **Stig** innunn, airm i finntar 4222] feib & reimes cach duine *&* airm i tát na Parci ifernaidhe ic 4223] snim na saegal. Ar intan ro bas*a* ac triall tairis innunn as 4224] ann rom-gairmedh cuccaibh-si o bruac*h* in t-srotha, co nach fil 4225] lim-sa de sin a fhis cia fot no cia gairde saeguil neich isin 4226] bith. In ni atconnarc immorro & isa fis fil occom innesat 4227] daib-si co leir.’ 4228] ‘Atconncas amh esaentaidh adbail & deabaid dermair eter 4229] allcaillibh na **Roman** uile inn ifern. Atconnarc cumscaigte 4230] móra léo {MS F folio 93v} i fúr in cat*h*asa **Poimp** & **Cesair** .i. na 4231] maithe icc faccbail na n-deghinadh don luct as ferr indát 4232] marbtar isin cat*h*-sa & na h-uilc icc faccbáil a n-drochinad don 4233] lucht as mesa indáit marbtar isin cath cetna. Atconnarc faircsi 4234] broin moir for **maithib** na **Roman** inn ifern ara doilghe leo in 4235] cat*h-*sa do chur. Atconnarc faircsi failti moire for a n-olcaibh 4236] ar a febus leo in cat*h*-sa do chur, ar sailit éttromugud a pian 4237] & comrainn a ciulan friu do roc*h*tain cucu na cintach roimda 4238] marbtar isin cath.’ --- p.318 4239] ‘Atconnarc dobron mór for **Silla** inn ifern & geran adbal 4240] aici frisin toictin ar daigin a maic .i. **Silla** a ainm side, & 4241] marbtar e don cur-sa isin cath. Atconnarc dobron mór for 4242] **Scip Affracain** *i n-ifirn* ardaig a úa .i. **Scip** esidhe, & dano 4243] do faet side isin **Affraic** tre bit*h*in an catha-sa fos. Atconnarc 4244] anfailte mór for an **fellsamh**, for **Cait**, ardaigh a úi .i. **Cato 4245] Iudicensis** do faeth tria bithin in cat*h*a-sa. Atconnarc failte 4246] mor & subaige n-dermair for **Brútus** inn ifern. Ba h-e adbar 4247] na fáilte moire sin, ar as eisiumh *fessin* ro cuir **Tarquin** 4248] diumsach a **flait*h*es** na **Roma**, & as e a ua .i. **Brutus** aile, 4249] mairbfis **Cesair** isin **Roim**.’ 4250] ‘Cid fil ann tra acht atconncas co dobronac*h* anfailid inn 4251] ifern cach aen isa mac & isa ua marbtar inn imairicc in catha 4252] moir-si. {MS F folio 94r} Attconnarc co subach somenmnach cach 4253] aen da fil laghad occus éttromugud pian do roc*h*tain na cintach 4254] cucu. Atconnarc **Pluton** mac **Satuirn** ri na n-dorca occus 4255] tire na m-marb ic tinol a riaghaired & a piantori & a drong 4256] n-dirmmand n-deamnach da saigid, & atbert friu im fiadnaisi-siu: 4257] ‘Daingnigter for slabraidh & for n-glais & bar n-geibenna 4258] lib, ol se. Géraigter bar m-beara & var g-corrána & bar faebair. 4259] Glinnigter bhar slegha & bar tuaga occus bar n- uird esoircne 4260] anmann. Arlaidhter bar teinte londa loiscctec*h*a. Aithighter 4261] bar clocha & bar cairrci cendgarba. Oslaicter bar n-uamdoirsi 4262] pianta & riagta, & na h-inadha pianta na ro h-oslaicit riam 4263] occoib oslaiccter don cur-sa, ar ni tancattar a h- aencath isin 4264] domun riam cuccuib, & ni targa a h-oencat*h* isin domun 4265] doridisi, coimlin a targa in bar n-dail a h-immairecc in morcat*h*a-sa 4266] **Poimp** & **Cesair**.’’ --- p.320 4267] ‘Atconnarcus muinter **Plutoin** co subach somenmnac*h* de 4268] sin, & siat uile co h-urlamh {MS F folio 94v} i frestal esairgne & imlesta 4269] ina ria do cintachaiph cucu assan cat*h* mor-su. IS adbar 4270] dubaighe dermaire duit-si sin amae, a maic ind **airdrígh**, 4271] & ber in coimdhidhnad m-becc-sa let arai .i. atconnarc-sa **Plutón** 4272] fein ic ordugud inait pianta fo ercomhair **Cesair** inn ifern. 4273] Atconnarc-sa inad cumsanta immorro fo ircomair **Poimp** & a da 4274] mac i tulaigh na trocaire i n-grienbrugib ifirn. Ar cen co 4275] fagbat na h-**airdrigha** a n- airlech isin cath mor-sa, mo nuaran 4276] as gar uair co roiset maraen a n-inadha urdaltae inn iffern.’ 4277] ‘IS mór bar n-onoir-si ann cena as denta daibh saint da 4278] saigidh. IS e deiliugudh in coccaid moir-si dona **rígaib**, 4279] indara fer dib do marbhad isind **Egipt** & a adhnacal i sruth 4280] **Nil** a n-**Eigipt**, & in fer aile do marbad isin **Etail** & a adhnacal 4281] i sruth **Tibir** isin **Roim**. Tusa fein immorro, a maic an 4282] **airdrígh**, na sir form-sa faistíne do denam duit, ar fogeba 4283] **fait*h*** bus tairisi*u* lat innússa do innisin do tinnriuma duit 4284] .i. an {MS F folio 95r} t-**airdri** t'athair fein do ragha do t'accallam 4285] 'arna marbad. Acht acc-so aeinni atberim-si fribh, na denaidh 4286] tairisi don **Eoraip** nó don **Affraic** nó don **Aissia**, ar ni fagbaim-si 4287] isin domun uile rann is innillium duib inas in **Tesail**.’ 4288] Ba santaigi-te la mac in **airdrígh** in cath do tabairt 4289] isin **Tesail** sin. Ba fir don **faith** ind ebairt cena, ar ger'bo 4290] h-eisinnill doib in **Tesail**, ba h-eisinnilliu dhoibh ranna aile in 4291] domuin innas. Ar ro marbad **Poimp** fein isin **Aisia**, & mac 4292] da maccaib inn **Affraic** & in mac aile inn **Eoraip**. 4293] O tairnic tra don apach na scéla sin d'aisneis doib ro bai 4294] co tostach taethenach attruagh atturseach ina sesam ina --- p.322 4295] fiadnaisi, & se icc urnaidhe bais on cailligh, ar nir' lam a ainimm 4296] deiliugud fris noco comarleicced an caillech dhi. Tainic in 4297] caillech **Ericto** rempu iarsin darsin uama immac*h*, & doroine 4298] tor teinedh dermaire indorus na h-uama, & ro cuir an apach da 4299] loscudh fair. 4300] Ro fáccaib annside e, & tanic fein maraen re **Poimp Sext** 4301] docum loggphuirt **Poimp Maige** a athar, co rancatar in **longphort** 4302] & na scuru i crepuscul na maitne muiche trath etarscartha 4303] lae & aidque. 4304] Conidh remscél do remscélaib catha móir na **Tesaili** co n-icci 4305] sin. Echtra **Poimp Sext**, & taircetla **Ericto** **Tesalta**, & 4306] faistine inn arrachta ifernaidhe ainm in scéoil sin. IS é sin dano 4307] reimscél deidinach catha na **Tesáili**. Conidh comairem .x.u. 4308] remscél co n-icci sin. Scéla immorro & turtechta & eitirdeilighthi 4309] in cat*h*a móir fein, & tinnriumu na laec*h*raide inn ellach 4310] inn imairicc moir i m-muigh na **Tesaili** fein, is iat atfiadur sisana 4311] fodhesta. {MS F folio 95v} ### 4312] Cath mor muighe na **Tesaili** innso. 4313] IAR CLOSTECHT NA CRUADHCELMAINI CATHMAITTI 4314] sin ro raidhiustar **Ericto** aingidh imarsaidh iffernaide, 4315] nirbo soinmeach airerda immorro ruccadh ass in adaigh 4316] sin resin morcath i l-**longphortaibh** fer n-domuin. Ina m-battor 4317] d'uamdoirsib iffirn i tir na **Tesaile** ro h-osslaicit in adaigh sin 4318] iat. Do berad a tlac*h*ta folaig & a n-dicleit*h*e druadh do uilib 4319] aittib demnacdaib in tire inn adaig cetna. Tanccatar foil & 4320] foluaimnigh & anmanna feochra fuirechra & daescarsluagh demnacda 4321] in tire uile, co m-batar i n-dithrebaib na **Tesaile** inn 4322] adaig sin ic urnaidhe in morcat*h*a arna barach. --- p.324 4323] Ro tuitsett sceith & slegha na cruinne uile da n-aidlennaib 4324] isin aidche cetna. Atcesa ann saignena roimdhae & caera 4325] teintidhe ic tuitim a fraigtibh na firmaminte nemda, co n-imtacmaictis 4326] in talamh i mórtimcill na dá **mórlongphort**. Ro 4327] comdoirtset tri ruadbuinne robarta in bet*h*a fon domun inn 4328] aidche sin .i. muir **Caisp** & muir **Ruad** & muir **Torrein**, co ro 4329] comtuairgset a mort*h*onna ina m-ba coimnesa doib do murruscaib 4330] cairrcide & do bennaib all & airdsliap in talman, co closs 4331] {MS F folio 96r} fona cric*h*aib batar comfoicsiu doib mongar in mórmara 4332] & escal inn occiain & garbconghair na m-bledhmil & na muc 4333] mara & na ron & na rinnach, na tollcenn & na corrcenn, na 4334] milmór & na libedhan & ilpiast anaichnidh inn occiain arcena. 4335] Ro blosccnuallsat ceithre primgaetha in bet*h*a fon domhan 4336] in adaigh cetna .i. an Stefir iniar, in Voir atuaidh, inn Euir 4337] anair, inn Auster andes. comma rainic comtuargon & imlessadh 4338] doib for lar tire na **Tesaili** gor' fas teintec*h* & toirneach 4339] & ainbtine imforcradach isind aer desin, cur' fas crit*h* 4340] & **talamchumscugud** i fotaib & i slutraigibh in talman, cur ro 4341] fogluaisset inn uile coimtinol demnac*h*dha bai isin **Tesail** a 4342] h-uamtollaib i talmuin, a dithrebaibh a cailltedh, a scailpib a 4343] carrac, a glacaib a tulach, a fanglenntoip a cnoc, a mamannaib 4344] a sliab, curro comhgairsit i n-aeinfecht & i n- oenfaball im 4345] dib **mórlongphortaip** na da **airdrig** sin .i. **Poimp** & **Cesair**, gor 4346] bo lor d'adhuath & d'urgrain & do cridenbas dona slóghaibh 4347] a n-eistecht. 4348] Re siangail & re sibsanaigh na m-bufa & na loisccend. 4349] Re donalaibh & re h-amustraig na fael {MS F folio 96v} ocus na con 4350] ocus na cuanart ocus na mac tire. Re coimhcnedaigh ocus --- p.326 4351] re barann beicedhaigh na n-os ocus na n-alma ocus na n- allta 4352] n-eccennais. Re h-ardglaedaig ocus re h-ardgairmnibh na parti 4353] ocus na l-leoman ocus na mathgaman. Re got*h*gail graccallaigh 4354] na n-en ocus na n-etaide ocus na foluaimnech arcena. Ra garbhgortgholgrechaig 4355] na n-gelt ocus na n-gribh n-ingnech , na n-ammaite 4356] ocus na n-urtrac*h* ocus na m-badb m- bélderg & na 4357] fantaisi foltscailte ocus na n-drong n-dirmann n- demnacdha ocus 4358] diabhaliasccaigh inn aeoir arcena os a cinn, nir' leicced lochad 4359] no tatham no tinnabrad d'oenduine i cechtar na da **mórloggport** 4360] airet batar na h-ammaiti for an abairt sin ina timcell. 4361] Intan immorro atractatar luathghoetha adhuarae imluatha 4362] ocus glasneoill utmalla etarbhuasacha na maitne, ro ansat na 4363] h-urtracha da n-aidhmilltib, ro tairinnset a trethan ocus ro 4364] coisccset a congair ar uaman & ar ureccla solsi na maittne da 4365] t-tarractain. Ro tuilset na slóigh iarumh lasin tai moir sin, 4366] ocus atrocair a suantairtim cotalta for in **airdrigh**, for **Poimp**. 4367] {MS F folio 97r} Tarfas fis ocus amra ocus aislingte do-som 4368] isin cotlud sin .i. indar leis a beit*h* fein co **mait*h*ibh** na 4369] **Roma** imbe ina suide rigdha i n- **oenach** na m-buad for lar na 4370] **Roma**, ocus slógh tire **Let*h*a** uile ocus luct na **Roma** uile, 4371] eter occ ocus sen, do beit*h* isin **oenach** im*b*e, ocus siat uile co 4372] fogurgairibh moraibh ocus co nuall ocus co éiselbi adbail 4373] ac denamh a buad-som ocus ic toccbail a clua ocus a urdarcais 4374] os **rigflathaib** in talman & os degferaib derscaigtec*h*aib in 4375] domuin, feib as glormaire ro batar imme isin **oenach** mor do ronadh 4376] do i l-lait*h*ib a rígtha isin **Roimh** ar clod do na 4377] **murt*h*aidhe** & na meritrighi **rígh** na **Pointi** ocus locta na 4378] h-**Espaine** treuillige iar n-iarthar. --- p.328 4379] Bhess is edh ro bai annsin menma snimach urecclach in 4380] **airdri*gh*** do cúartugud na maithis mor *fuair* fecht aili & in 4381] toictiu do taisbenad na **Roma** inn aislingi do, ar nir' leigset na 4382] faithe do a faicsin innas aile. Nó dano is ac taircetul tromgaire 4383] n-doinmeach in morcatha arna barac*h* ro taisbenait na 4384] gairiu subacha soinmecha sin do **Poimp** ina cotludh, ar isedh 4385] is gnath anfoilti {MS F folio 97v} do taircetal tria failte na h-aislinge 4386] & na fisi aidhcidhe co menic. Tainic moc*h*neoill na maittne 4387] foisin, & ro gabh solsi ind lae ic fortamlugud for bansolsi 4388] na retlann & na renn aidhchide. Da festais fir an domain 4389] cena rob adbar dubha occus dobroin dermair doib maitin in 4390] lait*h*i sin d'faicsin, daig ni ro tairic oenla riem tareis na 4391] Dilenn don cinidh doennae sama*i*l in ro tairicc in la sin 4392] doib .i. an dit*h* ocus a mudugud inn ellach in mórcat*h*ae 4393] eiter **Poimp** *& **Cesair*** for muigh na **Tésali** re h-ed an lae 4394] sin namma. 4395] IS techt tar aicned immorro, ocus is feidm os nirt, ocus 4396] as onfaisi occiain, ocus as iarraidh fhorais i fudomain ocus *is* decsin 4397] radhairc i r-reodoirce, ocus as gabail re muir lain icc linadh, 4398] ocus as triall eiccne for **airdrigh**, ocus as techt i cath gan congaibh 4399] *airm*, ocus as seoladh ind agaidh gaeithe, ocus as 4400] cuin*d*gidh freabta i fritagaidh ecca, ocus as airem ar immatt 4401] eccintech d'oenduine isin domun fobairt ait*h*risi no aissneisin 4402] for cathugud in lai sin, ar is ed is gnaithciu ann aisneis imforcrach 4403] do tabairt for gnimradaib na cath aile icca n-innisin. 4404] IS deimin immorro na fagaibtear {MS F folio 98r} isin bith oentenga 4405] oenduine da tised a tait*h*met nó a tuarusccbail gach a 4406] n-dernadh do morgnimaib ann, ar nir' furail no imforcraidh staraide 4407] cacha cineda isin cruinne do cumma & d'ordugud gnimscélradh --- p.330 4408] in oencat*h*a ina m-batar ilcinela an talman o or co 4409] h-or. A suim immorro, & a n-aird & a n-airdirc triallfaidter 4410] sunn a tecclaim co cert & co commair doreir amal frit*h* iat 4411] i fis & i foglaim & i finnfoclaibh filedh & inn ealadhnaibh augdarda 4412] na n-augdar **Romanach** buddein. 4413] La sodain tra táinic lansolsi na matni da saigid, & arai 4414] ní ro artraigh in grian doib beus biucc, uair leiscce & admailli 4415] & ainesccaide atract in grian os tonnaib inn oiccia*i*n do taitnem 4416] dar colair turcbála suas isin maitin-sin in*n*as in cach 4417] maitin reime riem, ar bai da neimdeini ro taitin grian frisin 4418] talam an la sin. Atar la cach curbo seac*h*na solsi, & curbo 4419] h-ercra greini rob ail ann, ar ro suigh & ro tarraing in grien 4420] da saigid isin maitin sin uile {MS F folio 98v} tromnellgala dluithi 4421] doburda duibciach deridh na h-aidhchi & fraisnella fannscailti 4422] fuasnadacha na firmaminte uile, & dano ni d'furtacht na d'altrom 4423] a l-lassar no a teintidechta no a tesaltactu sin, amal atberat 4424] na **fisecda**, acht as da m- beith ina clarcolbadaibh gorma 4425] glasgarba & 'na m-bratachaib duba doscailte ettarra & tir na 4426] **Tesaili**. Ar nirbo lainn lasin grein a ruit*h*ne sirglana solusta 4427] do taitnem frisin tir sin, ar aidbli in moruilc ro ba cinnte do 4428] denamh innte .i. dith & dilgend in cinedha doenna iter **Poimp** 4429] & **Cesair**. 4430] Araisin tra gerbo lesc ainesccaid inmall an eirghe sin atract 4431] fo deoidh in grian ina h-ubullmhioll cró & ina crunnpupall 4432] teintidhe os dreic*h* in talman, curro fortamlaigh a solsi 4433] for bansolsi na rend & na retlann, co ro lin glennta & cnuca & 4434] caillte & tuaithtemracha in talman. O ro airigset slogbuidne 4435] **mor-longphuirt** **Poimp** in t-eitirdeiliugud sin in lai & na 4436] h-aidce atrachtatar eirge athlamh aeinfir la moc*h*dedol na 4437] {MS F folio 99r} maitne muiche. Ro eirig geoin mor ocus fogarmuirn --- p.332 4438] & fothromh & fogluasact & fodord adbal isna **longportoibh** 4439] desin. 4440] Do dheoc*h*atar na slóig co m-batar ina m-buidhnib & ina 4441] sesib ic geran ocus icc uchbadaigh ar fot na faithchi & na 4442] n-urdhom & na n-imdhorsi im puplib inn **airdrigh**. Ba sedh 4443] a n-aengut*h* & a n-aenradh uile, cudhnodh & tinnenus in morcatha 4444] *can fuirech* gan esnadhadh co brat*h* dar in lasin 4445] amach. Do gapsat ic aisc & ic tobeim co mor for in n-**airdrigh**, 4446] for **Poimp**, ar imfuireach in catha do. Atberte frisium a 4447] beit*h* lesc & a beith meta ocus a beit*h* imecclac*h* & a beith 4448] ic fulang tarcaisne co mor o cliamain .i. o **Cesair**, & conidh 4449] aire no fuirged in cath ar eccla socraite imar sud do dedail 4450] fris & a scarad fein re **rigflaithius** na **Roma** 'arsin. Dia fris 4451] tra as truag inn abairt ro ba for slógud in **longpuirt** annsin 4452] amh .i. a m-beith ic saint & ic ailges im tabairt an cat*h*a an 4453] lucht ac nach raibe do saegul acht madh co h-am tabarta in 4454] cat*h*a nama. Cid iat **ríghfhlaithe** rathmara & popul in airther 4455] dano nirsat luga a n-acaine {MS F folio 99v} inas gac*h* drong aile 4456] ann im tinnenas & im cudnodh in cat*h*a ara foti leo beit*h* inn 4457] ecmais socrachta i tire ocus a n-at*h*arda budéin. 