#Fragmentary Annals of Ireland #### Corpus of Electronic Texts Edition ### Background details and bibliographic information Fragmentary Annals of Ireland ============================= Author: [unknown] ----------------- ### File Description Joan Newlon RadnerElectronic edition compiled by Maxim Fomin , Emer Purcell Funded by University College Cork and Professor Marianne McDonald via the CELT Project. 1. First draft, revised and corrected.Extent of text: 34800 words#### Publication CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College Cork College Road, Cork, Ireland—http://www.ucc.ie/celt (2004) (2008) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland. Text ID Number: G100017Availability [RESTRICTED] Available with prior consent of the CELT programme for purposes of academic research and teaching only. [RESTRICTED] Text copyright: School of Celtic Studies, Dublin Institute for Advanced Studies. Used by kind permission of the copyright owner. #### Sources **Manuscript sources**2. Brussels, Bibliothèque Royale, 5301–5320, ff. 1a–36a; paper; s. xvii (AD 1643); scribe Dubhaltach Mac Fir Bhisigh; patron John Lynch. Mac Fir Bhisigh copied the text from a vellum MS, now lost, of Giolla na Naomh (alias Nehemias) Mac Aodhagáin, who may have died in 1443. This vellum MS was in poor condition, partly disbound, and illegible in places when Mac Fir Bhisigh copied it. The surviving text contains annals for the years 573–628, 662–704, 716–35, 851–73, 906–14. It may ultimately derive, at least in part, from annals kept at the monastery of Clonenagh. These annals are not known to have survived in any other manuscript. 3. For more information about the manuscript history, see an extract from Radner 1978: http://www.ucc.ie/celt/FA\_MS.html. **Editions**2. John O'Donovan (ed. and trans.), Annals of Ireland: three fragments (Dublin 1860). 3. Joan N. Radner (ed. and trans.), Fragmentary annals of Ireland (Dublin 1978). **Literature**2. S. H. Bindon, 'On the MSS relating to Ireland in the Burgundian Library at Brussels', Proc Roy Ir Acad 3 (1845–47) 477–502: 490–1. 3. Alexander Bugge, Contributions to the History of the Norsemen in Ireland: 1. The Royal Race of Dublin, Videnskabsselskabets Skrifter, II. Historisk-filosofisk Klasse, 19004, no. 4. Christiania 1900, 1-17. 4. A. G. van Hamel, 'The foreign notes in the Three Fragments of Irish Annals', Revue Celtique 36 (1915–6) 1–22. 5. Jan de Vries, 'Om betydningen av Three Fragments of Irish Annals for vikingetidens historie', Hist Tidsskrift [Norway], 5th ser., 5 (1924) 509–32. 6. Peter Hunter Blair, 'Olaf the White and the Three Fragments of Irish Annals', Viking 3 (1939) 1–35. 7. F. W. Wainwright, 'Duald's three fragments', Scriptorium 2 (1948) 56–8. 8. Francis John Byrne, 'Senchas: the nature of Gaelic historical tradition', in J. G. Barry (ed), Historical Studies 9 (Belfast 1974) 137-59. 9. F. W. Wainwright, 'North-west Mercia', Trans Hist Soc Lancashire & Cheshire 94 (1942) 3–56, repr. in F. W. Wainwright, Scandinavian England, ed. H. P. R. Finberg (Chichester 1975) 63–129. 10. Gearóid Mac Niocaill, The medieval Irish annals (Dublin 1975), 24. 11. F. W. Wainwright, 'Ingimund's invasion', Engl Hist Rev 63 (1948) 145–69, repr. in F. W. Wainwright, Scandinavian England, ed. H. P. R. Finberg (Chichester 1975) 131–61. 12. Dorothy Whitelock, Rosamond McKitterick, David N. Dumville (eds.), Ireland in early mediaeval Europe: studies in memory of Kathleen Hughes (Cambridge 1982). 13. Donnchadh Ó Corráin, 'The Vikings in Scotland and Ireland in the ninth century', Peritia 12 (1998) 296–399: 297–302, 326–7, 333–4. 14. Diarmuid Ó Murchadha, 'A reconsideration of some place-names from Fragmentary annals of Ireland', Ainm 8 (1998–2000) 41–51. 15. Clare Downham, 'The good, the bad and the ugly: portrayals of Vikings in 'The Fragmentary Annals of Ireland'', The Medieval Chronicle 3 (2004) 28–40. 16. Daniel P. Mc Carthy, The Irish Annals: genesis, evolution and history (Dublin 2008). 17. Benjamin J. Hazard, 'Gaelic political scripture: Uí Mhaoil Chonaire scribes and the Book of Mac Murchadha Caomhánach', in Proceedings of the Twenty-third Annual Harvard Celtic Colloquium 2003 (Harvard 2009) 149–164. 18. Daniel P. Mc Carthy, on his website at http://www.cs.tcd.ie/misc/kronos/chronology/synchronisms/annals-chron.htm offers comprehensive information on two traditions of dating used in the Irish Annals, together with two ancillary articles, 'Chronological synchronisation of the Irish annals', and 'Collation of the Irish regnal canon'. **The edition used in the digital edition**2. Fragmentary Annals of Ireland. Joan Newlon Radner (ed), first edition [xxxvii + 241 pages] Dublin Institute for Advanced StudiesDublin (1978) ### Encoding #### Project Description CELT: Corpus of Electronic Texts. #### Sampling Declaration Text represents even pages 2–182. A number of footnotes by the editor have been integrated in the markup. Where this was not possible, they have been tagged *note type="auth n="n"*. #### Editorial Declaration ##### Correction Text has been proof-read three times and parsed using NSGMLS. Radner's chronology refers to the revised dating in the Annals of Ulster. Where her dates are tentative (marked by a ?) they are tagged sup resp="JR", otherwise as date values. Her dates have been supplemented with Dr Daniel Mc Carthy's chronologies (available at http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/). Kalends supplied by Mc Carthy are tagged add source="DMC"; and date values supplied by him are tagged date value="nnnDMC". ##### Normalization The electronic text represents the edited text. Hyphens have been inserted in instances of nasalisation. In the electronic edition the superscript 'o' in Latin ordinal numbers of the hardcopy edition has silently been omitted. Normal CELT conventions have been applied in regard to text divisions, word segmentation, and capitalization in proper names. ##### Quotation Direct speech is rendered q. ##### Hyphenation Soft hyphens are silently removed. When a hyphenated word (hard or soft) crosses a page-break or line-break, the break is marked after the completion of hyphenated word (and punctuation mark). ##### Segmentation div0=the body of annals; div1=the individual extract made by the compiler from the original MS which is now lost. div2 represents the individual annalistic entry of the edition. Passages of verse occurring within paragraphs are treated as embedded texts; stanzas and metrical lines are marked. Page-breaks are marked pb; page-breaks in the MS are marked mls unit="MS page" n="nn". ##### Interpretation Names of persons (given names), groups, and places are tagged. Technical and social terms are tagged term type="". Latin words and passages are tagged frn lang="la". Dates are tagged. Editorial expansions are indicated. #### Canonical References This text uses the DIV2 element to represent the Annal. ### Profile Description Created: By unknown Irish monastic scholars.#### Use of language ##### Language: [GA] Text is in Late Middle/Early Modern Irish. ##### Language: [LA] Many phrases are in Latin. ##### Language: [ON] One word is in Old Norse. ### Revision History * (2010-03-21) Beatrix Färber (ed.) * Addition to bibliography and new wordcount made. * (2008-08-29) Beatrix Färber (ed.) * Keywords added; file validated. * (2005-08-25) Julianne Nyhan (ed.) * Normalised language codes and edited langUsage for XML conversion * (2005-08-04T15:25:10+0100) Peter Flynn (ed.) * Converted to XML * (2005-04-13) Beatrix Färber (ed.) * Addition to bibliography, new wordcount made. * (2004-05-19) Beatrix Färber (ed.) * Additions to bibliography made. * (2003-06-26) Beatrix Färber (ed.) * Minor modifications to file and header; proofing of webfile; dates/Kalends checked; HTML file created. * (2003-05-23) Emer Purcell (ed.) * Dates/Kalends supplied by Daniel McCarthy inserted; markup streamlined. * (2003-05-22) Beatrix Färber (ed.) * File re-parsed. * (2003-05-19) Ruth Murphy (ed.) * Markup of expansions completed. * (2003-04-24) Maxim Fomin (ed.) * Terms marked up, additions to header; minor proofing. * (2003-03-05) Maxim Fomin (ed.) * Minor additions to markup; file parsed using NSGMLS. * (2003-02-26) Ruth Murphy (ed.) * Personal names, place names and group names marked up. * (2003-01-25) Maxim Fomin (ed.) * Minor changes to text divisions in header, second proofing; final proof of structural markup, content markup continued. * (2003-01-23) Beatrix Färber (ed.) * Header created, bibliography inserted; more structural markup applied; content markup begun, markup of Latin text. * (2002-11-22) Emer Purcell (ed.) * First proofing; structural markup begun. * (2002-10-17) Emer Purcell (text capture) * Text captured by scanning. --- #### Corpus of Electronic Texts Edition: G100017 ### Fragmentary Annals of Ireland: Author: [unknown] --- p.1 [1](javascript:footNote('G100017/note001.html')) --- p.2 #### FA 1 573 *K. i* Cath **Feimhin** in quo uictus est **Colman Beag mc. Diarmada**, et ipse euasit. Annal FA 2. #### FA 2 572 *K. ui.* **Bren*ainn*** **Bioror** quieuit in Christo .clxxx. anno aetatis suae. KKKKKKK. Leigim na seacht Kla. sin seacham. Annal FA 3. #### FA 3 582 *K. u.* Cath **Manann** in quo **Aodhán mc. Gabrain** uictor erat. Annal FA 4. #### FA 4 583 *K. ui.* Marbh*ad*h **Fearadh*aig*h *Fimi* mc. Duach**, **rí** **Osair*g*h*e***. As é so *imorro* an treas **rí** re ré **Col*uim* C*ille*** do chuaidh dochum nimhe, & as é so an fáth, am*ail* ro innis **Col*um* C*ille*** d'**Aodh mc. Ainm*ireach***: Treblaid mór da gabhail an **Fearadh*aig***. **Clann Connla** do toigheacht do ghabh*ail* taighe fair; uair do **Chorca Laoighdhe** d'**Fear*adac* mc. Duach**, uair seacht **rígh** do gabhsad **Osair*g*h*e*** do **Corco Laoighdhe**, & seacht **rígh** do **Osair*g*h*e*** ro ghaph **righe** **Chorca Laoighdhe**. Coccadh iar*a*mh do-s*o*mh re **Cloind Connla**; & as ann ro baoi-sium 'na thulg & a shéoid uile aige ann; am*ail* bá bés dona **righaibh** tuilg umpa d'iobhar, .i. sdiall ar chapur, a c-crán*n* & a c-crannoca airgid, & a c-copain & a n-easgrada, do tabhart d'fhogn*a*mh 'san oidhche, a m-branduibh & a f-fithcealla & a c-camáin credumha ra fog*n*um an láoi. Rob iomdha im*orro* séoid ag **Fearadh*ac*h**, & rapa mór a n-grad lais; & da*no* as olc fríth íad, óir ní chuala-s*o*mh a bheag nó a mhór óir no airgid og trén no ag trúagh a n-**Osair*g*h*e***, na h-irgabtha aigi-siomh do tarraíng an innmus sin úadh do chumhdach na séd sain. Tangattar trá a m*i*c d'ionnsoicc*id*h **Fearadh*aig*h** conige an tolcc do bhreith na s*éd* léo. ‘Créd as áil dhuibh, a m*a*ca?’ ar **Fear*adhac*h**. ‘Na séoid do b*r*eith linn,’ ar na mic. ‘Ní bearthaoi,’ ar **F*ear*adhach**, ‘úair olc frith íad; & soch*aid*e ra c*r*aidhius-*s*a 'gá t-tinól, & ceadaigim-si mo c*r*ádh féin dom naimhdiph umpu.’ Ro imchighsiot a mhic uadh, & ro gaph-s*o*mh ag aithirghe dhíc*r*a. Tancuttar iar*a*mh **Cl*ann* Connla** & ro mharbhs*a*d **F*ear*ad*a*ch**, & ruccsad na séoda; & do cúaidh **Fearadhach** dochum nimhe. 32 Kl. seachom. --- p.4 Annal FA 5. #### FA 5 595 *K. uii.* *Agus* as i so an c*eath*ramh*ad* Kl. .xx. don 32 Kl. t*est*a ag an de*est*. Quies **Coloim C*ille*** .lxxui. anno aetatis suae. Unde Fedhelm cecinit: > 1. Uch, iar fír, > > an th-e gabtha isin lín, > > h-e brecc baoi i m-**Boinn**, > > **Boand** bruinnius in mur míl, > 2. Mur míl timcealla Iasconn, > > Iasconn do h-eim*ed* a eithre; > > uch ar n-eccoibh mic an **righ**; > > uch iar n-díth m*ei*c **Eithne**. > Annal FA 6. #### FA 6 {MS page 2} 603 *K. iii.* Anno Domini. dcx. **Fiontan *moccu Echdach***, **ab** **Cl*uan*a Eidhneach**, ceann mon*a*ch na h-**Eorpa**, quieuit in quinta f*er*ia; unde **Colman m. Feargusa** cecinit: > 1. Dia dardaoin rucc*ad*h **Fiontan** > > is ro gin*ed* ar talmain; > > as dia dardaoin *ro beba* > > ar mo sliastoibh coimhgela. > Annal FA 7. #### FA 7 605 *K. ui* Initium r*egni* **Aodha Uairiodhnaigh**. Annal FA 8. #### FA 8 605 *K. ui.* **Aodh Allain no Uairiodhn*a*ch** incipit regnare .uiii. an*nis*, .i. **Aodh Allain mc. Domhnaill mhic Murcheart*aig*h mhic Muireadh*aig*h mhic Eoghain**. Annal FA 9. #### FA 9 Feacht n-aon da t-tainic sé 'na **righdhamhna** dar lár **Othna Múrra**, ra indail a lámha asan abhoinn atá dar lár an bhaile. **Othna** ainm na --- p.6 h-abhann; as úaithe ainmníghthir an baile, .i. **Othna**. Ra ghaph mám don uisce da chur 'má aighidh. Ra gaph fear da muintir fris: ‘A **rí**,’ ar se, ‘na cuir an uisge sin fot agh*aid*h.’ ‘Ceadhón?’ ar an **rí**. ‘As nár leam a rádh’, ar sé. ‘Cá náire atá dhuit ar an fhirinde do rádh?’ ar an **rí**. ‘As eadh so,’ ar sé, ‘as fair an uisge sin atá fialteach na **cler*ea*ch**.’ ‘An ann,’ ar an **rí**, ‘teid an **cler*ea*ch** féin ar imthelgudh?’ ‘As ann go deimhin,’ ar *an* t-óccl*ac*h. ‘Ní namá,’ ar an **rí**, ‘cuirfead fom aighidh, *acht* cuirfead um bél, & ibhad’ (ag ól trí m-bolgoma de), ‘úair as sacarbaicc leam an t-uiscce i t-téid a imthelgun.’ Rá h-innisiodh sain do **Mhúra**, & ro altaigh búidhe do Dhía ar iris mar sain do bheith ag **Aodh All*ain***, & ro gairmeadh cuicce iar dain **Aodh All*ain*** (& **Aodh �airiodhnach** ainm oile dhó) & as ead ro ráidh **Múra ris**: ‘A mhic ionnmain,’ ar sé, ‘lógh na h-airmiden sin tugais-*s*i don eaglais, geallaim-si dhuit i f-fidhnaisi Dé **ríghe** n-**Eir*eann*** do gab*áil* go gairid, & go m-béra búaidh & cosgar dod naimhdibh, nid b*ér*a bás anab*aid*h, & caithfe Corp an Choimdheadh as mo láimh-si, & guidhf*ead*-sa an Coimdhidh lat, go m-ba críne b*ér*us tú don bhioth.’ Níor búdh cían trá iar dain co ro gaph **Aodh All*áin*** **ríghe** n-**Eir*eann***, & do rad fearanna suthacha do **Mura** **Othna**. Rucc iar*a*mh **Aodh All*ain***, cosgair iomdha do **Laighnibh**, & da naimhdibh ar cheana. Ro bhuí trá ocht mbl*iad*na i **righe** n-**�ireann**, & ra ghaph gallar báis and sin **Aodh All*ain***, & ra chúas úadh ar ceann **Mura**. Tainig **Múra**, & ro ráidh an rí ris, ‘A **chleir*ig*h**,’ ar sé, ‘rar meallais, uair do radsum faill ar ar n-aithirghe, uair do sháoileamar tréad bhreithir-si beith go m-ba crín me im bheathaidh; & andar linn atá bás i f-faccus damh.’ ‘As fír,’ ar an **cleireach**, ‘atá bás i f-fogus dait, & ra {MS page 3} timdhibheadh do shaog*á*l & tuccais feircc an Choimdheadh, & innis ga*ch* ní do righnis in ra chráidis an Coimd*id*h.’ ‘Indisfead,’ ar an **rí**, ‘an ní búdh dóigh leam do c*r*ádh an Coimd*ead*h. Ra fhuabhras,’ ar sé, ‘fir **�ireand** do thinól dochum an t-sléibhe si thair, .i. **Carrláogh**, dá chomarducc*ad*h thúas, & teach dimór do dheanamh ann, & as eadh rob áil, go faicstea tene an tighi sin gach trá*th* nóna i m-**Breathnaibh** & i n-**Airiur Gaoidhiol**, & ra fh*ead*ar roba diomas mór sain.’ ‘Rab olc sin,’ ar an **cleir*ea*ch**, ‘& ni h-eadh sin ro thimdhib*h* do shaoghal.’ --- p.8 ‘Ra fhuaibhrius do*no*,’ ar an **rí**, ‘droichead do dhéanamh i c-**Clúain Iraírd**, & a dhéanamh go miorbalta rium co ro mair*ead* m'ainm-si fair go bráth.’ Ra innis neithi imdha aml*aid*h sin. ‘Ní ní dibh sin,’ ar an **cleir*ea*ch**, ‘timdhibhius do shaoghal.’ ‘Atá do*no* águm ní oile,’ ar an **rí**, ‘.i. an mhisgais fuil agom do **Láighnibh**; uair as *ead*h rob áil damh: a f-fir uile do timargain doc*h*um catha, & a marb*ad* uile ann; a mná & a **moghaidh** do thabhairt fri fhoghnamh do **Uibh Néill**. Sinni tuaisc*eir*t n-**Eir*eann*** do taphart for **Mídhe**, & **fir Midhe** for **Laighnibh**.’ ‘Uch, uch, tra,’ ar an **cleir*eac*h**, ‘as *ead*h sin ro timdhib*h* do shaoghal-sa, úair an cin*ead*h sin as mioscais lat-sa, .i. **Laighin**, ataat naoimh og earn*aig*the léo i f-fiadhnaisi an Choimdh*ead*h, & as moo atá **Brighid**, as trese da n-irn*aig*hthe andás dom irnaighthi-si. Acht cheana as t*r*ócar caonuarrach an Coimdhiu, & déana h-iodhpairt féin do dar cheann na h-ainng*id*heachta sin ro bhaoí id chruíthe do **Laighnibh**, go rabhais a **f-fl*ait**h*ius** as búaine inás an **flaithius** aimsiordha.’ Rá h-ongadh an sain an **rí**, & ro chaith Corp an Choimd*ead*h, & fúair bás fo c*éd*uair, do chuaidh dochum neimhe. Seacht Kl. seachom. Annal FA 10. #### FA 10 612 *K. uii.* Initium r*egni* **Maoilchobha**. Annal FA 11. #### FA 11 612 *K. uii.* **Maol Cobha mc. Aodha mc. Ainmir*eac*h** r*egnauit* tribus annis. Annal FA 12. #### FA 12 614 Stella uisa hora t*er*tia diei. *K. iii.* Annal FA 13. #### FA 13 615 *K. iiii.* Guin **Maoilcobha mc. Aodha** la **Suibhne Meann mc. Fiach*rac*h**. Annal FA 14. #### FA 14 615 *K. iiii.* Quies **Diarmada**, t*er*tii ab*batis* **Cl*uan*a Iraird**. Annal FA 15. #### FA 15 615 *K. iiii.* Initium r*egni* **Suibhne Minn**. Annal FA 16. #### FA 16 615 *K. iiii.* **Suibhne Meann** ro ghaph **ríghe** n-**�ir*eann*** i n-deagh*aid*h **Maoilchobha** .xiii. bl*iadna* go t-torch*air* la **Congal Caech mc. Scanl*ain***. --- p.10 Annal FA 17. #### FA 17 Laa *n-*aen d'**Fiac*r*aich**, d'athair an t-**Suibne** sin, ag dul d'fius a arathair—uair níor bo **ri**-siomh it*ir*—do rad da mheanmain amhail ro ghabh cách a ndeagh*aid*h a chéle **ríghe** na h-**Eir*eann***. Tainicc miadh meanm*an* & indoccb*al*a móra fae, & saint **righe** na h-**Eir*eann*** do gab*ail* do, & tainig reimhe da thaigh, & rá innis da mhnáoi, {MS page 4} & as *ead*h ro ráidh a bhean ris: ‘Uair nach ra fhuabhruis gusandiu sin,’ ar si, ‘ní fhaicim a chuibhdhe re fear th'áosa & do sheantattadh i f-feact sa cosnamh **ríghe**. �air ní [*...