4458] O 'tcuala **airrigh** & **uaisle**,**flait*h*e** & fuilngidh, **consuil** & 4459] comairlidi in t-**senaid** **Romhanaig** in gearan mor sin ic **rígaibh** 4460] & ic rodhainibh in **longpuirt** im fuireach in catha moir *sin* 4461] is i comairle do ronsat, techt i pupaill **Poimp** dia asslach fair 4462] accaine na n-**airdrig** do coscc & in cath do tabairt in la 4463] sin fen. 4464] Mait*h* co n-icci in la sin ceana in t-**airecht** ro coid isin pupaill 4465] sin .i. **rigflaite** na **Roman**. It e annso anmanna na n-**ardflaithe** 4466] & na n-**airech** ro cotar isin pupaill sin .i. **Cata** mor 4467] **Iudicensis** & **Brutas** in **primconsul** & **Sill** mac **Sill**, & **Scip** --- p.334 4468] mac **Scip** maic **Scip Affracain**, a **cathraig** **Lucinae**, & **Tuil 4469] Cicer**, in primretoridh aentenga ón na sulbuiri latianda can 4470] samail gan baramail ina h-aimsir fríae. Tainic ann **Decius** **consul** & 4471] **Curio** **consul** & **Cetegas** **consul** & **Drusus** **consul** & **Grachas** **consul** & 4472] **Camill** **consul** & **Marcellus** **consul** & **Torquatus** **consul** & **Lucius** 4473] **consul** & **Lucilius** **consul** & **Lentulus** **consul** a **cathraig** na 4474] h-**Esculi** isin **Etail**, & **Agellus** **consul** & **Domitius** **consul** {MS F folio 100r} 4475] a **cathraigh** **Corpin** isin **Etail**, & **Libon** **consul** **tusech** na n-**Eotrastacda** 4476] & **Tarnius** **consul** **tusech** na n-**Umbreta** & **Fabius** 4477] **consul** & **Varus** consul o **dinn** **Auximon**, & **Antonius** **consul** & 4478] **Octavius** **consul** & **Marcellinus** **consul** & **Iunius** **consul** & **Quintus** 4479] **consul** & **Scevola** **consul** & **Marius** **consul** & **Lelitus** **consul** 4480] & **Aruns** **consul** & **Altus** **consul** & **Agellinus** **consul** & **Affranius** 4481] **consul**. **Gneus Pompeus** & **Sextus Pompeus** da mac an **airdrigh**, 4482] & **mait*h*e** na **Romhan** arcena, & drong-dirmanna mora 4483] do degrígaib an domain immailli friu. 4484] O 'tconnaic in t-**airdri** **Poim*p*** iat isin pupaill is edh ro 4485] raidh friu: ‘Cidh ro fogluais na **maiti**-si i tradh-sa a mucha-sa 4486] do lo o puplib & o leabtaib & o n- dergadaibh,’ ol se. 4487] Gerbo h-imda fer frestail got*h*a & urlabra dó isin pupaill, 4488] araidhe sin *tra* ro togsat & ro ordaighset co h-oentadach 4489] aoinfer da freccra & da accallaim & d'asslac*h* in catha fair & 4490] do frestul gotha & urlabra daracenn uile .i. an t-shai forcti 4491] & in t-**ollam** uasal oirdnidhe & an cainnell **airechta** & in abis 4492] fesa & an fisid foglama & in indeoin forais & an forus breth 4493] & an dromcla gacha dana & inn eochair foslaict*h*e gacha h-ealadna, 4494] in primretorca on . i. **Tul Cicer**, {MS F folio 100v} in aen 4495] tenga as ferr glor & aslac*h* & innsci & urlabra ro bai in --- p.336 4496] aenaimsir fria gan fodurd, can format, can imresain fria imbe. 4497] Beo ocus tend, trén ocus toccbalta cach cuis ocus cach caingen 4498] lasa congnadh ce madh etrom anbfann anarrachta a adbar. 4499] Marb immorro & tlait*h* & tuitmeach ocus trascairte gach 4500] dail no daeradh ocus gac*h* caingen no cairigedh, cemad scel 4501] firen fiadhnach fasaigte forglithe no beit*h* ica furail fair. 4502] Inbaidh immorro ba iudic breithe eisium fein in gleod do genadh 4503] ni ticfad do **bretheamnaip** in betha uile a tollad no a 4504] tathair dar a eisiu. **Consul** ro-uasal e on, ocus ro coiscc mor 4505] do coccad & d'imresnaibh na **Roman** beus airet ro ba beo 4506] tria gaeis a gloir & a labra ocus a urlabra & a nirt a lama & a 4507] claidim & a cruas a cridhe, ocus ar imat a miled ocus a socraide 4508] disli budhdein, conarb ingnad ocus nar' decair fer a maithiusa 4509] in fhir-sin do freccra **righ** ocus d'asslach comairle caich 4510] fair ocus d'aisneis ocus d'innisin ruin na socaidhe do. Ba 4511] saint ocus ba duthract lais ar da adbar aslach in catha for 4512] **Poimp** .i. ar na **maithi** do cur in dala ina leth im furail in 4513] cat*h*a, & dano ba lan-lainn leis {MS F folio 101r} fein roc*h*tain na 4514] **Roma** i traiti ar mett ocus ar aidble a édala 'na h-**aenaigib** 4515] ocus 'na **margadaibh** ocus 'na dalaibh. 4516] IS edh inso asbert ieram: ‘A uasail ocus a oirdnide ocus 4517] a **oenri**,’ ol se, ‘da festa-su eim ni suaill sodhethbiri ro fogluais 4518] na **maiti**-si i trath-su it dochom, ocus madh cet let atfiadu-sa 4519] duit in toiscc imo tancatar.’ 4520] ‘Abair uait biucc co cloamar,’ for **Poimp**. 4521] ‘Do fetaraisi fein, a **airdri**, conidh cian ocus conidh fota 4522] atát na **mait*h*i**-si isin coccad-sa immailli frit-su inn ingnais a 4523] muintire ocus a ferann, a **cathrach** ocus a castiall ic fulang 4524] docra ocus merten mara ocus tire as gach crich im-araili i --- p.338 4525] freastal in morcat*h*a sa fil ettrat- sa ocus **Cesair**. IS ed rob 4526] ail leo, crich & scur ocus foircenn da beith for na docraibh sin 4527] doib, ocus ni faicet scur aili forro acht tre etergleod in cat*h*a 4528] moir eiccin. Inni as scor do cra ocus do bet*h*adh dibh ann, is 4529] edh as tol doib-sium a gnim can cairde, can fuireach, can failliugud 4530] isin lait*h*i-si indiu fein. As e a n-aenglor uile -- ocus atat 4531] acat atach imme, iter **riga** & **airecha** ocus amsu ocus anrada ocus 4532] occbad ocus dóescursluag -- leicc eturra ocus **Cesair** do clodh, 4533] ocus fulaing doib a clodh it fiadnaisi. {MS F folio 101v} Atberatt fos contat 4534] mora ocus condat maithi cummaine na toictin fort-su cusindiu. 4535] Ni becc leo uait-si daracenn sin uile airbert dit uaitib namma 4536] ocus tocht i cenn catha co **Cesair**. Atberat fos conidh romor 4537] in lucht fuirigh ocus **foslongphuirt** as ail lat-su it farradh .i. 4538] an cinedh doenna uile, ar ni cien fuilengus **Cesair** doip can 4539] clodh da leicci-siu da shaigidh iatt. Ata ar aill aile ann dano 4540] mana coir dait-siu tinnenus in imaireicc do clodh **Cesair**. Ar 4541] a mett as nar ocus as mebul lasna cinedhaib ro cloaisi can 4542] fuirech gan fosugud occo acht a clodh icc tocht tairsibh 4543] namma, beit*h* duit co fata ocus co h-adhmall ic clodh **Cesair** 4544] can srainedh catha focettoir fair. Atait **righa** imdha it tinol-sa 4545] no fobartais fein freccra **Cesair** im cath cen co betha-su i 4546] cinn-comair friss eitir. Ale cia leith ro cuaidh in clu mor-sin 4547] ocus an borrfad ocus an brígh dermair ocus an danatus *adbul* 4548] ro bai occat-sa eitir masina queist fil fort cuisi & caingne 4549] in t-**senaidh** **Románaigh** do lecon i l-leith na n-dea ocus na 4550] toictin. Ni cumtig duit-si on cena. Arbertait-sium a n- arma leo --- p.340 4551] docom in catha *& a mergeadha* mana aentaighi-siu friu, 4552] ocus nach ba nar lat-su {MS F folio 102r} andsidhe gan a furail ar 4553] eiccin forra **Cesair** do clodh ocus gan h' aentaidh fein d'fagbail 4554] docom an catha remi? Ocus dano mas ar ar n-daigne ocus 4555] gurab duinn-e gnisi in t-imfuireach sin, occus d'ar les, leicc 4556] ocus cetaig duinn saigid **Cesair** isin aimsir ocus isind inadh 4557] bus lainni linn fen, ocus bidh aran maig-si na **Tésaili** ón isin 4558] lo-sa inniu. Ale cidh imma tairmiscci-si claidhmhi in domuin 4559] itir o telccadh fola **Cesair**, ar as urlamh iat uili friss. Itat in 4560] slóg uili icc gabáil a n-arm ocus ic bertnugud a n-urcor. 4561] Ocus as inbectain leo fuirech re a mergadhaibh gan imtecht 4562] rempo docom in chatha. Dena tinnenus, iarum, a degduine, 4563] ocus geib t'arma, ocus coirig fein do shloghu na ro scuc*h*at 4564] uait do socraite ocus na rot-facbaiter inn uathad muintire for 4565] lar in **longphuirt**.’ 4566] ‘Ar n-glor-ni aile sud,’ for **Cato** mor **Iudicensis**. 4567] ‘IS e cidh aenglor na sochaide,’ for **Brutus** ocus for na 4568] **mait*h*e** archena. 4569] Ro lae socht mor ocus snimh adbal for in **airdrigh** desin, 4570] ocus ro cuir fair co mor, ar nír' lainn leis an cath do cur ocus 4571] nir' sodaing do taidhecht inagaid in primretorca ocus a innscni 4572] ocus a asslaig co n-aentaidh na **maithe** uile immaraen 4573] fris. Ocus ro airigh-sium na faithe {MS F folio 102v} ocus an toictiu 4574] ocus in conach d'impodh fair trit-sin, conidh edh ro raidh fo 4575] deoidh: ‘Cidh fil ann tra,’ ol se, ‘acht madh edh sin bus lainn la 4576] cach uile, mana reccat a les formar misi do shetugudh comairle 4577] rompa. *Cid fil ann tra* cidh da m-biu-sa im aenar ic fuirech 4578] na faithe, acht tíagat as biucc co fesarata conach catha isin laithi-si 4579] indiu eiccin. Forclim-si immorro comba esin in la oirrderc i 4580] m-bia scur saeguil na sochaidhe, acht damad í mo comairli-si --- p.342 4581] dano no fiasta ann ro clofinn-si **Cesair** gan ar gan airlech. 4582] Do-berainn co fomamaighté d'athnuadhugudh in t- sidha ro mill. 4583] Dia friss, as dall an t-aiccnedh don lucht lasar' ferr fuil do 4584] thodhail ic gnimh in catha catharda inas **Cesair** do clodh *can 4585] ar, can airlech* gan telccud fola itir. Ro forbthighsium-ni urmor 4586] ar cotach don cath ocus don coccad cusindiu. Ro bensam amh na 4587] tire ocus na muire for **Cesair**. Ro aslaigh-sium dano gorta for a 4588] muintir co filet ic slait na n-gort n-anabaidh sechnón tire na **Tesaili** 4589] cach lai. Ro furail-sium fortha conidh mó as mian ocus is 4590] toghu ocus is duthracht leo taidecht da marbad fein cucuinn-e 4591] innas i fuireach mar tat. Araisin masa lainne la cach cathugud 4592] inas clodh gan cath, ocus mas ferr leo a conach do cur 4593] i n-uct na toicthin ocus i fidhcellacht na Faite {MS F folio 103r} ina 4594] congmáil ime, cidh dambiu-sa m' oenar na n-agaid uile imme. 4595] Acht mad óenní do-rat in toictiu dam-sa chena, in rigrecht **Romanach** 4596] do stiuradh ocus d'follamnughadh cusin laithi-si indiu. 4597] Atci fein dono conidh mo ocus conidh ferr indíu innas 4598] in la tuccad im laim-si é. Ditned fein festa é, ar ni bia a soladh 4599] no a doladh damh-sa o sund imach, ocus dano cipe fasus 4600] do chathugudh in lai-si fos fuacraim-si ocus atcuirim cona bia 4601] a moladh no a tathair damh, ar ni gabaim a maisi nó a domaisi 4602] im leit*h* o sunn amach. Deitber dam- sa on, ar ro fetar-sa 4603] co cinnte cona bia maith eitir de, acht madh olc uili. Ar 4604] inti clofes ann bidh miscnighthe la cach, ocus bidh tathairthe 4605] o feraib in talman inti clofiter ann: as fis ocus is follus conidh 4606] messam cach main.’ 4607] ‘IS aire sin bad lainn & bad saint ocus badh rogu cart*h*anach 4608] lim-sa co tegmad in cétga no diubraicte isind imairecc-sa 4609] triam cenn-*sa* comtarsna acht comad soer mo muinter tar 4610] m' eisi gan a mudughadh.’ --- p.344 4611] IS ed sin tra ro aisneid **Poimp**, ocus o tairnic dhó a faisneis 4612] ro cetaig do cach a n-arma do gabáil ocus eirge docom 4613] in catha, amal bis **stiurusmann** lunga luchtmuri lanmoire cusa 4614] teccaim gaeth rothren a n-aghaid a h-imtechta, {MS F folio 103v} ocus 4615] bidh ic seitriugud ocus ic fulang co fata inn agaidh na 4616] gait*h*e noco furailenn ocus noco n- aslaigenn treisecht na 4617] trengaithi fair fo deoidh in long do lecon co laindirech la 4618] nert na gait*h*e in conair gabas 'ar n-dith a neirt ocus a 4619] chalmatais. 4620] Ba h-amlaid sin do **Poimp** ic fosadh- congmhail stiuire an 4621] **flaithiusa** ocus in ríghrechta **Romanaigh** in agaid aiccenta 4622] an-b-fosaig ur-etruim fuasnadaig a muintire airet co tainic de, 4623] ocus o nar' cumaing a n-imfostadh ro cetaigh doib a n- arma 4624] do gabail, amal leiccius **marcach** a srian la h-ech rott. 4625] Cidh tra acht is neimimcomaircech ro freccradh in forcongra 4626] sin la h-anradha in domain isin uair-sin. Ro scailit 4627] inn oenfecht & inn oenfabhall docom a m-bot*h* & a caprach 4628] & a pupall. 4629] IS garb an crith & an comboccad ro bai isin **longphurt** 4630] annsin. Ro gabsat for tuarccuin a n-ochta & a n-urbhruinne. 4631] Ro soiset a n-aiccenta & a n-derbha do sochaidi moir dibh. 4632] Ro bansat a n-aighthe & a n-gnúisi. Ro dubhglassatar a m-beoil 4633] lasin tuairgnigh & lasin uctbualadh & lasin n-geoin moir 4634] & lasin n-grithghair adhbal ro bai ic slogad in **longpuirt**, ic 4635] gabáil a n-echradh, ic eitiudh a n-arm, ic seinm a stoc, ic {MS F folio 104r} 4636] comgairm a comarc, ic sleman-cainnligh a sciath, ic slipadh a 4637] claidem, ic limad a lorcfertas catha, ic trot*ha*dh a tuagh, ic 4638] melble*i*th a craisech, ic athinnsmadh a slegh ocus a l-laighen, ic 4639] tarraing thennadh a suainem, ic stuaghboccadh a m- bogadh, ic --- p.346 4640] sinedh a sreng, ic linadh a saigetbolg do raignibh a saiget, 4641] ic daingniugudh a n-dillat, ic áithiugudh a spor, ic glinniugudh 4642] a srian, icc tairrnged ocus ic fosughud a crua 4643] imdhaingen iarnaidhe fo cosaib a n-ec*h*radh, ic innell ocus 4644] ic imluadh a n-adhelge arcena ocus a n-arm catha o sin 4645] amach. 4646] Is annsin dana ro gabsat **righ** ocus **ruirigh** ocus rodaine 4647] an **longpuirt** for eitiudh a n-arm. Nirbo dei*d*bliu in geoin 4648] sin .i. drongair na luirech lineach lancuir ic a slislecon im cneschorpaib 4649] na curadh, ocus figair sibsanach a m-bil-chimhas inichtarach 4650] ica n-imcomailt frisna h-asanaibh iarnaidhib, ocus 4651] masladach na claidem claislethan coilgdírech ar shlesaibh na 4652] laech, globeimnech na minn righ*da* ro-etroct ic a cengult osna 4653] cathbarraib cumhtaightibh, sreangal na luireach ocus na 4654] sciath & na sciathrach ica suidiugudh for muinel-braightibh 4655] na miledh ocus for rightaibh na **righ** rodiumsach, crithnugud 4656] & boccadh-bertnugudh na slegh slinnlet*h*an & na laigen 4657] let*h*angorm ocus na craisech crandremar crofairsing ica n-gabail 4658] re gelguaillibh na n-gasradh n-gaisccedhach {MS F folio 104v} inn 4659] airius in morcatha. 4660] Ro gab iaram in t-**airdri** fein ocus in **flait*h*** forglide .i. 4661] **Poimp Maige**, a catharm catha & a erred imaricc imme .i. 4662] ro gab da braici breaca buailtec*h*a do sinsnath uretrom uainegda 4663] im dibh coscolptaib dho, co n-gabtais o innaib a traiged 4664] co remhar a sliasat. Ro gabh dá assan a certcomhat do 4665] breacsrol blathetrocht tarsu i muigh anechtair. Ro gab dá 4666] asan coema corcurda do croicnib leoman arna lansuathadh tarsu --- p.348 4667] sin fos. Ro gab dá asan imthroma imdluithi iarainn tarsu sin 4668] fos. Ro gabh dá scaburassan ailli uretroma do electair .i. do 4669] thinni commascda **airgit** ocus credhuma, tarsu sin uile anechtair. 4670] Ro gab tonaigh seim sreabnaide snat*h*cháil siretroct 4671] do sita oeingel i custal a gelcnis dó. Ro gab tairsi sin inar 4672] imetrom orcimsac*h* do srol rígda a tirib **Siria**, cona stuaghlubaibh 4673] **airgdidib**, cona cnaipip **oir** deircc fri h-iadad & fria h-oslaccad 4674] ann. Ro gab inar suairc suata sofilltech sreabnaidhe do 4675] croicnib ferb tairsib sin. Ro gabh dá breclamainn boccmine 4676] biannaide immo dib gelglacaib ocus im innaibh a lamh. Ro 4677] gab tarsu sin uili luiriuch dluith drolach dualach degfigthe 4678] {MS F folio 105r} derscaigthi d'uriarann do glaisiarann cruaidh cotat-rigin 4679] arna legad ocus ar na h-athleagad fecht for a sé. Ro 4680] gab sciamhluirig n-imetruim n-electarda do commusc **oir** & **airgitt** 4681] óengil tarsu imuich anechtair do somaisi a erridh ríghdachta 4682] inn **airdri*g***. Ro gab cat*h*cris comdluta immo taebu 4683] cona bordaibh ordha fris, cona dunadh do licc logmuir, cona 4684] tuaghmilibh rinnta d'**or** & d'**airgett** on ur co araile de, co 4685] n-gabad in caithchris sin do o fanaib a arann co h-ard a formna. 4686] Ro gab a armlama flatha i forcipul in cresa sin eter a 4687] uillinn cli & a taeb .i. claidem cruaidh coilgdírech aithger 4688] ailtnide blaith-slipta bricht-faebrach stuagmar sithrigin sohfillteach 4689] cona eltaib snaidtib slemonsoilsib do raighnib na lecc lógmar, 4690] cona mindruimnib mineccair do snath **óir** or-loiscti imma 4691] urdorn, cona inntech coemcumtaighe do cnaimh aoingel elifinte, 4692] cona dib caelspeltib blathmaetha biannaide ettarra-sein & a eo, 4693] cona mintruaill edrochtglain forordhai tarsu amuigh anechtair. 