*] ’ ‘Bí i tost,’ ar seisiomh; ‘na tairmisg imum, acht tuct*ar* lind & bíadh istigh,’ ar sé, ‘& tinoltar **maithe** immach cuccainn, & tabair a lór dóibh.’ *Agus* gairmidh a mnaoi chuicce and sain, & com*r*aicid fría, & gac imrad*ad*h ra bui reimhe 'na mheanm*ain* ra chuir ra coimp*er*t úadh, & as ac an mnáoi ra bhaoí an t-imradhudh ra bhaoí aici-si*u*m íar sin, & as and sin ra coimpredh an **Suibhne Meand** sa a m-broinn a mhathar. In tan tra ra eirig-simh ó mhnáoi, ad beart an bhean, ‘An dtinolfaidh*ear* cách isteach?’ ar sí. ‘Acc,’ ar **Fiach*ra***; ‘ní dingnim ar f-focuidb*ead*h féin, .i. **righe** feasda do chosnamh.’ Tuigt*ear* as sin iar*a*m conid da aigniudh mor remhtheacht*a*ch na d-tuistighthidh do b*er*ad na clanna aigeanta móra. Lá dno don t-**Suibhne** si 'na gill*a* og 'na thaicch & a bhean, ra raidh ría mhnáoi, ‘As iongn*ad*h liom,’ ar *sé*, ‘a laighead ro ghaph ó **C*e*n*íu*l Eoghain** tigh*ear*nas f*or* chách inossa.’As *ead*h ra ráidh an bhean, tre c*e*n*é*l fochuidb*id*h: ‘Cidh duid-si,’ ar sí, ‘gan crúas do deanamh, & dul rompu do cocc*ad*h f*ria* chách, & cosgar do bhreith go minic.’ ‘As aml*aid*h sin bhias,’ ar eisiomh. Tainig-sim iar sin amach, & sé armtha 'sa maidin arnabharach, & do rala occláoch dhó lu*cht* in *tíri* & eisidhe armtha, & do roine comhrac fris go ro gíall an t-ógl*ac*h do rind gae dhó; & ro ghíall sluagh mór dó aml*aid* sin, & ro gabh **righe** n-**Eir*eann***. Annal FA 18. #### FA 18 628 *K. ui.* Mors **Suibhne Minn**. --- p.12 Aliud fragmentum ex eodem codice extractum per eundem: incipiens ab anno circiter 661 ------------------------------------------------------------------------------------- Annal FA 19. #### FA 19 662 *K. uii.* **Cuimin Foda** quieuit .lxxii. anno aetatis suae. Unde **Colman úa Clúasaigh**, aide **Chuimin**, cecinit: > 1. Marbh friom andeas, marbh antuaidh, > > nibttar ionmuin*i* athshl*uaig*h; > > do foir, a Rí nimhe glais, > > a n-dochairte tatharlais. > 2. Marbhain *in*na bl*iad*na sa— > > ní bo caointe ni occa— > > **Maol Dúin**, **Becc m*a*c F*er*gusa**, > > **Conainn**, **Cuimin*e* Foda**. > 3. Ma ró dligthe fer dar muir > > seisedh i s-sruithe n-**Griogoir**, > > madh a h-**Eirinn** ni baoi ~~ní~~ dó > > inge **Cuimine Fodo**. > 4. Sech ba h-**epscop**-s*o*m, ba **rí**, > > ba mac **tig*ir*n~~a~~** ~~mo~~ **C~~h~~uimin*i***; > > tendál **Eir*enn*** ar shóas; > > ba h-álainn, mar ro choas. > 5. Maith a cheinél, maith a chruth, > > bá lethan a comslonnadh; > > ua **Coirpre** & ua **Cuirc**, > > ba **saoí**, ba h-án, ba h-oirderc. > Annal FA 20. #### FA 20 662 *K. uii.* Cath **Ogamain** du i t-torchair **Conaing mc. Congaile**, & **Ultán mc. Ernine**, **ri** **Ciannachta**. **Blath*mac* mc. Aoda Sláne** uictus est a sociis **Diarmada**. --- p.14 #### FA 21 662 *K. uii.* **Maonach mc. Fingin**, **rí** **Mumhan**, .m. Annal FA 22. #### FA 22 663 *K. i.* **Seigine, .i. mc. .H. Cuind**, **ab** **Beannch*air***, quieuit. Annal FA 23. #### FA 23 663 *K. i.* Mors **Guaire Aidhne**, **rí** **Connacht**. Unde: > 1. **Carn Conaill**: > > mor sluag file 'na comairr; > > bi*d* marb uile ciata-bi, > > dursan do **Guaire Aidhni**. > Annal FA 24. #### FA 24 663 *K. i.* Guin da m*a*c **Domnaill**, .i. **Conall** & **Colga**. Annal FA 25. #### FA 25 663 *K. i.* **Tuathal mc. Morgainn** .m. Annal FA 26. #### FA 26 663 *K. i.* **TuEanoc mc. Fiontain**, **ab** **F*ear*na Moire**, quieuit. Annal FA 27. #### FA 27 664 *K. ii.* **Baodan**, **ab** **Cl*uan*a m. N*ois***. Annal FA 28. #### FA 28 665 *K. iiii.* Mortluidh **mc. Aoda Sl*an*e, .i. Blathmhac** [*gap: extent: space for one word left blank*], .i. i c-**Calat*r*uim**. Ba marbh **Diarmaid** dno isin ionad c*éd*na, & se sinte re crois 'na sheasam ag faigsin sl*uaig*h **Laig*ean*** chuige da marbh*ad*h. Ra chuaidh a a*inim as*. In quibusdam libris inuenitur quod hi duo reges, .i. **Blatmhac** & **Diarmaid**, .xii. annis. In quibusdam autem ...[2](javascript:footNote('G100017/note002.html')) annis, quos nos sequimur. Marbh tra don mortl*uid* sin, .i. don **Bhuidhe Conaill**, na da **rígh** si **Eir*eann***, .i. **Bl*at**h**mac*** & **D*iarmaid***. Annal FA 29. #### FA 29 665 *K. iiii.* **Fechin** **Fobhair**. Annal FA 30. #### FA 30 665 *K. iiii.* **Ailearan an Eagna**. Annal FA 31. #### FA 31 665 *K. iiii.* **Colman Cas** & **Aongus** **Ul*ad*h**. Annal FA 32. #### FA 32 666 *K. u.* Ceithre ab*aid* **Beanncair**, .i. **Bearach**, **Cuimine**, **Coluim**, & **Aodhán**. --- p.16 Annal FA 33. #### FA 33 {MS page 18} 665 *K. iiii.* **Cú-gan-mathair**, **rí** **Mumhan**, & cum ceteris tam pl*ur*imis. Annal FA 34. #### FA 34 666 *K. u.* **Eoch*aid*h Iarlaithe**, **rí** **Dáil Araidhe**, do marbh*ad*h do chomhaltoibh **Maoil Fot*h*arlaigh mc. Ronáin**. **�air ingean d'Eoch*aid*h Iarlaithe** ro bhaoí ag **Ronán**, ag **rí** **Laighean**. �g an ingean, & sean an **Ronan**, go t-tug sí grádh do mc. **Ronáin**, .i. do **Mhaol Foth*artaig***, & go raibh si 'ga ghuidhe go fada, & ní fhuair uaidh a faomhadh, & ór ná fuair, as *ead*h do righne: cumhdach a cinn do mhionugh*ad*h, & a h-aighidh do sgríob*ad*h, & fuilreadh 'ma h-aighidh, & toidheacht d'ionnsoigh*idh* **Ronáin** aml*aid*h sin. ‘Cread sin, a ingean?’ ar **Ronán**. ‘Do mhac súgach-sa,’ ar sí, ‘**Maol Fath*artaig***, dom sharugh*ad*, & mo bhrisiodh dhó, & comhrac f*r*ium.’ Marbt*ar* lá **Ronán** iar sin. Tiaghaid dno comalt*ad*ha **Maoil Foth*artaig*** iar sin gonuig báil i raibhe **Eochuidhe Iarlaithe**, & gairmid léo amach é ó chách, & marbhaid i g-cionta na n-dearna a ingean. Unde **Flaittir** cecinit: > 1. Indíu dellioghair lige > > **Eoch*ai*dh m*a*c Fiach*ac*h Lurgan** > > n-úir **cille Coindeire**; > > ro gabh roithes a ghulban. > 2. Ra gabh **Eoch*aid*h** aoncaimse > > iona linn leaboirthe; > > brónan fil*e* for **Dhún *n�is*** > > ata for **Dhún Sobhairche**. > Annal FA 35. #### FA 35 665 *K. iiii.* Initium regni **Seachnasaigh mc. Blathm*ai*c** .u. annis. Annal FA 36. #### FA 36 666 *K. u.* Mors **Oil*el*la mc. Domhnaill mc. Aodha mc. Ainmhirioch**. Kl. Annal FA 37. #### FA 37 666 *K. u.* **Maol Caich mc. Scandal**, **rí** **Cruithne**, .m. Annal FA 38. #### FA 38 666 *K. u.* **Baoithin**, **ab** **Beannchuir**. Annal FA 39. #### FA 39 669 *K. ii.* **Criotán**, **ab** **Beandchuir**, quieuit. --- p.18 Annal FA 40. #### FA 40 669 *K. ii.* **Cuimin Fionn**, **ab** **Iae**, quieuit. #### FA 41 668 *K. uii.* Iomramh **Columbani** cum reliquis multor*u*m s*an*c*t*or*u*m go h-**Inis Bó Finne**, ubi fundauit ecclesiam. Annal FA 42. #### FA 42 668 *K. uii.* Cath **Feirtsi** *eidir* **Ultuibh** & **Cruithne**, in quo cecidit **Cathusach mc. Luirgne**. Annal FA 43. #### FA 43 669 *K. ii.* Mors **Maoil Fot*h*arlaigh mc. Suibhne**, **rí** **.H. t-Tuirtre**. Annal FA 44. #### FA 44 Cath **Damhdeirg** i t-torch*air* **Díocuill mc. Each*ac*h** & **Congal mc. Lochine**. Annal FA 45. #### FA 45 671 *K. iiii.* Guin **Bhrain Finn mc. Maoilochtraigh**, **rí** na n-**Dési**. Annal FA 46. #### FA 46 670 *K. iii* Mors **Blathm*ai*c mhic Maoilchobha**, **rí** **Ul*ad*h**. Annal FA 47. #### FA 47 670 *K. iii.* Mors **Dunch*ad*a .H. Ronain**. Annal FA 48. #### FA 48 666 *K. u.* **Faolán mc. Col*main***, **rí** **Laighean**, .m. Annal FA 49. #### FA 49 671 *K. iiii.* Guin **Seacnasaigh mc. Blathm*ai*c**. **Dubhduin** do **Chairbribh** ro mharbh i f-fil **Seachnasach**. De quo dicitur: > 1. Ba srianach, ba h-echlasgach, > > an tech i m-biodh **Sechnasach**; > > ba h-iomdha fuidheall for slaitt > > i t-tigh i m-biodh m*a*c **Blathm*ai*c**. > Annal FA 50. #### FA 50 671 *K. iiii.* **Ossu**, **rí** **Sax*an***, .m. Annal FA 51. #### FA 51 *?668* *K. uii.* **Constantinus Aug*ustus*** .m. Annal FA 52. #### FA 52 672 *K. u.* Losgadh **Beannchar** la {MS page 19} **Breathnaibh**. --- p.20 Annal FA 53. #### FA 53 672 *K. u.* Losgadh **Ardmacha**. Annal FA 54. #### FA 54 672 *K. u.* Mors **Cumasgaigh mc. Ronáin**. Annal FA 55. #### FA 55 671 *K. iiii.* Cath **Droma Choepis**. Annal FA 56. #### FA 56 672 *K. u.* Cath **Tolcha Ard**, du i t-torch*air* **Dungaile mc. Maoile Tuile**, **rí** **Boghaine**. **Loingsioch** uictor fuit. Annal FA 57. #### FA 57 673 *K. uii.* **Cormac mc. Maoil Foth*artaig*h** .m. Annal FA 58. #### FA 58 672 *K. u.* Initium regni **Cindfaol*ad* mc. Cruinmhail mhic Blaithm*ai*c**. .iii. an*nis*. Annal FA 59. #### FA 59 673 *K. uii* **Constantinus f*i*l*iu*s Constantini** imper*at*. .xuii. an*nis*. Annal FA 60. #### FA 60 674 *K. i.* Guin **Congaile Ceannfoda mc. Dunch*ad*ha**, **rí** **Ul*ad*h**. **Becc Boirche** rod n-gon. #### FA 61 674 *K. i.* **Doer mc. Maoiltuile**, **rí** **Cianna*cht*a**, do mharbh*ad*h. Annal FA 62. #### FA 62 675 *K. ii.* Cath i n-**Airchealtra**, i t-torch*air* **Ceannfaol*ad*h mc. Cruinmhail**, **rí** **Eir*eann***. **Fionnachta mc. Dunch*ad*ha** uictor fuit. Unde dicitur: > 1. Ra iadhsad um **Fhionnachta** > > fiana iarthar thíre; > > ro maoladh—mór a choire— > > um **Cennfaol*ad*h** a **ríghe**. > Annal FA 63. #### FA 63 676 *K. iii.* **Colman** **Insi Bo Finne** quieuit. Annal FA 64. #### FA 64 675 *K. ii.* Initium r*egni* **Fionnachta mheic Dunch*ad*ha**, .xx. bli*ad*ain. Annal FA 65. #### FA 65 676 *K. iii.* Cosgr*ad*h **Ailigh** la **Fionnachta**. --- p.22 Annal FA 66. #### FA 66 677 *K. u.* Cath eid*ir* **Fionnacta** & **Laign*ib*h** ag **Loch Gabhar** fe ille fe anond, set t*ame*n **Fionn*acht*a** uictor fuit. Annal FA 67. #### FA 67 Ni do sgéluibh **Fionn*acht*a** so síos. *I* An **Fionnacht** sa trá bá daidhbhir dochonaigh é ar tús. Ro bhaoí teach & bean aige: ní raibhe *imorro* do sheilbh aige *acht* áondamh & aonbhó. Feacht *n-*áon do rala **rí** f-**Fear Ros** fo sheachrán & mearugh*ad*h i g-comhfochraibh boithe **Finn*acht*a**. Ní raibhe rempe riamh adhaigh bú measa inás an adhaigh sin do ghaillim & do sneachta & do dorchadadh, & an teach darbo ail don **ri*gh*** dul & da mhnaoi & da mhuinnt*ir*, níor ro cumgattar dola rá méid na doininne & na dorchadaidh, & bá íad a n-iomráite tairisiomh fo bhonaibh na c-crann. Ad chúala im*orro* **Fionn*acht*a** íad forsna h-iomraitibh sin, úair *nirbo chían* o boith-siom ro bhattar an tan sin, & tainic ara c-cionn ar an t-slighidh, & as *ead*h ra raidh ríu: bá córa dhoibh toidheacht da bhoith-siom, cib innis ra bhaoi si, ina imtheacht 'na h-aidhche doirche doininne. As *ead*h adubhairt an **rí** & a mhuinntir: ‘Is fíor, as córa,’ ar síad, ‘& as maith linn ed*ir* a radha rinn.’ Tangattar iar sin da thaigh, & ro bá móo méid an taigh iona a shaidhbhre. Do rad im*orro* **Fionnachta** buille a c-cionn a daimh, & buille oile a g-ceann {MS page 20} na bó. Ro iorlamhaighsit muinnt*ir* an **rí*gh*** féin go tric & go tinneasnach do bhior & do choire, & ro chaithsiod gur bá saithigh. Ra chodlattar go maith iar t-tain go t-tainig an mhaid*en*. Ro ráidh **rí** f-**Fear Ros** rá mhnaoí fén isin maidin, ‘Nach f*etar*, a bhean, gerbo daidhbhir anallana an teach sa, conidh daidhbhre anossa, ar marbhadh a aonbhó & a áondaimh dhuinne?’ ‘As fíor, tra, sin,’ ar an bhean. ‘As *ead*h as cóir anos, a saidhbriug*ad*h úainne. Cibé méid laighead do b*ér*a-sae don fhior, do bher-sa a cutruma da mhnaoí.’ ‘As maith na n-abrae,’ ar an **rí**. Do rad tra an **rí** airge lánmhór bó & muca iomdha & caoir*ig*h cona m-**buachaill*ib*h** d'**Fionnachta**. Do rad dno bean an **rígh** do mhnaoi **Fionn*acht*a** an cutruma c*éd*na. Do radsad do*no* edaighe sain*ea*mhla & eich mhaithe dhóibh & gach ní ranagattar a leas don t-saoghal. *II* Níorbo cían iar t-tain tra go t-tainic **Fionn*acht*a** marcshluag mór do thoigh sheathar dhó, arna chuir*ead*h don t-síair, & friothaigid aice fair. Ag taidheacht doibh na n-imrim, as ann do rala do **Adhamhnan** 'na **sgolaighe** óg beith ag imtheacht na slighead cédna & ballán lán do lomom ara mhuin, & og teicheadh dhó résan marcsluagh don t-slighidh do rala a chos --- p.24 fria cloich, & torch*air* féin & do*no* an ballán go ndearn*ad*h briosgbruar dhe; & gerbo luath dona h-each*aib*h, níorbó neamhluaithe do **Adhamhnán** gona bhallan briste fora mhuin, & sé dubhach dobrónach. O ro condaic **Fionnachta** é, ro maidh a faitbiudh gaire fair, & ro bhaoí 'ga radh re h-**Adhamhnán**, ‘Do géna sin subhach dhiot, uair asum comhraichneach-sa fría gach n-imneadh do cumang. Fogebh-sa, a fhoghlaintidh,’ ar **Fionn*acht*a**, ‘coimhdiodhnadh uaim-si, & ná bí go dubhach.’ As *ead*h ra ráidh **Adhamhnan**: ‘A dheaghdhuine,’ ar sé, ‘atá adhbhar dubh agam, uair tri **meic leighinn** maithe atáid i n-aointigh, & ataim-ne tri giolla aca, & as *ead*h bhíos giolla ar timchioll úainn ag iarr*aid*h beathamhnais don choigior, & dhamh-sa ráinig iarr*aid*h neithe daibh aniu; rá chúaidh dno an t-iordhalta ra baoi agam-sa doibh fo*r* lár, & anni as doilge ann, .i. an ballán iasachta do bhrisiodh, & gan á ic agom.’ ‘Icfad-sa an ballán,’ ar **Fina*cht*a**, ‘& tug-sa lat an cuigear fuil ar do sgáth-sa ano*cht* gan bíadh gonuige an teach da t-tiagaim-ne; & fogebhaid biadh & lionn againne.’ Do righnead aml*aid*h sin; tugsat an ceathrar **cler*ec*h** eile, & ro cóirgheadh an teach leanna, leath an toighe do **chler*cibh*** & an leath aile do laoch*aib*h. **Aite** **Adhamhnáin** ro lion*ad*h é ó rath an Spior*a*d Nóibh, & spirit fhaistine, & as *ead*h ra ráidh: ‘Budh **Aird Rí** **Eir*eann***,’ ar sé, ‘an fear da t-tug*ad*h an fleagh sa; & budh ceand crábh*aid*h & eagna {MS page 21} **Er*eann*** **Adhamhnán**, & b*ud*h e **anmchara** **Fionn*acht*a**, & bíaidh **Finnachta** i feachtnaighe mhóir coro oilbhemnigh do **Adhamhnan**.’ *III* Níorbo cían d'aimsir iar sin co t-tainic **Fionnachta** & **ri** f-**Fear Ros** a chara féin leis d'ionnsaighidh **bhrathar** *a* athar, .i. **Cionnfaoladh**, do iarr*aid*h fearainn fair. Do rad **Ceandfaoladh** ardmoeraigheacht na **Mídhi** uile ó **Shionuinn** go fairge dhó, .i. ar cheithri tuathaibh ficheat. Ro bhaoi **Fina*cht*a** fri ré n-aimsire aml*aid*h sin. Tainic da comairle fria charuid fén, .i. **rí** **F*ear* Ross**, cía do ghéanadh, uair nírbho lór lais mar ro bhoí. Do rad-saidhe dna comhairle c*r*úaidh chródha dhó & as *ead*h ro raidh ris: ‘Nach roinneadd **Slighe Asail** **Midhe** f*or* dhó? Deana-sa an dara leith don **Mhidhe** corop tairisi dutracht*a*ch dhuit, & mar bhús tairisi dhuit an leat*h* sin, deana comdal frisin leath eile, & marbh a n-deaghdhaoíne, a suinn catha-saidhe; & ní namá bías lain**righe** na **Midhe** agat, a*cht* biaidh cidh **ríghe** **Teamhrach** béos madh ail leat.’ Do righne iar*a*mh **Fionnachta** an comhairle sin, & ra fhuagair cath iar sin for **brathair** a athar, .i. fo*r* **Ceandfaol*ad*h**. Ó do cuala bean **Cindfhaol*ad*h** --- p.26 sin, ro bhoí ag béim for a fear 'man maor*aig*heacht do rad d'**Finn*acht*a**. As ann ro chan an bhean: ‘Rá iadhsad,’ ut s*upr*a[3](javascript:footNote('G100017/note003.html')). Do radadh cath go cruaidh cródha eatorra iar sin, .i. eid*ir* **Cionnfaol*ad*h** & **Fionnachta**, i n-**Airchealltra**, & ro marbh*ad*h **Cindfaol*ad*h** ann & soch*aid*he maile fris. Ro gabh **Fionnachta** iar sin righe n-**Eir*eann*** ra fichid bli*ad*hain. *IV* As é an **Fionnachta** sin ro mhaith an m-**Bor*o*ma** do **Moling**, arna tobhach lá ceathracaid **rí*gh*** remhi sin anall, .i. o **Thuathal Teachtmhar** go **Fionnachta**. Tainig iar*a*mh **Moling** o **Laignibh** uile d'iarraidhe maithmhe na **Bor*o*mha** fo*r* **Fionn*acht*a**. Ra iarr tra **Moling** ar **Fina*cht*a** maithimh na **Bor*o*mha** fría lá & aidhche. Ra mhaith iaramh **Fina*cht*a** an **Bor*o*mha** fria lá & aidhche. Rob ionann ag **Moling** sin agas a maithimh tré bhithe: úair ní f-fuil 'san aimsir a*cht* ló & aidhche. Bá dóigh im*orro* la **Fina*cht*a** as aonló & aonaidhche namá. Tainig **Moling** reimhe amach, & as eadh ro ráidh: ‘Tugais cairde impe tré bhithe.’ *Agus* ané ro geall **Moling** neamh d'**Fionnachta**. Ro thuig do*no* **Finn*acht*a** gur mheall **Moling** é, & ad-rub*air*t fria a muinnt*ir*, ‘Eirghidh,’ ar sé, ‘i n-deaghaidh {MS page 22} an duine náoimh do chúaidh úaim, & abr*aid*h ris nach t-tugus-*s*a *acht* cáirde aonlaoi & aonoidhche dhó; úair andar leam ro mheall an duine naomh me, úair ní f-fuil *acht* lá & adhaigh isin m-bioth uile.’ O ro fhidir **Moling** im*orro* go t-tiocf*aid*he 'na dheagh*aid*h, ra rioth go tric tinneasnach go rainig a theach, & ní rugsad idir muintir an **rí*gh*** fair. Ad bearaid aroile go rug **Moling** dúan lais d'**Fionnachta**, .i. Fionnachta for Uibh Neill &c. (Atá sin 'sin **Bor*o*ma** 'sin liobur sa *scriobhtha*.) Ro maitheadh trá an **Bor*o*ma** do **Moling** ó sin go bráth, & ciar ba h-aithreach la **Fionn*acht*a**, níor fhead a tobhach, uair as do chionn nimhe ro maith. Et hoc est uerius. In .xu. anno ab hoc anno ro mhaith **Fionnachta** an **Borumha**. Tainig **Adhamhnán** fo c*éd*óir d'ionnsaigh*id* **Finn*acht*a** tar éis **Moling**, & ro chuir **cler*ea*ch** da muintir ar cionn **Fiona*cht*a** go t-tíosadh da agall*ad*h. As an*n* ro bhoí **Finnacta** ag imirt fithcille. ‘Tair d'agall*ad* **Adhamhnáin**,’ ar an **cler*ea*ch**. ‘Ní rachad go t-tair an cluich*e* si,’ ar **Fionnachta**. --- p.28 #### FA 67 Tainig an **cler*ea*ch** d'ionsoigh*id*h **Adhamhnain**, & ro innis freagra **Fionn*achta*** dhó. ‘Eir*ghidh*-si da ionsoigh*id*h-siomh, & abair ris: gebhat-sa caogad salm an airead sin, & atá salm 'san caogaid sin & guidhfead-sa an Coimdheadh 'sin t-salm sain co nach gebha mac na úa dhuit-si, no fear do comhanma go bráth, **ríghe** n-**Eir*eann***.’ Ra chúaidh dno an **cler*ea*ch**, & ro ráidh re **Fionnachta** sin, & ní tharad **Fiona*cht*a** da fhóoídh, *acht* ro imbir a fhithcill go t-tárnaigh an cluiche. ‘Tair d'agall*ad* **Adhamhnain**, a **Fionn*acht*a**,’ ar an **cler*ea*ch**. ‘Ní ragh,’ ar **Fionn*achta***, ‘go t-tair an cluichi si.’ Ro innis an **cler*ea*ch** sain do **Adhamhnán**. ‘Abair-si fris-siom,’ ar **Adh*a*mnán**, ‘gebhad-sa caogad salm in airead sin, & atá salm 'san chaoigaid sin, & iarrfad-sa isin salm sin & cuingf*ead*-sa ar an c-Coimdh*id*h gairde saoghail do-samh.’ Ra innis an **cler*ea*ch** sin d'**Finn*ach*ta**, & ní tharad **Fionn*achta*** da fhóoidhe, *acht* ra imir a fhithchill go t-tarnaigh an cluiche. ‘Tair d'agalladh **Adh*a*mnáin**,’ ar an cl*e*r*ea*ch. ‘Ní rag,’ ar **Fionn*achta***, ‘go t-tair an cluichi si.’ Tainic an **cler*ea*ch** & ra innis do **Ad*a*mhnán** fregra **Fionn*achta***. ‘Ergh-si da ionnsoig*id*h,’ ar **Ad*a*mhnan**, ‘& abair fris, gebhad-sa an tears caogad, & ata salm san chaogaid sin, & guidhfead-sa an Coimdheadh 'san tsalm sain na fuighi-siomh flaithius nimhe.’ Tainig an **cler*ea*ch** reimhe go **Fionnachta**, & ra innis sin. Mar ro chúala **Finn*acht*a** sain, ro chuir an fhithchill go h-oban úadh, & tainic d'ionnsoigh*id* **Ad*a*mhnain**. ‘Ci*d* dod-tug annosa chugam,’ ar **Ad*a*mnán**, ‘& na t-tangais risna teachtair*eacht*aibh eile?’ ‘As *ead*h fo deara damh,’ ar **Fionn*achta***: ‘an tomhaoidheamh do róinis remhe so orm, .i. gan mac na ua uaim do gabháil uaim, & gan f*ea*r mo chomhanma i **righe** {MS page 23} n-**Eireann**, nó gairde saoghail damh, edrom forom sain. An tan im*orro* ro gheallais-*s*i neamh do ghaid form, as uime tanag go h-obann dot agall*ad*h-si; úair ní f-fuil a fulang-saidhe agam-sa.’ ‘An fíor,’ ar **Adhamhnan**, ‘an **Bor*o*mha** do maitheamh dhuit lá & aidhche do **Moling**?’ ‘As fíor,’ ar **Fionnachta**. ‘Ro meall*ad*h thú,’ ar **Adhamhnan**; ‘as ionann sin & a maitheamh tré bhithe.’ *Agus* as amhlaidh ro bhoí 'ga athchossan, & ro raidh an láoidh: --- p.30 > 1. Aniu ge chenglaid cuacha > > an rí crínlath gan déda, > > an búar do mhaith do **Moling** > > —dethbir don cing—nis féda. > 2. Dam*ad*h misi **Fionnachta**, > > *i*s gom*ad*h mé flaith **Temhra**, > > go bráth nocha ~~a~~ttibherainn; > > ni dingenainn a n-derna. > 3. Gach rí nach maithenn a chíus > > as fada bhíd a sgéla; > > mairg do rad an dáil *do rad*: > > antí as lag as dó as mela. > 4. Do arnachtar do gháosa > > as ar baosa go m-binne; > > Mairg rí*g* ro mhaith a chíusa, > > a Íosa nemhdha nimhe. > 5. Sochla gach nech ó threabhus; > > as mairg lenas do liatha; > > ~~a~~'s fada an dál sa 'ma caite: > > ba faite go m-ba fiacha. > 6. Dámhsa rí-si rúadhus crú, > > ro thairnfin mo bhiodhbhadha; > > ro thoigebhainn mo diongna; > > robsa iomdha mh'iorghala. > 7. Robdís iomdha m'iorgala; > > mo bhriat*h**r*a níbdís guacha; > > robdís fíora mo dhála; > > robdís lána mo thuatha. > 8. Robdís iomfoigsi m'airde; > > mo dhála robdís daingne; > > an dál sa cia m-ba tecmaing > > ní lecfainn re **Laigne**. > 9. Guidhim-sa itge for Dhia > > nachum tair bás nó baoghal; > > gur ro therna aniu **MoLing** > > ni dhech do rinn no d'fháobhar. > > > --- > > p.32 > > 12. Mac **Faillen**, fer dar muir*e*, > > ni claif*id*her dar~~a~~ múra; > > ro fhidir rúna M*ei*c Dé; > > ro fhidir Mac Dé a rúna. > 13. Tri chaogaid salm gach día > > as *ed*h gebhius ar Dhía; > > tri chaoigaid bo*cht*—séol soirthe— > > as *ed*h bíathus gach n-oidhche. > 14. An bile búadha bisigh, > > an fisidh gusna fessaibh, > > long lerda fo fúair fáilte > > tonn **Berbha**, bairce **B*r*easail**. > 15. An lon*g* óir, as an inne, > > an clár óir ósna clannaibh, > > eigne **Dubhghlaisi** duinne, > > fuaim toinne, tonn fria h-alla. > Aniu. > > Ro thairinn tra íar sin **Fionnachta** a cheann a n-u*cht* **Adhamhnain**, & do righne aith*rig*he 'na fhiadhnaisi; & ro logh **Adhamhnan** dó maitheamh na **Bor*o*ma**. Annal FA 68. #### FA 68 678 *K. ui.* Mors **Colgan mc. Failbhe Flainn**, **rí** **Muman**. Annal FA 69. #### FA 69 678 *K. ui.* Cath ed*ir* **.H. Cinnsil*ai*gh** & **Osr*aig*hibh**, in quo **Tuaim Snamha**, .i. **Cicaire**, **rí** **Osr*aig*he**, occisus est. **Faolan Seancustul**, **rí** **.H. c-Cinnsiol*aig***, uictor fuit. Unde: {MS page 24} > 1. An cath > > la **Tuaim Shnamha**, nis eidir, > > diambert—feachtus nad etail— > > **Faolan** cairde ar eigin. > 2. Dó dos rad fo chosmaile; > > ba brath a bronnadh; > > go t-tug gialla **Osraighe** > > o **�tha Buana** go **Cumar**. > --- p.34 Annal FA 70. #### FA 70 678 *K. ui.* Cath **Dhúin Locha**. Annal FA 71. #### FA 71 678 *K. ui.* Cath **Liag Maoláin**. Annal FA 72. #### FA 72 678 *K. ui.* Cath i **Calat*r*os**, in quo uictus *est* **Domhnall Breac**. Annal FA 73. #### FA 73 666 *K. u.* **Faolan (.i. **dalta** Caoimghin) mc. Col*main***, **rí** **Laighean**, .m. Annal FA 74. #### FA 74 679 *K. uii.* Quies **Failbhe**, **ab** **Iae**. Annal FA 75. #### FA 75 679 *K. uii.* Cath et*ir* **Fhionnachta** fria **Becc m-Boirche**. Annal FA 76. #### FA 76 679 *K. uii.* Incipit **Fianamail** regnare for **Laighnibh**. Annal FA 77. #### FA 77 680 Kl. *i.* **Colman**, **ab** **Beannchair**, quieuit. Annal FA 78. #### FA 78 681 *K. iii.* Losgadh na riogh i n-**Dún Ceithirn**, .i. **Dungal mc. Sganail**, **ri** **Cruithne**, & **Ceannfaol*ad*h mc. Suibhne**, **rí** **Ciannachta** **Glinne Gaimhin**; la ***Maol Dúin* *mc.* Maol Fitrigh** ro losgadh. Annal FA 79. #### FA 79 681 *K. iii.* Cath **Maol D*uin* mc. Maoilfit*rig*h**. Annal FA 80. #### FA 80 681 *K. iii.* **Ciar i*ngean* Duibhrea**. #### FA 81 682 *K. iiii.* Guin **Cindfaol*ad* mc. Colgan**, **rí** **Conna*cht***. Annal FA 82. #### FA 82 682 *K. iiii.* Cath **Ratha Moi*r*e Maighe Line** fri **Breathnu**, du i t-tor*c**h**air* **C*a*thusach mc. Maol D*uin***, **ri** **Cruithne**, & **Ultan mc. Diocholla**. Annal FA 83. #### FA 83 682 *K. iiii.* Mors **Suibhne mc. Maelumha**, **principis** **Corc*aig*he**, .i. pontificis **Corcagiensis**. Annal FA 84. #### FA 84 683 *K. u.* **Dúnc*h**a*dh **Muirisge** mc. Maoildhuib** iugulatus *est*. Annal FA 85. #### FA 85 **Adhamhnan** do gab*ail* **abd*ai*n*e*** **Iae**. --- p.36 Annal FA 86. #### FA 86 683 *K. u.* Cat*h* **Corainn**, i t-torc*h**air* **Colga mc. Blathm*aic*** & **F*ear*gas mc. Maol D*úin***, **rí** **C*e*n*éi*l Cairp*r*e**. Annal FA 87. #### FA 87 683 *K. u.* Initium **mort*a*l*it*atis** puerorum in mense Octobri quae fuit tribus annis in **Hib*er*nia**. Annal FA 88. #### FA 88 683 *K. u.* Quies **Airmeadhaigh** na **Craibhe**. Annal FA 89. #### FA 89 684 *K. ui.* **Mortalitas** f*i*l*i*or*u*m in qua o*mn*es prin*ci*pes, & fere o*mn*es nobiles iuuen*u*m Scotorum p*er*ier*un*t. Annal FA 90. #### FA 90 685 *K. i.* **Saxones** **Campum Breagh** deuastant & pl*ur*imas eccl*es*ias. Annal FA 91. #### FA 91 686 *K. ii.* **Domnall Breac mc. Each*a*ch Bhuídh*e*** mortuus est. Annal FA 92. #### FA 92 686 *K. ii.* Quies **Banbain**, sgriba **Cille D*ara***. Annal FA 93. #### FA 93 687 *K. iii.* Quies **Dochuma Chonoc**, **ab** **Glinne da Locha**. Annal FA 94. #### FA 94 687 *K. iii.* Quies **Roisene**, **ab** **Corcaighe**. Annal FA 95. #### FA 95 687 *K. ii.* Isin bl*iadain* si ro fuaslaig **Adhamhnán** an **braid** rugsad **Sax*ain*** a h-**Er*inn***. Annal FA 96. #### FA 96 686 *K. ii.* Cath **Dúin Neachtain** i t-t*orc**h**air* mac **Ossu**. **Bruite mc. Bile** uictor fuit. Annal FA 97. #### FA 97 {MS page 25} S*an*c*t*a **Etheldrida, Christi regina, f*i*l*i*a Annae** regis **Anglor*um***, & primo & alt*er*i uiro p*er*magnifico, & postea **Edelfrido** regi, coniux data est, quae postquam .xii. anno*s* thorum incorrupta s*er*uauit marilitatem post reginam s*u*mpto uelamine sacro uirgo s*an*c*t*imonial*is* efficitur, quae post .xui. *annos* sepulturae cum ueste qua inuoluta est incorrupta rep*er*itur. Annal FA 98. #### FA 98 688 *K. iiii.* Cath **Imbleacha Phích** i t-tor*c**h**air* **Dubh da Inbear**, **rí** **Arda Ciannachta**, & **Uarcraithe .H. Oissin**. Unde **Gabhorceann** cecinit: --- p.38 #### FA 98 > 1. Bronach **Conaill*e*** aníu > > dethbir *dóibh* iar n-**Uarc*r*aidhiu;** > > ní ba eallma bias gen > > i n-**Ard** iar n-**Dubh-da-inbher**. > In hoc bello alienam patiens d*omi*nationem **Ciannachtea** gens priuata est regno. Annal FA 99. #### FA 99 688 *K. iiii.* **Segine** **epscop**, **ab** **Ard M*ac**h**a***. Annal FA 100. #### FA 100 688 *K. iiii.* **Cuthbertus** eps*cop* quieuit. #### FA 101 688 *K. iiii.* **Cana mc. Gartnain** .m. Annal FA 102. #### FA 102 685 *K. i.* **Constantinus** Imp*er*ator .m. Annal FA 103. #### FA 103 689 *K. ui.* Guin **Diarmada **Midhe** mc. Airmeadhoigh Chaoich**, de quo bancháinte i n-**�onach Tailltean** cecinit: > 1. Sia **Diarmaid**—doss f*or* féin— > > fíon gabhla ro lenaidh laoich; > > ba h-edh uball abhla óir, > > rí an mara moir, m*a*c an cháoich. > Annal FA 104. #### FA 104 690 *K. uii.* Quies **Beccain**, **ab** **Cl*uan*a Iraird**. Annal FA 105. #### FA 105 690 *K. uii.* **Gnatnat**, abbatissa **Cille dara**. Annal FA 106. #### FA 106 690 *K. uii.* Guin **Congaile mc. Maoile Dúin mc. Aodha Beannain**, **rí** **Mumhan**. Annal FA 107. #### FA 107 690 *K. uii.* **Iustinianus minor** imp*er*at an*nis* .x. Annal FA 108. #### FA 108 691 *K. i.* **Cronan mc. .H. Cualna**, **ab** **Beannchair**, quieuit. Annal FA 109. #### FA 109 691 *K. i.* **Fithchiollach mc. Flainn**, **rí** **.H. Maine**, .m. --- p.40 Annal FA 110. #### FA 110 690 *K. uii.* **Ail*il*l mc. Dungaile**, **ri** **Cruithne**, .m. Annal FA 111. #### FA 111 692 *K. ii* **Adamnanus**, .xiiii. anno post obitum **Failbhe**, **ab** **Iae**, ad **Hib*er*niam** uenit. Annal FA 112. #### FA 112 692 *K. ii.* **Feargas mc. Aodhain**, **rí** an **Chuigidh**, .m. Annal FA 113. #### FA 113 693 *K. iiii.* Guin **Faolchair**, **rí** **Osr*aig*he**. Annal FA 114. #### FA 114 693 *K. iiii.* Guin **Cinnfaol*ad*h mc. Maol Breasail** la **Laighnibh**. Annal FA 115. #### FA 115 693 *K. iiii* **Bruide mc. Bile**, **rí** **Foirtrean**, .m. Annal FA 116. #### FA 116 693 *K. iiii.* Maithimh na **Bor*o*ma** la **Fionnacht*a*** do **Moling**, arna breith la .xl. **righ**; unde dicitur: > 1. Cethracha rí*g* do rala > > las~~a~~ rug*ad*h an **Boramha**, > > ó aimsir **Thuathail** **Tla*cht*ga** > > go h-aimsir fior **Fion*acht*a**. > Cet*er*a prescripsimus. Annal FA 117. #### FA 117 {MS page 26} 680 *K. i.* Mors **Fianamhla mc. Maoile Tuile**, **rí** **Laighean**. **Foichseachan** da mhuint*ir* fén rod marbh. Unde **Moling**: > 1. An tan con-gair **Fianamhail**, > > ‘Chughta, a chaomha uile!’ > > afomenad **Foichsechan** > > bad beó m*a*c **Maoil*e*-tuile**. > Annal FA 118. #### FA 118 680 *K. i.* **Bran mc. Conaill** incipit regnare for **Laighnibh**. Annal FA 119. #### FA 119 694 *K. u.* **Cronán abhacc**, **ab** **Cl*uan*a m. N*ois***. Annal FA 120. #### FA 120 694 *K. u.* **Cronán** **Ballna** quieuit. --- p.42 #### FA 121 694 *K. u.* **Huidrine** **Maighe Bile** quieuit. Annal FA 122. #### FA 122 694 *K. u.* Guin **Cearbhaill mc. Maoile Odhra**, **ri** **.H. Neill**. Annal FA 123. #### FA 123 693 *K. iiii.* Cath ed*ir* **Osr*aig*he** & **Laign*iu*** in quo cecidit **Faolchair .H. Maoile Odhra**. Annal FA 124. #### FA 124 695 *K. ui.* Marbh*ad*h **Fionnachta mc. Dúnch*ad*ha**, **rígh** **Er*eann***, da **b*r*aithribh** fén, & **Breasal** a mhac maille fris. As amhl*aid*h so ro marbh*ad*h: .i. an tan *ro* fháoidh **Fionn*acht*a** *&* a m*a*c **Breasal** isin phuball i n-**Greallaigh Dollaidh**, tangattar na **bráithre** robttar adbartnaightheacha do, .i. **Aodh mc. Dluthaigh** & **Congalach m. Conaing**, gan airrig*ad*h doibh isin phuball, & ra marbhsat **Fionnachta** & a mhac, & ra beansad a c-cionna dhiobh. Unde dicitur: > 1. Ba dursan d-**Fionnachta** > > aniu laighe ~~i~~ c-croilighe; > > ron bé lá fearaibh nimhe > > diolghadh ionna **Bóraimhe**. > Annal FA 125. #### FA 125 695 *K. ui.* Orgain **Taidhg mc. Failbhe** i n-**Glionn Gaimhin**. Annal FA 126. #### FA 126 695 *K. ui.* Quies **Mindbairean**, **ab** **Achaidh Bó**. Annal FA 127. #### FA 127 695 *K. ui.* **Gaimid** **Lúghmaigh** .m. Annal FA 128. #### FA 128 695 *K. ui.* Mors **Brain mc. Conaill Big**. Annal FA 129. #### FA 129 696 *K. ui.* **Loingsioch mc. Aongasa** ro gabh **ríghe** n-**Er*eann*** i n-deaghaidh **Finn*acht*a**, re h-ocht mbl*iadh*anaibh. Annal FA 130. #### FA 130 696 *K. uii.* **Fionguine mc. Con-gan-mhathair** .m. Annal FA 131. #### FA 131 696 *K. uii.* **Feargal** **Aidhne** & **Fianamhail mc. Maonaigh** .m. --- p.44 Annal FA 132. #### FA 132 696 *K. uii.* **Congalach mc. Conaing *mc.* *Congaile* mc. Aodha** .m. Annal FA 133. #### FA 133 696 *K. uii.* **Loichine Meand sapiens**, **ab** **Cille D*ara***, iug*u*l*a*tus est. Annal FA 134. #### FA 134 696 *K. uii.* **Dochuma** **Mughdorna** quieuit. Annal FA 135. #### FA 135 697 *K. ii.* **Adomnanus** uenit in **Hib*er*niam**, & indicit legem innocentium **p*opu*lis Hib*er*niae**, .i. gan maca gan mna do mharbhadh. Annal FA 136. #### FA 136 697 *K. ii.* **Casan**, scriba o **Lusca**, quieuit. Annal FA 137. #### FA 137 697 *K. ii.* **Moling Luachra** plenus dierum quieuit. Annal FA 138. #### FA 138 {MS page 27} 697 *K. ii.* **Maol Fat*h*arl*aig*h**, **rí** na n-**Airghiall**, .m. Annal FA 139. #### FA 139 697 *K. ii.* Iomaireag **Crandcha** i t-tor*c**h**air* ***Fearadhach mac Maoile Doith***. Annal FA 140. #### FA 140 697 *K. ii.* **Breatnai** & **Ulaidh** do fhásucc*ad*h **Maighe Muirthemhne**. #### FA 141 698 *K. iii.* Mors **Forandáin**, **ab** **Cille D*ara***. Annal FA 142. #### FA 142 698 *K. u.* Cath **Fearnm*aig*he** i t-tor*c**h**air* ***Aodh Airead**, rí **Dáil Araidhe**, & **Conchobhar Machae mac Maol Dúin***, qui cecinit: > 1. As me **Concup*ar*** creachach > > f*or* **Loch Eachach** iomadhb*al*; > > mercle ria gail imrethiur, > > is f*or* techiut donadbut. > --- p.46 Annal FA 143. #### FA 143 700 *K. u.* Tres parmae in coelo quasi bellantes uisacorr sice sunt ab oriente in occidentem in modo undarum fluctuantes in tranquilissima nocte Ascentionis D*omi*ni. Primi niuea, *secunda* ignea, t*er*tia sanguinea, quae ut arbitratur tria mala sequentia praefigurabant: nam in eodem anno armenta bouilia in tota **Hibernia** fere deleta sunt, non solum in **Hibernia**, sed etiam per totam **Europam**. In altero anno **pestilentia** humana tribus continuis annis. Postea maxima fames, in qua homines ad infames escas redacti sunt. Annal FA 144. #### FA 144 699 *K. iiii.* Cath **Fiannamhla mc. Osene**. Annal FA 145. #### FA 145 698 *K. iii.* Mors **Muirghiusa mc. Maoildúin**, **ri** **C*e*n*ei*l Cairp*ri***. Annal FA 146. #### FA 146 *?695* *K. ui.* **Iustinianus Aug*ustus*** pellitur. Annal FA 147. #### FA 147 698 *K. iii.* **Leo** imp*er*at an*nis* .iii. Annal FA 148. #### FA 148 700 *K. u.* Quies **Aodha**, **eps*cop*** **Slebhte**. Annal FA 149. #### FA 149 700 *K. u.* **Fiannamail .H. Dunch*ad*ha**, **rí** **Dail Ríada**, .m. Annal FA 150. #### FA 150 700 *K. u.* Isin bl*iadain* si do rala eidir **Iorghalach mc. Conaing** & **Adhamhnan**, ar sárug*ad*h **Ad*a*mhnáin** do **Iorgal*ac*h** im marb*ad*h **Neill** a **bhrathar** dhó ar comairge **Ad*a*mhnáin**. As *ead*h do ghníodh **Ad*a*mhnán**: trosgadh gac*h* n-oidhche & gan codladh, & bheith i n-uisgibh uair*i*bh, do thimdhibhe saoghail **Iorgal*aig*h**. As *eadh* im*orro* do gniodh an chóraid sain, .i. **Iorgalach**: a fhiarfaigh*id* do **Ad*a*m~~a~~nán**, ‘Créd do géna-sa ano*cht*, a **chleirigh**?’ Ní ba h-áil do **Ad*a*m~~a~~nán** brég do radha fris. Ro innis*ead*h dhó go m-bíadh a t-trosgadh gan chodl*ad*h i n-uisge úar go maidin. Do gniodh an t-**Iorgalach** an c*éd*na, .i. da sháor*ad*h ar easguine **Ad*a*mhnáin**. Acht cheana, ra mheall **Ad*a*mnán** esiomh: .i. rá bhoí **Ad*a*mnán** 'gá rádh ra **cler*ea*ch** dá mhuintir, ‘Bí-si sunna ano*cht* um rio*cht*-sa & mh'édachsa iomad, & da t-tí **Iorgal*ac*h** da iarfaigh*id* dhiot créd ra ghéna ano*cht*, abair-si budh fleadhug*ad*h & codl*ad*h do ghéana, ar dháigh go n-d*ear*na-s*o*mh na c*éd*na.’ Uair assu ra **Ad*a*mnán** bréag da fhior muint*ir*e qu*a*m do fén. Tainig iar*a*mh **Iorgalach** {MS page 28} d'ionsoig*id*h an **cler*ig*h** sin, & andar leis ba é **Adamhnan** baoi ann. Ro iarf*aig*h **Iorgalach** dhe, ‘Créd do geana-sa ano*cht*, a **cleir*ig*h**?’ ‘Fleadhugh*ad*h & codl*ad*,’ ar an **cler*ea*ch**. Do roine dno **Iorgal*ac*h** fleadhugh*ad*h & codl*ad* an aidhchi sin. Do rigne im*orro* **Ad*a*mhnán** áoine & friothaire & bheith 'san **Bhóinn** go maidin. An tan dno ro bhaoi **Iorgalach** na chodladh, aseadh ad-connairc, --- p.48 **Ad*a*mnán** do bheith gonuige a bhraghaid isin uisge, & ro bidhg go mór trid sin asa chodl*ad*h, & ra innis da mhnaoí. An bhean im*orro* ba h-umhal inísil í don Choimdheadh & do **Ad*a*mhnán**, úair bá torrach í, & bá b-eagail lé a clann do lot tré easguine **Ad*a*mhnáin**. Agas ra ghuidh*ead*h go meinic **Ad*a*mnán** gan a clann do lot no d'esg*ain*e. Rá érigh iar*a*mh **Iorgalach** mochtrát*h* arnabhárach, & do rala **Ad*a*mnán** 'na aighidh. As *ead*h ra raidh **Ad*a*mnán** ris: ‘A m*i*c mhall*aight*h*e*,’ ar se, ‘& a dhuine as cródha & as meassa do righne Día, bíoth a fhioss agat gurob gairid gur rod sgerthar rit **flaithius**, & ragha dochum n-ifrinn.’ � do chúala bean **Iorgal*aig*h** sin, tainig ar amus **Ad*a*mnáin**, & ro luigh fo chossaibh **Ad*a*mnáin**; ra attaigh Día riss gan a clann d'easguine, & gan an ghein ro bhaoí 'na broinn *do lot*. As *ead*h ro ráidh **Ad*a*mnán**: ‘Búdh **rí** go demhin,’ ar sé, ‘an ghen fail id bhroinn, & as briste a lea*th*shuil anossa tré easguine a athar.’ Agas as amhl*aid* sin do rala. Rugadh fo c*éd*óir iar sain an mac, & as amhluidh ro bhaoí & sé leathcháoch. Annal FA 151. #### FA 151 701 *K. uii.* **Feidhlim*id* mc. Maoile Cathaigh**. Annal FA 152. #### FA 152 701 *K. uii.* **Ail*il*l mc. Con-gan-m*át**h**ai*r**, **ri** **Mum*an***. Annal FA 153. #### FA 153 701 *K. uii.* Orgain **Ne*i*ll mc. Cearnaigh** ut **Adamnanus** prophetauit. > 1. Orgain, omand dreises f*r*aigh, > > dia lass daigh do mull*a*ch ri*gh*, > > dia ffesair go forbar cua*i*n > > dia luain i n-**Imlioch Fích**. > **Irgal*a*ch mc. Conaing** *occidit illum*. Annal FA 154. #### FA 154 702 *K. i.* ***Faoldobhar*** **Chlochair** obiit. Annal FA 155. #### FA 155 702 *K. i.* **Tiberius** imperat an*nis* .uii. Annal FA 156. #### FA 156 702 *K. i.* Isin bl*iadain* si ro marb*ad*h **Iorgalach mc. Conaing**, .i. i seachtmadh bl*iadain* flatha **Loingsigh**, tre easguine **Adhamhnáin**, & ro connairc fén i n-aislinge an adhoigh réna mharbh*ad*h amhail ro marbadh. Tainig iar*a*mh **Iorgalach** an lá iar f-faigsin a aislinge ar carraig amach, & ad-chuala an guth árd, .i. ‘Fana fearannaibh comhfhoigsi duibh,’ ar sé, ‘& doóidh & loisgidh & airgidh íad.’ *Agus* ra chonnaic asa h-aithle sin na --- p.50 sluaigh & na sochuidhe {MS page 29} og innreadh an fhearainn; & tainig-siom remhe go h-aird ra **Inis m*a*c Neasáin**. *Agus* isin uair sin do rala cobhlach Breathnach do chor i port ann, & **anfudh** lánmhór dóibh. Ro chonnaic milidh dibh-sidhe aislinge an *a*dhaigh reimhe, .i. tréd do thorcuibh do c*r*iothughudh uime, & an torc bá móo ann do marbhadh dhó d'aonbhuille saighde; agas as *ead*h ón ra fíoradh, uair bá h-é **Iorgalach** an torc mór sain, & bá h-é a slúagh peacach malla*cht*nach-s*o*m an tréd úd. �n milidh sin tra ad-connairc an aislinge ro marb*ad*h **Iorgalach**. Annal FA 157. #### FA 157 703*K. ii.* **Colman mc. Fionnbhairr**, **ab** **Lis Mór**, .m. Annal FA 158. #### FA 158 703 *K. ii.* Mórshluagh la **Loingsioch mc. Aongusa** i g-**Connacht*aib*h** d'argain agas d'innreadh **Connacht**. Ro bhattar filidh **Loingsigh** ag aoradh **rí*gh*** **Connacht**, .i. **Ceall*ac*h mc. Raghall*aig*h**, & do bhidís 'ga rádha nárbo cubhuidh do sheanrigh c*r*iothanach mar **Ceall*ac*h** comhthogbhail nó combuartus re **righ** n-**Eir*eann***, & ge do neath, roba fair búdh maidhm. *Acht* cheana ní h-amhlaidh sin do rala, *acht* a chodarsna. Uair o do connairc an **Ceallach**, **rí** **Conna*cht***, a thír & a thalamh 'ga lott & da h-innreadh, ro ghairm chuige na dá **Dúnchadh**, .i. **Dúnchadh** **Muirisge** & an **Dunchadh** eile, & ra cind aige reimhe go madh iad ra gebhadh **righe** **Conna*cht*** 'na dheaghaidh féin. Ro bhaoí fén im*orro* ar na fothrucc*ad*h, & ar c-cur ola & luibhe iomdha ríogh*d*a faoí. Do rad fear don dís reamhraite (.i. dona dá **Dhunchadh**) da leith deis, & fear da leith clí, & ra choraigh **Conna*cht*a** uime doc*h*um an chatha. Ra ling fén, .i. **Ceallach**, asa charbad amach go tric & go fada ón charpad, & ad-cúaladh brisgleach chnámha an t-seanorach og léim as an charbad. *Agus* ro ráidh íar sin o ghuth mór, og leim doc*h*um an chatha comhaithigh: ‘A **Chonnachta**’, ar se,‘ didnidh & coimhedoigh fein bur sáoire, úair ní *sáire* & ní beodha an cin*ead*h fail in bur n-aigh*id*h iondáthísi, & ni mó do rónsad do mhaith gusaniu’. *Agus* amlaidh ra bhaoí 'ga rádh sin, & a ghuth fo*r* c*r*ioth & a shuile for lasadh. Do rad~~h~~sad iar*a*m **Conna*cht*a** da n-uidh s*in*; & ra ghabh an rí criothanach sin reampa a g-ceann chatha **rí*gh*** **Eir*eann***, & ra mhaidh reimhe for **rí*gh*** **Eir*eann***, & ro marbhadh **Loingsioch**, **rí** **Er*eann***, ann, & deargár a mhuinntire, & a thri mac, & da mc. **Colgan**, & **Dubdibhearg mc. Dungaile**, {MS page 30} *&* **Eoch*u* Leamhna**, & **F*ear*gus Forcraidh**, & **Conall Ghabhra**. I quart *Id.* Iuil ro cuir*ead* an cath sa, .i. Cath **Corainn**. As triasna rannaibh si im*orro* ra cuir*ead* an cath. **Conall Mend** cecinit: --- p.52 #### FA 158 > 1. Bá-sa adhaigh i c-**Corann**, > > bá-sa uacht, bá-sa omhunn, > > man~~a~~ba dagocu lasmba > > i **Corann** m*a*c n-**Dunch*ad*ha**. > 2. Da t-ti **Loingsioch** do **Bannai** > > cona tri c*éd*uibh céd ime, > > giallfaidh, cidh leabhor a liach, > > **Ceallach** liath **Locha Cime**. > 3. Teacsaigh **Ceall*ac*h** ceirtli chruinn*e*; > > cro trí rinne; > > **Bodb** mosling*e*; > > la righ laimdhercc **Locha Cime**. > 4. Ba h-uilg thuilg > > maiden ra baoi ag **Glaiss Chuilg**; > > beo-sa **Loingsioch** an*n* do chailg, > > airdrigh **Eir*enn*** ime c*h*uird. > Ra chuaidh iar t-tain **Ceall*ac**h* mc. Ragall*aig*h** d'eacclais, & ro fagaibh an da **Dunchadh** 'na **righe**. *Agus* ba marbh an **Ceallach** i g-cionn dá blia*dain* iar t-tain. Annal FA 159. #### FA 159 703 *K. ii.* Cath **Maighe Cuilinn** eidir **Ultuibh** & **Breathnuibh** i n-**Ard .H. n-Eachdhach**, i t-tor*c**h**air* mac **Radgund** aduersarius Ecclesiarum Dei. **Ulaidh** uictores erant. Annal FA 160. #### FA 160 695 *K. ui.* **Bran mc. Conaill**, **rí** **Laigean**, .m. #### FA 161 Initium regni **Fogartaigh**. Annal FA 162. #### FA 162 Kl. **Ceallach mc. Geirthide** i **righe** **Laigean**. Annal FA 163. #### FA 163 724 *K. uii.* **Fogartach** arís do gab*ail* **righe** aoinbl*iadna*, go t-tor*c**h**air* i c-Cath **Cinndelgtin** la **Cinaoth mc. Iorgalaig**. Annal FA 164. #### FA 164 {MS page 54} 704 *K. iii.* Sluag la **Fogartach** i **Laignibh**, go t-tugsad **Laig*in*** cath dhó, .i. Cath **Claonta**, & ro mhaidh re **Laignibh** an cath, & ro marbh*ad*h deargár muint*ir*e **Fogartaigh** im **Bodbcar mc. Diarmada Ruanaid**. Unde **Orthanach**: > 1. Uinc~~h~~e **Claonta**, cosgar cruaidh, > > fáon foclaontais catha gráin, > > co t-tor*c**h**air* lasan sluagh > > **Bodbchar** bile buidhen báin. > Annal FA 165. #### FA 165 704 *K. iii.* Mors **Flainn Fiona mc. Ossa**, **rí** **Saxan**, an t-**eagnaid** amhra, **dalta** **Ad*a*mnáin**, de quo **Riaguil** **Beanncuir** cecinit: > 1. Iniu feras **Bruide** cath > > im forba a senathar, > > manad algas lá m*a*c Dé > > conid é ad genathar. > 2. Iniu ro bíth mac **Ossa** > > a c-cath fria claidhmhe glasa; > > cia do rada ait*h*irge, > > is h-í i nd-h-**Í** iar n-assa. > 3. Iniu ro bíth mac **Osa**, > > Ias~~a~~ m-bidis dubha deoga; > > ro cúala Cr*íst* ar n-guidhe > > roisaorbut **Bruide** bregha. > Annal FA 166. #### FA 166 {MS page 31} 703 *K. ii.* Celeabhr*ad*h na Casg so. Isin bliadhain si ro fhaomhsad **fir Eir*eann*** aonsmacht & aoinriagail do gabhail ó **Adhamhnan** um celeabhr*ad* na Casg ar Dhomhnach, an ceathramh*ad*h dec esga April, & im coronugh*adh* **Peadair** do bheith for cleirchibh **Eireann** uile. Uair bá mór an buaidhreadh ra bhaoí i n-**Eir*inn*** gonige sin, .i. buidhean do chleircibh **Eir*eann*** ag celeabr*ad*h na Cascc ar --- p.56 Dhomhnach an ceathramh*ad*h deag esga April, & coronughadh **Peadair** Apstoil ar slio*cht* **Phatricc**. Buidhean eile dno ag secheamh **Colom Cille**, .i. Caiscc do celeabhr*ad* ar ceathram*ad* déc esga April gibe laithe sea*cht*muine ar a m-beit*h* an ceat*h*ramhadh décc, & coronughudh **Simoin Druadh** forra. An treas buidhean niorb ionann uile iad re seichthidibh **Patraicc**, nó re seichthidibh **Col*uim* Cille**. Go m-bidís **seanadha** iomdha og cleirchibh **Eir*eann***. *Agus* as aml*aid*h tigdis na cleirigh sin sinna **seanadhaibh**, & a t-tuatha leo, go m-bídís comhraicthe catha & marbhtha iomdha eattorra; go t-tangattar uilc iomdha i n-**Eir*inn*** tríd sin, .i. an **bóár** mór, & an **gorta** romhór, & teadhmanna iomdha, & eachturchineadhoigh do lot na h-**Eireann**. Battur amhl*aid* sin go fada, .i. go h-aimsir **Adhamhnain**. Eisidhe an nomadh **abb** ro ghabh **Ia** tar éis **Coluim Cille**. Brad mór do breith do **Sax*an*aibh** a h-**Eirinn**. **Adhamhnan** do dhul do h-athchuingidh na **braide**. *Agus* amhail innisis **Béid** 'san Stair Bhéid, ra tionoilsit earmor **eps*cop*** **Eorpa** uile do dhamnadh **Adhamhnain** ar an Caisg do cheleabr*ad*h ar slio*cht* **Coluim Cille**, & ar choronughudh **Simóin Druadh** do beith fair, .i. ab aure ad aurem. Ad-beir **Béid** gér ba h-iomdha **eagnaidhe** 'san t-**seanadh** sain, *&* ro fhoruaisligh **Adamnán** íad uile a h-eagna & a h-earlabhra. *Agus* as *ead*h ro ráidh **Ad*a*mnán**, ni*a*r aithiris ***Simoin Druadh*** ro bhaoí an coronughudh úd fair, *acht* ar aithiris **Iohannis Bruinne**, **dalta** an t-Slainiciodha, & as e súd coronughudh ro baoí fair-sidhe; & cíar bo annsa re **Peadar** a Slainicidh, rob annsa risin Slainicidh **Iohan**; & dno as ar ceathramadh décc esga April, gibe lá seachtm*ain*e ara m-beith, ro celeabrattur na h-abstail an Chaisg. As ann sin ra eir*ig*h **seanoir** ann, & ro ráidh: ‘Cia é **Colom Cille** féin ro beith ar aird sunna, ní gebmaois-ne uadh go m-beith fó aoinriaghuil rinne. Sibh-si *imorro* ní gebhtar uaibh go m-beithi fo aoinriaghail frinn.’ Tug **Adamhnán** freagra fair, & as *ead*h ra ráidh; ‘Bíad-sa,’ ar sé, ‘fo aoinriaghuil fribh.’ ‘Coirníghthear thú desidhe,’ ar na {MS page 32} h-**eps*coip***. ‘As lór,’ ar **Adhamnán**, ‘acom **mainistir** fén.’ ‘Acc,’ ar iad-somh, ‘*acht* a c*éd*óir.’ Do nithear trá coirniugh*ad*h **Ad*a*mnáin** ann sin, & ni tug*a*dh do dhuine onóir as moo ina a ~~n~~t-tugadh do **Ad*a*mnán** ann sin, agus adnagur an bhrad mór sain dhó, & tig reimhe gonuige a **mhainistir** fén, go h-**Ia**. Ro bá machtnughadh mór ra coimthionól a fhaigsin fón coronughadh sain. Ra baoi-siomh 'ga ioráil ar an coimthionól an coronugh*ad*h do ghabhail, & níor fhéd uatha. Sed D*eu*s permisit conuentui peccare, .i. ipsum **Adamnanum** expellere qui misertus est **Hiberniae**. Sic **Beda** dixit. (�air ra bhoi **Beid** maille re h-**Adhamhnán** cein ro boí i s-**Saxain**. Tainig tra --- p.58 **Ad*a*mnan** i n-**Eirinn** iar t-tain, & ro iordharcaigh sain for **Eirinn**, & ní ro gabhadh uadh an t-aonsmacht sain na Cascc & an coronaighthe gonuige an m-bl*iad*a*i*n si. Annal FA 167. #### FA 167 704 *K. iii.* Ba marbh dno **Adhamhnan** 'sin bliaghain si, .lxxxiii[ordm ]. *anno* aetatis suae. Annal FA 168. #### FA 168 716 *K. iiii.* **Fogartach .H. Cearnaigh** doridhisi 'na **righe**; unde dicitur: > 1. Sessa*id* **Fogart~~h~~ach** an flaith > > aní esda, os bith bís; > > an tan as m-b*eir* ní bí ní, > > iar sin as rí ria cinn mís. > Annal FA 169. #### FA 169 717 *K. ui.* Cumuscc Aonaigh Taillt*ean* lá **Fogartach** i tor*c**h**air* m*a*c **Maoilrubha** & m*a*c **Duindsleibe**. Annal FA 170. #### FA 170 *?715* Kl. **Anastasius Aug*ustus*** pellitur. Annal FA 171. #### FA 171 718 *K. uii.* Fros meala pluit s*upe*r fossam **Laginor*u*m**. Pluit eti*a*m fros c*r*aithneachta i n-**Othain m-Bicc**. T*un*c n*a*tus est **Niall Condail mc. Feargail**; unde **Niall Frosach** uocatus est. Annal FA 172. #### FA 172 718 *K. uii.* Coronucch*adh* **Peadair** Apstol do gabhail do **mhuinntir** **Íae** f*or*ro; úair coronucch*adh* **Simóin D*r*uadh** ro bhaoí f*or*ro connicce sin, am*ail* as *ead*h ro bhaoi f*or* **Cholom C*ille*** fein. Annal FA 173. #### FA 173 *?716* 720*K. ii.* Kl. **Teodosius** imp*er*at an*no* uno. Annal FA 174. #### FA 174 721 *K. iiii.* **Leo** imp*er*at an*nis* .ix. Annal FA 175. #### FA 175 721 *K. iiii.* Indreadh **Maighe Breagh** la **Cathal mc. Fionnghuine**, **ri** **Mumh*an***, & **Murch*ad*h mc. m-Brain**, **rí** **Laig*ean***. --- p.60 Annal FA 176. #### FA 176 721 *K. iiii.* Inreadh **Laighean** la **Feargal mc. Maoildúin**. I n-arailibh leaphraibh airisean foghabham com*a*dh isin treas bl*iad*h*ain* reamhaind, .i. an deachmh*ad*h bl*iadain* **fl*ait**h*iusa** **Fear*gail***, do gnithea an t-innradh sa **Laigean**, & gomm*ad*h 'na dhigail do b*er*ad **Murch*ad*h m*a*c Fin*guine*** go **fearaibh M*u*man** d'indr*ad*h **M*aig*he Breagh**. Gibe bl*iadain* dibh sin trá, do rigne **Feargal** indrada móra i **Laig*nib***, .i. a losg*ad*h & a n-dódh & a marb*ad*h, & ra gheall nach anfadh de sin no go t-tugtha dhó an **Bor*o*mha** ro mhaith **Finnachda** do **Moling**, & go d-tugtha **braighde** dhó re tigh*ear*nas, & résin chius. Do radsat **Laig*in*** **braighde** dhó, & ra gealls*a*t an cís. Annal FA 177. #### FA 177 721 *K. iiii.* Isind aimsir sin do rigne **Feargal** faistini dá m*a*caib, .i. d'**�odh All*ain*** & do **Niall Cundail**, & as as so ro ás do-somh on, .i. lá tancuttar chuicce co h-**Aileach Frigreann**; .i. **�odh**, an mac ba móo, c*éd*oclach glic amhnus béodha adacomnaic-sidhe, as aml*aid*h táinig, go m-buidhnibh móra dagarmtha ime doc*h*um **Aligh**. As aml*aid*h im*orro* tainig an m*a*c bá sóo, go ciúin & go measardha, go sídamhail, & co n-uaitibh, & ass *ead*h ro ráidh ar a nar*ig*he féin & ar onóir da athair: ‘As córa dhamh-sa,’ ar sé, ‘dol ar aoidheacht amach iná airisimh da aigidh agad-sa anocht.’ ‘Cid dia t-tá dhuid-si, a mic,’ ar an t-at*h*air, ‘sin do rádh? & an m*a*c as siniu taoi, agas ata-saidhe tri coimhlíon frit-sa, gan dan*acht* ag*a*d im thairisim i n-**Aileach** inocht amh*ail* ata-s*o*m ag tarisim cona muinnt*ir*?’ ‘Rapadh maith leam-sa,’ ar **Níall**, ‘co n-dearn*ad*h-som inaile chedna frit-sa.’ ‘Ni ragha idir ano*cht*, a m*i*c,’ ar **F*ear*gal**, ‘& biadh i f-farradh t'athar & do m*át**h**a*r.’ Rucc*ad*h iar sin an mac budh sine, .i. **Aodh**, 'sin rigtheach mor cona muinntir. Rucc*ad*h dno an mac og, .i. ***Niall***, i t-teach n-aoibhinn n-derrid. Rá frithaighid iad iar t-tain; & rab áil don athair a n-dearb*ad*h *maill*e**, & tainicc a n-deir*ead*h oidhche doc*h*um an taighe i raibhe an mac bá sine, & ra bhaoí acc cloisteacht frisin teach sin: as dígáir tra salach ra bhás 'san taigh sin. Rá bhattur **fuirseoiri** & **caint*ea*dha** & eachl*ac*ha & oblóiri & **bachlaigh** ag beceadhoig & acc buir*ead*haigh ann. Dream ag ól, & dream 'na c-codl*ad*h, & dream og sgeathraigh, dream occ cusleannaigh, dream oc featcuisigh. Timpan*aig*h & cruithiri og seanmaimh; dream og imarbhagh*ad*h & oc reasbagaibh. Ad-chuala **Feargal** aml*aid*h sin íad. Agas tainig iar sin d'innsoicc*id*h an taighe dherrid i rabha an m*a*c as sóo, & rá bhaoi ag cloisteacht risan teach sin, & ní chuala nach ní ann {MS page 6} acht atlucc*ad*h buidhe do Dhia gach ní fuarattar, & cruit*ireacht* ciúin bínd, & duana molta an Coimdh*ead*h 'ga n-gab*ail*. *Agus* ra airigh an rí co mór --- p.62 úamhon & grádh an Coimdh*ead*h isin taigh sin. Tainig an rí asa h-aithle sin dá leab*aid*h féin, & tucc go mór dá úidh suidhiucc*ad*h an dá theach sin. Táinic mad*ain* mocht*r*ath 'san teach mór i rabha an m*a*c bá sine & as inbeachtain ra fhéd tadhall an taighe ra imad sgeathraighe & salchair, & breantatadh, & im*a*d con oc ithe sgeathraigh. Cách im*orro* uile 'na sreandfadhoigh istaigh amhail bheittis mairbh, genmotha mac an **rí*gh*** féin; as aml*aid*h *imorro* ro baoi-sidhe ina chodl*ad*h: am*ail* ra beith ag irn*aid*he catha, & sé 'na ríghleab*aid*h, & sgiath mhór dha leith clí, & da leathgha lánmhóra dha leith dhes, claidheabh mo*r* intlaisi órdhuirn fora shlíasaid, analfad*a*ch mór imach & isteach da chur dhó amh*ail* nach ada duini da chur ar threisi & ar t*r*icce. Níor fhéd dno fuir*eac*h fair istaigh rá méd rob elneighthe an t-áer istigh sin, & tainig isteach i r*aib*he an mac ba sóo, & gidh foill tainicc, ra airigh an m*a*c óg e, uair nírbho codl*ad*h dhó, *acht* acc guidhe an Coimdh*ead*h ra bhaoí. Ra eirigh fo *chéd*óir i n-aighidh a athar don dérgudh rioghdha i r*aib*he, uair as amhl*aid*h ra bhaoí, & inar sróill ime go c-ciumhsaibh óir & airgid, & ro oslaig an teach réna athair, & ó thainig an t-athair isteach, do rad da laimh fo bhraghaid a mic, & do rad póg do, & táncuttar maille gur ro suidh*ead*ar for an dergudh ríoghdha, & ra saigh an mac com*r*adh ar tús ar an athair. *Agus* as eadh ra ráidh: ‘A athair,’ ar sé, ‘andar línn as imsnim*ac*h neamhcodolt*a*ch rugais an ad*aig* 'réir as; as *ead*h as leat anosa, codl*ad*h 'sin leab*aid*h sin go tráth eirghe do ló.’ Do righne an t-athair aml*aid*, & mar tainig trath eirghe do ló, ra ergheador imaille; & ra ráidh an mac fria a athair: ‘A athair ionmain,’ ar sé, ‘as *ead*h as cóir dhuit, fledhucc*ad*h male dhuinn fria ré súnn, uair maraidh ogainn leat*h* na d-tucc*ad*h do bhíadh & do lionn uaidh-si arér dhúin.’ Agas ní tarrnaig dhó sain in uair tugsad timthirdhi amach leasdar mór lán do mhiodh, & bhiadh lainiomdha, & ra fleaghaidhsiot go taoí feitheamhail imaille and sin. O ro éirigh cách, tainig an rí amach 'na theach féin, & ro innis i f-fiaghnaisi cáich am*ail* no biadh toichthe na da mac úd. *Agus* adup*air*t go n-gebh*ad*h an m*a*c pa sine ríghe, & go m*a*dh treabair cródha béodha creas*a*ch sartholach a righe. An m*a*c ba lúgha im*orro*, co n-gebh*ad*h righe go craibhdheach condail, & go m*ad*h clúach riogdha a chlann, & go n-gebhdaoís righe an dara seal. Is do*no* sin ro comall*ad*h conuigi sin. {MS page 7} Ingean dno **Congail mc. F*ear*gusa** **Fánad** m*at**h**ai*r an m*ei*c ba sine, & fo chlith rug si an m*a*c sin, .i. **Aodh All*ain***. *Agus* rob é so adhbhar beithe fo clith na h-ingine og **Fearg*a*l**, a h-athair, .i. **Congal**, da h-idhbhairt don Coimd*id*h, & a beith a caillcheacht. *Agus* do rad a h-athair iom*a*d óir & airgid & cruidh di ar choimhéd a geanusa. Gidh *ead*h tra ra mheall námha choitcheann an chiniudha dáonda, .i. Diabh*al*, í; do rad gradh --- p.64 d'**Fh*ear*gal mhac Maoildúin**, & do rad **F*ear*gal** gradh dhi-si. Ro com*r*aigs*ea*d do*no* maille **F*ear*gal** & i*ngean* **Congail Cindmhagair**. **Rigdhomhna** **Eir*eann*** an t*an* sin **F*ear*gal**. **Rí** **Eir*eann*** im*orro* **Congal**. Ra inis an f*ear* ra bhaoi eaturra sin do **Congal**. Ba doil*ig*h im*orro* co mór lá **Congal** an sgél sin, .i. a ingean do meall*ad*h, & adubhairt nó mairf*ead*h fear an sgéo*i*l muna f-faghb*ad*h féin deimhin an sgéo*i*l sin. Ro bhaoí iar*a*mh fear an sgéoil og irn*aid*he go m-beittis a n-aoin ion*ad*h **Fear*gal*** & i*ngean* **Congail**, & mar ra battar i n-aoin ion*ad*h **F*ear*gal** & i*ngean* **Congail**, tainig fear an sgéoil d'ionsoigh*id* **Congail**, & ra innis do a m-beith i n-aoin ion*ad*h. Tainig **Congal** remhe d'ionnsoicc*id*h an tighe i raphattar, & mar ra airigh i*ngean* **Cong*ai*l** eision cona muint*ir* doc*h*um an tighe—uair ro ba glic amnus aingidh isi, am*ail* rob eadh a h-athair—ra fhoiligh fon édach **Feargal**, & ra shuidh féin for an édoch iar t-tain. Tainig cat mór baoí istaigh d'ionnsoicc*id*h **F*ear*gail** co n-duaidh a c*h*osa **Feargail**, & go ro shluig an cat ploiti móra do chos*ai*bh **F*ear*gail**. Do rad **Feargal** an lamh seacha, & ra gabh 'ma shlucait an cat, & ros marbh. Ro fegh tra **Congal** an teach ime, & ní faca **Fear*gal*** ann. Tainig roimhe d'innsoigh*id*h fhir an sgéoil, & ro baidh é i n-abhainn. Tainic iar t-tain d'ionsoigh*id*h a i*ngin*e féin, & ra bhaoí ag iarr*aid*h loghtha fuirre, amhail bídh ógh isi, & na bettis cionta fair-siomh fria. 'San com*r*ac clithi sin tra ro coimp*rea*dh **Aodh All*ain***. Arna breith im*orro* **Aodh Alláin**, ra earb a m*athai*r e do dibh mnaibh raba tairisi lé da bhadhadh, na fionn*ad*h a h-athair f*uir*re, & na f*ear*gaidh*ead*h an t-áthair fria. Bean do **C*e*n*e*l Conaill** *bean* dibhsidhén do*no*, & bean do **C*e*n*e*l Eog*ain***. An bean **Eoghan*a*ch** tra, mar ra gaiph 'na laimh an *n*aoídhin m-big n-álainn, ra líon*ad*h ó g*r*adh & o sheirc na naoídhin í; is *ead*h ra raidh ra mnaoí comhtha: ‘A shiúr ionnmain,’ ar sí, ‘nocha malairt na naoidhin si as cóir, *acht* as a choimhéd go maith.’ As *ead*h ra raidh-sidhi: ‘Annsa lat-sa é iná rena mathair féin, & is i-sidhe rá iráil fhoirne a bhádhudh, ar iomomhan feirgi a h-athar’. Ra gaph f*ear*g hi-sidhe, & ra chuir an leanam for lár, & ro deabhth*aig*hsiot maille, .i. an dara dé 'ga anacal, & an dí oile 'ga bhadhudh. Gidh *ead*h ro foruaisl*ig*h an bhean **Eog*anac*h** an mnaoí oile, & ra ghabh a h-ubhall slugatan, go rá fhaomh cách ní ma raphattar, .i. an leanamh do leasucc*ad*h. Rá leasaigh*ead*h leó mar áon iar sin an leanamh. Tarla tra feacht *n-*áon m*athai*r an leanaimh isteach i rabha an leanamh a c-cinn c*eithr*e m-bl*iadan*, & gan a fhius di a bheith a m-beath*aid*h. As ann ro bhaoi an macaomh 'ga chluichi. {MS page 8} Do ral*a* meanma a m*atha*r fair, & ro fiarfuidh, ‘Cía áos an macaoimh úd?’ ar si. As *ead*h ra ráidh cách gurbo mac ceithre m-bl*iadan*. Ro gairm-si na mná tairisi úd ara h-amus, & as *ead*h ra ráidh riu: ‘As mór an col do rignius-*s*a,’ ar sí, ‘ar imgab*ail* feirge mh'athar, .i. mac na h-aoisi úd do malairt.’ --- p.66 As ead ra ráidhsiot na mná fria-si: ‘Na déna toirsi it*ir*,’ ar síad; ‘as é sud an mac sin, & sine ra comhéd é.’ Do rad sí aisgeadha iomdha dona mnáibh iar t-tain, & rucc*ad*h uaithe an mac go dicelta d'innsoicc*id*h a athar féin, .i. **Feargal**. Ingean im*orro* **rí*gh*** **Cianachta** m*athai*r in **Neill Cundail**, & hi-sidhe bean as cáoini & as sochraidhe baoí a n-**Eir*inn*** 'na h-aimsir. Acht cheana bá h-aimbritt í go foda, go t-tainig gusan c-**caill*ig*h** naoimh, go **Luathrinn**, d'iarr*aid*h fu*i*rri-sidhe ern*aig*hthe do den*a*mh fuirre fris an Coimd*id*h da furtacht; & do rinne **Luaithrinn** sin, & ro coimpredh **Niall** iar t-tain i m-broinn i*ngin*e righ **Cianachta**, & rugadh iar t-tain, & as í ba **ríoghan** **Eir*eann*** an tan so ag **Feargal**. Cidh fil ann tra acht o ro labhair dona m*a*caibh am*ail* ad-ruphramar, ra aslaigh & ra furáil fhorra & ar chách uile léirthinol do dheanamh 'san bl*iadain* budh neasa d'innsoig*id*h **Laigh*ean*** do thobh*ac*h na **Bor*ama*** f*or*ra, uair nír comhaillsit **Laigh*in*** amhail ro geallsat. Annal FA 178. #### FA 178 722 *K. u.* Ab initio mundi .u.m.dccccxxiiii. Ab Incar*natione* D*omi*ni .dccxxii. Cath **Almhaine** idir **Laig*niu*** & **.H. Néill**. In t*er*t-íd Decimb*ris* ra cuir*ead*h an cath sa. Cáuis an chatha sa .i. an **Boromha** ro mhaith **Finnachta** do **Moling**, a tobhach d'**Feargal**, & iss ead ón na ra fuilngeador **Laig*in***. Nis tuccsat **Laigh*in*** do **Loings*eac*h mc. Aongusa**, & ní tucsat do **Congal Cinnmhaghair**, cía ro fuilngeattur mór d'imn*id*h ó **Congal**, & ní moo do*no* rob ail doibh a thabhairt d'**F*ear*gal**, uair ro tairisnighsiot i m-briathr*aib*h **Moling**, ra geall na bertha uatha tré bítha an **Boromha** o **Laig*nib***. Bá trom tra la **F*ear*gal** sin, .i. **Laig*in*** do neamhchomhall a n-geallta fris, go ro fuac*r*adh sluaig*ead*h direac*r*a dimór úadh f*or* **Leath Cuinn**, .i. for **Conn*achta*** & for **Conall** & for **Airgiall*aib*h** & **Mídhe**, an c*eat**h*ram*ad*h bl*iadain* *déc* a fl*ait**h*iusa féin, no i treass bl*iadain* déc, ut quibusdam placet, do thobhach na **Boromha**. Ba fada tra ro bhás og an tinól sain; uair ass *ead*h ad-beir*ed*h gac*h* f*ear* do **Leith Cuinn** gusa roicheadh an fuaccra: .i. ‘Dá t-tí **Donnbó** ar an sluag*ad*h, raghad-sa.’ **Donnbó** im*orro* m*ac* baint*r*eabt*h**aig*he eisidhe d'**F*ear*oibh Ross**, agas ní deach*aid*h lá na aidh*che* a taigh a m*atha*r im*a*ch ríamh, & ní raibhe i n-**Eir*inn*** uile {MS page 9} budh cáoimhe, no budh fearr c*r*uth no d*ea*lbh no deanamh inás. Ni rabha i n-**Eir*inn*** uile budh griubhdha, no budh segaine inás, & as uadh budh fearr rann espa & ri*gh*sgéla for domhon; as é budh fearr do ghlés each & do indsma sleagh & d'fighe folt, & budh fear ri*gh*aichni 'na einech, de quo dicitur: --- p.68 #### FA 178 > 1. Aille m*a*caibh **Donnbo** baidh, > > binne a laidh luaidhib beoil, > > aine ogaibh **Innsi Fáil**, > > ra thogaibh tain t*r*illsi a threóir. > Niar licc do*no* a m*athai*r **Donnbo** la **F*ear*gal** go t-tucc*ad*h **Máol mc. Failbhe mc. Erannain mc. Criomhthainn**, com*arba* **Col*uim* C*ille***, fria aisic béo, & go t-tucc-saidhe **Col*um* C*ille*** do*no* dia chionn go ris*ead*h Donnbo slán da taigh fein a crích **Laig*ean***. Tocomla do*no* **F*ear*gal** for séd. Ra battar dna lucht éolais reimhe; nirbó maith an t-éolas do radsad dó, .i. i c-cumhgaibh g*a*cha conaire, & i n-aimhredhibh ga*c*h*a* cona*i*re, go rancuttar **Cluain Dobhail** i n-**Almaine**. As ann buí **Aodhan**, clamh **Cl*uan*a Dobhail**, ara chinn. Do ronsad do*no* na slúaigh mic*h*ostadh, .i. a aonbhó do marb*ad*h & a fuine ar bhearaibh 'na fhiaghnaisi, & a theach do bhreith da chinn & a loscc*ad*h; co n-earbeart an clamh comba digal go bráth f*or* **Uibh Neill** an digal do ber*ad*h an Coimd*id*h far sin. *Agus* tainicc an clamh remhe go pub*all* **F*ear*gail**, & battar rioghradh **Leithe Cuinn** uile ara chinn 'sin phuball in tan sin. Ro baoí an clamh ag acaoine a imnidh 'na f-fiaghnaisi; ní tainig cridhe neich dibh fair, acht cridhe **Con Breatan mc. Congusa**, **rí** f-**Fear Ross**, & as *ead*h on na ba h-aithreach do **Coin Breatan**, uair ni t*ear*na **rí** do neach ro bhaoí isin phuball a*cht* **Cu Breatan mc. Oen*gusa*** a áonar asin chath. Con*i*dh ann ad-b*er*t **Cu Breatan**: > 1. Ad ágar cath f*or*dearg fla~~i~~nd, > > a fhir **Fhergaile** ad glionn; > > ~~badh~~ bronaigh muintir M*ai*c Maire > > ar m-breith an taighe dar cionn. > 2. Bo an chlaimh > > ro gaod a n-deagh*aid* a daim; > > mairg laimh ra toll a m-brad, > > ar ní thimcomart m*a*c **Brain** &c. > As and sin asp*er*t **F*ear*gal** fria **Donnbó**: ‘Déna airfid*ead*h dúin, a **Doinnbó**, fo bith as tú as deach airfidh*id*h fail i n-**Eir*inn***, .i. i cúisigh agas --- p.70 i cuisleandoibh & i cruitibh & randaibh & raidseachoibh & righshgeal*aib*h **Eir*eann***, & isin madin si imbar*a*ch do beram-ne cath do **Laig*nib***.’ ‘Ac,’ ar **Donnbó**, ‘ní cumhgaim-si arfidh*ead*h dhuit-si anocht, & nimthá aongniomh dibh sin uile do taidbhsin anocht; & cipsi áirm i rabhai-si amar*a*ch & i m-béo-sa do dhén-sa airfidh*ead*h duit-si. Dénadh im*orro* an rioghd*r*uth **.H. Maighléine** airfid*ead*h dhuit anocht.’ Tug*ad* **.H. Maighleni** {MS page 10} chuca iar t-tain. Ro gabh-saidhe og indisin cath & com*r*amha **Leithe Cuinn** & **Laig*ean***, o thoghail **Tuama Teanbath**, .i. **Deanda Rígh**, in ra marbhadh **Cobht*h**a*ch Caol Bhr*eag*h**, conigi an aimsir sin; & ní bá mór codalta do rinn*ead*h leó in aidhche sin rá méd eagla leo **Laig*ean***, & la méid na **doininne**, .i. uair aidh*che* Fhéle **Finniain** gaimhridh sin. Imthús **Laig*ean*** do lottar-saidhe i **Cruachán Claonta**, dáigh ní mhaidh for **Laig*niu*** da n-dearnat a comairle ann, & gurob *as-saidhe* tíusad dochum an chatha. Lottur iar sain go **Dinn Canainn**, ~~as-*s*aidhe dochum an chatha~~. Conrancuttur tra isin maid*in* arnamar*a*ch na catha ceachtardha, naoí míle do **Laighn*ib*h**, mile ar fichit im*orro* do **Leith Cuinn**. As crúaidh & as feochair ra cuir*ead*h an cath sa leith f*or* leath, & ra ghabh cach 'na chom*r*aicibh ann. Ra ba dimór rá innisi comr*a*ma na laoch **Laig*ean*** & laoch **Leithe Cuinn**. As breth go f-facas **Brighid** ós cionn **Laig*ean***; ad-cheas do*no* **Col*um* C*ille*** ós cionn **.H. Neill.** Ra mheamhuidh iar*a*mh an cath ría **Murchadh mhac m-Brain**, & re n-**Aodh m*en*d mc. Colgan**, **rí** **Laig*ean* Deasgab*air***. Ra marbh*ad*h **Feargal** ann. **Aodh M*en*d** & **Dunch*ad*h mc. Mur*c**h**ada*** ro marbhsat **Feargal** fadesin, & **Bile mc. Bain**, **rí** **Alban**; as uaidh ainmni*g*ht*h*ear **Corr Bile** i n-**Almaine**. As é dno **Aodh Mend** ra marb **Donnbó**. Ní torc*h*air im*orro* **F*ear*gal** go t-torch*air* **Donnbó**. Ra marb*ad*h do*no* seasca ar c*éd* **amhus** in dú sin. A coimhlín féin ro marbhaid **Laighin** 'san chath sin do **Leit*h* Cuinn**, .i. naoí mile, & naoí n-gelti dibh do thol for gel*tac**h**t*, & cét **righ** do **righaibh**. Atá **Cnoc F*ear*gail** ann sin. Ra chuirsiot **Laigh*in*** ilaigh commaidmi and do*no*, unde d*ixit*: > 1. Deodh laithe **Almaine**, > > ar cosnamh búair **B*r*eaghm*aig*e**, > > ro la badbh beldearg bior*a*ch > > iolach im cenn f-**Fergaile**. > > > --- > > p.72 > > 4. Scarais **Murch*ad*h** ra midlaigh; > > brogais ~~a~~ t*r*iuna i t-talmuin; > > do soí faobhar fri~~a~~ **F*er*gal** > > go f-fein dearmair des **Almuin**. > 5. *Ad*-bath ~~ann~~ c*éd* ruir*e*ch rathach, > > cruadh*a*ch, costad*a*ch, carnach, > > im naoí n-gelta gan míne, > > um naoi mile fear n-armach. > 6. Ceit*h**r*i c*éd* cabhsaidh a **Cruaich** > > lasan amsaigh, gaod 'san n-glíaidh, > > la trí cedoibh **Conaill c*r*uaidh** > > a sé > [*...*] > Ra gabhadh ann sain an druth **.H. Maighleine**, & do radadh fair geim druith do dhénamh, & do rigne; bá már & bá binn an gheim sin, go mair geim **.H. Mag*leine*** ó sin ale oc druthaibh **Eireann**. Ra gadadh a ceann iar t-tain d'**F*ear*gal**, & ra gadadh a ceann don d*r*úth. Ra baoi m*a*c alla gheimi an d*r*uith 'sin aeior go ceann tri la & tri n-oidhche. As de as m-bearar ‘geim **.H. Maig*leine*** og tafan na fear 'san monaidh.’ Do luidh do*no* **Aodh Laighean mc. Fithcheall*aigh***, rí **.H. Maine Connacht**, i ráon madhma & teichidh, go n-ep*er*t fria {MS page 11} m*a*coibh: ‘Nacham faccb*aid*h, a m*a*ca, budh f*ear**r*de bur m*athai*r fribh mo b*r*eith-si libh.’ ‘Nit b*er*ad,’ or **Laighin**. Conadh ann sin ro marbadh **Aodh Laig*ean***, rí **.H. Maine**. Ra siachtattar *imorro* a mc. **Aodha Laighean** im **Aodh Alláin mc. F*ear*gaile** go **Lilcach**, airm a m-buí **Modichu mc. Amargin**, & an **Gall** craibhdheach. Conidh ann sin claidhisit **.H. Néill** & **Connachta** cladh na **cille**, & iad i rio*cht* na g-cléir*ea*ch, & as amhl*aid*h sin ra saoraid tri miorb*uil*e na naomh, go f-fuil cot*a*ch **.H. Néill** & **Chonnacht** ó shin ale sin **chill** 'sin; unde **Aodh All*ain*** cecinit: > 1. Ni f-fuaramar ar talm*ain* > > **Almain** badid redithir; > > ni rangamar iarsin cath > > **Lilchach** badid nemethar. > --- p.74 #### FA 178 Ba buadh*a*ch tra an lá sin do **Laighnibh**. Ra h-anact im*orro* **Cu-breatan mc. Congusa**, **rí** f-**F*ear* Ross**, arna runna do righne an aidh*ig*h reimhe. I **Condail na Riogh** battur **Laighin** an aidhchi sin ag ól fína & meadha ar c-cur an chatha go subhach soimheanmnach, & cách diobh ag innisin a chom*r*amha, is íad mead*r*aig meadarcaoin. As and sin ra ráidh **Murch*ad*h mc. Brain**: ‘Do b*ear*ainn carp*a*t c*et*hre cumala, & mo each, & m'earr*ad*h don láoch no raghadh isin n-ármach, & do bér*ad*h comhartha chugainn as.’ ‘Rag*a*d-sa,’ ar **Baothghalach**, laoch di **M*u*main**. Gebhidh a chathearr*ad*h catha & comhl*ad*h uime, go rainig go h-airm i m-boí corp **F*ear*gaile**, go c-cuala ní in eas~~gair~~gaire isin áeor osa cinn, co n-d-ep*er*t ar clois uile, ‘Timarnadh duibh ó Righ seacht nimhe. Denaidh airfid*ead*h da bar t-**tig*ear*na** ano*cht*, .i. d'**F*ear*gal mc. Maol *Duin***, cia do roc*r*apair sunn uile in bhar n-áois dána, eidir cuisleandchu & cornaire & cruit*ir*e, na tairmeascc*ad*h erfhúath no h-*éc*comhnart sibh d'airfid*ead*h ano*ch*t d'**F*ear*gal**.’ Go c-cuala iar*a*mh an t-ogl*ac*h an cuisigh & an céol sireacht*a*ch, go c-cúala da*no* 'san tum luachra bá neasa dhó an tórd fiansa bá binne céolaibh. Luidh an t-ogl*ac*h 'na toc*hu*m. ‘Na tair ar m'amus,’ ar an ceann fris. ‘Ceasc, cia thú?’ ar an t-ogl*ac*h. ‘Ni *h-annsa*, mise ceand **Duinnbó**,’ ar an ceann, ‘& naidm ro naidmeadh form aréir airfidh*ead*h an **rí*gh*** ano*cht*, & na erchoid*id*h dhamh.’ ‘Caidhe corp **F*ear*gail** sunn?’ ar an t-ogla*c*h. ‘As e do aithtne frit anall.’ ‘Ceisc, andad bér leam?’ ar an t-ogl*ac*h. ‘As tú as deach lim nom b*ér*a,’ ar an ceann, ‘acht ráth Cr*íst* dod chinn da nom ruga, go d-tuga me ar amus mo colla doridhisi.’ ‘Do bér égin,’ ar an t-óglaoch. *Agus* impoi an t-oglaoch & an ceann lais conige **Condail**, & fuair **Laig*niu*** ag ól ar a cheann 'sin aidhchi c*éd*na. ‘An t-tugais comurtha lat?’ ar **Murchadh**. ‘Tugas,’ ar an t-ogl*ach*, ‘ceann **Dhuinnbó**.’ ‘Furim ar an fhuaithne úd thall,’ ar **Murchadh**. Tugsat an sl*úag*h uile aithne fair gurb é ceann **Duinnbó**, & as *ead*h ra raidhsid uile: ‘Dirsan dhuit, a **Duinnbó**; bá cáomh do dhealbh; déna airfid*ead*h dhuinn ano*cht* febh do rignis dot tig*ear*na imbuarach.’ Imp*oig*ht*h*ear a aigh*id*h do*no*, & attra*cht* a dord fiansa attruagh {MS page 12} ar aird, go m-battur uile ag caoí & ag tuirsi. Idhnaic*id*h an láoch c*éd*na an ceann dochum a cholla am*ail* ro geall, & coirghidh é ar a mheidhe. Cit t*r*acht rainic **Donnbó** go teach a m*atha*r. Uair as síad tri iong*an*ta an chatha sa, .i. **Donnbó** do rochtain 'na bheath*aid*h gonige a theach dar cheann br*eit**h**r*e **Col*uim* C*ille***, & géim an d*r*uith --- p.76 **.H. Maig*leine*** trí la & tri h-aidhc*h*e 'san áeor, & na naoí mile do f*or*usaisl*ig* an mile ar fhichit. Unde dicitur: > 1. Cath **Almaine**, ard an gein, > > mór an gniomh Decemb*eir*; > > ro m-bris **Murchadh** morda crech, > > m*a*c **Brain**, la laoc*h*r*aid*h **Laighnech**. > 2. Memhaidh ar **F*er*gal** **Fail**, > > ar m*a*c **Maoili Dúin** dermair, > > go meltis muille fo leircc > > ar lintibh fola f*or*dercc. > 3. Ocht righ o*cht*moghad, iar f-fior, > > naoí míle, gan imarriomh, > > do **Leith Cuinn**, comal n-gnaoi, > > do rochair ann ar a*e*nchaoi. > 4. Naoi n-geilte for gealta*cht* de; > > lottar diobh for **Fidh n-Gaibhle**; > > ra claocl*oid*hsit dath iar t-tain, > > ara glethea Cath **Almain**. > C. > > Haec sunt no*m*i*n*a regum qui interfecti sunt in hoc bello. Hi sunt quidem do **Shíol g-Cuinn**: 1. **Feargal mc. Maoili D*uin*** c*u*m .lx. militibus suis. 2. **Forbas*a*ch**, **rí** **Bogaine**. 3. **Feargal .H. Aitheachdha**. 4. **Fearg*a*l mac Eachach Leamhna**, rí **Tamhnaigh**. 5. **Congalach mc. Conaincc**. 6. **Eicneach mc. Conaing**. 7. **Coibdeanach m. Fiachaidh**. 8. **Conall Cráu**. --- p.78 11. **Feargas Glut**. 12. **Murgheas m. Conaill**. 13. **Leat*h*aitheach m. Con Charat**. 14. **Anmc*h*aidh m. Con Carat**. 15. **Aedgein .H. Maithe**. 16. **Nuada Uirc**, **ri** **Guill** & **Irguill**. 17. x. nepotes **Maoili f-Fit*r*igh**. It e sin **righ** **.H. Neill an tuaiscirt**. Hi autem qui sequuntur **.H. Neill an desg*ir*t**. 1. **Oil*il*l mc. Fearadhaigh**. 2. **Suibhne m. Congal*aig***. 3. **Aod Laigean .H. Cearnaigh**. 4. **Nia m. Corm*ai*c**. 5. **Clothna m. Colgan**. 6. **Tadhg m. Aigthide**. 7. **Dubh da C*r*ioch m. Duibh dha Baireann**. 8. **Meancoss*a*ch m. Gammaigh**. 9. **Elodhach m. Flainn** ó **Sgigi**. 10. **Dunch*ad*h .H. Fiac*h*r*ac*h**. 11. Mc. **Con Loingsi**. 12. Mc. **Maoile Móna**. 13. **Doiriadh m. Conla**. 14. **Flann m. Aodha Odhbha**. 15. Mc. **Con Coingelt**. 16. Mc. **Tuathail m. Fáolchon**. 17. **Indracht*ac*h m. T*ai*dg**. 18. Mc. **Garbhain**. 19. Dá ua **Maoilcháich**. 