4694] Ro gabh a corrc*h*athbarr cirach clarda cruanc*h*umtaigthi 4695] dar maelat drolach, linech a luirige imma cenn, cona dib remartinnib 4696] imcoimsib iernaidib, co forbrechtradh **airgit** aeingil forra --- p.350 4697] dar a muinél {MS F folio 105v} siar sechtair ass, cona sronlainn imdaingein 4698] iarnaidhe, co forbrechtradh **oir** deirg fuirri, dar 4699] aghaid in **airdrígh** ass, conarbo sogonta ocus narbo soidercctai 4700] oenball dia curp nó da cendagaid acht mana dirged in toictiu 4701] soigett no beran dar trealmaib timtirechtai a anala no a 4702] feghtha cuicci. 4703] Ro gabh a inncomarta a imperechta .i. a minn **ríg**, uasa 4704] sin uili imma cenn. Minn **oir** buide eisside, & bil-cimsu **oir** 4705] deirg fris co sreith cristail & gem coem carrmoccail ina mórtimcill 4706] ann. Coimhrinnadh comcoitcenn do dhelbaib en & et*h*aiti 4707] & anmann n-anaichentae n-ingantach fair osin amach, co n-dib 4708] benncobraib blathsnaidthibh do leccaib togaidib tire na h-**Innia** 4709] airtheraige uasu co n-deilb uvuill **Affracda**, cona cairc*h*i ciuil ann 4710] for inn cacha benncobair dib, co m-ba binnither teta mendcrot 4711] binufhoghroghudh na n-ubullcairc*h*i- sin ic a fogluasacht 4712] la cach ceim no cinged in t-**airdri** fein & la h-ardluth a eich. 4713] Aeingem socarc*h*ain solusta do derscnaig do gemcumtachaib 4714] an domain inn airenach a aigthe an innchomurta sin, co 4715] m-ba comsolus la ocus adaigh in gach inad conuargaibthe e. 4716] Tuccait cuicci a dá shleigh ailli innelta órcrai cona n-dib 4717] cael-crannoip comfata coimdirge {MS F folio 106r} do cedir neimhcrin 4718] inntu, cona n-airiallaibh **airgdidhe** fothu, cona semmannaip 4719] creduma trena m-braigtibh. Ro h-erbait da righmilid d'imurcur 4720] na sleg sin la taebu inn **airdrigh** gac*h* conair imma 4721] cingfad isin cat*h*. Tuccad a comla catha for a inchaip .i. a 4722] scieth croderg aelenda orcobradhach. Ba ditiun dá coicc cathmhiled 4723] i cró catha. Brec*h*tar- breacad do bolg semannaib 4724] finndruine etir ecclanna **oir** fuirri. Slat chotat condualach ina --- p.352 4725] h-imtacmung cona loss imcael imthrom iarnaide fuit*h*e, cona 4726] taulimlinn tailc tuinigthe d'**or** derg daigerda, cona cobradaib 4727] coimeccuir d'**airget** oeingel, co forbrecad **oir** buide fair, cona 4728] sciathrach linidi lanurlam eli. Stuagdruimne rinnta roimda 4729] do ilcinel cach tinne isin bit*h*, arna coimecur tre indtlechtaibh 4730] **ollamhan** & tre aiccentaib suadh for leirg droma in sceith 4731] sin. Ro h-erbait ochtar ríghmhiled re cotut-congmail in sceit*h* 4732] sin ar incaip **Poimp** inn imforran & inn imargail in cat*h*a moir. 4733] Tuccadh cuicci iarsin each midhach merdana moraiccintech, 4734] lonn luath luthmur leimnech leabarmongach, tenn, tailc taiblebar 4735] torannclesach, airdcond allata eterbuasach uchtletan, gobcael 4736] *cosremhar*, bolccsroin baisletain bolccshuilech, cona cetair 4737] crua iarnaide foi, cona srianglomur **airgdide** friss, cona suidedillait 4738] ordha for a muin. Ro cing **Poimp** indorus a pupaill for in 4739] eac*h*-sin d'ordughadh aslogh ocus{MS F folio 106v} do córugud a cath. 4740] Ba feidm adbal d'oeinfer isin domun triall cosnama na 4741] cruinne frisin uair-sin, ara righdacht fein & ar airde a aiccnid 4742] ocus ar febus a tidnacuil & ar aidbliu a innmais & ar imat-linmuirecht 4743] a h-socraiti & a tinoil. Ar batar uile ilcinela in talman 4744] o **Sléibh Elpa** sair co n-icci inn **Innia** airtheraigh acht na 4745] **Pairteccda** nama, & ilcinela na h-**Affraici** o **Roim** budhdhes co 4746] crichaib in tentige, ar aenachadh ina farrad in uair- sin. Neach 4747] atcifed iat annsin ni sailfedh nec*h* n-uresbaidh for in cined 4748] doennu can a m-beit*h* isin t- socraiti moir sin immaraen re **Poimp**. 4749] Ro ba doca leis gan aeinfer socraiti i farrad **Cesair** 4750] inas acmaing frestail in tinoil moir sin aicci. 4751] O do deisidh **Poimp** for a ech iaram, ro tenc, & ro mid, 4752] & ro mor-dech uadh for slógad an **longphuirt** ic tinol a --- p.354 4753] mergedh & ic comgairm a comarc. Ro leicc a fuatan foerma 4754] don eoch allata airdermach allmurda bai foi docom rigbuidean 4755] na **Roman** airm i m-batar ina m-broin badba & ina cipi comdluta 4756] & ina coroin dluith dithoghlaide inn aironac*h* in **morlongphuirt**. 4757] Ro leicced sraitslige let*h*an lanfairsing do, gor' gab 4758] a inadh imtechta eitir na ceithri .xx. **senatoraib** for larmedon 4759] cat*h*a na **Roman**. Ro bai ica comairle friu cinnus no ordaighfedh 4760] a sloga. 4761] {MS F folio 107r} Tanccatar a túsigh conaire & a eolaigh sligedh 4762] cuicci, ocus asbertsatt fris: ‘A **ardflaith** & a **aenri**,’ for siett, ‘atait 4763] sligthe salc*h*a dochra do-imtechta ocus conara cumcca ettrat ocus 4764] inn imreidh .i. mamtulca sleibi **Ois** & fanmothair glenna **Bebis**. 4765] IS lor deit-si, a **deigri**, do catha do cengal & do corugud iar 4766] riachtain deit for maigreidib maige moir na **Tesaili** allamuig 4767] da imreided in glenna.’ 4768] ‘Dentar amlaid,’ for **Poimp**, ‘treoraiged in t-sliged co seitreach 4769] remainn *iarum*.’ 4770] Ro gapsat rempu la sodain dar leit*h*cenn sleibi **Ois** & 4771] dar lar glenna **Bebis** immac*h* docom maige na **Tesaili** gach 4772] n-direch. Tancatar miturusa móra & airrdhe aighthidhe aduathmura 4773] doib ic tabairt a n-aighthi for an **Tésail**. Tuccait 4774] tromcet*h*a móra teinedh & toirnighe doibh ina n-agaid, co 4775] m-bitis na saignena tentide for foluamain os a cendaib fo delbaib 4776] columan mor & sparti & troisti n- adbal, cona leicctis a 4777] rusca d'osluccud doib, & conat comgeontais in conair for a 4778] cingtis. No láetis na saignena*sin* a círa do cathbarraib na 4779] curad & a cobradha da sciathaib & a n- elta da claidhmibh 4780] & a slenna da slegaib. Atcitis delba na m-biast & na nathrach 4781] neimide for foluamain os a cennoip. Atcitis na saithedha 4782] beac*h* & foichedh for foluamain imma mergedhaib uasa --- p.356 4783] & is invechtain no toccbatis na mergedha sin o{MS F folio 107v} talmain, 4784] acht siett 'na m-bratachaib marbda merbhlighthi re crannaip 4785] na sleg sin, co fortuightis cinna na laech, & a m-braengal 4786] dhér & ciamaire ic siled eistip noco rancatar in **Tésail**. 4787] Ro triall **Poimp** 'arsin idbairt dona deibh, ocus tuccad 4788] tarbh torav tiughfhormnach taeipslemain da shaigidh, ocus intan 4789] rob ail a bualadh imsae for dasacht fo maigib na **Tesaili** 4790] & ni thoraig for cúlaibh doridhisi, conach frith nach n-idbairt 4791] occo dona deiph 'arsin. 4792] Nirbo h-amlaidh sin do **Cesair**, immorro, acht rainic leis fobail 4793] gach idhbairt fo tarat laim isin lo sin. Tuccait taidhbhsina 4794] imda doibh isin lo cetna. Tadbas amh do droim dibh, sliabh 4795] **Pind** & sliab n-**Olimp** do beit*h* ic coimrith docom araile 4796] comma rainic comrac a n-aein-inad doib. Tadbas do dreim 4797] ele dib dano sliab Eim do sluccadh-badudh isin talmain sis co 4798] m-bai i comharda frissna glendaibh batar imme. Tadbas do 4799] dreim dib dono srot*h*a cro & fola do beith ic snige dar lar glenna 4800] **Bebis**. Tancatar dorchatae dermarae doib isin glinn cetna conat 4801] coimgeonadh nec*h* dibh agaidh araile. No artraigtis foiscte 4802] & fantaisi na carat batar marba reimi-sin doib isna dorc*h*oib sin. 4803] Ba faelid iet-som dona h-airrdibh sin, ar indar-leo is edh 4804] ro tircansat doib co m-beitis i traiti ic airleach {MS F folio 108r} na 4805] carat m-beo batar i farrad **Cesair**. Becc a ingnadh cena 4806] buaidred cetfaide for in droing sin .i. an lucht ic nac*h* 4807] raibe do saegul acht edh risi roistis i comfocraib **longphuirt** 4808] **Cesair** nammá. Ba soideithbir do miledaib in cat*h*a 4809] sein aichni for a airrdibh, ar gach aird isin doman i m- boi --- p.358 4810] duine do lucht na **Roma** do rat aichni for a airrdibh & no bidh 4811] co toirsech dubhach dobronach, ar ni fitir cia linmairecht da 4812] cairdib do faetsad i cath mor maigi na **Tesaile** isin lo sin. 4813] Masat fira na forcetla dano do reir cumni na senori, do rala in 4814] la sin fisid firamnus i tulaig **Eugan** eiter sruth **Appoin** & srut*h* 4815] **Timaip** i crichaib na **Veneti**. 4816] Ro gab ic taidbred inn aeoir uasa cred do foillsigedh dó 4817] in saignen nó in rit*h* renn nó in dath greini, acht is edh asbert: 4818] ‘Dia friss cidh innso?’ ol se. ‘Ni tartamar-ni barsamail in 4819] lai-si riam. Atathar icc denam mórgnimh*a* éiccin ann. Ni 4820] fuil a samail acht amal bidh isin uair-si fen no beitis buidne 4821] **Poimp** & **Cesair** i comrac.’ 4822] Cid fil ann tra acht as derb-deimin nar, delb in t- aicnedh 4823] riemh oenla ica m-beitis airrdena in lai-si. Deithbir on, ar 4824] ni tainic deis na Dilenn oenla no cutrumaighedh frisin lait*h*i-si 4825] im dith & im dilghenn, im marbadh & im mudhughadh in 4826] cinedha doenna, & da m-beitis fiside & fireolaig ica feccadh in 4827] gach aird imeachtraigh secnon an domuin, ni raibe ann aird no 4828] inad asna bad forreli na h-airrdhe aigthidhe adhuat*h*marae ro 4829] batar isin aer os cinn na **Tesaile** in la sin. 4830] {MS F folio 108v} Dia friss tra roba derscaightech na daine sin 4831] & ro bu ainmesarda a nert & a smacht & a cennacht & a cumachta. 4832] Ro bo fortren fata fairsing forlet*h*an, a **flait*h*ius** & a 4833] forlamhas, a nert & a recht & a **rigi**, intan ro linadh cruinne in 4834] talman fotha & an muir ina timcill & in nem & an t-aer uaistib 4835] do sighnibh & do derbairrdibh a cath & a cosccar, a 4836] n-olc & a n-aidedh, ocus antan as urgairdiugud menman ocus 4837] airpeitiud aiccnid la h-uile dainib in domain co coitcend beit*h* 4838] icc innisin a scel ocus a cosccur ocus a n-aided in locta 4839] sin doib ina fiadnaisi o sin cusinniu, ocus as doig ni ba luga --- p.360 4840] bus airpeitiud fos & bus urgairdiugud co bruinne m-bratha ocus 4841] co forcend in bet*h*a. 4842] La sodain rancatar na sloig dar glend **Bebis** immach, & 4843] ro gabsat a m-belgip belsalc*h*aiph ocus i m-belataib imcumcaib 4844] in glenna co forscailti for fairs*ing*iugud fo cetoir for tetib & 4845] for tulcaib, & for tuaitemrachaib in talman, & for rennaib 4846] reidip roglanaibh, ocus for cnocdruimnibh comardaib clair 4847] maighe moir na **Tesaili**. 4848] Ro thatni grían-taitnem na greine i tuile a delraidh ocus 4849] a ruithne friu, curbo milled da forcsin & da radharc. Ro curit 4850] annsin bollsairedha & callairedha & **ardmair** & armainn & aes 4851] furocra o **Poimp** for tossachaib na sliged d'imfostadh & d'imfuireach 4852] na sluag re taisbenad a socraiti ocus re corugud a 4853] cath ocus re h-airem a m-buiden ocus re h-ordugud a n- imtechtae. 4854] Ro bai imfuireach mór forru-som annsin ic rim a miled ocus 4855] a mergedh, ocus ic taispenadh a tuath {MS F folio 109r} & a tinol, & 4856] ic glinniugudh a comairle im corugud a cath. 4857] Ro coidh an t-**áirdri** **Poimp** fein, & drong adbal da **ardmaithib** 4858] immi d'ordugud a slogh ocus do corugadh na cath 4859] annsin. Ro ba deiglin taburta catha immorro do **ríg** aili in 4860] lucht ordaigti ro boi immailli ro **Poimp** annsin. 4861] IS e so amh ordughadh do ronsat .i. ro h-airmedh leo for 4862] tus a socraide n-dilis buddein & tinol an t- **senaid** **Románaig** & 4863] teglach **Poimp** cona **maithib**, ocus ro h-ordaighit occae ceitre 4864] catha & ceitre .xx. cat*h* do gleiri miled & curadh cengailte 4865] fo n-armgaisged & dá .xx. mili **traighthech** i fosugud na h-irgaili 4866] ocus a n-uct inn imbualta & a tuinigti an catha. 4867] Tuccad **Lentulus** in **consul** & ceitre **legiona** lanmora do 4868] raignib laech lanchatut immaille fris i m-beind cli an cata. 4869] Tuccad **Doimit** **tuseach** **cathrach** **Corpin** isin **Etail** cusin lin 4870] cetna immi i m-beind deis in catha. Tuccad **Scip** mac **Scip --- p.362 4871] Affracain** & mórt*h*inol na **Cilecda** immi i n-airenac*h* a etermedoin 4872] in cat*h*ae cetna. IS e an **Scip** sin **bar** **Affraici** dar 4873] eis **Poimp** iertain. Tuccadh scellbolcc dlut*h* doscailte do 4874] sciathaib gacha dathae isin m-bith, co m-bidh corranbac in sceith 4875] for araile im mórtimchill in cat*h*ae. Tuccait a eitedhae catha 4876] imme arsin .i. dc. **marcac*h*** isindara h-eiti dibh {MS F folio 109v} & 4877] .d*c.* isin eiti araill. 4878] **Poimp** fein immorro cona **senatoraib** & cona **consulaip** ocus 4879] cona **centuribh** & cona **thuseac*h*aibh** & cona **trebannaibh** ocus co 4880] n-**ardmaithib** in t-**senaid** arcena immaraen friss ina m-broin moir 4881] **marcsluaig** inmalla forustu for cert-druim in cat*h*a moir sin. 4882] **Rígh** immorro & **tuisig**, **flaithi** & forlamhaidhe, cuingid 4883] & coraid in domain batar maraen re **Poimp** nir' cumcetar rimh 4884] no airem a socraiti re n-imatt & re a línmairecht. Nir fetad 4885] catha do denamh dibh, acht gach dirim imo flaith, & cach curi 4886] immo coraidh, & gach tuath immo **tuiseach**, ocus gac*h* buiden immo 4887] **ruirigh** & gach roslogh i morig *fein* for leith amal ro gabsat 4888] in mag, acht ro boi oensmacht forra o **Poimp** .i. na remtiastais 4889] in morcat*h* ro h-ordaigedh inn airis imbuailte in cat*h*a moir. 4890] Tancatar iaram dronga aidble dib im slógadh na **Capatoci** 4891] & im **marcshlógaib** insi **Point** don dara leit*h* dona **Romanchaibh** 4892] ettarra, & sligti uisccemla in tire ocus locsrota **Eniph**. 4893] Tanccatar immorro don leit*h* aili dib for reidib in maigi 4894] moir na h-uili **ri** ocus **tuseach** tancatar i toiritin **Poimp** cona 4895] mórsoc*h*raidib leo .i. lucht in airthir uile ota in **Innia** sair, 4896] ocus occbadh na h-**Aisia** & slog na h-**Affraicce** ocus fir na n-innsedh 4897] do muir **Torrien**. --- p.364 4898] {MS F folio 110r} Ro asccnatar rempu iarom fon samail sin ina ceim 4899] cobsaid & ina reimim forusta inmalla imtechta for certammus **longphuirt** 4900] **Cesair** cach n-direach. Nirbo h-obadh augra immorro in 4901] ceim sin. Mairg **rig** & sluag cena ro innsaigh da deoin in net 4902] n-gribi-sin & in lasair teinedh ocus in neim nathrac*h* ocus in 4903] foc*h*la leoman & in saebhchoiri icc sluccad ocus in teidm 4904] dígla & in damna áigh & an t-ágh urlamh ro h-innsaiged 4905] annsin .i. **longphort** **Cesair**, & anraid na h-**Eorpa** & iartair in 4906] domain maraen fris ann. 4907] IS edh do eccaim do **Cesair** dano in la sin, beit*h* tria 4908] tecmang & tre turcora conaigh **airechtus** mór do beit*h* aicci 4909] co **maithib** a muintiri imme forsan faithchi forreid bai for lar 4910] an **longphuirt**. Ar is ed ba gnait*h*bes gabala **longphuirt** la 4911] **Romana** dogrés .i. múr do claidhe ina t*h*imcell & fait*h*chi urfolam 4912] fo ercomhair **airechtais** for larmedhón in **longphuirt**. Bai 4913] in la-sin dano **airechtus** for larmedón a **longphuirt** ic **Cesair**, 4914] uair rob ail lais drechta mora da muintir do cur do buain arbann 4915] cuicci fo glasgortaib in tire, ar nir'bo saidbir loin lucht a 4916] **longphuirt**-siumh intansin. 4917] Batar a n-eich & a n-ec*h*radha urlama in imtechta occo, 4918] & a mergedha toccbalta forra fo comair na sligedh & inn 4919] imtechta docom glasgort an tire. 4920] {MS F folio 110v} A m-batar ann ic forcsi & ic midemhain for 4921] lergaibh lebra lainreidhe in maigi moir for a n-agaid, con-facatur 4922] in magh fata forfairsing barclan do slogaib ocus siat 4923] ic mall-asccnam ina n-doc*h*um gac*h* n-direch. 4924] A m-batar ann dano ic fordescain in maigi cetnae confacatar 4925] na h-eltadha aighthidhe adhuathmara os na slógaib, ocus 4926] na h-onchona craebhacha cróderga craesforlaiccti, ocus na h-aquili --- p.366 4927] imluat*h*a ilbreca eitecha etarbuasacha, ocus na mergedha ailli 4928] allata inncaela eirblecha iarlepra, & na bratacha snathcaine 4929] sreabanncaela sroil, & na fannbreiti fata fannscailti *do shítta 4930] &* do siric ocus do sinsnath, co n-delbaib mat*h*gaman & 4931] leoman & nathrach ocus ilpiast anaichnid inntibh uili, co m-brechtradh 4932] **druadh** & idhal & aincreidmech ina n-uamannaib do métugud 4933] a n-adhuatha ocus a n-urgraine. 4934] A m-batar ann iarom ic forcsin in maige cetna co facatar 4935] na dairedha dluithi digainne dergruada cona lasraibh tenedh 4936] os a cennaibh ic dirged da saiged .i. ruadcrandgal finnfota 4937] inneldirech na sleg semneach slindgerglan, ocus na n- gonfainne 4938] niadh, & na laigen lethangorm, & na craisech crainnremar crofhairsing 4939] ic a cruadhcongmáil re gealguaillib na curadh, cona 4940] cennoip solsib saignenta forru, co l-lasair taitnem teinedh os 4941] na cendaib sin. 4942] A m-batar ic forcsin in maigi cetna confacatar {MS F folio 111r} 4943] na h-amdabc*h*a adhuathmura aighrete gacha dat*h*a, & na crobuailte 4944] bodba fo aendeilbh timcill ic snamasccnam darsin mag da 4945] saigidh .i. buailte cengal & ocus cath-caraiti curadh do sciathaibh 4946] aillib aengelaibh, ocus do sciathaib engachaib uaineccdaib, 4947] & do sciathaib dubhdorcaib deilgnechaib, & do sciet*h*aib imelchaini 4948] aladbreacca, & do cromsciathaib odraib aighthidhibh, ocus 4949] do sciathaibh breacbuidhi buaballdaib, ocus do crannsciathuip 4950] corcurdaib, ocus do sciathaiph breachtnaighte cacha datha isin 4951] doman osin amach. 4952] A m-batar ann ic forcsi in maige cetna confacatar na 4953] cet*h*a ana imtroma & na casrac*h*a ana imluat *h*a & na cet*h*ae 4954] dluit*h*e degtroma i fritseoladh na sluag ina n-agaid amal silti 4955] snéidhi snechtaide, nó amal clumha coilctech re gaeith .i. in 4956] cuvur-uanfadh anal-utmall etarbuasach ic tepersain *cun anadh* 4957] gan urespaidh a gingobaiph & a h-eocurbelaibh na n-ech n-allmarda 4958] n-airdermach, & na serrach sulchruinn sronfairsing seitfedach, & --- p.368 4959] na midach mórmongach nertmar n-diumsac*h* ic meilbleith a 4960] fiacal ocus ic fosheinm a n-glomar ocus a srianmirenn ara luinne 4961] leo a fuirech nó a n-imfostadh gan a lecon doreir a menman 4962] ocus a móraigentae isan magh. 4963] {MS F folio 111v} A m-batar ann ic forcsi*n* in muighi cetna co facatar 4964] edh a forcsi & a radairc don muig mor barclan do shlógaib & do 4965] grinnib ocus do **leigionaibh**, do buidnib, do drongaib, do dhirmannaib, 4966] do miledaibh, do cat*h*aib, do cuirib, do cetaib .i. 4967] sloig na n-insi & na h-**Affraici** & na h-**Aisia** & inn airthir 'na 4968] poiplib deilighthi & 'na cinedaibh scailti scamhanta. Gac*h* **ri** 4969] cona socraiti, ocus gac*h* córaidh cona curi, ocus gac*h* **toisiuch** 4970] cona tuait*h* fein ime, can rimh gan airem gan airdmes forru, 4971] acht amal ba barclan in mag uili dip. 4972] A m-batar ann ic forcsi in maigi cetna co facatar da 4973] saigidin lebarbroin lanmoir let*h*anfota d'óccaib fon armgaisgedh 4974] ocus a n-ucht uili friu i fairsingi achaid, ocus a n- dlus fidbaidhe, 4975] ocus a met **cathrach** no caisteoil .i. an **senadh** righdha 4976] **Romanach** arna n-ordugud & arna corugud .i. na h-ocht cat*h*a 4977] ocus na ceithri fichit cat*h* do curadaibh cengailte ocus na da 4978] .xx. mile **traigthech** 'na tri lorgaibh, druim ar druim, co m-beradh 4979] gach lorg fri araile dib ina m-buaili bodba ocus ina cro 4980] cat*h*a & ina n-innellaigh, cona tuighi do clet*h*coilltibh aigh, 4981] ocus d'fidbadaib neime, & do slegaib crainnleabraib snasta 4982] slinnsolsi uastib, cona sonncaistel cotat comdaingen do cuarsciet*h*aib 4983] cetraimteac*h*aib {MS F folio 112r} ocus do chlarsciathaibh 4984] aladaib uachtarfairsingaibh moraib ina timchioll, comba lor 4985] d'urgairdiugudh a n-aisgin indara fecht re h-imat dath n-examail 4986] a n-arm & a n-ecradh & a n-otgadh, re gristaitnem & re gleordealradh 4987] na greini ina certagaid friu, re somaisi na mergodh 4988] & na minn rigda roietroct, & na cathbharr cruan-cumhtaighthi, --- p.370 4989] & re geildergi gruadh na miled amal cnaim oeingel elifainti 4990] iar na tumma i corcur, & re solusruidedh na saerchlann soicineoil 4991] os bilib na sciath ar n-ergi na ruaidgrisi romoiri sin in 4992] aigtibh na n-anradh n-astarach re h-annaime a n-imtechta & re 4993] cumga na crobuailedh cathae i m-batar ic mallascnam in maigi 4994] fonnglais foruaine darar' cingset. In fecht n-aill immorro ba 4995] lor d'uathbas & cridenbas a forccsi re h-aduath na n-arm & re 4996] h-uat*h*grain na soc*h*aidhe ocus re fostacht a ceime ocus re 4997] treisecht a tocimme ocus re h-admaire a n-innill; re n- aidble 4998] ocus re n-imatlinmuirecht fodein ocus re met ro gapsat fotha 4999] don muigh reidh rofairsing forsa rabatar, ocus dano risna 5000] h-ammaitip aerdaip ocus risna h-eltadaib adhuathmuraib do duibenoip 5001] dorc*h*aidhib batar ina n-urlenmain ic urnaidhe a fola 5002] ocus a n-apaige n-escoman d'fagbail gan {MS F folio 112v} uiresbaid 5003] in-ellach in morcat*h*a ocus inn otharligib na n-anradh isin 5004] armaig 'ar trioll. 5005] La sodain tra doeccaim menma slóig **Cesair** forra, ocus 5006] gabait co feit*h*mech fuireacur, & co sanntach sodeithbhirech ica 5007] sirdecsain. Ro airigh **Cesair** fein sin dano, ocus tucc a agaidh 5008] forsin magh, ocus ro dech uadh in morsocraitisin **Poimp**, ocus 5009] tucc da uidh annsin co tucsat na dei do inní ic a m-bai siriarraid 5010] reime sin .i. a daethain catha ocus irgaile d'fogbail. Ocus 5011] o 'tconnaic asrus a fogbala aicci ge rancus a les anad re comairli 5012] ocus re h-imradhadh mor do denam re h-ucht in turcairti 5013] tarla ann. Araisin ro gab-som for neimhsnim do denam de 5014] ocus ic a cur for dail m-bicc & for neimfni. 5015] Acht cena o ro airigh ina menmain in guasacht romor i 5016] n-imfoccus dó .i. a dith fein nó dith **Poimp** i traiti isin lo sin 5017] fein co cinnte, & nac*h*fitir a deimin cia dib diar'bo foicsi 5018] maith no saich, ro la socht mor fair, ocus as suaill narbo 5019] nar leis a n-derna do dánacht gloir ocus do boccacht urlabra --- p.372 5020] asa conach cathae co n-icci sin. Ar ro lae a menmu i cumtabairt 5021] dermair ocus inn imresain adbail ic tur bret*h*naigthi 5022] ettorra fein ocus **Poimp**, ar intan do beired da aire mét soinmigi 5023] ocus soconaigh **Poimp** ros-linadh oman ocus {MS F folio 113r} 5024] imeccla in catha do srainedh fair fein. 5025] Intan do beired da oidh, immorro, a degtoicti*n* fein ocus a 5026] conach catha ni leicced nach snimh no nach n-ureccla fair. 5027] Nirbo cian do **Cesair** for in abairt sin antan ro ling a detlacht 5028] ocus a danatus fein ann, gur' baidh ocus gur' dibustar 5029] inn uamun ocus in cumtabairt ro bai ina menmain. Ocus ro 5030] éirigh i medon in **airechtae** ocus ro spraic a la*i*m forsna slogaib 5031] do t*h*ai ocus d'urestecht friss, ocus is edh asbert friu: 5032] ‘A degmuinter,’ ol se, ‘as sip ro tairbir in doman fum-sa 5033] cusindiu. As sib mo toicthi ocus mo conach ocus mo dei 5034] adartha. IS frib berim a buide gacha maithiusa fuarus riem. 5035] Do riacht anois cuccaib inní ic a fuilti iarraidh ocus togha co 5036] fata ocus co menic anallana .i. in cat*h* mor, ni h-e riccthí a les 5037] d'iarraid festu acht an conach do cosnam a l-loss bur lamh & 5038] bur n-arm, ar is in nertaib bur riged ocus i cruas bur cridedh 5039] & i m-bonnaibh bur n-guailled*?* ata mo conac*h*-sa no 5040] mo dochonach, ocus mo métugud no mo lagdugud co brat*h* 5041] isin lait*h*i-si in morcatha.’ 5042] ‘IS essidhe an la ro gellsapair dam-sa icc tonnaib srotha 5043] **Rubicon** intan ro atcurius a sidh for in **senadh** **Romanac*h*** ocus 5044] for **Poim*p***. IS e an la cetna-sa dano isa sailecta inar' gabsam 5045] ar n-armae ocus im*a* tuarccaib-sium ar coccad ocus ar 5046] n-eissidh o tosach uile.{MS F folio 113v} IS e in la cetna-sa dano 5047] in la frisi n-urnaigsium-ni do tabairt duin na m-buadh ocus 5048] na somiad forfemid **Poimp** & an **senadh** do denam duinn ar --- p.374 5049] n-ar torrachtain don **Roim** o gabail na **Gaillia** ocus in iarthair 5050] uile. IS e in la cetna-sa dano do bera tighi ocus crodh & 5051] clanna, **mna** ocus muinteri daib, ocus denaidh calma ann. 5052] IS e in la cetna dano do bera feranna forfairsiunga daib fri 5053] fulang bur senndatadh ocus bur senordhachta, & denaidh 5054] calma ann. IS e an la cetna dano do bera scur ocus crich 5055] ocus forcend ar bhar soethraip ocus ar bar sloighedaib, ocus 5056] denaidh calma ann. IS e an la cetna dano do bera lucht an 5057] domain fuib tria bithiu, na lemhtar athcath no aitdeabaid daib 5058] in cein mharthai, & denaidh calma ann. IS é an la cetna 5059] dano do bera cac*h* fuibh ocus sibh os cach, & denaidh calma 5060] ann. IS e an la cetna bus fiadhu forgill & bus íudic breithi 5061] etram-su & **Poimp** dus cia uainn bus firencha tuarccaib in coccaid-seo, 5062] & bidh follus do cach sin as inti clofitir ann, & bennacht 5063] uaim-si foraibh-si narab misi sin.’ 5064] ‘Masa dam-sa dano ro soichsiubair in **Roim** fechtus aili co 5065] n-armaibh ocus co teintib, ocus masa dam do ronsaidh gach 5066] maith riamh sechnoin an domain, denaid inndiu cathugud seitriuch 5067] duthractach damh, ocus dedhlaidh sib féin, ocus meis 5068] frisin cair & frisin míclu liít in senadh forain .i. co m-badh 5069] sinn badh {MS F folio 114r} cintach ann cusindiu. Ocus dano cenco 5070] n-derntai calma ar mo daighin-si, denaidh cid eiter ar bur 5071] n-daigh fein, co m-be bar sairi ocus bar commus féin agaibh, 5072] ocus rige for cach. Ocus cidh **amhus**, no **oicctigern**, no cathardha 5073] becc dinnim dereoil do gnethe dim-su, no cipe ni fodalta 5074] eili isin bith, dar mo breit*h*ir, i fiadhnaisi m' arm, ni fil a obadh 5075] occom-sa acht co b-fagbaithi-si deigbethaid namma. 5076] ’ ‘Ata araill aile ann dano. Na loccadh ocus na forlaighed 5077] foraib-si itir an t-imat adbal & in t-socraiti di-airmidhe ut atcithe 5078] chuccaibh, ar is uathad dib-sin as luct gaisccid nó engnama 5079] acht **sgolaide** **Greccacha** & lucht foglam*a* leaburda --- p.376 5080] ocus saerealadhan a n-urmhor, ocus as ing mas eol doib a n-airm 5081] d'imurcur. Madh a n-imluadh immorro i n-agaid miled ni 5082] combtig co m-badh eol daib. Ni aile da lot dano .i. ni lucht 5083] oenbérla iat, ocus ni tabair cinedh dibh aic*h*ne for glor araile, 5084] ocus teic*h*fit a n-urmor lasna cétgairibh i cétuair, ar ni duthract 5085] leo anadh fri calma *do denamh* is incat*h*. Bidh uat*h*adh 5086] accaibh-si immorro ro sia cathughad cathurda do gnim, 5087] acht beit*h* ic díthiugud na cinedh n-echtrand sin, & ni cath 5088] cathardha eissidhe, ar as namait & as bidhbaidh bunaidh do 5089] **Romanc*h*aibh** iat. Ocus o ro fetabhair a m-beith amal atbeirim-si 5090] frib, tabraidh bur n-agaidh for tus for in morsocraiti sin locta 5091] in domain, & narab d'anadh occo {MS F folio 114v} cena, ocus na 5092] damaidh cat*h*ugudh no comlann doib, acht eirgid trempu gan 5093] fuireach ocus trascraidh remaibh iat, ocus denaidh fodhail ocus 5094] brígh m-bicc dibh. Ar teichfit remaib fo cetoir, gorrabh a fiadhnaisi 5095] la cach 'arsin conadh becc m-buada nó m- buadhnaisi badh 5096] denta do **Poimp** de, cidh menic tisadh don **Roimh** 'ar clod 5097] cinedha dib sein.’ 5098] ‘Ni h-inann ocus tisaidh 'ar clod na **Gaillia** ocus lochta 5099] **Loc*h*lainne** ocuus insi **Bretan**.’ 5100] ‘In sailti-si fein dano in mor a brígh la lucht airrthir 5101] **Assia** atat annsud cipe uainn-i bes i cennus na **Romha** nó 5102] i r-**righi** in domuin, ocus ni mor itir ón ar, dar mo breithir*-si*, 5103] is lainbecc da fuil bad dutracht lasin **occlach** do lucht na h-**Armmeni** 5104] do thodail ass ic cosnamh **ríghi** na h-**Etaili** do **Poimp** sec*h*am-sa, 5105] ar as becc nach coimhmisccais leo sinn uili 'nar **Romanchaib**.’ 5106] ‘Acht cena is bes coitcenn fon doman *uili* conidh misgaisiu 5107] lasna tuathaibh na **tigerna** clechtait forru innat na 5108] **tigernada** aili, conadh airisin sáilim-si nach diliu leo sút 5109] **Poimp** itussa fadhein.’ --- p.378 5110] ‘Mad misi immorro tuc mo conach damh mo teccmáil alt 5111] in lai-si eter lamaib tairisi mo muintire dichra duthrachtaige 5112] fadein, ocus deghaichne caich ic arailiu uainn, ocus fis a n-deglamaigh-sium 5113] accum-sa isna cathaib crodha ro cuirsit maraen 5114] rim ic gabáil na **Gaillia** & iarthair in domain.’ 5115] ‘Ni fhil uaib milidh nach tabair mo cluassa {MS F folio 115r} 5116] aichne for builli a claidim nó for fidren a fogha ic a diubraccudh 5117] cen co taidhli mo roscc a taidhbred fein.’ 5118] ‘Atcimsi foraib dano na comarthadha *ocus na h-airrdena* 5119] na tardsat breicc immum riam, & as follus dam & as cinnti 5120] *lem* co clofidhe for m- bidhbada tresna h-airrdhenaibh atcither 5121] damh foraib .i. atcim gruamdacht in for n-gnusib, & urspraic 5122] in for n-aigtibh, & tomaithemh romor in for rosccaibh.’ 5123] ‘Atcither dam innossa fein im menmain na srot*h*a cro & fola 5124] ic snighi im fiadnaisi, & mededha maelderga na **saerclann** ic 5125] saltarnaigh forru, & **mait*h*i** an t-**senaidh** for anamtaigh & for 5126] ochursnam ina cru fein ocus ina fulradh.’ 5127] ‘Amae atúsa innossa ic lainmilled noit*h* immum fein comor 5128] .i. sib-si for dasacht icc iarraid bar leicctiu don cath & 5129] misi ica for fostadh. Cidheadh ar ai mataidh-si ocus logaidh 5130] dam-su in fuirech sin, ar ni ar for misccais fostaim- *si* sib, acht 5131] ara mett as uraibnius menman dam bith ica for n- accallaimh 5132] re febus na sailechtan fil lim.’ 5133] ‘Nach faicthi me ar crith & ar comboccadh re mét mo 5134] degsailechtan, ar ni tartsut na dei riamh maithius mar so i 5135] faicsi duinn intan na fil etrainn & cach maith duthraicmit fein 5136] d'fagbail acht inn rae-mac*h*aire becc-sae nammá.’ 5137] {MS F folio 115r} ‘Biad-su fein innossa co l-langairit ic scailed ocus 5138] ic tidnacul daip-si ina fil do chrodh i l-**longphortaibh** na **righ** 5139] ocus na **tuseach** ocus na tuath n-echtrand atat annsud.’ --- p.380 5140] ‘IS cinnti *iarum* loighidhecht in coccaid-moir si d'fagbáil 5141] indíu nó a pian dano, & dia m-bad í a pian badh urlam, 5142] tabraid-si ar bur menmain a fuilengmais-ne do cenglaibh, do 5143] cuibrigibh, do crochaib, do cestoip.’ 5144] ‘Décidh lib amal no bretfatis mo baill-si ocus no berta mo 5145] cenn-su for cathairib in **oenaig** isin **Roimh**. Napadh ingnadh 5146] lib-si sin, ar **dalta** do **Sill** **Poimp**, & ni ro coiccill side do duine 5147] riam, ocus ni mo no cocceladh **Poimp**.’ 5148] ‘IS e for snim-sa fil form-sa desin cena, ar, dar mo bréithir, 5149] i fiadnaisi na cath i comrac imberaid an lam-sa fein bas 5150] form-sa, manip me cloes in n-irgail-si, ocus, a dei adurthae, 5151] cena inte bhus uille tarbha do c*h*ach gurab é cloes ann, & inti 5152] na digéla ara comc*h*athardhaib arna clodh a teccmail i cinn 5153] catha ris reime.’ 5154] ‘Ni h-ed sin do róine **Poimp** frib antan tarraidh imcumhang 5155] na **Eperi** foraib, acht ro mudaigh can díthcel i tarraidh da bur 5156] muintir ann.’ 5157] ‘Madh misi immorro, bennacht uaim foraib-si, a occa, na 5158] h-imridh neach uaib a lama for an lucht teic*h*fius remaibh, 5159] acht gurab é {MS F folio 117r} gabt*h*ai amal comcatharda dhaib inti 5160] teic*h*fius remhaib ann.’ 5161] ‘Na tabraid coicill d'athair nó do **brat*h*air**, nó do carait no 5162] do comfhuilidhi airet beiti a n-aighthi foraib, acht buaidridh iatt, 5163] & geibid na claidhmi dar a n-aigthib doip, & gach oen airisfes 5164] frib gabaidh amhail dergnamait é, & cidh cara fire bes ann 5165] clanntar an claidemn ina loing m-bronn amail bidh namha 5166] uathanaichnidh no teccmadh frib.’ 5167] ‘Denaidh eirge do ghabháil bar n-arm festu,’ ol **Cesair**, ‘ocus 5168] étid co h-oponn siph & innsaigid bar n- inadha catha & comlainn, 5169] ar ni riccim-si a les bar n-ordugud. Ni h-aic*h*enta --- p.382 5170] damh for n-inadha cat*h*a ina daib fein. IS menic ro coraigsiubair 5171] sibh isna h-inadaib sin docom cat*h*a docair maraen 5172] frim-sa cusindiu, ocus intan ro sia agaib co dul asin **longphort** 5173] immach innossa na saigidh docom a dorus itir ardaigh na 5174] scailter & na tanaighter for coirighthi catha ic techt tar doirsib 5175] imcumcaib an **longphuirt** & dano na teccat for m-bidbhaidh 5176] co h-opann o bur cúl chuccaibh, ar ni da saigid atát dorsi an 5177] **longphuirt**. Trasccraidh fuibh iaram fal na leiti-si as nesa doib-siomh 5178] don **longphort**, & denaidh cessaigdroicet comdaingen 5179] fo for cosaib de, & linaid clasacha in **longphuirt** do múraibh 5180] {MS F folio 116v} ocus do criaidh na clodh filet impo, cor-risat na 5181] sloigh ina coirighthibh catha inn oeinfecht for reid in maighi 5182] dar in **longphort** immach. Na dec*h*aidh a bhecc d'iarmairt 5183] don **longphort**-sa, acht cosnaid co cruaid & co seitrec*h* in 5184] **longp*h*ort** lansaidbir co lain-imat cacha mait*h*esa ann asa 5185] teccatt in slógh troch ut da bar saighidh.’ #### 2 5186] Aitiuscca **Cesair** co n-icce sin, & is inbechtain ma tairnic 5187] leis deredh a imacollma intan ro eirgetar in slogh uile eirge 5188] n-aeinfir inn aeinfecht doc*h*om a m- both & a caprach & a pupall, 5189] d'étiudh a l-luirech & do gabail a n- gaisccedh & d'airitin a n-arm, 5190] & do thochaithemh a prainne laithidhi re techt i cenn 5191] mórgnim & mórsaet*h*air inn imbualta & erghaile in cat*h*a moir. 5192] Ba maith leo-som in celmaine do rala doib annsin .i. a n-armu 5193] & a m-biada do teccmail co coimhirlam da saighid. 5194] Gabait iarum na slóig ic tocaithem a prainne laithidhe 5195] co h-enda etarbuasach an-b-forusta annsin: araill dib ina suide, 5196] ocus araill aile co h-urchrom eccobsaidh os a m-bordaib, ocus a 5197] n-urmor uile ina sirsesam ar dorsibh a pupall ocus ar belaibh 5198] a m-both. --- p.384 #### 2 5199] **Cesair** féin immorro ni ro fogluais asin maigin i tarrustair 5200] e, {MS F folio 117r} acht tuccad prainn mesardha do, & ro tomail 5201] re h-ed n-athghairit í .i. a teora laechmírenna d'feoil geisechtaige 5202] la teora deogha fina Falernecda immaille friu. 5203] Tuccsatt a fianlac*h* frithalma a arm timcell cat*h*a co 5204] **Cesair** gurrus-etestair é forsin tulaig i m-medhon in **mórlongphuirt**. 5205] Ro gap iaram da assan aeingela iarnaidhe imma dib 5206] sliastcolpthaibh. Siat glanta gleorda glainidhe. Siat niamdha 5207] nemmergidhe cona m-bondbaigib dilsi degfuaighthe druimlet*h*air 5208] fotha, cona cassnaithchib caiti cruaidhsnit*h*ib coimtenna 5209] columdai ic imfostadh a n-uruachtar & ic cassadcengal 5210] a cuarbel im certmedon da sliasat inn airdrigh. Tuccad a 5211] comgha cnis & a corpditin catha imme .i. cathluirech dluith 5212] drolach dualach degfigte derscaighte d'úriarann. 5213] Ba din doiti, ba coimet cinn, ba comga cuirp, ba h- anacal 5214] anma, ar ni cumgad rind no faebhur a tolladh no a tesccadh. 5215] Deit*h*bir disi on ar fuair a h- urgnamh co h-ollomhda augdurdha, 5216] & a fobairt co frichnamhach firglic a l-lendaib inmara olarda 5217] itharda ola indara fecht ann do boccadh & do righniugadh, 5218] {MS F folio 117v} do suntugadh ocus do sofilltiugud a adbair. In 5219] fecht aile immorro no foibrigti do crúadugadh & do chaitiugud 5220] a drol a grethaib gleorda glanusci & a sruthlintibh lindglanaip 5221] linduaraibh & a h-aibhnibh aillib ochurglassa firtuaiscirt 5222] **Lochlann** i coicrichaib ammritib etoirtechaib ind uarda 5223] adhuair aigreta bathuaidh. gurbo menmarc la **Cesair** nach 5224] boi i m-mórsocraiti **Poimp** oenarm cat*h*a no coemsadh aendrol 5225] da drolaib do tesccad. 5226] Tuccad a caithchris cat*h*ae & comlainn im **Cesair** dano. 5227] Clarchris columdha glaeta glolet*h*air sin do druimlet*h*ar teora 5228] n-daimseicheth n-dartada arna n-acomal & arna n-daingendlut*h*achadh 5229] do glaed & do sechim & do bitumin. Clarland cummaide --- p.386 5230] credhumha i comfhata & i coimlet*h*an in creasa sin 'arna comdluthachad 5231] friss. Clar **airgit** oeinghil co n-aireccur **oir** forloisccthi 5232] fair da somaisi iar n-imechtair. Fiartarstnana **orda** & 5233] **airgidhe**, & cach treas tarstnan de iarann ait*h*legta oeingel 5234] 'arna coimeccur on burd co araile de. Fiacalcorrana croma 5235] creduma isin dara cind de. Stuagluba umhaidhe dar braigdibh 5236] na corrán sin isin cinn araill {MS F folio 118r} re h-iadhadh 5237] ocus ro h-oslaccadh im cnes ind **airdrig**, co n-gabadh in caithcris 5238] sin dó ó filltibh a occsall co l-let*h*an a les. 5239] Ro cuir **Cesair** a claidem orduirn inóenaigh uadh annsin, 5240] & ro congladh a cruadhclaidem comlainn for a cliu i forciupul 5241] an cressa sin .i. claidem cruaidh corr-cotut claislethan 5242] colgdha coilgdírech cona croseltaibh comdaingni comtairisi de 5243] iarann secda sit*h*rigin sechtlegta fair, co cet*h*eora traigedh 5244] toimside trenmiled o ta a urdorn co a ind. Teora basae laoich 5245] ina lethet. Do raighnibh & do togaidib & d'firdingnaibh na 5246] lann laingér lanchruaidh lainrigin lancotut **Lochlannach** in claidem 5247] on frisna geibed iarn na cruaidh do cruaidhiph na cruinne, 5248] na tinne do tinnib in talman, na crann, na cnaim, na carrac, 5249] na daingen do daingnibh an domain uili. 5250] No stuaglubadh **Cesair** in claidem sin inn aimsir ainesa, 5251] co tibead a inn re a urdurnd. No sceinnedh-lingedh in 5252] claidem ina coilgdírgi cetna doridisi re brafad sula no re luas 5253] menman duine, acht cena ba iar cein máir no tairised don 5254] cressnughadh ocus don crithnugudh no gabad fair ic asccnam 5255] ina dirghi fadein. Ba cosmail & ruitne greini fri h-usce 5256] a taitnem {MS F folio 118v} ocus a taidhbredh airet no bid for a crith. 5257] Mairid in claidem sin fos i n-aigrecht athri & senathri 5258] ina set maic & úi & innúi, ic sil **Iuil Cesair** inn inniumthigh 5259] na **Roma**. Cach imairecc catha cusa tocaibther é ni congabur 5260] fris. --- p.388 #### 2 5261] Ro gabad immo cend dano dar maelat a luirighe seachtar 5262] corrc*h*athbharr círach crúandathach serigh sronach sogabaltae do 5263] iarann ait*h*leghtha orc*h*umtaighthi, cona sronlainn imlet*h*ain 5264] iarnaidhe, co cumtach credumha fuirri dar agaidh an **airdrigh** 5265] ass, co n-ditned a srona ocus a beolu, co n-gabad i comarda 5266] fria a smeich. 5267] Ceit*h*re remurbuinne iarnaide ass dar a culu sectair, co 5268] cethra uvullmellaibh cruinni cruaidhiarainn for a cennaibh co 5269] n-gaptais na clobuinnedha sin o brud in cathbharra co bil an 5270] cresa boi immo do dhín ocus do dhitin a muineoil ocus a 5271] formna ar beimennaib na claidem ocus na loirgfhertus catha inn 5272] imtruastadh ocus a n-imforran an cat*h*a moir. 5273] Da clobuinne caiti cet*h*ardruimnec*h*a do iarann ait*h*legta 5274] cona n-inneoin-traigthibh tanaidib tuinighthi fothu i coimlenmain 5275] na luirighe for cechtar a da gualann, co cennaibh dloc*h*tanacha 5276] dedhailti forta fri h-oc*h*archimsaibh {MS F folio 119r} an cathbair*r* 5277] cona tortromadh a troma for cond ind **airdrígh** ocus co n-ditned 5278] a bragait ar beimennaib na claidem da gach let*h*. Caelc*h*orrana 5279] cruaide cnes-tsaidthe & minslabraidh segda seimi 5280] seic-rigne ic fuaigel ocus ic imfostad in cathbair*r* sin i n-drolaibh 5281] na luirighe for cach leth, cona bai cumang a n-dedhailti 5282] no co n-deiligti do reir a aiccenta & a ailgesa iat. 5283] Ro gabad a inncomurt*h*a impirechta imma cenn iar n-uruac*h*tar 5284] .i. a minn **righ**. Minn **airgit** oingil essidhe co mineccur 5285] **oir** deirg fair. Sreth-linedha certa coiri comarda ina mórtimcill 5286] and do mairgreit & do cristaill ocus do carrmoccul & do 5287] lecaib togaidhib tiri na h-**Innia** airtheraigi arna tairmimurcur-sen 5288] i cropaiph en & ethaiti dar in sliab teintidhi a Partus **Adaim** 5289] co tir na h-**Innia**, cona cathairib credhumae fot*h*u, cona snat*h*eccur 5290] oir *f*orloiscti ic a n-imfostadh. Ceithri bennc*h*obair aeingela 5291] findruine uasu. Drumlorga don tinni corintecdai eatarru, --- p.390 5292] tinni cumuscda sin do choimhlegad na n-uile tinne, eter iarann 5293] & stan & luaidhi & uma & **or** & **airget**, co n-deilb nat*h*rac*h* 5294] neimidhi for in drumluirg sin. Bai do beachte & do bertnaigti 5295] & d'urspraicemlacht ocus do beoamlacht a innill atar la gach fer 5296] no teccmadh ar agaid **Cesair** as cuicci{MS F folio 119v} no lingfedh 5297] la gach ceim no cingfedh an t-**airdri**, gur vo métugud 5298] urgraine do-som sin. 5299] Tuccait ina docom dano da craisech cennglassa ceinnlet*h*na 5300] croremra co n-ocht slightib seimi slemanrignibh do bric*h*tbuinnib 5301] neimhi arna sádudh i slesaib a slend, co slip*adh*cainnledh 5302] socarc*h*ain solusta saignentae fortae, co taitnem-taidhlig etroicht 5303] glain aigreta innta, co r-rinnaithi eoa for a n-innaibh, co 5304] n-aithgeri altan for a n-uillib, cona n-dib sabcrannaibh comfata 5305] coimreide coimdirgi coimremra inntu, co na n-dib n- iriellaib imdaingnib 5306] iarnaidhib fotha. 5307] Balclan gelglaici **Cesair** i tacmaisi crainn gac*h*a craisigi 5308] dibh. Sect semann-clui uriarainn co remet medoinmeoir miledh 5309] in cach seim arna sadudh co cert comard tre cro-innsma 5310] gacha craisigi dib. 5311] Tuccad a guaileiri cat*h*a co **Cesair** annsin .i. cuarsciath 5312] amlach aladhbreac engac*h*-bommanach uammannach uainecdha 5313] imelchruaidh ochtcobradach, cona sciathrach imcoimsi 5314] ecclannach imlet*h*an do croicnib leoman 'arna lansuathad le, 5315] cona h-imelbord imdaingen iarnaidhe ina h-imtacmac, cona 5316] let*h*anloss inncael uiriarainn fuit*h*i, cona socht focobradaibh 5317] cuasta corpchruinne cenncorra ina crobuailidh comaird comeccair 5318] {MS F folio 120r} immon fossadh- cobraidh moirmedonaigh, amail 5319] mintighi im **rightheach**, no amail tulc*h*a urisle im ardc*h*noc. 5320] Slatbuindedha coimremra coimthenna coimdirghi credumha 5321] co n-urcbalaibh allmurdha inta 'arna lecon co laindiles re --- p.392 5322] lergaib droma in scéith, co n-gabtais co forscailti fiartarstna o 5323] cathairibh na cobradh for cach let*h*, co luptais a n-enna dar 5324] in m-bordbil iarnaidhe sin isin let*h* araill. 5325] Delba loiscenn & leoman & draicci & grib n-ingnech & 5326] nathrach neimidi & anmanna n-ercoitech 'arna rinnadh co h-adhuat*h*mur 5327] ind etarfasaighibh na crosbhuinnedh cengail sin ro 5328] batar tairis. 5329] Brichtscribhenna briste catha 'arna scribadhrinnadh ind do 5330] lamaibh **druad** & idhal & arracht & **ammaiti** & ancraitmech, 5331] cu m-ba lor d'uathbhas do bidbadhaib timcaisin fair i r- rae catha 5332] no imairicc. 5333] Mad cat*h*cliat*h* comhlainn immorro do congmail ina 5334] agaid, ni bai i n-aenaimsir fris fer folilsadh. 5335] Étiudh cat*h*ae **Cesair** conicci sin. 5336] Cid iat sloig **Cesair** dano, nirbo erisi in abairt an airet 5337] sin, ar in cein boi-siomh fein ic airitin a arm ro eitsiut in slog 5338] uile iat frisin re sin .i. ro gabhait assana uaigti imdluithi iarnaidhi 5339] im cois-sliastoib curad occo ocus luirecha dluithi drolacha 5340] deghfhighthi d'uriarann im cnesaib, & corrcat*h*barrae {MS F folio 120v} 5341] coema cruan-cumhtaighthi im cennaibh, & cait*h*creasa clardhae 5342] columda brecrinnta bolgacha tenna tailci tairismecha im taebu. 5343] Ro cengailti lannclaidme aithgéra ailtnidhi i truaillib togaidhib 5344] for a cliu. 5345] Ro toccbait dairedha digainne derg-ruadha do slegaibh 5346] slipta slemonchruaidibh & do chraisecaib ceindlet*h*naib & do 5347] mhanaisib dirgaibh druimnechaibh re gelguaillip curadh os a 5348] cennaib. 5349] Ro coirgit leibenna dluit*h*i daingne dithoghlaidhi do 5350] sciathaib caemae corcurderga a timcell gacha tuinti sloig diph. 5351] Tanccatar fon toc*h*im-sin & fon tuaruscbáil docum **Cesair** 5352] airm i m-bai for in faichthe forfairsingg i m-medon in 5353] **mórlongphuirt**. Cach tuath & cach tinól ocus gach tocustal --- p.394 5354] dib ina cathbuidhein dluith degcoirigthe for leith, ar nirbo 5355] miadh no maisi nó menmanradh la morslogh dib a sochraidi 5356] curadh do cummusc for slogh aile cenco taidhbred **Cesair** co 5357] suaichnidh iat & co n-ordaighedh fein gach degairecht dib ic a 5358] inad catha. 5359] Ba mor in t-adbur metaigti menman do **Cesair**, anraidh 5360] na h-**Eorpa** d'ascin fon samail sin chuicci as gach aird da **longphort**, 5361] ar robtar imda aghmura na degslóigh do dec*h*atar 5362] ann .i. **airecht** indrigh allmurda {MS F folio 121r} argdha ardmenmnach 5363] allata innsaigtech **Almaine**. Fian*n*a ferrdha fuilecha 5364] fergacha forusta forranc*h*a firduilge forniata **Franc**. Milid 5365] mera muirnecha merdana mormenmnachae **Morian**. Sluag serig 5366] seitrech subhach sommata so sochineoil soerclanda **Saxan**. 5367] Buidhne bailci beoda briscci brigac*h*a bunata bagac*h*a baranda 5368] **Bretan**. Anraidh occa fureacra aistreac*h*a antronta aduathmura 5369] na h-**Espaine**. Gaillmilid garga guinec*h*a gaiscedhcha grenn-fholtac*h*a 5370] na **Gaillia**. Laechraidh lonn létmech luthmur lista lainmer 5371] *leaburmongach* **Lochlann**. Oclaich ailli innelta escaidhe 5372] uretroma utmalla airdgnimac*h*a na n- insi & airir inn 5373] occiain fuineta & iarthar-tuaiscirt an talman. 5374] Cenmot*h*a dano inn ail nemcumscaighthe & an t-uc*h*tcnoc 5375] airdshlébhe & in t-all gaibt*h*ech glasmara & in murtonn móranfaidh, 5376] & an breisim bratha, & an buin*n*e dilenn, & an diliu ic 5377] tuili, & in linn lacha icc linadh, & an ruadbuinni robartae ic 5378] rith, in crobuaile cat*h*a sin, in sit*h*muine sluagharmach, in 5379] damrad dichell dur-dhoiligh dasachtach .i. trenfir tenna tairisi 5380] tatlaighti an talman & cruaidhmhilid cuartaighte na cruinni re 5381] cois **Cesair**, óccbaidh ainnsercc ainmin anacardach na h-**Etaili** 5382] sein, {MS F folio 121v} ocus righamsach romer rotren rodiumsach 5383] na **Romanach** fein ro batar do certlet*h* re morsocraiti --- p.396 5384] **Cesair** for faighthi in **mórlongphuirt** i muigh na **Tesaili** in 5385] uair-sin. 5386] Atrac*h*t **Cesair** & drong mor da **mhaithibh** imme d'ordugud 5387] na slog sin & da n-airemh & do corugud a cath. Nirbho 5388] h-adbal itir imat a sloig-siumh a n-agaidh na socraiti di-airmidhe 5389] ro bai icc **Poimp** da innsaigid, ar ni raibe siumh uile do 5390] socraiti coimlin ina m-boi do **Románcaib** *amain* i farradh 5391] **Poimp**. Ar rob í so nuimir sloig **Cesair** & airemh a socraiti 5392] in la sin .i. ceitre .xx. cath do curadaibh cengailti & do miledhaib 5393] foglama gaiscidh & tricha míle **traigt*h*each** acht becc, 5394] & deich cét in cach mile dip-side, & aeinmili **marcach**. 5395] Do-roine **Cesair** techta óencatha dibh-sin uile ina tri lorgaib 5396] druim ar druim, dluithi, daingne, doscailti. Ro coirig a n-etedha 5397] catha impo .i. D. **marcach** isin dara h-aircend dib & an 5398] coimlin cetna isin aircenn araill. Tainic fein cusin tuinti trenfer 5399] tarrusair immailli fris ic ordugudh na slogh, gur gab a inadh 5400] catha & comlainn itir raignibh a righmhiled inn airenach a 5401] etarmhedhoin in cat*h*a moir-sin. Ar ger'bo corp óenchatha uili 5402] iat-somh, araaisin is amlaid ro bai gach **rí** & gach {MS F folio 122r} 5403] roduine ocus gac*h* **tuisiuch** togaidhi & gach **flait*h*** forglidhi 5404] dib co **maithib** a miled & a degmuintire dilsi & a trenfer tairisi 5405] ina crobhuailidh timcill immi budein da imdegail ar a escairdip 5406] & fri h-ursclighi inn agaid a bidbad daracend inn imforrain in 5407] cat*h*a moir. 5408] 'Arsin tra ro forcongairt **Cesair** fein forru o gut*h* mhor 5409] fogluasacht fon samail sin a n-agaid a m-bidbad dar slisbord in 5410] **longphuirt** immach. IS nemlesc ro freccradh in forcongra sin 5411] la h-anradha **Eorpu** in uair-sin. IS mer, is dian, is discir. is 5412] dasachtac*h*, is dicell, is dicuinn, is deinmnetach, is tren, tenn, --- p.398 5413] tulborp, tinnesnach in tulscan trenret*h*ae tuccsat asinn inad 5414] sin immach do saigid a namat. 5415] Cemadh **Cesair** gach aenduine dib, no cemad ic iarraidh 5416] airdcennassa na **Roma** no **imperechta** in domain do fodein no 5417] beit*h* gach aeinfer aca, ni sanntaige & ni dichra & ni duthrac*h*taige 5418] no raghdais docom innas amal rocotor annsin, gur 5419] rucsat 'na n-urgluinib leo ina m-boi do gharrdhaib & do puiplib 5420] ocus do bot*h*aib bronnfhairsiunga beloslaicti etarrae ocus slis 5421] an **longphuirt**, co n- dernsat cesaig-droic*h*et fo a cosaib d'faltaibh 5422] in **longphuirt** & do muraib a clod, gur rancatar ina n-oenbroin 5423] aentadaig oen cat*h*a can dedhail, gan scailed, gan scainredh 5424] forta noco riachtatar dar clarmagh na {MS F folio 122v} **Tesaili** dar 5425] **longphort** immach, co ro dirighset uile co h-oponn inn oenuair 5426] & a n-aenfhabhull i frit*h*agaid **Poimp** cona socraidi gac*h* n-direch. 