20. Da mc. **Aileni**. 21. **Fócarta .H. Domhnaill**. 22. **Ail*il*l m. Conaill G*r*aint**. 23. **Fidhgal mc. Fithcheall*aig*h**. 24. **Duibdil .H. Daimine** et f*rat*res ejus. 25. Da mc. **Mureadh*aig*h m. Indreacht*aig*h**. 26. **Nuadha m. Duibh Dunchuire**. 27. **Reachthap*r*a .H. Cumuscc*aig*h**. 28. Ua **Maine** Cear Cear **Ceara**[4](javascript:footNote('G100017/note004.html')). 29. **F*ear*gas .H. Eogain *nó* Leogain**. --- p.80 32. **Flaitheamhail m. Dluth*aig*h**. 33. **Donghal*ac*h .H. Aongasa**. 34. **Conall Meann**, **rí** **C*e*n*ei*l Cairb*r*e**. 35. Mc. **Earca mc. Maoili Dúin**. 36. Tri h-ui **Nuadhat**. 37. **Flann m. Irgal*aig***. 38. **Aod Laighean m. Fithcheall*aig*h**. 39. **Niall m. Muirgeassa**. Dolore autem et frigore mortui sunt .clxxx. tar eis Cath **Almaine** i t-torchuir **F*ear*gal mc. Maoili Dúin**, .c. Annal FA 179. #### FA 179 {MS page 13} Initium regni **Chionadha mc. Iorgal*aig*h**, secundum quosdam. Annal FA 180. #### FA 180 Kl. Ro ghabh dno **Fogartach mc. Néill** ainmniugh*ad*h **righe** **�ireann** fo c*éd*óir i n-deaghaidh **F*ear*gail**. As fair ro meamhaidh an cath i t-**Tailltin** ra **Laighn*ib*h**. Aoinbl*iadain* nó a dó, iuxta quosdam, go ro marbhadh la **Cionaodh Leithcháoch mc. Iorgal*aig***. #### FA 181 **Cionoadh** *imorro* iar t-tain ceithri bhl*iad*na i **righe** n-**Eir*eann***. As do sain do geall **Adhamhnan**, & sé a m-broinn a m*atha*r, go n-gebh*ad*h **ríghe** n-**Eireann**. Bá maith dno **righe** an **Cionaodha**. Indradh **Laig*ean*** lais an c*éd* bl*iadain* & maidhm f*or* **Dunch*ad*h mc. Mur*c**h**ada***, is soch*aid*e do **sháorcland*aib*** ro marbadh tresan chogadh so. Annal FA 182. #### FA 182 723 *K. ui.* **Indreachtach mc. Muir*ead*haigh**, **rí** **Conn*acht***, moritur. Annal FA 183. #### FA 183 *?724"[gt ]?724* *K. uii.* Cath eid*ir* **Dúnchadh mc. Mur*c**h**ada*** & **Laidgnéin**, **rí** **.H. c-Cionnsiol*aig*h**, & maidhid an cath for **Laidgnen**. Annal FA 183. #### FA 183 *?724* Cath eidir **Dúnchadh mc. Murc*h*ada** & **Laidgnéin,** **rí** **.H. c-Cionnsiolaigh**, & maidhid an cath for **Laidgnen**. Annal FA 184. #### FA 184 724 *K. uii.* Cath **Cinndelgthean** i t-torchar **Fogartach .H. C*ear*naigh**. **Cionaodh mc. Iorgal*aig*** uictor erat. Unde **Ruman** cecinit: > 1. Meamhuidh Cath **Cinn Delgthen** > > do rig londbuirr; > > luidh ergall dar ergail:. > > cath ceis drechd*e**i**rg* **Domhnaill**. > Gombadh iar marbhadh **Fogartaigh** nó gabh*ad*h **Cionaodh** **righe**, íar f-fairind. --- p.82 Annal FA 185. #### FA 185 724 *K. uii.* **Cuindleas**, **ab** **Cl*uana* m. N*ois***. Annal FA 186. #### FA 186 724 *K. uii.* **Faolchu**, **ab** **Iae**. Annal FA 187. #### FA 187 725*K. ii.* **Colman Uamach**, **sáoi** **Airdmacha**, .m. Annal FA 188. #### FA 188 725 *K. uii.* **Colman Banbain**, **sáoi** **Cille D*ara***, .m. Annal FA 189. #### FA 189 Mc. **Ailearain** **Cille Ruaidh** .m. Annal FA 190. #### FA 190 726 *K. iii.* **Cillene Fota**, **ab** **Iae**. Annal FA 191. #### FA 191 726 *K. iii.* **Dochonna craibhdheach**, **eps*cop*** **Cond*er*e**, quieuit. Annal FA 192. #### FA 192 726 *K. iii.* Guin **Criomht*h*ainn mc. Ceall*aig*h mc. G*er*tidhe**, **righ** **Laighean**, i c-cath **Beal*aig*h Licce**. Annal FA 193. #### FA 193 726 *K. iii.* Guin **Aile*l*la mc. Bodbchadha** **Midhe**. Annal FA 194. #### FA 194 Cath eid*ir* **Eadarsgel**, **righ** **Breagh**, & **Faolán**, **rí** **Laigh*ean***, & meamhaidh ann f*or* **Eatarsgel**, **rí** **Breagh**. Annal FA 195. #### FA 195 728 *K. u.* Isin bl*iad*ain seo ro marb*ad*h **Cionaodh Cáoch mc. Iorgal*aig*h**, & níor gabh neach dá shíol **righe** n-**Eir*eann***. **Flaithbeart*a*ch mc. Loingsigh** ros marbh. Annal FA 196. #### FA 196 728 *K. u.* Initium regni **Flaithbheartaigh**. Annal FA 197. #### FA 197 *?729* *K. uii.* 'San bl*iadain* si ro bhris **Aongas**, **rí** **Foirtreann**, tri catha for **Drust**, **righ** **Alban**. Annal FA 198. #### FA 198 727 *K. iiii.* Cath **Droma Fornochta** edir **C*e*n*e*l Conaill** & **Eog*ain*** i t-tor*c**h**air* **Flann mc. Iorthuile** & **Snedgus D*ear*g .H. Brachaidhe**. Annal FA 199. #### FA 199 {MS page 14} 727 *K. iiii.* **Adamnani** riliquiae in **Hib*er*niam** t*r*ansfer*un*tur, & lex eius renouatur. #### FA 200 727 *K. iiii.* Bás **Murch*ad*a mc. Brain**, **righ** **Laig*ean***. Annal FA 201. #### FA 201 727 *K. iiii.* Cath **Maistin** id*ir* **Laign*ib*h** féin; meam*aid*h im*orro* re --- p.84 n-**Uibh Dunlaing** f*or* **Uibh c-Cionnsiol*aig*h**, i t-tor*c**h**air* **Laidceann ~~&~~ mc. Con Mella**, **rí** **.H. c-Cinnsiol*aig*h**, & **Aongas mc. Faolchon mc. Faolain**, & **Ceath*ar*nach mc. Naoi .H. Ceall*aig*h**. **Dunc*h*adh** uictor erat. Annal FA 202. #### FA 202 727 *K. iiii.* Cath **Boirne** *nó* **Insi Breoghain** ed*ir* **f*ear*aibh Life**, & **f*ear*aibh Cualann** & **Congal mc. Brain**. **Faolan** uictor fuit. Annal FA 203. #### FA 203 727 *K. iiii.* Dormita*ti*o **Cele Críosd**. Annal FA 204. #### FA 204 728 *K. u.* **Flann**, **ab** **Beannch*air***, quieuit. Annal FA 205. #### FA 205 **Leo Aug*ustus*** .m. Annal FA 206. #### FA 206 728 *K. u.* Cath **Droma Corcain** eidir **Fhlaithb*ear*tach mc. Loingsigh** & mc. **Iorgal*aig*h**, i t-tor*c**h**air* **Cionaoth** & **Eodus mc. Ail*e*lla** & **Maol Dúin mc. F*ear*adhaigh** & **Dunch*ad*h mc. Corm*ai*c**. Annal FA 207. #### FA 207 728 *K. u.* Cath **Ailline** ed*ir* dhá mc. **Murch*ada* mc. Brain**, .i. **Faolán** agus **Dunch*ad***. **Faolan** iunior uictor fuit et regnauit. **Cathal mc. Fionguine** & **Ceall*ac*h mc. Faolchair**, **rí** **Osr*aig*he**, euaserunt. **Dunch*ad* mc. Murch*ad*ha**, **rí** **Laig*ean***, interfectus *est*, acht cheana t*éar*na **Dunch*ad*** as an chath, & baoí seactm*ain* 'na bheath*aid*h. Gabh*aid*h **Faolán** **righe** **Laig*ean***, & atnaigh mnaoi an **Dunch*ad*a**, .i. **Tualaith, i*nghean* Cathail m. Fing*uin*e**, **ri** **Mumh*an***. Annal FA 208. #### FA 208 728 *K. u.* **Domnall**, **rí** **Conn*acht***, .m. Annal FA 209. #### FA 209 *?724"* *K. ii.* In hoc anno composuit ***Beda*** suum magnum librum, hoc est in nono anno **Leonis**. Annal FA 210. #### FA 210 729 *Kl.* **Ecb*er*tus** s*an*c*t*us Christi miles, in h-**Í Col*uim* C*ille*** quieuit. Annal FA 211. #### FA 211 729 *K. uii.* **Beda** in Cronicis cessat. Annal FA 212. #### FA 212 730 *K. i.* Mac **Onchon**, scriba **Cille D*ara***. Annal FA 213. #### FA 213 730 *K. i.* **Suibhne**, **ab** **Ard M*acha***, quieuit. Annal FA 214. #### FA 214 730 *K. i.* Gall o **Lilcaigh**, .i. **Prudens**, quieuit. --- p.86 Annal FA 215. #### FA 215 730 *K. i.* Mac **Con Cumbri**, **sui** **Cl*uana* m. N*ois***. Annal FA 216. #### FA 216 730 *K. i.* **Aongus mc. Bécce Bairche** .m. Annal FA 217. #### FA 217 730 *K. i.* **Cochall Odhar** **sui** **Beannc*h*air**, .m. Annal FA 218. #### FA 218 730 *K. i.* Cath **F*ear*nmaighe** i t-t*orc**h**air* **Cetamun**. Annal FA 219. #### FA 219 731 *K. ii.* **Colman .H. Littáin**, religionis doctor. #### FA 220 731 *K. ii.* **Eochaidh mac Colgan**, **ab** **Ard M*acha***. Annal FA 221. #### FA 221 *?733* Cath do bris*ead*h do **Aodh All*ain* mc. F*ear*gail** f*or* **Flaithb*ear*tach mc. Loing*sig*h**, **rí** **Eir*eann***, go t-tug **Flait*h*b*ear*tach** loingius a **Fortreanoibh** chuige a n-aig*id*h **C*e*n*ei*l Eog*ain***. Acht cheana ra baidheadh earmho*r* an chobhl*aig*h sin. Mors **Flaithb*ear*taigh** féin 'sin bl*iadain* sin, & sgartain **righ*e*** n-**Er*eann*** re **C*e*n*e*l Conaill** go fada iar t-tain. Annal FA 222. #### FA 222 733 *K. u.* Isin bl*iadain* si {MS page 15} ad-cheas an bhó, & se cosa fúithe, & da chorp aice, & áoin cheann, *&* ro bligh*ead*h fo thrí, .i. in **Delginis Cualann**. Annal FA 223. #### FA 223 734 *K. ui.* **Aodh Allain mc. F*ear*gail** do gab*ail* **righe** n-**Eir*eann***. Annal FA 224. #### FA 224 732 *K. iii.* **Flann Sionna .H. Colla**, **ab** **Cl*uana* m. N*ois***. Annal FA 225. #### FA 225 732 *K. iii.* Princeps nó pontifex **Maighe Eó** na **Saxon**, **Garolt**, obit. Annal FA 226. #### FA 226 732 *K. iii.* **Sebdann, i*nghean* Chuirc**, abatissa **Cille D*ara***. Annal FA 227. #### FA 227 732 *K. iii.* Cath **Conn*acht*** i t-t*orc**h**air* **Muiread*a*ch mc. Indr*acht*aigh**. --- p.88 Annal FA 228. #### FA 228 735 *K. uii.* Cath do bhrisiodh d'**Aodh All*ain*** f*or* **Ultoibh**, i t-t*orc**h**air* **Aodh Róin**, **rí** **Ul*ad*h**, i **Conchad**, **rí** **Cruithne**, a f-**Fochaird Muirthemhne**; i t-teampall **Fochard** ata ord **Aodha Róin**. Annal FA 229. #### FA 229 733 *K. u.* Cath dorídhisi ed*ir* **Aodh Allán** & **C*e*n*e*l Conuill**, i t-t*orc**h**air* **Conaing mc. Congaile m. F*ear*gas*a*** **Fánad**. Annal FA 230. #### FA 230 733 *K. u.* Cath **Cathail** do **Dhomhnall** i t-**Tailltin**. Annal FA 231. #### FA 231 735 *K. uii.* **Oegheadhchar**, **eps*cop*** n-**Aondroma**, quieuit. Annal FA 232. #### FA 232 735 *K. uii.* **Beda sapiens** .lxxxuiii. anno aetatis suae quieuit. Tertium fragmentum ex eodem codice, per eundem Ferbisium extractum. Incipiens ab an. 5. regni **Maol Seachloinn MC. Maol Ruanaigh**; seu (ut h*abe*nt A. Dung.) 849. -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Annal FA 233. #### FA 233 851 *K. u.* Forchoimhedaighe im*orro* na **Lochlan*nach*** mar ro bhattar go frithgnamhach ag feaghadh an mara uatha, ad-chonnchattar an murchobhlach mór muridhe dá n-ionnsoigh*id*h. Ro gabh uamhan mór & eagla íad: a*cht* dream díbh as *ead*h ad-b*er*dís conidh **Lochl*annaig*** da f-furta*cht*-sam, & da f-foirighin. Dream oile—& as fearr ra tuigsiot-saidhe—conidh **Aunites**, .i. **Danair**, ra battur ann da n-airgain-siomh & da n-indreadh; & as *ead*h ón bá fíre ann. Ra chuirsiot na **Lochlonn*aig*h** long lánluath 'na n-aigh*id*h da f-fius. Tainig dna long lánluath an giolla óig reimraidhte a énar résna longoibh oile, go t-tarlattar na da loing d'aighid it aighid, go n-eb*ear*t stiurusman na loinge **Lochl*annaig*h*e***: ‘Sibh-si, a fhiura,’ ar sé, ‘ga tír asa t-tangabhair ar an muir si? An ra sidh tangabha*i*r, nó an rá cogadh?’ As é fregra tugattar na **Danair** fair-sin: fross romhór do shaighdibh fotha. Cuirid a c-cédóir ceann i c-ceann lucht na da long sin; ro fhorúaisl*igh* long na n-**Danar** long na **Lochl*annac**h***, marbaid na **Danair** lucht loinge na **Lochl*anna*ch**. --- p.90 Leangait a n-aoinfhea*cht* uile na **Danair** i c-ceann na **Lochl*annac**h*** gur ro batar 'sin t*r*aig. Cuirid cath go crúaidh, & marbhaid na **Danair** a t-trí coimhlíon fén díobh, & ra dhícheannsad gach áon ro marbsat. Tugsat na **Danair** longa na **Lochlann*a*ch** leó go port. Ra gabsat tra na **Danair** ar sain mna, & ór, & uile mhaithius na **Lochlann*ac**h***; go rug an Coimdhe uatha amhl*aid*h sin gach maith rugsat a ceall*aib*h & nem*ea*daibh & sgrínib naomh **Eir*ea*nn**. Annal FA 234. #### FA 234 851 *K. u.* Isin aimsir sin do*no* ra chuir **Maoil Seachloinn** teac*h*ta ar ceann **Cionaoth m*e*ic Conaing**, **rí** **Ciana*cht*a** —& as eisidhe ro loisg cealla & dirthighe na naomh (amhail rá innisiomar reamhainn)—amhail bidh do chomhairle ris cionnas do ghéndaois im caingin na n-**Danar**, úair rá bhaoi amhail bídh sídh eidir **Maoil Seachl*ainn*** & **Cionaoth**, & cia ra bhaoí **Cionaoth** i n-galar súla, as *ead*h do righne, tuidheacht d'ionnsoigh*idh* **Maoil Seachl*ainn***, & slúagh uime mar badh da chóimhéad. Ra comhraighsiot iar*a*mh **Maoil Seachl*ainn*** & **Cionaodh** a n-aoin ionadh, & **Tig*ear*n*a*ch**, **rí** **Breagh**. As *ead*h rab áil do **Maoil Seachl*ainn***, é fén & **rí** **Breagh** do marbhadh **rí*gh*** **Cia*nnachta***. Ni dhearna dno **Maoil Seachl*ainn*** a c-cedóir sin, uair ba sochaidhe do **Chionaodh**, & rab eagail leis comhmarbhadh do dhénamh ann. As *ead*h do róine, a fhuir*ea*ch go maidean arnabharach. Ro dheilbh dno **Maoil Seachl*ainn*** cuisi bréagach go t-tiosdaoís gonige an ion*ad*h c*éd*na arnabharach, & ra fhuagair dona sluagh*aib*h imthea*cht*. O rá imthigh a shlúagh ón **Chionaodh**, tainig **Maoil Seac*h*l*ainn*** go {MS page 34} slúagh mór lais d'ionnsoigh*idh* an **Chionaodh**, & níor bó la go maith ann & as *ead*h ra ráidh **Maoil Seachl*ainn*** o ghuth mór cródha naimhd*ig*he fría **Chionaodh**: ‘Cid,’ ar sé, ‘mara loisgis dirthíge na naomh, & cid mara mhillis a nemhadha & sgreaptra na naomh, & **Lochl*annaig*** lat?’ Ra fhid*ir* im*orro* an **Cionaodh** na tarmnaighf*ead*h ní dhó earlaphra cáoin do dhénamh; as *ead*h do righne, bheith 'na tho*cht*. Rá tairgneadh iar sin an mac saorchl*annac**h* soichinel*ac*h sonairt sin imach, & ro baidh*ead* é tre comhairle **Maoil Seachl*ainn*** i sruthán shalach; & fuair bás amhl*aid*h sin. Annal FA 235. #### FA 235 852 *K. ui.* Isin bl*iadain* si, .i. an coig*ead*h bliaghain **flatha** **Maoil Seac*h*lainn**, rá thionolsat dhá **thoiseach** loingsi na **Lochlon*nach***, .i. **Zain** & **Iargna**, slóigh mora as gach air*d* a n-aigh*id*h na n-**Danar**. Tionolaid iar*a*mh go rabadar .x. longa & tri fichid, & teaghaid go **Snámh Aighneach**, & is annsaidhe bhattar na **Danair** an tan sin. Com*r*aicit ann sin leith for leath, & cuirit cath crúaidh duaibhsioch leat*h* f*or* leath: úair ní cualamar reimhi --- p.92 sin a n-ionnadh oile riamh ár mar an ár rá chuirsiot eaturra ann so, .i. eid*ir* **Danara** & **Lochlann*aig***. *Acht* ceana as *for*sna **Danaroibh** ro mhaidh. Ra thionoilsiot na **Danair** íar sin, ar m-bris*ead*h m*a*dhma f*or*ra, & an gorta 'ga marbhadh, & as *ead*h ra ráidh a t-tiag*ar*na, .i. **Horm**, fríu, & conige so bá fear crúaidh cosgrach eisidhe: ‘Rugsabhair-si conige so’ ar se ‘cosgair imdha, cia ra foruaisligh*ead*h sibh sonn tré iomarc*aid*h slúaigh. Estidh risna briat*h**r*aibh ad-b*er*-sa ribh: gach búaidh & g*a*ch cosgar, & g*a*ch bl*ad* fúarabhair tríd sin, ra malarteadh ra bloigh m-big aonláoi sin. Féghuidh libh iar*a*mh an cathugh*ad*h doridhisi do gheantaoí risna **Loc*h*l*annac**h**aib***, uair atád bur mná, bhar n-uile maithius aca, & bur longa; & as subhach iad-sum do breith buadha & cosgair úaibh-si. As *ead*h as cóir duibh anosa, dul go h-aonmeanmnach 'na g-ceann, amhail na saoileadh sibh far m-beath*ad*h*a*, a*cht* na beith sibh og iornaidhe báis; & far n-dioghail fén f*or*ra; & gen go raibh cosgar sainmheach duibh-si desin, & bíaidh do b*er*ad ar n-dee & ar d-toicthe dúin; muna raibhe maith dhúin ann, biaidh commarbhadh coitcheann leith for leath ann.’ ‘Ag so comhairle oile leam dhuibh: an **Pádraicc** naomh sa as **airdeps*cop*** & as ceann naomh na h-**Eir*eann***, risa n-d*ear*nsad na naimhuid faileat ogainne uilc imdha, guidhmidh-ne go diocra, & tabhram almsana onorach dó ar bhúaidh & cosgar do breith dona naimhdibh sin.’ Ra f*r*eagruttar uile é, & as *ead*h ra raidhsid: ‘Ar comaircce,’ ar síad, ‘antí naomh **Phadraicc**, & an Choimdhe as tig*ear*na dhó sin fén, & ar c-cosgar dhá eaglais & ar n-iondmhus.’ Teaghaid iar sin go h-aonmeanmn*a*ch, f*ear*dha & f*ear*amhail, i n-aoineacht i g-cionn na **Lochl*annac**h***, & cuirit cath. Isin uair sin tainig **Zain**, **leithrí** {MS page 35} na **Lochlan*nac**h***, & **Matodan**, **rí** **Ul*ad*h**, d'ingrim na n-**Danar** do mhuir & tír; gion go rabha a fhios sin remhe ag **Zain** Lochl*annac**h*, tainig, & an t-uaitheadh ra bhaoi 'na fharr*ad*h, d'ionnsoigh*id* na n-**Danar** don dara leith, agas **Iargna**, **leithrí** oile na **Lochl*annac**h***, don leith eile dona **Danaroibh**. As cruaidh trá ra cuir*ead*h an cath sa. Ra chlos ar leith sgeamhgal na sleagh, & gloinnbhemneach na c-cloideamh, & tuairgneach na sgiath 'ga mbualadh, & beicead*a*ch na mil*ead* ag imirt eccomhl*oinn* orra. Acht trá cidh fada ra bhás imi sin, as forsna **Loc*h*l*annac**h**aib*** ro maidh, & is íad na **Danair** rug búaidh & cosgar tria rath **Padraicc**, ge ro badar na **Loc*h*l*annaig*** tri chuttruma risna **Danaroibh**, nó ceithre cudruma. Tiaghaid na **Danair** iar sin f*or* **longp*or*t** na **Lochl*annac*h**, & marbhaid dream ann, gabhaid dream eile, & cuirid dream oile i t-teitheadh, & gabhaid gach maithius óir & airgit, & g*a*c*h* maithius ar cheana, & a mná, & a longa. Acht cheana ní raibh **Zain** fén ag cur an chatha, uair ní thainig maille ra mhuinntir ar ammus an **longp*oir*t**, uair rá bhaoí aige comhairle a n-ionadh --- p.94 oile. An uair tainig dochum an **longp*oir*t**, as síad na námhuid ad-chonnairc ann, & ní h-íad a mhuintir féin. A n-égmais anneoch ro marbh*ad*h dona **Danaraibh** fén, as *ead*h ra marbhadh dona **Loc*h*l*annac**h**aib*** .u. .m. f*ear* soichinelach. Sochuidhe im*orro* do mhileadh*aib*h ar cheana, & do dhaoín*ib*h i n-gach áird ra marb*ad*h a n-égmais na numhire sin. As in tand sin ra chuir **Maoil Seachl*ainn***, **rí** **Teamhra**, **teacht*a*** uadh d'ionnsoigh*id*h na n-**Danar**. As aml*aid*h ro bhattar na **Danair**, ag lu*cht*air*eacht* ara g-cionn, & as iad ba gabhla do c-coir*ead*haibh, cairn do corpaibh na **Loc*h*l*annac**h***, & cidh na beara ara m-biodh an fheóil, as for corp*aib*h **Loc*h*l*annac**h*** no bhídis a leithcinn, & an tine ag losgadh na c-corp, go m-biodh an fheóil & an meathradh ra chaithsiot an adaigh remhe ag maidhm asa n-gailibh am*a*ch. Ra battar dna **teachta** **Maoil Seachl*ainn*** 'ga f-féghadh amhl*aid* sin, & ra battar 'ga thathaoír um na **Danaraibh** sin. As *ead*h ra raidhsiot na **Danair**: ‘As amhl*aid*h sin budh maith leo-sum ar m-beith-ne.’ Clas mór lán aca do ór & da airg*ea*d da thabhairt do **Pádraicc**. Uair as amhl*aid*h ra bhattar na **Danair**, & cinele crabh*aid*h aca, .i. gabhaid sealad fri fheóil & fri mhnáibh ar chrabhudh. Tug tra an cath so meanma maith do **Gaoidheal*aib*h** uile ar an sgrios so do thabhairt ar na **Loc*h*l*annac**h**aib***. Annal FA 236. #### FA 236 852 *K. ui.* 'Sin bl*iadain* seo dna ro bhris **Maoil Seachlainn** cath f*or*sna pagan*aib*h, & dna ro brisisit **Ciannachta** cath fá dhó forsna gent*ib*. Annal FA 237. #### FA 237 849 *K. iii.* **Forbaisi** **Maoil Sea*ch*l*ainn*** i c-**Crufaid**. Unde **Maoil Seachloinn** cecinit: > 1. Mithi*d* dul tar **Boinn** m-báin > > i n-dáil moige **Midhe** mín; > > as andsa beith fria gaoith n-gluair > > isind uair i c-**Crufaid** c*r*ín. > Annal FA 238. #### FA 238 {MS page 36} 849 *K. iii.* **Indreachthach**, **ab** **Ia**, do thiachtain i n-**Eir*inn*** go mhionnaibh **Col*uim* Cille** lais. Annal FA 239. #### FA 239 Isin m-bl*iad*ain si bhéos, .i. in sexto anno regni **Maoil Seac*h*l*ainn***, tainig **Amhlaoibh Conung**, .i. mac **rígh** **Lochl*ann***, i n-**Eir*inn***, & tug leis --- p.96 erfhuagra cíosa & canadh n-imdha ó a athair, & a fagbhail-s*id*he go h-obann. Tainig dno **Iomhar** an bhrathair ba sóo 'na deagh*aid*h-sidhe do thobhach na c-cios ceadna. #### FA 240 850 *K. iiii.* **Loch Laoigh** i crich **Umhaill** do elodh. Annal FA 241. #### FA 241 851 *K. u.* **Rioghdhál** f-fear n-**Eir*eann*** i **�rd Macha** edir **Maoil S*eac**h**lainn*** & **Madadan**, **rí** **Ul*ad*h**, & **Diarmaid** & **Fethghna** go samhadh **Padraicc**, & **Suairleach** ***Indeidhnén*** go c-**cléirchibh** **Midhe**. Annal FA 242. #### FA 242 854 *K. ii.* **Indreachtach ua Finn*acht*a**, **com*arba*** **Coluim Cille**, (& **Diarmada sapientissimi**) do marbhadh do shladaighibh **Saxan*a*cha** og dol do **Roimh**, & mair*id*h a fhuil eannag sain béos isin ionadh in ro marb*ad*h, i g-comhurtha a dhioghalta do Dhia for an lu*cht* ros marbh. Annal FA 243. #### FA 243 Isin bl*iadain* si ra tocuir*ead*h **righ** **Lochl*ann*** dochum **Maoil S*eac**h**lainn*** d'ól, & ro bhoí fl*ead*h lánmhór ara chionn. Agas g*a*ch ní ra gheall **rí** **Lochlann** do comhall cona luighe. A*cht* cheana ni ra chomhail a bheag ar n-dul a tigh **Maoil S*eac**h**lainn*** amach, *acht* ra ghabh a g-cédóir ag ionradh fearainn **Maoil S*eac**h**lainn***. *Acht* ceana ní fea*cht*nach rainig leis an cogadh sin. Annal FA 244. #### FA 244 852 *K. ui.* Isin bl*iad*ain si dno ro t*r*eigsiot soch*aid*e a m-baitis Críostaidhacht~~s~~a & tangattar malle risna **Lochl*annac**h**aib***, gur airgsiot **Ard Macha**, & go rugsat a maithius as. Sed quidam ex ipsis poenitentiam egere, et uenerunt ad satisfactionem. Annal FA 245. #### FA 245 852 *K. ui.* Da **abb** **Ard Macha**, **Forannan**, **eps*cop*** & sgriba & **anch*oire***, & **Diarmaid**, sapientissimus **Scotorum**, quieuerunt. Annal FA 246. #### FA 246 854 *K. ii.* **Cearbhall mc. Dunlaing**, **rí** **Osr*aig*he** (cliamhuin **Maoil S*eac**h**lainn***, .i. d*ear*bhshiur **Chearbhaill** og **Maoil Seachloinn**, .i. **Land, i*ngean* Dun*laing***; & dna i*ngean* **Maoil S*eac**h**lainn*** og **Cearbhall**), do chur do **Maoil S*eac**h**lainn*** i **Mumhain** do cuinnghidh **giall** ar n-ég a **rígh**, .i. **Ailgeanan**. Annal FA 247. #### FA 247 856 *K. iiii.* Cath do thabhairt d'**Aodh**, do **rígh** **Ailigh**, .i. don **righ** as fearr --- p.98 eangn*a*mh 'na aimsir, do loingius na n-**Gall n-Gaoidheal**, .i. **Scuit** íad, & **daltai** do **Normainnoibh** íad, & tan ann ad-bearar cidh {MS page 37} **Normainn*ig*h** fríu. Maidhidh f*or*ra ré nd-**Aodh**, & cuirth*ear* a n-d*ear*gár na n-**Gallghaoidheal**, & cinn imdha do bhreith do **Aodh**[5](javascript:footNote('G100017/note005.html')) leis; & ra dhlighsiot na h-**Eireann*aig*h** an marbh*ad*h soin, uair amhail do nidis na **Lochl*annaig***, do nidis-siomh. Annal FA 248. #### FA 248 855 *K. iii.* Sloigh*ead*h la h-**Aodh mc. Neill** do innradh **Uladh**, acht cheana ní réidh rainig dó, uair tugsat **Ul*aid*h** maidhm for **Cinél n-Eog*ain***, & ro marbhadh **Flaithb*ear*t*a*ch mc. Néill** & **Conacan mhac Colmain** ann cum multis aliis. Annal FA 249. #### FA 249 Isin aimsir si acht bheag tainig **Rodolbh** cona shlog*aib*h d'innr*ad*h **Osr*aig*he**. Ra thionoil dno **Cearbhall mc. Dunl*aing*** slogh 'na n-agh*aid*h, & tug cath dhóibh, & ro mhaidh forsna **Loc*h*l*annac**h**aib***. Ra chuadar im*orro* buidhean mhór do lucht na madhma fora n-eachoibh i t-tiolaigh n-áird, & ra bhattar ag fegh*ad*h an mharbhtha immpu, & ad-chonncuttar a muinnt*ear* féin 'ga marbhadh amhail na marbhdais cáoirigh. Ra ghabh airéd mór iad, & as *ead*h do ronsat, a c-claidhibh do no*cht*adh, & a n-airm do ghabhail, & tuidhea*cht* chum na n-**Ossr*aig*heach** gur ro marbhs*a*t dream dhíobh; gidh *ead*h ar aba ra cuireadh iad-saidhe ar c-cúla 'na maidhm; .i. ag **Ath Muic*ead*ha** tugadh an maidhm si. Do rala im*orro* glifit sonn do **Chearb*all*** fén, .i. a n-úair tabhartha an madhma, & sgaoil*id*h da mhuinnt*ir* úadh, dream dona **Lochl*annac**h**aib*** do thoidhea*cht* chuige & a erghabhail doibh. A*cht* tré fhurtacht an Coimdheadh fúair a fhoirithin: ra bhris fén a ed*a*ch, & na ceangail ra bhattar fair, & ra chuaidh slán úaidhibh. As mór trá an t-ar tugadh ann so f*or*sna **Lochl*annac**h**aib***. Annal FA 250. #### FA 250 *?851"* *K. u.* Cath do bhrisedh do **Sax*an*oibh** f*or*sna **Normainn*ib*h**. Annal FA 251. #### FA 251 Isin aimsir si tanagattar **Danair**, .i. **Horm** cona muinnt*ir*, d'ionnsoigh*id*h **Cearb*aill* mc. Dun*laing***, go ro congn*ai*dh **Cearbhall** leo i c-cean na **Lochl*annac**h***, uair bá h-eagail leo a f-f*or*uaisliugh*ad*h tre chealgoibh na **Lochl*annac**h***. Ra ghabh do*no* **Cearbhall** go h-onor*a*ch chuige iad, & ro bhattar maille ris go minic og breith chosgair do **Ghall*aib*h** & do **Ghaoideal*aib*h**. Annal FA 252. #### FA 252 *?852* *K. ui.* Ar mór lá **Ciarr*aig*hibh** og **Bealach Conglais** for **Lochlann*ac**h**aib***, ubi plurimi trucidati sunt permissione Dei. Annal FA 253. #### FA 253 *?852* *K. ui.* �r dno la h-**Aradha Cliach** f*or*sna gentibh cedna. --- p.100 Annal FA 254. #### FA 254 Isin bl*iadain* *céd*na ra chuirsiot **fir Mumhan** tea*ch*ta d'ionnsoigh*id*h **Cearbhaill mc. Dun*laing*** go t-tiosadh na **Danair** leis, & tionol **Osr*aig*he** da f-furta*cht* & do f-foir*it*hin a n-aigh*id*h na **Normainn*ea*ch** ra badar 'ga n-ionnradh, {MS page 38} & 'ga n-argain an tan soin. Ra fhreagair dno **Cearbhall** sin, & ra fhuagair dona **Danar*aib*h** & d'**Osr*aig*hibh** toidhea*cht* go léir d'furta*cht* **fear Mumhan**, & as *ead*h on do ron*ad*h fair. Tainig iar*a*mh **Cearbhall** reimhe d'ionnsoigh*id*h na **Lochl*annac**h*** go slógh mór **Danar** & **Gaoidheal**. O d' choncuttar na **Lochl*annaig*** **Cearbhall** cona shlúagh nó muinnt*ir*, ro ghabh adhuath & uamhan mór íad. Ra chúaidh **Cearbhall** i n-ion*a*d árd, ra bhaoí ag agall*ad*h a mhuinnt*ir*e féin ar tús. As *ead*h ro ráidh, & se og feghadh na f-fearann f-fas*aigt*he imme: ‘Nach f-faicthi libh,’ ar sé, ‘mar ra fas*aig*hsiot na **Lochl*annaig*** na f*ear*ann sa ar m-breith a chruidh, & ar marb*ad*h a dhaoine? Madh treisi dhaibh iniu iná dhuinne, do ghenad na c*éd*na 'nar t-tír-ne. Uair im*orro* ataim-ne soc*r*aidhe mór aniu, cathigheam go crúaidh 'na n-aigh*id*h. Fáth oile ar nod cóir dhúin cathugh*ad* crúaidh do dhénomh: nar fhionnat na **Danair** failet maille frinn meat*acht* no miodhlaechus foirn. Uair ra téig~~h~~emh*ad*h, gídh maille sinn atád aniu, go m-bedís 'nar n-aghaidh doridhisi. Fath oile, gur ro tug*a*d **fir Mumhan** i t-tangamar foir*it*hin ar cruas forainn, uair is minic as namáidh íad.’ Ra agaill iar t-tain na **Danair**, & as *ead*h ra ráidh riu-saidhe: ‘Den*id*h-si calma aniu, uair as namhuid bhun*aid*h dhuibh na **Lochl*annaig***, & ra chuirsit catha eatturibh & áir móra anallana. As maith dhuibh sinne maille ribh aniu 'na n-ag*aid*h; & dna ní eile ann, ní fíu dhuibh treithe no laige do thuigsin dhuinne fhoraibh.’ Ra f*r*eagrattar uile ed*ir* **Dhanaru** & **Ghaoidhealu** na fionnfaithe treithe nó meatacht forra. Ro eirg*ead*ur iar t-tain eirghe n-áoinfhir isin uair sin d'ionnsoig*id*h na **Lochl*annac**h***. Na **Lochl*annaig*** im*orro* o do chonncuttar sin, ní cath ra iomruidhsiod do thabhairt, acht as teitheadh fona cailltibh, ar f-fagb*ail* a maithiusa do ronsat. Ra gabhaid na caillte da gach leith forra, & ra marb*ad*h a n-d*ear*gár na **Lochl*annac**h***. Acht cheana conigi so ní ra fhuilngiottar na **Lochl*annaig*** don coimhlion so a n-**Eir*inn*** uile. A c-**Cruachán** i n-**Eog*anac**h**t*** tug*ad*h an maidhm si. Tainig **Cearbhall** go m-búaidh & cosgur aml*aid*h sin da thigh. Ro h-iodhnaic*ead*h **Horm** iar t-tain cona mhuinnt*ir* o **Chearbhall** go **rí** **Teamhr*a*ch**. Rá fhear **rí** **Teamhrach** fáilte ris, & tug onóir mhór dhó. Ra chuaidh as sin dochum mara. Ra marb*ad*h iar t-tain an t-**Horm** la **Rodri**, **rí** **Breatan**. Annal FA 255. #### FA 255 860 *K. ii.* Hoc anno quieuit **Mac Giallain** ar mbeith .XXX. bl*iadain* i n-aíne. --- p.102 Annal FA 256. #### FA 256 {MS page 39} 853 *K. i.* **�indli** **sapiens** **Tíre da Glas** .m. Annal FA 257. #### FA 257 853 *K. i.* **Carthach** **ab** **Tíre da Glas** quieuit. Annal FA 258. #### FA 258 853 *K. i.* **Ailgeanan mc. Donngaile** **rí** **Caisil** .m. Annal FA 259. #### FA 259 853 *K. i.* **Amlaibh** mc. **rí*gh*** **Lochl*ann*** do toidh*eacht* i n-**Eir*inn***, & rá giallsat **Gaill** **Eir*eann*** dó. #### FA 260 858 *K. uii.* Isin bl*iadain* si, an dara bl*iadain* deg **flatha** **Maoil S*eac**h**lainn***, do ron*a*dh mó*r*sl*uag*h la **Maoil S*eac**h**lainn*** i n-**Osr*aig*hib** & i m-**Mumhain**, arna rádh d'**f*ear*aibh Mumhon** ná tibhridís braighde dhó; gonadh airi sin ra fhugair **Maoil S*eac**h**lainn*** cath forra; & fáth mor oile ag **Maoil S*eac**h**lainn***, .i. **Cearbhall mc. Dunnlaing**, **rí** **Osr*aig*he**, duine on garbo dingb*ál*a **Eire** uile de bheith ar fheabhus a dhealbha & a enigh & a eangn*a*mha, císa móra bl*iad*naidhe do bhreith dhó, .i. óna tuathoibh do **Laighnibh** rá bhattar aige. In lu*cht* im*orro* rá chúaidh do thobhach an chíosa sin, .i. **máoir** **Chearbhaill mc. Dun*laing***, imcosnam mór do dhén*a*mh dhóibh ag tobhach an chíosa, & tarcossal mór do thabhairt dhoibh for **Laighnibh**. **Laighin** do dhola ar soin go g*ear*ánach d'ionnsoigh*id* **Maoil S*eac**h**lainn***, & a indsin do **Maoil S*eac**h**lainn***. Fearg mhór do ghabhail **Maoil S*eac**h**lainn***, & an tionól mór sa do breith d'ionnsoigh*id*h **Cearb*aill*** & **f*ear* Mumhan** bhattur ag congn*a*mh la **Cearbhall**. Tangattar iar soin **Maoil S*eac**h**lainn*** cona shlóigh go **Gabrán**, & as ra bruinne **Gabrain** ra bhattur na slóigh oile. Gér bo líonmhaire im*orro* do **Maoil S*eac**h**lainn***, ní h-eadh ra chúaidh 'na c-ceann; *acht* as conair oile na ra saoil*ead*h a n-dola rá chuattar, go rangattur **Cárn Lughadha**, & ro bhaoi **Maoil S*eac**h**lainn*** armtha eid*ig*hthe ann sain ar cheann cháich. O d' choncudar **fir Mumhan** sin, rá fagsat a longphort & rá rainnsit a slúagh ar dhó, & tainig **ri** **Mumhan**, .i. **Maol Guala**, co marcsluagh*aib*h móraibh ime a n-aigh*id*h **Maoil S*eac**h**lainn***. **Cearbhall** im*orro* & a **Dhanair** —do neoch ra thairis do mhuinnt*ir* **Horm** ra thairis i f-farr*ad*h **Cearbhaill**—as *ead*h ba **longphort** dhoibh, caill drisioch dluth aimhréidh, & rá bhaoí tionól mór ann sin um **Chearb*all***. As *ead*h ra innisit na h-eol*aig*h, go rabha búaidhr*ead*h mór ann sin for **Chearbhall**, ar n-imirt d*r*aigh*eacht*a do **Thaircealt*a*ch mc. na Cearta** fair, go m-b*ad*h lughaide nó dhigsid dochum an chatha, go n-erbeart **Cearbhall** as codl*ad*h do ghénadh ann sin, & ní dochum an chatha do raghadh. In cath tra i rabha **ri** **Mumhan** tugsat maidhm ar tús ar muinnt*ir* **Maoil S*eac**h**lainn***. Tangadar dna a choisigh*ead*ha da fhoir*ith*~~th~~in-sidhe, .i. **Maoil S*eac**h**lainn*** cona mhuinnt*ir*, go t-tugadh maidhm for **f*ea*raibh Mum*an***, & ra cuir*ead*h a n-deargár. Ro marbhaid soch*aid*e do **sháorchlannoibh** ann sin. Indisit eolaigh conadh h-í numhir an t-slóigh ar a t-tugadh {MS page 40} an maidhm .xx. milium. --- p.104 #### FA 260 As i comhairle do rinne **Cearbhall** mar ra chúala sin, **braighde** do thabhairt do **Maoil S*eac**h**lainn***, & gan a thír do lot; & ro ghabh **Maoil S*eac**h**lainn*** **braighde** úadh. Uair **Land i*ngean* Dunlaing, derbhsiúr Chearbaill**, bean **Maoil S*eac**h**lainn***. Ra chúaidh **Maoil S*eac**h**lainn*** don **Mumhain**, go rabha re ré mís og ionnradh **Mumhan** a nn-**Eimli**, go t-tug **braighde** **Muman** ó **Comur tri n-Uisge** go h-**Innsi Tarbna** ar n-**Eir*inn***. Cath **Cairn Lughdhach** sain. Isin chath soin ro marb*ad*h **Maol Croin mhac Muir*ead*haig**, **leithrígh** na n-**Déisi**. Gen go t-tíosadh **Maol S*eac**h**lainn*** an turus so do ghabháil **ríghe** **Mumhan** do fén, ro bo thuidh*eacht*a do mharb*ad*h an ro marb*ad*h do **Ghall-ghaoidheal*aib*h** ann, úair daoíne ar t-tregadh a m-baiste iad-saidhe, & ad-bertais **Normann*aig*h** fríu, uair bés **Normann*ac*h** aca, & a n-altrum forra, & g*er* bó olc na **Normann*aig*h** bun*aid*h dona h-eaglaisibh, bá measa go mór iad-saidhe, .i. an lu*cht* sa, gach conair fo **Eir*inn*** a m-bidís. Annal FA 261. #### FA 261 858 *K. uii.* Foghmur gortach isin bhliadh*ain* si. Annal FA 262. #### FA 262 858 *K. uii.* Inriudh **Laighean** uile la **Cearbhall mc. Dunlaing**, & níor f-f*ear*de **braighde** úadh a laimh **Maoil S*eac**h**lainn***, gur ghabh **Cearbhall mc. Dun*laing*** braighde **Laighean** um **Chorp*ri* mc. Dunlaing**, & im **Shuitheamhan mc. Artúir**. Annal FA 263. #### FA 263 858 *K. uii.* Maidhm re **Cearbhall mc. Dunlaing** & re n-I*omh*ar fo*r* **Ghall-ghaoidhel*aib*** i n-**Aradhaibh Tíre**. Annal FA 264. #### FA 264 859 *K. i.* Anno Domini .dccclu. **Maol Guala**, rí **Caisil**, do ghabhail do **Normannoibh**, & a écc a l-laimh acca. Annal FA 265. #### FA 265 859 *K. i.* Slúagh mór la **Cearbhall mc. Dun*laing*** & sl*úag*h **Lochlannach** lais i m-**Midhe**, & ni ra deigh [*gap: extent: space for one word left blank*] a **braighde** battar ag **Maoil S*eac**h**lainn***, go rabha ra trí míosaibh ag innradh fearainn **Maoil S*eac**h**lainn***, & ní ro an gur ro *fh*alm*aig*h an tír uile 'ma maithius. Is soc*h*aidhe tra d'f*ear*aibh dána **Eir*eann*** do ronsat dúana mholta do **Cearbhall**, & taithmead gach cosgu*i*r rug inntibh; &as mó do ríne **Aongas**, an t-**airdeagnaidh**, **com*arba*** **Molua**. Annal FA 266. #### FA 266 Uch thra an ní ad-bearam go minic: as truagh dona h-**Eireannchaibh** --- p.106 an mibhés doibh tachar eaturra féin, & nach a n-aoineacht uile eirgit a c-ceann na **Lochl*annac*h**. Annal FA 267. #### FA 267 861 *K. iiii.* Ra eirghe dna **Aodh mc. Néill**, arna aslach do **rí*gh*** **Ciannachta** fair, eirge i ceann **Maoil S*eac**h**lainn***. Uair **Maoil S*eac**h**lainn*** ra baidh dearbrathair **rígh** **Cianna*cht*a**, .i. **Cionaodh**, ut praescripsimus. Annal FA 268. #### FA 268 859 *K. i.* **Ríghdhál** **maithe** **Eir*eann*** og **Rath �odha**, um **Maoil S*eac**h**lainn***, **rí** **Eir*eann***, & um **Fhethgna**, **com*arba*** **Padraicc**, & um **Shuairlioch**, **com*arba*** **Finniain**, do deanamh síodha {MS page 41} & cáonchomhraic na h-**Eir*eann*** uile. Gonadh isin dáil sin tug **Cearbhall mac Dunlaing** a oighréir do **Maoil S*eac**h**lainn*** do réir **com*arba*** **Phadraicc**, ar m-beith do **Cearbhall** reimhi sin a n-**Irarus**, & m*a*c **rí*gh*** **Lochl*ann*** maille fris, ra ceathrachait aidhche og mill*ead*h fhearainn **Maoil S*eac**h**lainn***. Annal FA 269. #### FA 269 862 *K. u.* **Aodh Finnliath mc. Néill** do innr*ad*h **Midhe**, & **Flann mc. Conaing**, **rí** **Cianna*cht*a**, maille fris, & is eisidhe ra aslaigh ar **Aodh** an t-innriudh do dhénamh. Fáth oile dno, úair ra innreastar **Maoil S*eac**h**lainn*** f*ear*ann **Aodha** re tri bl*iadn*aibh [*gap: extent: space for one word left blank*] i n-diadh. Mac ingeine dno **Neill** an **Flann**. Do róna dna **Aodh** ar an f-**Flann** an cog*ad*h sa, úair ní rabha a fhios aca an ní ra bhaoí dhe; & ar eagla na coimh*eir*ghe sin do righne **Maoil S*eac**h**lainn*** sídh re **Cearbhall**, am*ail* adubhramar romhainn. Annal FA 270. #### FA 270 855 *K. iii.* Orgoin **Locha Ceand** iar n-aighr*ead*h rommhor i t-tor*c**h**air* .cxx. do dhaoínibh. Annal FA 271. #### FA 271 856 *K. iiii.* **Sioc** do*fh*olochta, go n-imthight*h*ea locha **Eir*eann*** ed*ir* chois & each. Annal FA 272. #### FA 272 856 *K. iiii.* **Derthach** **Lusca** do loscc*ad*h do **Lochl*annac**h**aib***. Annal FA 273. #### FA 273 856 *K. iiii.* **Suibhne mc. Roichligh**, **ab** **Liss Móir**, quieuit. Annal FA 274. #### FA 274 856 *K. iiii.* **Cormac** **Latraigh Briúin** .m. Annal FA 275. #### FA 275 856 *K. iiii.* **Sodomna**, **eps*cop*** **Sláine**, do marb*ad*h do **Lochl*annac**h**aib***. --- p.108 Annal FA 276. #### FA 276 856 *K. iiii.* **Cathasach**, **ab** **Arda Macha**, .m. Annal FA 277. #### FA 277 860 *K. ii.