5427] **Poimp** immorro, o duruacht side edh forcsena for **longphort** 5428] **Cesair**, ni ro impo a agaid & ni ro tairinn a righrosg, 5429] acht beit*h* ic midhemain & ic mórdecsain for in **longphort**. 5430] Nirvó cian in forcsiu do-somh cena intan atconnairc in 5431] sruthleccad sloigh lanmoir dar let*h*bord in **longpuirt** imach da 5432] saigid .i. lucht an iarthair & occbadh na h-**Eorpa**, & na h-eltadha 5433] ilbreca imluat*h*a uasta .i. na mergeda iairlepra erplecha 5434] eiteacha, & na h-onchona corpc*h*aela craesderga & na bratac*h*a 5435] lethna lebra lanscailti, & siatt for meirbliugud, & for fiarlubgail 5436] & for foluamain lasna aithechaibh aerdaib, & la sit*h*laicc 5437] & la fidren na fanngaithi dus-fainic. 5438] Atconnairc dano na dairedha dluithi digainni dergruada 5439] do slegaibh fota faebrac*h*a os a cennaibh, & a n-englumma 5440] aigh ocus a *n-* innec*h* urbadha & a tinfas bodbae re bonaibh 5441] na sleg sin do tuagaib tana togadaibh & do biailib imlet*h*naib --- p.400 5442] oenfoebrac*h*aibh, & do bogadaibh bircennaip benncrommaibh 5443] & d'fogadaib feta fogablaigi & do 5444] beraip bodba birguirt-rinnait*h*e. 5445] Atconnairc dano taitnem & taidhligh & taiblenaigh na 5446] circ*h*athbharr {MS F folio 123r} cumtaighte ocus na minn righroedroct 5447] ocus na *n-* glasluirech n- gleordat*h*a, & na n-inar n-orc*h*imsach, 5448] & lainnrech na let*h*ansciath lanmor ic a n-imurcur for uillennaib 5449] na n-anradh, occus ar rightib na rigmiledh, & ar guaillib 5450] na n-galgat n-gaisccedhach, & ar cle-corpaib na curadh comnart 5451] Atconnairc dano solustaitnem na saigetbolg socarc*h*ain 5452] arna suidiugudh for slesaip na **soerclann** cona fot*h*aib clarda*ib* 5453] fotae, cona forclib finnargait forta, cona m- belbordaibh credumha 5454] fríu, cona cruinnc*h*imsaib coimfighthi do ilcenelaibh gacha 5455] partaing*e* isin bith arna coimeccur co fric*h*namach firglic firamnas 5456] inn ochurdruimnib a n-uamann da cach leith, cona toimsib, 5457] techtaide do raignibh na saiget sainighthi arna n- ordugud 5458] inntu & do neoc*h* na tailledh isna saigetbolgaibh dib batar 5459] ina topnasgoib cengailti for a cait*h*creasaibh na curad cona 5460] cennaibh corranda cruaidrinnai*g*the forna saigtibh sin ar na 5461] foibredh aruilibh dracon ocus leoman & a neimib nat*h*rach 'arna 5462] fothraccad a l-lennaib legtae in oir forloisccti, cona fet*h*crannaibh 5463] snasta slemnaigti inntib, cona fidradaibh brecrin*n*ta forta, 5464] cona snat*h*cenglaib seimrighnib sitaidhi leo, co lasfadh {MS F folio 123v} 5465] in t-aer i n-aimsir a n-diubraicte dib. 5466] Ba h-i toimtiu **Poimp** for tus ica tencaisin fon toic*h*im sin, 5467] co m-ba do buain glassgort na **Tesaili** no ragdais amal ba 5468] gnath leo gach dia reimi. O 'tconnairc immorro na buidne 5469] niatae naimdide & na dirmanna aigh, & na h-ogo armtae & 5470] na cait*h*cliatha cengailti coirigthe can fuireach, gan essnadadh, 5471] ic dirgad ina certagaid cuicci, tainic soc*h*t ocus imuamon 5472] aiccenta & cumsccughadh menman do, & ba celmaine móruilc --- p.402 5473] do-sumh sin, ar ni tarla do turcairthi catha nó imairicc riam 5474] cuicci ni no cloec*h*lodh a menmain no a aiccned, no do beradh 5475] nach n-urecclai fair. 5476] Arai sin ni ro leicc-sium co forcsinac*h* fair in uruamon 5477] mórsin, acht ros-folaig ocus ros-diamlaig in meiti ro cumaing. 5478] Tanic iarum for in foghurcosta ard-aibinn allata aird- ermach 5479] tarrustair fai i timcill a slogh & a muinntire, & ro gab for a 5480] n-accallaim & for urail degaiccnid forta & calma do denamh, 5481] co n-ebairt friu: 5482] ‘A degmuinter,’ ol se, ‘is e so an la ic a fuilti iarraidh co 5483] fata. IS e so an scur ro sirsiubair ar in cat*h* cathardha. Na 5484] bidh dicell occaibh festa, ar ni fil ni aili ann {MS F folio 124r} do gnether 5485] act dul i muinighin na n-arm ocus an iarainn. Cach 5486] fer accaibh iarrus rochtoin co a crodh ocus co a muintir sired 5487] a l-loss imberta a claidim i trat-sa roc*h*tain dia saigid, ocus gabaidh 5488] occaibh for n-uile mait*h*iusa do bith i m-medon etraibh 5489] & bur namaitt for lar in maigi-si na **Tesaile** i trat-sa fein, & in 5490] dream occoinn as seitrige coisenas iat a l-los na n-arm as leo 5491] ragtait asin maig-si anos-sa.’ 5492] ‘& as coraite duinn-e a cosnam co seitrech, ar is*s*ind ata 5493] for fir, & as linn coingenat na dei adarta. Ar damad edh 5494] bad ail leo-sidhe mo **flaithius** do bein dim-su & **righi** an domain 5495] do tabairt do **Cesair**, do bertais bas dam-sa, ar asam senoir 5496] cena, ocus dano ni fil d'feirg na n-dei frisin **Roim** ocus fri 5497] poiplib an domain co coimetfatis meisi doibh damad form 5498] badh raen.’ 5499] ‘Dar lim-sai dano tuccus lim accmaing maith tochair docum 5500] in maigi-siu indíu. Tuccus lim amh maithi an t- **senaidh** **Románaigh** 5501] uile doneoch as béo dibh, ocus ina n-deachatar bas dib 5502] dano da mairtis indiu is lem-su no cuingéntais, ar is me ata 5503] for fir. Tuccus lim dano cineda dí-airmhidhe airthir an domain --- p.404 5504] ocus lucht a **cathrach** & a caistiall, conar' tinoil **oenri** ar amus 5505] oencat*h*a riemh tinol a barsamla. Ar atat airm {MS F folio 124v} 5506] an domain uili, ota in **poil deiscertaigh** cusin **poil tuaiscertaigh**, 5507] immailli frim-su i trat-su cenmot*h*a dano drecta uaiti ocus sceolanna 5508] terca filet do lucht iarthair an domain i f-farradh **Cesair** annsud, 5509] & nach faictisi fein nac*h* filet side lin for fobarta-sa, & dar 5510] lim-su as edh as denta friu, a lecon cuccainn inar n- uc*h*t & 5511] benna an cat*h*a do diabladh ina timchill cona raibe asrus 5512] eluda occo, & bidh lor uathad uainn-e d'im*b*irt lamh forthu 5513] 'arsin, ar ni fil la **Cesair** slógh folartnaighes dar n-armaib uili.’ 5514] ‘Biaid drong mor linn immorro ic na bia feidm aili *i*san 5515] cath acht a n-gaire catha do tabairt namma i cumma chaich. 5516] Ata araill aile ann imman coir daib calmae do denamh 5517] .i. tabraidh ar for n-aire & cretidh co daingen co fil an **senadh** 5518] **Románach** uili i trath-su, etir mnai & fer & occ & sen, ica 5519] for nertadh & ica for n-etarguide im calma do denam do 5520] coimhét a saire doib, & da n-etrain for cumachta **Cesair**.’ 5521] ‘Ocus da m-beith accam dano asrus etarguide for*a*ibh ina 5522] n-diaid-sin, nirbo ró nó furail lim me fein com' clainn & com 5523] commaim do luigi foen fo for cossaibh da for nertadh ar ammus 5524] mait*h*iusa do denamh.’ 5525] {MS F folio 125r} ‘Araill aile ann dano 'man cóir daib calma do 5526] denam, ar mana cloiti-si in n-imairecc-sa remum-sa indiu, 5527] biad-su im deoradh & im loingsiuch ó sunn immach. Bidh 5528] ascaid cluichi la **Cesair** sin, & bid nairi dermair daib-si. INNí 5529] aile bad doigh ann immorro gorab túsca bas i m- belaibh-si innas 5530] mo bheth indíu im senoir ic foglaim foghnamha do duine aili, 5531] & me i n-**airdrige** an domain cusindiu.’ --- p.406 #### 2 5532] Ro toccbatar na h-ait*h*escca-sin **Poimp** tra menmanna na 5533] miledh & aiccenta na n-**occlaech** atcualatar iat, & atract nert & 5534] fergluinne na **righflaithi** **Roman** ic a n-eistecht, goro linait uile 5535] iatt do saint in*d* imbualta & d'faelscudh imberta na n-arm, & rob 5536] ferr *leo* n-aeinfecht do dail ina m- belaib innas an ní bad 5537] oman no bad uireccla re n-**airdrígh** d'foghbáil co brath. 5538] 'Arsin ro gapsat na catha cec*h*tarda co coimdichra comduthrac*h*tach 5539] ic *gressacht a muinteri do* saigid araile, ar ro bai 5540] an ferg & omun a n-delighthi re *a* conach ic gresacht muinteri 5541] **Poimp** docom in cat*h*a. Ro boi immorro sailechta na **ríghe** 5542] & ailgius fogbala in conaigh ic gresacht muintere **Cesair** ina 5543] n-dail, cona boi dic*h*ell na ailsec*h*t ic slógh dibh ic saigid 5544] araili, & ni ro ansat don reimim roretha sin ro gabsat forru 5545] nogor' comfoiccsigset for {MS F folio 125v} aenre mac*h*aire, cona bai 5546] acht edh inurchuir eaturra. 5547] O ro comfoiccsi*g* iaram dona slógaib cechtarda cona 5548] bai acht edh athgairit a n-imdiubraicthi etarra, ro reccratar a 5549] lama da saighetbolgaib finndruinighthi. Ro innletar a saighti 5550] snasta sruibgérai for srengsnáithib ciarthaib cotatrighnib a fidbac. 5551] Ro coirighsit a coirrmera coilgdirgi i l-lathrib a taball tul-amais 5552] & i suaineamnaiph siti soidiubraicthi a fogad feig faebharglan, 5553] & a m-bir m-bodba, & a sleg snaidti slinngergorm. Ro tennsat 5554] a traighthi re tulpartaib an talman. Ro boccbertnaighset a trealma 5555] diubraicthi asa n-guaillibh. Ro dhirighset radarca a roscc *rinnger* 5556] rinnsholus rena n-urchuraib do saighin a m-bidbad. 5557] Tuccsat aic*h*ne for aighthib na n-aichenta fo a n-ercomair 5558] isin cath. Ro aichensat amh a n-aithri & a senaithri, a 5559] m-**braithri**, & a macu, a clemnu & a coicceliu for a n-inc*h*aibh 5560] ann. O ro aithgensat immorro a cairdiu & a coicceliu --- p.408 5561] & a comfuilidhe i cinncomair friu, ro shocht forta, & tainic caer 5562] chonnailbhe doibh ic faiscin na fircarat ar agaidh na n- urcor 5563] i n-airenach in cat*h*a. 5564] Ro congbattar iarum a l-lama sinti fon dhiubhracad. Ni 5565] ro cuirset cor dibh, acht amail tarraidh in tultapadh íett, 5566] {MS F folio 126r} ar nir' leicc in nairi doib impodh o a n-inadhaibh 5567] catha, & ni ro leicci in baidh doib dano gnimh inn imairicc 5568] i n-agaid na n-aichenta. 5569] Ro batar fri re cian icon imdecsain sin for lat*h*air in 5570] catha, & ni ro diubraic neach araile dib, acht a fogadha fuirighthi 5571] urlamha for a meraib, & a l-lama sinti oc irnaidhi na 5572] h-imgona, ar ni ro cumaing nech dib a arm do dibracad ria 5573] n-araili. 5574] Fota badh coir na lama sin cenae d'fostadh & d'irfuirech 5575] can a l-lecon lasna gnima do ronta ar trill dibh. Ar as garuair 5576] gur' cuirset na lama sin *do*cum bais in coimlin na fetfadh 5577] in cined doenna d'foccbail i n-oenaimsir co brath doridhisi 5578] cidh co sidamail no beitis o sin ammach, can cath, can coccadh, 5579] gan marbadh duine ettorru. Ar iss edh innisit auctair na **Roman** 5580] féin, conidh maithiss ro bai, & conidh ait*his*scel aisnesen 5581] **flaitius***a* na **Roman** riem dareis an catha sin, ar ni raibe less 5582] no **cat*h*air** no caislen isi*n*n **Ettail** nar'bo lan don occbaidh 5583] **Romanaig** co n-icci an la sin. Batar fása immorro a n-urmhor 5584] o sin amach, & ni ro linait riam. 5585] Cach cath & gac*h* coccad, gach ár & gach airlech {MS F folio 126v} 5586] ocus gach easbaid dano do ratad isin doman riem, as co cath 5587] in lai sin no cuirthe ar bharamail. As friss no samhlaighthe 5588] gach olc, & ni ro samladh sumh fri h-olc aile riamh. Nir'bo 5589] h-ingnadh *iarumh* cemadh ainesccaidh la neach imlúadh a 5590] lam ann docom in cat*h*a sin. Araisin tra frit*h* neach no imluaided --- p.410 5591] a lama re cach ann. Dia friss cena, ro ba mór in mire, 5592] ocus rob adbal in miciall, & ro ba dana in dasacht don oenduini 5593] ro derlaic a arm & a lama d'imluadh & d'imbeirt re 5594] cach isi*n*n uair sin, ocus **Cesair** fein cidh iter can *a* armu 5595] d'imbeirt ann. **Crastinus** a ainm an fir sin, **occlaech** derrscaigthech 5596] do sainmuintir **Cesair** eside. 5597] IS annsin iarum ro dírigh **Crastinus** a geilmer gaiscid 5598] i suainem in let*h*ga letartaigh ro bai ina laim, conus-tuarccaib 5599] i comarda fria cluais, gurros-bocc ocas coros-bertnaigh, gorros-croit*h* 5600] ocus coros crit*h*naigh, curros-cass ocus curros-certaig, go 5601] ro la rot rourcuir di ocus a fidren bodba ocus a siangaran aigh 5602] eiste, co tarla 'na seol neime ocus 'na h-innell urbadha í sech 5603] bil in sceit*h*, dar brollach na luirighe, i m-mullach a oc*h*ta don 5604] fir bai for a inc*h*aib isin cath araill, co n-deachaidh fot ferlama 5605] da crund cruaidh cethardruimnech {MS F folio 127r} for slicht a 5606] glaisiarainn trena druim siar sec*h*tair ar tregdad a cridhi ina 5607] certmedon. 5608] Cidh seitrioch foruair as can anmain foraccaib. Nocurb 5609] athair gan clainn, immorro, ocus nocar cenn cen chuiri, ocus nocur 5610] **túisiuch** gan a buidin, ocus nocurb urfoccra fogla for 5611] fann in t-urcur sin tarlaic **Crastinus**, ar ni boi for ti diubraicthe 5612] do shluag **Poimp** no **Cesair** aenduine nar' aithris in urc*h*or 5613] sin. 5614] IS annsin iarum ro sinnitt a n-organa aigh, & a cuirn 5615] comairc & a caismberta catha leo .i. a stuic ocus a sturgana 5616] ocus a n-adurca fur*fh*occra, ocus a cuislenna catha, gur ro 5617] buaidredh an t-aer leo do glaeidhbeicedhaigh na stoc slescam 5618] slemonsholus, d'ardgairmnigh & d'fogurnuall na n-adurc, do 5619] buiredhaigh ocus do comghair na corn & na cuslennach. 5620] Ro eirgettar tra aiccentai na n-anradh & menmanna in 5621] morsluaigh leosin, ocus tuargaibset gaire móra os aird. Ni ro --- p.412 5622] toccbait reimi-sin no ina n-deghuidh isin doman gairi a m-barsamla 5623] sin. Deithvir on, ocus sloig na cruinni domanda uili 5624] ic eighmigh inn aenfecht ar in aenmuig-*sin*. Ro lin mac-alla 5625] na gairi sin {MS F folio 127v} mothra ocus caillti, fedha occus fidhneimhedha, 5626] tulc*h*ae ocus sleivti, aibni ocus essu, allu ocus 5627] inberai in tire *uili*. 5628] Ro siac*h*t a m-bresmaidm ocus a fuamannai ocus a freccurtai 5629] co fircleit*h*i sleibi **Olimp** in conair on cusna rancatar 5630] goethu no toirni na nell uretrom etorbuasach inn aeoir fuasnadhuigh 5631] riamh. Ro freccrait na gairi-sin & na nualleigmhi 5632] cetna i comhglendaibh slebhi **Heim**, & inn uam*h*annaip imdorcaibh 5633] shlebhe **Peil**, & i m- bendaib bitharda sleibi **Pinn**, ocus i caircibh 5634] cenngarbae sleibi **Paing**, & in all-cnocoip agadlethnaibh slebhi 5635] **Oeta**, ocus in n-uiliph diamraibh ocus ditrebaibh na **Tesaili** arcenae. 5636] Ocus ba h-adbur urecclai dano dona slógaib con-uargaibhsett 5637] na gairi sin fein eistecht re a freccurtaibh doridhisi asna 5638] h-inadaip sin ina n-docomm, ina m-bui do graigibh & d'almaib 5639] ech ocus indili, ocus do tretaib torc ocus mucrad, & d'ailbinibh 5640] oss ocus alltu eccennais, ocus do damraidh dice*i*ll dásachtuigh 5641] i foithrib na **Tesali**. 5642] Tanccattar inn aeinfecht lasna gairib sin co m-batar for dobur 5643] ocus {MS F folio 128r} for dasacht i timcill na cath for lar in 5644] muighe, co n-derna fot crithach don muigh fo a cossaibh, 5645] ettar daini & alma ocus innili, cona bui a samail acht mad 5646] **talamcumsccughadh** tisedh ann, co ro rainset ratha ocus **cathrac*h*a** 5647] & caisteoil & **tempaill** dea & relci idal ocus cumtaighthe 5648] cloch & claradh in tire lasin toranncrit*h* mor sin, gor'bo moiti 5649] ba difulaing *doibh* cloistecht re fogurmuirn in muighe 5650] fos, cona búi a barsamail acht amail bad bann don brat*h* do berta 5651] isin uair sin ind. --- p.414 #### 2 5652] La soduin ro cotar na slúaig for a trealmaib diubraicthi, 5653] & ro gabsat ica n-imluad do cec*h*tar in da leit*h*i. Batar di- airmidhe 5654] re n-airdmes iat-sen. Robtar imda amh ic a n-imluadh 5655] etarrai fogadha faebrac*h*a & bera bodhbha biraighthi & cuailleda 5656] cendloiscct*h*e ocus saighti foibrighthi fororda occus 5657] mulcloc*h*a glac & liacca lamh & uvuill-mill iarnaidhe & pluicmill 5658] luaide & crundc*h*loc*h*a taball. 5659] Ba h-e tricci & imluas inn imdiubraict*h*i leo conach bui nach 5660] tairisimh for a n-urcoraib occo, no nach n-uiresbaid, acht a 5661] m-bith ina n-dluithne*o*ll dubdorcha isin aer uassaibh can tolladh, 5662] can tanughadh airet batar na sloig for a trealmaibh diubraicti, 5663] {MS F folio 128v} co ro dicleit*h*set solsi ind láei forru ind airett 5664] batar na dorc*h*ata dermara sin dar na cathaibh & dar maigib 5665] na **Tesali** uile fothu, amail niullu fleochuidh, no amail dobur 5666] n-dubciach, nó amail dall-fedha i foghamhar, co tuititis iarom 5667] 'na frasaibh neimhi & 'na tolaib tromfertana i cobr*adh*aiph na 5668] scieth, ocus i tulaib na starga ocus na m-boccoiti, & i n-drolaib 5669] na luirech & i corraib na n-dillat, i cennaip ocus i corpaib 5670] na fer & na n-each, comtar ile fuile forta & crec*h*ta & cnedha 5671] & letarta dileighis. 5672] Nir b'inann duthrac*h*t la lucht na n-diubraicte-sin cena, ar 5673] ba se duthrac*h*t dreime dib cona dibhraictis urcor n-imroill isin 5674] cath, can guin carat no esccarat de. Dream aili ba se a n-duthracht 5675] guin a n-escarat nama. Drem aile ba ferr leo co taethsad 5676] a n-airm dimain *asa lamhaibh* isin talamh gan guin 5677] carat no escarat dibh. 5678] Acht cena ni boi a cummus-sin leo-som, ar ni fer d'airithe 5679] no aimsed neach and, acht a n-airm do diubraccadh isin aer 5680] os na cat*h*aib co tuititis for na slogaib amail ro ordaigedh 5681] an toict*h*iu no an t-urcor iat. {MS F folio 129r} Acht cena as mo ro 5682] fairrgit sluagh **Poimp** desin ina sluagh **Cesair**, ar as dluit*h*e ro 5683] batar & as lugha ro soichtis na h-airm an talam treot*h*a. --- p.416 #### 2 5684] In crobhuailidh bodba dano ro ordaigh **Poimp**, co m-**maithibh** 5685] in t-**senaidh** immi in n- airisin *ind* imbualta & i tuinighthe in 5686] cat*h*a moir ro tairisetar a n- inadaib a coss for lar in cathae, 5687] ocus ro dluithigsit co daingen iet. Do ronsat amdabaigh n-doscailti 5688] dib & scellbolg do sciathaib ina timcell & uasaibh, co 5689] m-benadh bili in sceit*h* ria araile dib. Indar-lat cona bai ní 5690] badh eislinn doib acht a n-airm fen dia crec*h*tnugad ar a rodlus 5691] ro innletar iat, ocus as inuectain dia coemsaitis a lama do 5692] luth no a n-armu d'imirt i n-agaid a m-bidhbadh isin rodlus i 5693] r-rabhatar fos co reithfitis carpait ceithirreidh foraib. 5694] Morsocraite in domain immorro do dec*h*atar i toirithin **Poimp** 5695] .i. ciniuda na h-**Aissia** & na h-**Affraice**, & lucht na n-innsedh do 5696] muir **Torrein**. Ni ro dluithighset re socraite in t-**senaidh** **Romanaig**, 5697] acht batar co h-edluit*h* esraiti uat*h*u for leith. Araidhi 5698] ni ro saigset ind imairicc fos biucc, ar bói tincoscc o 5699] **Poimp** forru cona remtiastais in crobuailidh moir i m-batar na 5700] **Románaig** i frestal na h-ergaile. 5701] IS annsin ro innsaigsett eitedha catha **Cesair** & a **marcsluagh** 5702] {MS F folio 129v} ocus a mergeda & tosach a shloigh co sanntach 5703] in lathair i n-ucht muintere **Poimp**. Ro leicced **marcslog** 5704] muinteri **Poimp** ina n-agaidh side dia fubtad & ro fosaigset 5705] imairecc n-ugra forru. 5706] O 'tconcatar dano socraiti **Poimp** sin ni ro cumhgadh a 5707] n-imfostadh, acht ro meabaid sruit*h*leccadh da **saigdeoraib** & 5708] da n-occmiledhaiph etromaib & da n-oes occbaid & da n-glaslaith, 5709] cois ar cois frisin **marcsluagh**, cur' gabsat a n-inadh imairicc 5710] fir ar fir i l-lathair in cat*h*a friu. 5711] Ro feradh an cath co ferrda annsin iaram, & atrochratar 5712] sochaide re h-edh n-athgairit annsidhe. Ro airig **Cesair** airsidhecht --- p.418 5713] muintire **Poimp** 'arsin, & rob omhan lais sodh da 5714] **marcsluagh** & da mergedhaib & do thossach a sloigh rempu ara 5715] deiniu ocus ara dighaire & ara edlús ro innsaighset a muinter 5716] an cath, & ara rodhlus tangatar muinter **Poimp**. 5717] IS edh do roine iaromh, ro coirigh co obann a cat*h*ai 5718] **coisidhe** ina stuaigh bodhbha i timcill a **marcsluagh** ocus a mergedh 5719] & lochta in tosaigh, conach soiti asa n- inadhaib iat. 5720] Ro cot*h*aig iaram in n-imairecc ina h-inad amlaidh sin, 5721] & ro dedhail Cesar brotlom sloig romoir for leith uadh, ocus 5722] ro chuir co tinnisnuch *uadh* iat i timcioll {MS F folio 130r} in 5723] catha, co tancatar da lethtaibh dochom slúaigh **Poimp** in conair 5724] na ro shailset a taidhecht etir ina n-docom & in t-imairecc for 5725] congbail ina inadh fein fos. 5726] Ro scuc*h*sat co seitreach da saigidh & ro doirtset co dana 5727] forta iat, cona rainic o **marcshluagh** **Poimp** impodh da frestal 5728] intan ro clannsat muinter **Cesair** a craiseacha crannremru i m-bruinnib 5729] & i n-ochtaib & a n-aiblenaib a n- each, co l-lingtis in 5730] arda na h-eich, co tecmaitis na **marcaigh** foena *fothaibh &* fo 5731] a cossaib. Ni h-ait*h*eirghi no leiccti doiph, acht no scartitis 5732] muinter **Cesair** a cinnu da claidhbibh dib. 5733] Ni ro gabadh nach n-eisimul o muintir **Poimp** .i. o na 5734] **coisidhibh** batar ettarra, acht ro comtuaircit uili, ar ni ro leiccit 5735] a córugud no a n-ordugud doib don leith dia tancus cucu. 5736] Bai immorro da deini & da tricci ro tuairgit intan no bid 5737] an fer dibh acc triall a aighthi d'impodh for a bidbaidh d'fert*h*ain 5738] comlainn fris ni roichedh leth-impodh lais antan no chlandadh 5739] in fer do muintir **Cesair** in craisigh ina cnes no do beired 5740] rucaill don claidem dar a muinel co n-eiscced a cend da 5741] cuil-meidhe. 5742] Nirbo fota ro bai an cath can dul {MS F folio 130v} do lethleth 5743] annsin, ar ni bhói ic socraiti **Poimp** acht fulang a marbt*h*a, & --- p.420 5744] muinter **Cesair** a n-aenar ic gnim inn imair*i*cc, ar rainic 5745] coimdilsi ann etir longaib bronn na sochaidhe ocus claidhme 5746] muintire **Cesair**. 5747] Ro treiccsett na cineda barbarda & in t- socraite a naire 5748] annsin, & ni tucsat da n-oidh, ocus ni ro cuimnighset a n-inadha 5749] catha do congmail, acht ro impodh a **marcsluagh** i 5750] cend a **coissidhi**, ocus tuccsat uile a n-aigt*h*e for aenleith 5751] 'arsin, etir **coissidhi** ocus **marcach**, ocus ro coimdilsighset na 5752] dromanna do muintir **Cesair**. 5753] Nírbtar feich obtha la muintir **Cesair** sin, ar ro ghabsat 5754] co sanntac*h* dian-dichra dluith- denmnetach ic a tuargain ina 5755] n-diaidh ic clandadh a craisiuch ina corpaib, ic sadhadh a 5756] slegh ina slesaib ocus ina n-airnip ocus i fasaib a taeb, ic 5757] coimgerradh a cos ocus a caeldromann, a méidedh ocus a 5758] múinel da tuagaib *&* da claidhbip, ic brud a formnadh ocus 5759] a cloiccend da n-gunfainnip niadh ocus da loirgfertsibh catha. 5760] Rob ainmesardha in t-ar tuccadh annsin. Ni raibe modh 5761] no mesair forar' marbad ann. Nir'bo h-ingnad sin cena, ar 5762] gérbo linmar lúthmur data deglamaigh in luc*h*t marbta ro bai 5763] ina n-diaidh-siumh ni tainic dhibh airlech in neich {MS F folio 131r} do 5764] fetfaidthe do marbad ann don th-slúag ro teich dibh ar a 5765] n-imat ocus as a n-dlus ocus ar reidhe in muighi. Acht cena 5766] ni h-asslach fuaratar, ocus ni mait*h*om n-anacail ocus ni trocaire 5767] ro dechad forra, acht lor a n-aiccnidh ocus a menman do 5768] tuitim *dib* lasin slógh ro bai ina n-diaidh. 5769] IS amlaid sin ro taipnedh socraite **Poimp** don muigh. 5770] Ranccus iarsin cusna buidnib medonc*h*oib ocus cusanu tenn 5771] ocus cusan tairisi ocus cusin laim ar culu ro bui ic **Poimp** --- p.422 5772] .i. in brainech bodba ocus an t-innell aigh ro h- ordaighedh n-airis 5773] inn imbualta ocus i tuinighthi an c*h*atha moir, airm i 5774] r-rabatar treoin ocus **tigernadha**, **treabaind** ocus **tusigh** ocus 5775] **commiti** ocus **cennturi**, **conssu*i*l** ocus comairlidh & cuingidhi na 5776] **Roma** & lucht gaiscid an t- **senaid** **Romhanaigh**, ocus teglach 5777] **Poimp** impo. 5778] Oc*h*t catha & ceithri fichit cat*h* do mhiledaib armt*h*a & 5779] dá .xx. mile **traigthech** & .x. cét in cach mile dhibh-side ina 5780] corugad oencatha, & **Lentulus** **consul** co ceit*h*riph **leigionaibh** 5781] lain-imdhaibh imaille friss i m-beind cli in catha, & **Domit** 5782] **tuseach** **cat*h*rac*h*** **Corpin** cusin lin cetna ina beind aile, & **Scip** 5783] mac **Scip** maic **Scip Affracain** co moirt*h*inol na **Cilecdha** immi 5784] i n-airenach a etermedoin in cat*h*a cetna. 5785] O ranccatar muinter {MS F folio 131v} **Cesair** in cathfhal neimhi 5786] sin, ro coirighset co dlúth-daingen immo **tigerna** iat ina n-aenbroin 5787] oencat*h*a. Ro gabh cach a inad imbuailti ann, amal 5788] ro coirigit iat o thosach, ocus ro h-ordaigit, ocus tuccsat a n-aighthi 5789] uile a n-óinfhecht ar an cath mor sin muintire **Poimp**. 5790] Ba gairbiu ina gaeth, ba deiniu ina seitedh teinedh, ba 5791] troma ina tuile, ba treisi ina ruadbuinne roburta, ba merburba 5792] ina tot murtonn in mormara ro h-ucht alla no airdsleibe, in 5793] tolg & in tulscan & in ruathar roimher roithren roborb 5794] roidhiumsach ruccsat i cenn na caithetarnaidhe sin ro bai ic 5795] muintir **Poimp**. 5796] Nirbo luth re letredh doib-sium on cena, & nirbo turrac 5797] gan tubha, & nirbo reim gan freassabra, ar ba cruaide ina 5798] carrac, & ba daingni ina dair, & ba tairismighi *i*na tulach 5799] & ba fostu ina sliabh in fothughadh & in cot*h*ughadh ocus 5800] in fossughadh & an fairisiumh do ronsat muinter **Poimp** for 5801] a cinn. --- p.424 #### 2 5802] Ro fuirgeadh conach catha **Cesair** annsin, & ro tairis an 5803] t-ag ann. Ro fosaighedh an ergal & an t- imairecc ann. Ro 5804] congbadh an cath ina inadh. Ro timairgset impo & ro ansat 5805] occa for a scath ina m-boi {MS F folio 132r} do slógaib co h-anbail 5806] enda easraiti for scailed ocus for scainnredh fo maigib na 5807] **Tesaili** da gach aird dibh. Ar ni socraiti eachtrand nó ciniudha 5808] comaighthe no buidne barbardha ro gniset an cathugud 5809] annsin etir, acht firmuinter diles & senáes gradha **Poimp** ocus 5810] **Cesair** .i. milidh merdana mormenmnac*h*a & gasraid gaisccedhac*h* 5811] an t-**senaidh** **Romanaigh** adiu & anall, na h-aithri & na 5812] maccu, na **braithri** & na clemhnu, na carait & na coiceili, ucht 5813] re h-ucht & a n-agaid araili. 5814] Rancatar na cat*h*a cenn i cenn annsin cona raibi dlug 5815] diubraict*h*i no edh urchuir ettarru. O immarainic doib iarum 5816] ro lupsat na latha gaile, & ro cromsatt na catha cechtarda 5817] annsin ic slaigedh a sciath & i foc*h*lithar a starga ocus a 5818] m-bocoiti. Ocus ro cuas leo dano i n-urdornaib a claidhemh claislet*h*an 5819] coilgdíriuch & i rúadhbholgánaibh a sleg snasta & i 5820] m-muinighin a manaisi & a l-laigen lethanc*h*enn, & a craisiuch 5821] crófairsing crainnremar, cu ro coirighset co comard a r-renna 5822] bodba biraighthi docom araili, co m-ba samalta re sraitsligidh 5823] crandcha comairdi eter da lini lanfotu do tighibh taeibhshlemhnu 5824] & do caprac*h*aib comdluta claraidh inn aen na {MS F folio 132v} 5825] rigbaili romor in clardroichet comard comdluith coimreidh 5826] coimdiriuch dorighnedh do ruadh-crandgail na slegh slinngorm 5827] leo, eter na da scellbolg dluithe deghcoirigt*h*e batar do clarscíathaib 5828] moraib aladhbreacaip da gach leith dibh adiu & anall. 5829] Co cingfitis **ríghna** rotroma, nó seisi sloigh romoir, no 5830] assain fo n-eiredaibh fortha on aircenn co araill don cath --- p.426 5831] cec*h*tarda can scainredh gan fannughadh, can fescred fort*h*a 5832] ar a cruas & ar a caiti ro congbait a n-iriella i n-dornoib na 5833] n-deglaec*h*, & ar a sonairte ro saidhit & ar a daingne ro 5834] dingit a slenna & a fograinne i cnesaib crec*h*tnaighthi na 5835] curadh comnart do cec*h*tar in da leithi, go ro dailit luirecha 5836] tonnaidh ocus deocha dianbais i m-beolaibh sochaidhe ettarru, 5837] gurro trasccrait ilmhile re h-edh n-at*h*gairit for in lat*h*air sin leo. 5838] Do ronait ochra ammalta i cosmailius bili bernaig do bordaibh 5839] in catha cec*h*tarda 'arsin, uair gach airm i m-bitis na 5840] treinfir talc*h*ara & na milid mormenmnac*h*a & na h-erredha 5841] aigh & na galgata gaisccidh in n-airenac*h*aibh na cath no 5842] bristis bernada mora, & no bertis {MS F folio 133r} tolga aidbli isin 5843] cath for a n-inc*h*aib, co n- ascnaitis airenaighi na cath i n-glacaib 5844] araili amal renna mara for tír no tiri for muir. 5845] No mudhaigtis dano treinfir tabarta na tolg sin *focetoir* 5846] i crislaigibh na cath n-eac*h*trann, co n-dunta in scellbolg 5847] sciat*h* daraneisi co tairsedh riaghail dromann an sceith 5848] for airenaigibh na cat*h* isin coir cetna doridhisi. 5849] Ro bai cach uile co coimdichra fo coimfeidm isin cat*h* 5850] o sin immach, ar ro cotar uile airenaigi inn imairicc, & occbaidh 5851] inn imbuailti for imbirt a claidem & a l-laigen & a n-gunfainni 5852] niadh & a l-loirgfertus cat*h*a ann. 5853] Ro cotar na curaidh ba coimnesamh doib da culaibh for 5854] a slegaib senta & for a ruadhgaib remra romora & for a 5855] manaisib fata faebrac*h*a, & cach oen nach rainicc imbualadh 5856] no imguin occo ro gabsat for tuargain a m-bidbad da trealmaib 5857] diubraicti darcenn a carat & a coimmiled, co m- ba 5858] samalta re h-aireccur cetha cloichsnechta for cumhtaighibh cloch 5859] no claraidh comtuaircnech na liacc lamh & na cloch n-glaice, --- p.428 5860] & na crunncloch as na taiblib, & na n- uballmell iarnaidhe dar 5861] tulaib na sciat*h* & dar lannaibh na luirech & dar circ*h*im*h*saibh 5862] na cat*h*barr. 5863] Ba samalta re h-ordaibh ur*sh*laide for inneoin trici & treisi, 5864] bailce & brigmaire beimonn na claidem claislethan & tuairgnighe 5865] {MS F folio 133v} na tuagh n-daingen n- defaebrach & tromsliustan 5866] na lorgfertus cat*h*a dar bilib na sciath, dar formnaib 5867] na fer, dar leicnib na laech, dar ochurc*h*imsaib na n-assan iarnaidhe 5868] in gach cern & in gac*h* cuil don cath. 5869] Ba samalta re bolgaib sidi icc seited bolgfadhach & seitfedhach 5870] & uffolgach na n-anradh ic urgabhail a n-anala & ic a 5871] telcon doridisi, re tricci na m-beimenn & re dlus a n-imbualta 5872] & re h-aidhbhliu na fedmann no fuilngitis in gach aird don cath. 5873] Ba samalta re solusnellgail ciach ica toccbail in n- airde re 5874] teas n-greini a tus laithi solusta samhraidh in brat- nellgal oeingheal 5875] atrac*h*t uasu do cailc na sciath scamanta 'arna scris 5876] d'faebraip na tuagh & na claidem *&* arna seitedh inn urarda 5877] do sheitfedhaigh & d'analfadhaigh na laechraide & na fer fortren 5878] ic fulang na n-anforlann & ic imluadh a n-gnim n-gaisccidh 5879] isin cath. 5880] Ba samalta re saignenaibh tentidhe tre nellaibh urettroma 5881] aeoir sidedha na saiget solustae, gristaitnem & taidlenach na 5882] tuag & na claidem & na n-arm n-aith n- urnoc*h*t ica n-imluadh 5883] & ica n-imclaechladh os cennaib na curadh, a rigt*h*ib na rigmiled, 5884] & a l-lamaib na laechraide, re luas na m- beimmenn & 5885] re bailce inn imbualta & re h-imfoicsi na toccbal & na tairnemh. 5886] {MS F folio 134r} Ba samalta re h- imait*h*igedh & re siubal *na 5887] saithe* m-bech os a m-bechlannaib i l-ló ainli inn imaithiged 5888] imdluith imfoccus no bidh immosech suas & anuas os a cennaib, 5889] .i. cobrada na sciat*h* & cira na cat*h*barr & slenna na sleg 5890] & cinn na craisech & faeburoghadha na tuagh & blaga na --- p.430 5891] claidem combriste ic diansceinmnech & ic dianleimnech i n-urarda 5892] suas & ic prap-tintodh anuas ina frithseol cetna doridisi 5893] 'arna combrudh uile tre airsidheact na n-anradh i m- medon in 5894] mórchatha. 5895] Ba samalta re slamaib snechtaidhe ic snighi no re tuighe 5896] **rigbaile** romoir ic a scuabadh ina dluithibh deilighthe re gaith 5897] roitrein amal ro snigset monga & fuilt & ulchae & trillsi na 5898] trenfer do corraib na tuagh & d'uigib na claidem & do cennaib 5899] na craisech & do slennaibh aithi ochurgera na slegh sliptha & 5900] do rennaib na ruadhghai. 5901] Ba samalta re sruithlinntip abannshleibi ic siledh tre caraidh 5902] cloch srotha & srebana na fola flannruaidhe ic tepersin 5903] tre drolaib na luirech a cnescorpaib na curad isin cath. 5904] IS dichra neimhiarmartach ro feradh an cath *i*arsin. Ro 5905] ba neimneach in comrac, roba cruaidh in comthuargain & in 5906] coimhchrectnugudh & in coimc*h*erpadh & in coimc*h*eppad do ronsat 5907] curaidh in catha cec*h*tarda ic gabail a fedmann catha forru. 5908] Ní rabatar gairi catha occo osin immach. 5909] {MS F folio 134v} Ni ro sinnit stuic na sturgana no adurca aigh 5910] nó cuirn comairc no cuslenna cat*h*a leo, o rancatar a fedmanna 5911] cat*h*a for na curadaibh occo, ar ro bai a n-obair & a feidm 5912] ic a fulang. 5913] Atcluinti ann cena neithi imdha agmura adhuat*h*mura aili. 5914] Atcluinti ann am tulguba na sciath & clobeimnech na 5915] claidem & fidren na fogadh faebrach & scretgaire na slegh 5916] slipta & sibhsanach na saighet. 5917] Atcluinti ann briscbruar & bresmadhmann na n-arm n-aichtidhi 5918] n-urnocht ic a m-brudh & ic a minugudh i l- lamaib 5919] na laec*h*raidhe. 5920] Atchluinti ann fetgairi na slegh ic a sadudh & feoil-beimenna 5921] na tuagh ic a tairnemh & sustgal & ur*sh*laide na loirg-fertus 5922] cat*h*a ic a n-imluadh. --- p.432 #### 2 5923] Atcluinti ann coicetal na claidem claislet*h*an coilgdírech 5924] re tulaibh & re bilibh & re bordaibh na sciath scellbolgach, 5925] re drolaib & re dualaibh & re slabradhaib na luirech, re claraibh 5926] & re cimsaib na cat*h*barr, re fiaclaibh fer & re cnamaib 5927] curadh & re muinelmeidhibh miledh. 5928] Atcluinti ann cubranach & bolgfarnach na fola flannruaidhe 5929] ic tepersin 'na taesccaibh & icc snighi 'na sruthanaibh a 5930] h-aladaibh & a crec*h*taibh na curadh ar slechtaib na n-arm. 5931] Atcluinti ann srengal na luirech ic a m-blogadh & ic a 5932] m-bretcadh, & echrais na n-anradh ic a n- imbirt, masladach & 5933] tusledach na trenfer trascairte, & lecraide na laec*h* ic furmiudh 5934] na m-beimenn, & cnetach na fer ic a fulang. 5935] Atcluinti an claignech na cenn ica claidhbed, & ruchtgal 5936] na muinel & na meidhedh {MS F folio 135r} dar éis na cenn, & faisbedgarnach 5937] na m-bruinnech & na m-bronnann daréis a n-inne 5938] & a n-inathraigh, & carnfadhach na curadh ic etarscaradh re n-anmannaib 5939] & ic blasachtaig bais. 5940] Atcluinti ann bodurfuamann compur na triath & na trenfer 5941] ic tuitim i crislaigaibh a sciath, & blaidredhach na sciath 5942] ic a scoltad fotha. 5943] Atcluinti ann uchbadhach & accaine na n- **occlaech** ocus 5944] seitfedach na senoiri & geran na n-galgat & cuadan na curadh 5945] & muirni na miled & uilg tuilg na trenfer ic dith a nert, & 5946] ic sarughad a n-glond gaisccidh & ic fortamlughadh co forranach 5947] forta, & ic fulang a n-anforlainn romoir. 5948] Atcluinti ann allgot*h*a móra arda allmurda na n-**uasal** 5949] & na n-**airdrig** & na n-armann ic fubtadh a m-bidbad & ic 5950] gresacht a muintire im calma do denam. --- p.434 #### 2 5951] IS annsin ro gab **Cesair** dano for toccbail a gnim rigda 5952] os aird isin cath o 'tconnairc a fedmanna cat*h*a for cach. Ro 5953] lin brut*h* *& brigh*, & faelscadh & dasacht & confadh & mire 5954] menman & aiccentae é o' tconnairc in cath ic a congbhail ina 5955] agaid, cona bai a samail acht amail innister in **Badhbh** catha 5956] do beith cona sraighlibh fuilidhibh ina laim i timcill na cath ic 5957] aslach inn imairicc for na slógaib. Ba h-amlaid sin do **Cesair** 5958] trena muintir & ina timcell, ar ni fagbaiti nach n-uresbaidh 5959] fair i tús nó a n-deiridh, no i m-beind no i medhon no i cúil nó i 5960] ce*i*rn nó i n-aird *nó in-aircinn* nó inn airenac*h* don cath, 5961] acht atar le lucht cach {MS F folio 135v} inaidh dib-sin as ettarra a n-aenar 5962] no bidh, & se gan anadh gan airisemh o tus co deiredh in catha, 5963] ic drud & ic dinge & ic dluthughadh na slogh isin irgail, ic 5964] nertadh na nía, ic laidedh na laech, ic gresacht na n-galgat, ic 5965] muilliudh na miledh, ic brosdad na m-buidhen, ic urail inn 5966] anta, ic tennadh in tairismhi, ic aslach na h- innsaigthe; co tabradh 5967] som fuilled morneirt & calmatais i m- menmandaibh a miledh 5968] & a n-aiccentaib a **óccláech** tresin n-greasachtbrostad sin, ge 5969] m-ba *dichra* duthrac*h*tach no beitis reimi ic slaigi a n-escarat 5970] & icc airlech a m-bidbad. 5971] No bidh can airisemh dano ag adhmoladh a n-imbualta, 5972] & icc brethugudh for a n-gnimaibh gaiscidh, ocus ic mes a 5973] m-builled & a m-bemenn, & ic sirtincaisin a claidemh, dus cia 5974] dib isa claidem ba cróderg uili d'fuil no ba dercc rinn no 5975] faebur nammae, nó cia dib no laccadh a fe*i*dm catha, no cia 5976] no tennadh ara omun-sumh & ara uráilemh, nó cia dibh isa 5977] claidem no ferad in crecht, nó cia do beradh an beim co furmiudh, 5978] nó cia no fuirmedh in beim da m-bítis a righthe 5979] for comboccadh & for crithnugudh o dornc*h*or in claidim co 5980] a gualainn. --- p.436 #### 2 5981] In drem ann dano isa claidhbhi no maelta nó isa h-airm 5982] no briste no dhailedh **Cesair** focetoir a n-daethain airm gan 5983] uiresbaid doib. In drem ghonta nó bidh icon imbualad & a 5984] sreabana cro & a taescca fola ic tepersin dar a crechtaibh 5985] {MS F folio 136r} dos-roic*h*edh **Cesair** ocus no druidedh a bassa fri 5986] belaibh a n-alad noco roic*h*edh uadh a n-daethain sop ocus 5987] inrech da n-étaighib inntu. 5988] In dream *d*no uilimarbta ann, immorro, no brostaigedh 5989] mileda úaru ina n-inadhaib, & na milidh na freccratais a 5990] gut-som nó a forcongra foc*h*etoir immi sin no gressadh-sum 5991] & no imáinedh reimhi iat de urlannaib a sleg noco n-gabtais áit 5992] inn imairicc. 5993] No mhuinedh & no suaicentaighedh na **saerclanna** & raigne 5994] na **Roman** dóibh. No tairmisccedh impo daesccursluagh & 5995] daine dinnimhe dereoile do marbadh. No asslaighedh & no urailedh 5996] fortho immorro luc*h*t cadais & ceimend n-onorach & sil 5997] **righ** & rodaine in t- **senaidh** do mudugadh, ar as trena n- díthugudh 5998] ro sail-siumh **righi** & **flaithius** d'fogbail do fein & da 5999] muintir. 6000] Do ghnidh buidechus mor & do beiredh moladh adbal for 6001] in dreim no diubraictis cinnu a carut co forníata uatha ar 6002] tabairt aichne fort*h*a, & siat fein ar na n-dicendadh-side ar son 6003] escarat, ar ni finntais sochaidhe dib cia frisi fertais a comlann, 6004] ar no ditnitis na sceith & na luirecha & na cathbharra iat, conidh 6005] arna marbadh & arna fodhb*ugh*adh do beirtis aichne for 6006] cennaib a carat & for a collaibh nochta ina fiadnaisi. 6007] Ba h-aicher ainmin anacarthach ainseircc ro feradh in 6008] caitgleo-sin muintire **Poimp** & **Cesair**. Rob amhnus inn imguin. 6009] Roba tric in t-imbualadh. Rob imluath {MS F folio 136v} inn imdeghail. 6010] Roba garb in galach. Roba mor miceill. Roba *borb* --- p.438 6011] brat*h*amail in commarbadh & in comhmudughadh ro bai for 6012] maigh na **Tesaili** an uair-sin leo. 6013] Mor corp **saerclannda** soicineoil do comartatar claidhmhi 6014] claislethna curadh ettarra. Mór laech luthmur laimtenach ro 6015] letrait do laignib let*h*anglassaibh etarru. Mor cnes curad ro 6016] cerbbait do saigtibh snasta a sit*h*bacaibh etarra. Mor taeb 6017] treinfer ro tollait do slegaib slipta slinnlethna etarra. Mor 6018] n-dromcla n-deglaech ro daingin-tuairgit do liaccaibh lamh & do 6019] loirgfertsibh catha eturra. Mor milidh merdana mórmenmnach 6020] ro mudaighit do manaisibh murnec*h*aibh etarra. Mor fer 6021] firduilech foirniata ro foirrgit co forranach tre imforcraidh in 6022] eccomlainn etarra. Mor m-buiden m-brigach m-borrfadach ro 6023] fostait i m-buailibh bais & inn ithlannaib ecca etarru. Mor n-**airdrígh** 6024] n-uasal n-oirdnidhe forar' h-imredh midhiach ettarru. 6025] Mor n-deighfer fial forusta forbfaili ro c*h*otar d'aittib urgranna 6026] anaipc*h*e ettorru. Mor n-**occlaech** alainn agedc*h*ain, 6027] & mór senlaech sirduilech*?* serbsrón do roc*h*ratar i n-othurligib 6028] ecca ettarra. Mor **rig** rogarg rodiumsach, & mor 6029] **tuisech** tenn talcur tairismech isa meic & isa h-úi & isa carait 6030] & isa comshloinntigh {MS F folio 137r} ro comhdigbait immailli 6031] friu fein ettarru. 6032] Ro fasatar ocus ro forbretar iaram cuirp & cinn & colla 6033] na **Románach** soc*h*enelach i m-medhon in armaigh *i*arsin, co 6034] m-batar 'na carnaib & 'na cnoctulcaib comarda & 'na n-druimnibh 6035] & 'na n-dumadhaibh dimóra ann can cummusc daerc*h*lann 6036] no daescurslógh no daine n-dereoile forra, acht madh fir-frema 6037] dilsi na **Roman** fein amain do neoch as rigda & as saire 6038] & as soic*h*enelciu tainic riam dib im sil **Reim** & **Romail** & 6039] **Iuin**, **Uuilt** & **Mair** & **Mairc** & **Meteill** & **Sill** & **Scip** & **Caitt** & 6040] **Cuir** & **Camill** & **Catrin** & **Corpin**: im sil **Faib** & **Vair** & **Antoin** 6041] & **Luig** & **Lucil** & **Torquait** diumsaigh, & im sil na **rigflaithe** --- p.440 6042] **Romanach** arcena & na n-deigfer n-dingmála ro c*h*insett o **Aeneas** 6043] mac **Anacis** & o **Asccan** mac **Aeneása** anuas cusin aimsir sin 6044] in air moir i muigh na **Tesali**. 6045] Acht cena gérbo imda cuirp deglaech & colla **saerclann** 6046] ina faenlighi for muigh na **Tesali** isin uair-sin, araisin roba 6047] suaic*h*nid airerda corp inn **oenocclaigh** ic fagbail bais ettarru, 6048] & as allata mormenmnach ro cuaidh docum n- écca .i. **Doimit** 6049] **tuiseach** **cathrach** **Corpin** isin **Etail**. Lainfear gradha & cuingid 6050] comairle don **airdrigh** .i. do **Poimp**, eside, intan tainic **Cesair** 6051] for tosach a shlogaid isin **Etail**. Ro fobair {MS F folio 137v} an fer 6052] sin a caistiall do congbhail ina aghaid & gan gialladh do etir 6053] & gan a ríarugudh, co n-deac*h*aidh **Cesair** ar eiccin for an 6054] caistiall, go rabatar a aittrepaidh & **Domit** *fén* for a 6055] commus. Co tucc **Cesair** a sáiri dó, & gur' leicc im*sh*lan 6056] uadh *é* dochom a **tigerna** fein. 6057] Tarla **Cesair** annsin cuici dano & **Domit** for anamthaigh ina 6058] freslighi isin ármaigh, & crec*h*t*a* letarta fata fiartarstna mora 6059] tairis & tregmadhae doimne difhulaing & mersce dileigis ann, 6060] & se fein ic a imbirt ocus ic a fothraccadh isna linntip dubfolae 6061] & isna h-aibnib cro batar fo cosaibh na curadh isin c*h*ath. 6062] Tencais **Cesair** fair, & anais os a cinn isin cath, & asbert 6063] fris: ‘Sirsan duit beith amlaidh sin, a **Doimit**,’ ol **Cesair**; ‘as 6064] failidh linn do scaradh re coimitecht & re comairle **Poimp**, ocus 6065] in cathughad do gnim darteis festu.’ 6066] ‘IS failid lim-sa dano,’ for **Domit**, ‘toc*h*t saor *do*cum bais 6067] amal teigim, & **Poimp** ina **tigerna** damh, & t'facbail-si dar m'eisi 6068] gan clodh catha for mo cairdibh beos.’ 6069] IS inuechtain ro fogluais a beolu frisin m-becc n- urlabra-sin 6070] intan ro línsat dorcata an bais a rusca & dus-fainic in 6071] suan suthain & dubc*h*otludh iarnaidhe inn ecca, & ro scar a --- p.442 6072] ainim re a corp, & fuair bas ar maig na **Tesaile**{MS F folio 138r} 6073] amlaidh-sin. 6074] IS truag tra ro bas isin cath 'arsin. 6075] Rob imda ann fuaim saigte re setnaigh **saerclann**, & 6076] fuaim claidib ic a clannadh i corp, & fuaim sleigi ic a sadudh i 6077] slis, & fuaim tuaighi icc tesccadh treinfir, & fuaim biaili ic 6078] brudh bidbadh, & fuaim luirgi re luirigh, & fuaim cloichi re 6079] cathbarr, ocus mell dar mallainn miledh. 6080] Rob imda ann dano sceith ic a scoltadh, & targa ic a tesccad, 6081] & luirecha daingne ic a n-dianscailedh, ocus asana iarnaide 6082] ic a n-athcuma, & cathbairr ic a combrudh, ocus cait*h*creasa 6083] ic a cruaidhletradh, & claicne curad ic a claidhmedh. 6084] Rob imdha ann dano meidhi maelderga, & eirrsci omha 6085] úirtescdha, & aladha obela oslaicthi, & crec*h*ta urae ainmesardha 6086] & tregmada doimne dileigis, & letartha fata fiarcamma, & fuasmada 6087] garbta gaibtecha, & beimenna tuitmi, & builledha marbta, 6088] & gona bais. 6089] Rob imdha ann dano cuirp cirrthi, & cnis cerbta, & taoib 6090] tolla, & laich lonna letartha, & lama leonta, & cind combristi, 6091] ocus oicc at*h*gaiti, ocus milidh marbta, & galgata gonta, & 6092] anraidh 'arna n-airlech, & colla curadh i cosair cro. 6093] Rob imdha ann dano fir i faenligibh, ocus aighthi frengbana 6094] fuataite, & gnuisi galgat {MS F folio 138v} icc glassadh, ocus 6095] baill basda ic bidgarnaig, ocus suile ic a saebad, ocus beoil 6096] bana ic blasachtaigh, ocus meidheda **saerchlann** ic snighi, & 6097] scamana tescta ic tobruchtaigh, ocus cinn chruinne i coimrith, 6098] & ruip reptha ic ruc*h*taigh, ocus uc*h*tbruinnedha 6099] echda ic a n-urtoccbail, ocus cridhedha tolla ic tepersin, ocus 6100] lama letartae ic leimnech, & bonnc*h*osa bana barbardhae ic 6101] brebgail. --- p.444 #### 2 6102] Rob imda ann dano deghlaeich ic dula re h-aididh n- anapaigh, 6103] ocus droc*h*dhiach ar degduine, ocus airrlech namhat 6104] ar collaib **righ**. 6105] Rob imdha ann dano aidedha ecnecha anaichinta, ocus 6106] ernaile imdha étualaing ica n-imbirt for anradaibh. 6107] Robtar ile na h-asrusa ecca, ocus robtar saini na sligthi 6108] bais ro batar re curadaib an cat*h*a & re n-occaibh na h-imgonai 6109] annsin, uair drong mor ann & as amlaidh no bitis 6110] ic gnim in imairicc, & na slega & na claidhmhi comtarsna 6111] trempo. 6112] Drong mór aile ann dano, & as amlaidh no bitis ic gnim 6113] in imairicc, & iat 'na suidhe & a cossa 'arna tesccadh fotho i 6114] comarda fri bordc*h*imsaibh a l- luirech. 6115] Drong mór aili ann dano, ocus as amlaid no bitis, ocus 6116] iat 'na sesamh ocus a n-inathraighi for ochursnam re *a* cosaibh, 6117] {MS F folio 139r} ocus iat icc tuinnsiumh ocus ic saltarnaigh 6118] fort*h*a. 6119] Drong mor aile ann dano, ocus is amlaid no bitis, ocus 6120] siat 'na sesam ar tesccadh a l-lamh ocus a m-ball dib co talam, 6121] & iat icc suinnenaigh a m-bidbadh da n- gúaillibh ocus da cosaibh, 6122] ar ni bidh cumang imghona no imbuailti aili occo. 6123] Drong mór aili et cetera, ocus claidhmi a m-bidbad 6124] arna clannadh ina cráesaib ocus iatt ic comhchoccnamh na 6125] claidem ocus icc atc*h*ur a n-anmann imailli friu dara m-belaib 6126] seachtair. 6127] Drong mór aile et cetera, ocus iat ic fuirmiudh in beime 6128] ocus iat fein ic comt*h*uitim docomh láir leis. 6129] Drong mór et cetera, & iat ic tobruc*h*tadh fo cassail 6130] i m-bronn & arm a namat i n-áinfhecht dar a m-bruinnibh 6131] sec*h*tair. --- p.446 #### 2 6132] Drong mór aili et cetera & a taescca folu & a sreaba 6133] cro icc snighi asa corpaiph, & ni praipiti no antais don imbualadh 6134] fos noco b-faccbadh a fuil ocus a nert ocus a n-ainim 6135] i n-aeinfecht iat. 6136] Drong mór aili et cetera, ocus iat ina lighi co landluith 6137] re lar, & airm a namhat & a slegha saidhti trena corpaibh, 6138] co n-gabtais in talam-tuinide trempo. 6139] Drong mór aili et cetera, & a l-lamha dessa icon imbualadh 6140] ocus a l-lamha cléa icc congbail a n-inni & a n-inathraigh 6141] inntu. 6142] Drong mór aili et cetera, & iat fein ic dul *do*cum bhais, 6143] & iat ic aichne a n-inaid catha do congbail da macaibh & da 6144] m-**braithribh** dar a n- eisi. 6145] {MS F folio 139v} Drong mor aile, ocus as amlaidh no bitis, o 6146] tecmaitis a caruit ocus a coibnes*t*u i cindcomair friu, intan 6147] ro soic*h*ed co a n-airlech ocus co fodbadh occo, no diubraictis 6148] cinnu a carut i ciana uatha, co m-badh lughaiti badh nar no 6149] badh meabul leo fodbadh na corp, o na tabairti aichni for a 6150] cendaibh occo. 6151] Drong mór ailiu ann dano, is ed do beiredh an t-ircar doconaigh 6152] doib, co m-bitis ic airlech & ic fodbadh corp a n-aithriuch 6153] fodein, ocus o na taircced leo cind a n-aithri 6154] d'folac*h* do bertis testa an talman do lucht a fiadnaisiu nach 6155] cuirp carutt itir no bitis ica fodbadh occo. Uair sochaide cusa 6156] tarla i cinncomair friss isin cath mór-sa maighe na **Tesaili** 6157] a athair no a mac no a **brat*h*air** 6158] no a cliamain no a com-c*h*atharrda. 6159] Conidh airisin ro faccsatt auctair na **Roman** ocus lucht 6160] cummae in sceoil-si comraic an cathu can a n-aisneis *ocus gan --- p.448 6161] a n-innisin,* co suaicnidh. IS tre cell & tre comairli dano 6162] ro faccsat na h-auctair cetnu righpersannu na **Roman** can 6163] suaicintugudh a n-gnimradh isin cath, fobith na bad leabur 6164] cuimnighthi folad da clannaibh daneis an scél-su, na ro eirged 6165] misccais ocus miduthrac*h*t ina cridhibh etarru fein, intan atcluinfitis 6166] a n-aithri ocus a m-**brait*h*ri** do commarbad araili i 6167] comraictib in cathae sae.