* Lu*cht* da chobhlach do **Normann*aib*h** do thoidh*eacht* i f-f*ear*ann **Cearbhaill mc. Dunlaing** da innr*ad*h. An úair thangus da innisin sin do **Ch*ear*b*all***, as ann ro bhaoí **Cearb*all*** for meascca. Ra battur **daghdhaoíne** **Osr*aig*he** 'ga rádha ris go h-aloinn & go soc*r*aidh 'ga neartadh: ‘Ní h-adhbhar measga do bheith for dhuine i n-**Osr*aig*hibh** do níad na **Lochlonnoigh*ib*h** anosa, .i. an tír uile do lot. Acht cheana go ro coim*éd*a Dia thu-sa, & go ruga búaidh & cosgar dot naimhdibh amhail rugais go minic, & amhail béra bhéos. Léig as tra do mheasga, uair namha an mheasga don eangn*a*mh.’ O do chúala **Cearbhall** sin rá chúaidh a mheasga uadh, & ra ghabh a arma. Tainig *imorro* trían na h-oidhche an tan sin. As aml*aid*h táinig **C*ear*b*all*** immach asa g*r*ianán & rioghchainnel mhór re~~a~~imhe, & rá bhoí soilsi na caindle sin go fada ar gach leith. Ra ghabh úamhan mór na **Lochl*annaig***; & ra theichsiot fona sleibhtibh faigsibh dhóibh & fona cailltibh. An lu*cht* *imorro* ra thairis ra h-eangn*a*m díobh ra marb*ad*h uile. O thainig maidin a m-mucha arnamhar*a*ch, ra chuaidh {MS page 42} **Cearbhall** gona shoc*h**r*aidhe 'na c-ceann uile, & ní ra ghabh uatha ar marba*d*h a n-d*ear*gáir, go ra cuirit a m-madhmuim, & go ro sgaoilit íad for g*a*ch leith. Ra immir **Cearbhall** féine go crúaidh isin ammus sain, & tainig ris go mór a méd attibh an aidhche remhe, & ra sgé go mór, & tug sonairte mór do-s*o*mh sain; & ra ghreiss go mór a muinnt*ir* go dioc*h*ra f*ors*na **Lochl*annac**h**aib***, & as móo ina leith an t-slóigh ra marb*ad*h ann, & na t-t*ear*na ann ra theichsit ar ammus a long*a*. Og **Achadh mc. Earclaighe** tug*ad*h an maidhm si. Ra impu **Cearbhall** iar t-tain go m-búaidh & go n-eadáil móir. Annal FA 278. #### FA 278 Isin aimsir sin tainic **Hona** & **Tomrir Torra**, dá **thois*ea*ch** soichinélach, & **drui** an t-**Hona**, & fir bhéodha c*r*úaidhe go m-blaith móir íad eitt*ir* a muinntir féin; lán **saorchl*anna*** dno iad d'erchiniudh **Lochl*ann***. Tangattur tra an dias sin gona soc*h**r*aide go **Luimneach**, & ó **Luimneach** go **Port Lairge**. Acht cheana as mó ra tairisnighsit ina m-brioghaibh féin ina 'na soc*h**r*aide. Ra thionoilsit **Eogan*ac**h**ta*** & **Araidh Cliach** dóibh, & ra chuirsit ceann i g-ceann, & ra cuir*ead*h treas crúaidh eattura, go ra cuirit na **Lochl*annaig*** i m-baile beag & cloch dhaingean ime. Ra chúaidh dna an **draoí**, .i. **Hona**, & f*ear* ba sine díobh, ar an **chaisiol** 'sa bhél oslaigthe, og atach a dhée & og den*a*mh a d*r*aoigh*eacht*a, & 'ga earail ara mhuinnt*ir* adradh na n-dee. Tainig fear d'**f*ear*aibh Mumhan** chuige go t-tug buille do cloich mhóir dara mhant dhó, go t-tug a fhiacla uile assa cheann. Ra impa iar sin a aig*id*h ara mhuinnt*ir* fén, & ass *ead*h ro ráidh ag cur a fhola teassaidhe dara bhél amach: ‘Bam marbh-sa de so,’ ar se; & ra thuit ar ais, --- p.110 & ra chúaidh a anam ass. Ra gabh*ad*h dhóibh iar t-tain do chlochaibh gona ra feds*a*t a fhulang, *acht* fagbhaid an ionad sin, & tiaghaid fon seisgeann ba neassa, & marbht*h*ar ann-saidhe an **taois*ea*ch** oile; go ro marbat aml*aid*h sin an dá **thaois*ea*ch**, .i. **Hona** **Luimnigh**, & **Tomrir Torra**. Ní t*ear*na dna da **maithibh** acht días namá, & uaitheadh beg leó; & rugsat **fir Mumhan** búaidh & cosgur amhlaidh sin. Annal FA 279. #### FA 279 860 *K. ii.* Isin bl*iadain* si do ronadh mórshluagh la **Maoil S*eac**h**lainn***, **righ** **Eir*eann***, & **Cearbhall mac Dunlaing** lais go **Magh Macha**. Ra ghabhsat **longphort** ann sin. Ba eagail im*orro* la **Maoil S*eac**h**lainn*** ammus **longp*oir*t** do thabhair*t* do **Aodh mc. Neill** fair; ciadh alainn an freagra síodha tug **Aodh** fair {MS page 43} trésan duine náomh, .i. **Fethgna**, **com*arba*** **Padraicc**. As *ead*h do righne **Maoil S*eac**h**lainn***: **Laighin** & **fir Mumhan** & **Conn*acht*a** & **Ulaidh** & **fir Bhreagh** do thabhairt a t-timchioll a phubla, & a n-airm no*cht*a 'na lamhaibh. An **rígh** féin, .i. **Maoil S*eac**h**lainn***, ra bhaoí go faitteach fuir*ea*chair gan chodladh ar eagla **Aodha**, gé do rad luighe a f-fiadhnaisi **com*arba*** **P*ad*r*a*ic**. Gidh eadh tainic **Aodh** gona shluaghaibh do thabhairt ammus **longp*oir*t** ar **Maoil S*eac**h**lainn***, & ní mur ra shaoilsit ra fuarattar, úair ro bhattur a n-airm uile a laimhibh slúaigh **Maoil S*eac**h**lainn***, & ra eirghisit a n-aoinea*cht* fan lu*cht* tainic da n-ionnsoigh*id*h, go ro cuirsit a maidhm íad ar marb*ad*h a~~n~~ n-d*ear*gáir. Ra ghabh dna das*acht* faireann oile díobh, & as *ead*h tangattur d'ionnsoigh*id*h puible **Maoil S*eac**h**lainn***, andar leó rab iad a muinnt*ir* féin. Ra bhattar ann go ro marbhait uile iar t-tain: & ar an eithioch do radsat do rigne Día sin. Ra impu **Maoils*eac**h**lainn*** da thigh a h-aithle an cosgu*i*r sain. Ra bhaoi dna **Amlaibh** i f-farradh **Aod** 'sin maidhm sa. #### FA 280 861 *K. iiii.* **Oenach** Raighne do dhénamh la **Cearbhall mc. Dunlaing**. Annal FA 281. #### FA 281 �r la **Cearbhaill mc. Dunl*aing*** for mhuinnt*ir* **Roduilbh** i **Slebh Mairge**, & a marb*ad*h uile, *acht* fioruath*ad* t*ear*na dhíobh i c-cailtibh. Creach **Leithghlinne**, & dna a **braid** ra bhoí aca ar marb*ad*h dreime móir do muinntir **Leithglinne** dhóibh. Annal FA 282. #### FA 282 857 *K. ui.* **Matodan mc. Muiriodhaigh**, **rí** **Ulad**, in clericatu obiit. Annal FA 283. #### FA 283 857 *K. ui.* **Maongbal**, **ab** **Fobhair**, .m. Annal FA 284. #### FA 284 857 *K. ui.* Tríar do losgadh do thenidh shaignen a t-**Tailten**. --- p.112 Annal FA 285. #### FA 285 858 *K. uii.* **Cionaodh mc. Ailpin**, rex **Pictorum**, .m. Conadh dhó do raidheadh an rann: > 1. Nad mair **Cionaodh** go lion sgor > > fo déra gol i n-gach taigh; > > áoinrí a logha fo nimh > > go bruinne **Rómha** ní bhfail. > Annal FA 286. #### FA 286 858 *K. uii.* **Cumsud**, **eps*cop*** & **p*ri*n*ceps*** **Cluana Ioraird**, quieuit. Annal FA 287. #### FA 287 858 *K. uii.* **Tiopraide Bán**, **ab** **Tíre da Ghlas**, quieuit. Annal FA 288. #### FA 288 858 *K. uii.* **Maol Tuile**, **ab** **Imleacha Iobhair**, .m. Annal FA 289. #### FA 289 858 *K. uii.* **Adulph**, **rí** **Sax*an***, .m. Annal FA 290. #### FA 290 858 *K. uii.* **Ceallach mac Guaire**, **ri** **Laighean Deasgab*air***, .m. Annal FA 291. #### FA 291 858 *K. uii.* **Cearnach mhac Cionaodha**, **rí** **Ua m-Bairrche Tíre**, .m. Annal FA 292. #### FA 292 862 *K. u.* **Aodh mc. Neill** & a chlíamhain, .i. **Amlaibh** (ingean **Aodha** ro bhaoi ag **Amhlaoibh**) go slóghaibh móra **Gaoidhiol** & **Loc*h*l*annac**h*** leo go magh **Midhe**, & a ionnradh léo, & saorclanna iomdha do mharbhadh leo. Annal FA 293. #### FA 293 {MS page 44} 862 *K. u.* **Maoil Seachloinn mc. Maol R*uanaid***, **rígh** **Eir*eann***, i prid*callainn* December defunctus est. Unde quidam cecinit: > 1. As iomdha mairg in gach dú, > > as sgél mór la **Gaoidhealú**; > > do rórtadh fíon flann fo ghlenn, > > do rodbad áoinri **Eirenn**. > Annal FA 294. #### FA 294 862 *K. u.* **Aodh mc. Néill**, deargnamha **Maoil S*eac**h**lainn***, do ghab*ail* **ríghe** n-**Eir*eann*** tar eis **Maoil S*eac**h**lainn***. Craibhdheach soichinelach aigneadh **Aodha**. Seacht m-bl*iad*na décc do i **ríghe** go siodhamhail sonairt, cía fogebheadh imneadh minic. --- p.114 Annal FA 295. #### FA 295 859 *K. i.* **Ailill Ba*n*bain**, **ab** **Biorar**. Annal FA 296. #### FA 296 860 *K. ii.* **Aongas** **Cl*ua*na Fearta Molua** **sapiens** .m. Annal FA 297. #### FA 297 862 *K. u.* **Maol Odhar .H. Tindridh**, **sáoi leighin** **Eir*eann***, .m. Annal FA 298. #### FA 298 862 *K. u.* **Muirghius**, **angcoire** **Ard Macha**, quieuit. Annal FA 299. #### FA 299 862 *K. u.* **Dalach**, **ab** **Cl*ua*na m. N*ois***[6](javascript:footNote('G100017/note006.html')), quieuit. #### FA 300 861 *K. iiii.* **Gormlaith i*n*gean Donnchadha**, **rioghan** **Teamhr*a*c*h***, in poenitentia obit. Annal FA 301. #### FA 301 862 *K. u.* **Fionán** **Cl*ua*na Cáoin**, **eps*cop*** & **anch*oire***, quieuit. Annal FA 302. #### FA 302 862 *K. u.* **Finncheallach**, **ab** **F*ear*na**, .m. Annal FA 303. #### FA 303 859 *K. i.* **Ségonan mc. Conaing**, **rí** **Cairrge Brachaidhe**, .m. Annal FA 304. #### FA 304 860 *K. ii.* **Flanagan mc. Colmáin** .m. Annal FA 305. #### FA 305 860 *K. ii.* Guin **Aodha mc. Duibh da Baireann**, **rí** **.H. f-Fidhgente**. Annal FA 306. #### FA 306 861 *K. iiii.* **Ceannfaoladh** i **ríghe** **Mum*an***. Annal FA 307. #### FA 307 862 *K. u.* **Domnall mc. Ailpin**, rex **Pictorum**, .m. Annal FA 308. #### FA 308 862 *K. u.* Deargár do thabhairt do **Chearbhall mhac Dunlaing** & do **Cinned*ig*h mhac Gaithine**, .i. mc. deirbhseathar **Chearbhaill**, for **longus** **Rodlaibh**, & bá gairid remhe tangattar a **Lochl*ann***; & **Conall Ulthach** do mharbhadh ann ag*as* **Luirgnen**, cum plurimis alíis. Annal FA 309. #### FA 309 863 *K. ui.* Inreadh **Breagh** la **Lochlann*ac**h**aibh***, & dul ar uamhannaibh iomdhaibh, & as eadh ón na dearnadh go minic reime. Annal FA 310. #### FA 310 863 *K. ui.* �r na n-**Gall** lá **Cearbhall mc. Dunlaing** ag **Fearta Caireach**, & a creach d'fagbhail. Annal FA 311. #### FA 311 863 *K. ui.* **Muiriogan mc. Diarmada**, **rí** **Náis** & **Laigh*ean***, cid do marb*ad* la **Gentibh**, & soch*aid*e mór do **mhaithibh** **Laighean**. Annal FA 312. #### FA 312 863 *K. ui.* **Aodh mc. Cumuscaigh**, **ri** **.H. Nialláin**, .m. --- p.116 Annal FA 313. #### FA 313 863 *K. ui.* **Muireadhoch mc. Maoil Dúin**, **rí** **na n-Airth*ear***, iugulatus est ó **Dhomhnall mc. A*o*dha mc. Neill**. Annal FA 314. #### FA 314 {MS page 45} 864 *K. uii.* **Cearbhall mc. Dunlaing** do innreadh **Laighean**. Níor bó cian iar sin go ro thionolsad **Laighin** **Lochl*annaig*** & íad féin, go ro indridhsiod **Osraighe** 'na dhioghail sin. Ba mór an trúaighe do neoch rá theich d'**Osr*aig*hibh** i m-**Mumhain**; ra marbhaid & ra h-airgid uile. Bá móo ra ghortaigh sin meanma **Chearbhaill**, .i. an lu*cht* ro gabh aige amhail tairisi, .i. **Eogan*ac**h**t*** íad-saidhe, da *n-*argain & da m~~h~~arbhadh. Beag air im*orro* caingean na namhad, uair nír bo iongn*ad*h leis iad-saidhe do genamh na n-dearnsad, uair ra dhlighsiot. Ro thionol iaramh slóigh **Gaoidheal** & **Lochl*annac**h***, & ra mhill na fearanna comhfoc*h**r*aibhe; ra mhill **Magh Feimhin** & **Fir Muighe**, & tug **braighde** ciniudha n-iomdha lais. Annal FA 315. #### FA 315 865 *K. ii.* 'Sin bl*iadain* si, .i. in t*er*tio anno regni **Aodha Finnleth**, tangattar **Saxain** i m-**Breathn*aib*h Gaimud**, & ra ionarbaidh na **Sax*ain*** **Breatain** as an tír. Annal FA 316. #### FA 316 864 *K. uii.* Dall*ad*h **Lorcain mc. Cathail**, **rí** **Midhe**, la h-**�odh mac Neill**. Annal FA 317. #### FA 317 864 *K. uii.* **Concupar mc. Donnch*ad*a**, **leithrí** **Midhe**, do badh la h-**Amlaibh** i **Cl*uain* Iraird**. Annal FA 318. #### FA 318 864 *K. uii.* Inreadh na n-**Déisi** lá **Cearbhall mc. Dunlaing**, & lánmill*ead*h **.H. n-Aongusa**. Annal FA 319. #### FA 319 **Abdaine** **Tíre da Glas** do **Maoilpeattar** in hoc anno. #### FA 320 Gabhail **Diarmada** la **Gentibh**. Annal FA 321. #### FA 321 864 *K. uii.* **Eidgin Brit**, **eps*cop*** **Cille Dara**, scriba & **anchor*e***, .cxiii. anno aetatis suae quieuit. Annal FA 322. #### FA 322 864 *K. uii.* **Maonach mc. Connmaigh**, **ab** **Rois Cré**, .m. Annal FA 323. #### FA 323 864 *K. uii.* **Domhnall .H. Dunlaing**, **rí*gh*dhamhna** **Laighean**, .m. Annal FA 324. #### FA 324 864 *K. uii.* **Cearmait mc. Catharnaig**, **rí** **Chorca Baiscinn**, .m. --- p.118 Annal FA 325. #### FA 325 865*K. ii.* **Tadhg mc. Diarmada**, **rí** **.H. Cinnsiol*aig*h**, do mharbhadh da **bhraithribh** féin. Annal FA 326. #### FA 326 �r for **Lochl*annac**h**aib*** la **Flann mc. Conaing**, **rí** **Cianacht**. Annal FA 327. #### FA 327 866 *K. iii.* Deargár na **Lochl*annac**h*** & a m-buaidhr*ead*h uile 'san bl*iadain* si la h-**Aodh mc. Néill**, **rígh** **Eir*eann***. Maidhm lánmhór la h-**Aodh** f*or*sna **Lochl*annac**h**aib*** ag **Loch Feabhaill**. Innisit dno na h-éoluigh gurob í a **bhean** as móo ro greis **Aod** i c-ceann na **Lochl*annac**h***, .i. **Land ingean Dunlaing**: & as i-sidhe ba bean do **Maoil Seachloinn** reimhe, mathair mc. **Maoil S*eac**h**lainn***, .i. **Flainn**. Ba h-í mathair **Cennedigh mc. Gaithine** í, .i. **ri** **Laoighsi**. As mór tra rá scriobh*ad*h na f-fuarattar **Lochl*annaig*** d'ulc 'san bhl*iadain* si, cidh móo fuarattar o **Aodh Finnliath mc. Néill**. Annal FA 328. #### FA 328 {MS page 46} 866 *K. iii.* Milleadh & innr*ead*h **Foirtreann** la **Lochl*annac**h**aib***, go rugsat **braighde** iomdha léo i n-gill ra cíos; ro bás go fada iar t-tain ag tabhairt cíosa dhóibh. Annal FA 329. #### FA 329 866 *K. iii.* �r for **Gall*aib*h** oc **Mindroichit** la **Cennedigh mc. Gaithine**, **rí** **Laoighsi**, & la **tuaisgirt n-Osr*aig*he**. Annal FA 330. #### FA 330 867 *K. iiii.* Is in aimsir si tangattar **Aunites**, .i. na **Dainfir**, go sluagh*aib*h diairmhidhibh leo go **Cáer Ebroic**, gur ro thoglattar an **cat*h**r*aigh**, & go n-deachattar fuire, & ba tos*a*ch imnidh & doc*r*ach móir do **Breatnaibh** sin; uair ní fada d'aimsir remhe so ro bhaoí gach cogadh & gach glífit i **Lochl*ainn***, & as as so ro fhás an cogadh sain i **Lochlaind**: .i. da mhac ócca **Albdain**, **rí** **Lochl*ann***, ro ionnarbsat an mac fa sine, .i. **Raghnall mc. Albdain**, ar eagla leo é do ghab*ail* **righe** **Lochl*ann*** tar éis a n-athar. Go t-tainic an **Raghnall** cona thri macaibh go h-**Insibh Orc**. Ro thairis iar*a*mh **Raghnall** ann sin, & an mac ba sóo dhó. Tangattar im*orro* na mc. ba sine go sluagh mór léo, ar t-tionol an t-sluaigh sin as gach aird, ar na líonadh na mc. sin do dhíomus & do mhearsacht, um eirge i c-ceann **Frangc** & **Sax*an***. Ra shaoilsiod a n-athair do dhol i **Lochl*ainn*** fo c*éd*óir dara n-éis. Ra earail iar*a*mh a n-díomus & a n-ogbadata orra iomramh reampa dar an **Ocian Cantaibreachda**, .i. an mhuir fil eid*ir* **Eir*inn*** & **Espain**, go rangattar **Espain**, & go n-dearnsad ulca iomdha i n-**Espain** ed*ir* argain & innr*ead*h. Tangattar iar t-tain dar an **Muinceann n-Gadianta**, .i. bail i t-téid **Muir Eir*eann*** isin ocian imeachtrach, go rangattar an **Afraic**; & cuirid cath risna **Mauriotánuibh**, & tuitid d*ear*gár na **Mauriotána**. Acht cheana, --- p.120 as ag dul i g-ceann an chatha sa, adubhairt an dara mac risin mac oile, ‘A brathair,’ ar sé, ‘as mór an mhichíall & an dasacht fil forainn bheith as gach tír a t-tír ar fud an domhuin gár marbhadh, & nach ag cosnamh ar n-athardha fén atáam, & ríar ar n-athar do ghénamh, úair as a áonar atá annosa a múich & i mertin i t-tír nach leis féin, ar marb*ad*h an dara m*ai*c ro fhágsom 'na fharradh, amhail foillsight*h**ear* dhamh-sa.’ Go madh i n-aislinge no foillsighthea do-somh sin: & ro marb*ad*h an m*a*c oile dhó a c-cath; 's inb~~r~~eachtain dno má t*éar*na an t-athair fén as an cath sin—*que* revera comprobatum est. In tan ro bhaoí 'ga rádh sin as ann ad-chonnairc cath na **Mauritana** chuca: & mar ad-chonnairc an mac ro ráidh na briathra reamhainn sin, ro ling go h-oban 'san chath, & tainic d'ionnsoigh*idh* **rí*gh*** na **Mauriotana**, & tug buille do cloidheamh mhór dhó go ro ghad a lamh dhe. Ro cuir*ead*h go crúaidh ceachtar an da leath 'san chath sa, & ní rug neach diobh cosgar da che*le* 'san cath sin. *Acht* táinig cách diobh d'ionnsaigh*idh* a longp*oir*t ar marbhadh {MS page 47} sochaidhe ettura. Ra fhuagair im*orro* cách ar a chéle thoidheacht~~h~~ arnamhárach dochum an chatha. Ro iomgabh im*orro* **ri** na **Mauritana** an **longp*or*t**, & ro éla isin oidhche ar n-gaid a laimhe dhe. O thainig tra an maidin ro ghabhsat na **Lochl*annaig*** a n-árma, & ro choir*ig*hsiod iad go crúaidh béodha dochum an chatha. Na **Mauritana** im*orro*, o ro airighsit a **rí** d'éludh, ro theichsiod ar marb*ad*h a n-d*ear*gair. Ro chuattar iar sin na **Lochl*annaig*** fon tír, & ro airgsiot & ro loisgsiod an tír uile. Tugsad dna slúagh mór dhíobh a m-**brait** léo go h-**Eir*inn***: .i. siad-sin na fir ghorma. Uair is ionann **Mauri** & nigri; **Mauritania** is ionann is nig*ritu*do. As inbeachtain ma t*ér*na an treas duine do **Lochl*annac**h**aib*** ed*ir* in neach ra marbhaid & ro baidhit dibh 'san muincinn **muridhe Gaditanna**. As fada dna ro badar na fir ghorma sin i n-**Eir*inn***. As ann atá **Mauritania** contra **Baleares insulas**. Annal FA 331. #### FA 331 865 *K. ii.* Eclipsis solis in *calland*is Ian*uarii*. Annal FA 332. #### FA 332 865 *K. ii.* **Ceallach mc. Ail*el*la**, **ab** **Cille Dara** & **ab** **Iae**, dormiuit in regione **Pictorum**. Annal FA 333. #### FA 333 865 *K. ii.* **Mainchine**, **eps*cop*** **Lethgl*inne***, quieuit. Annal FA 334. #### FA 334 865 *K. ii.* **Tuathal mc. Artgossa**, **prímhepscop** **Foirtreann** & **ab** **Duin Cailleann**, .m. --- p.122 Annal FA 335. #### FA 335 865 *K. ii.* Guin **Cholmain mc. Dunlainge**, **rí** **Fothart Thíre**; do mharb*ad*h da chloinn féin. Annal FA 336. #### FA 336 865 *K. ii.* **Tighearnach mc. Focarta**, **rí** f*ear* m-**Breagh**. Annal FA 337. #### FA 337 866 *K. iii.* Isin bl*iadain* si tainig **Tomrar** **iarla** o **Luimnioch** go **Cluain Fearta Breanainn**, (duine aindreannda, agarbh, aindgidh eisidhe do **Lochl*annac**h**aib***), andar leis fo ghebhadh brad mór 'sin chill sin. Gidh eadh ní mur ra sháoil fuair, uair táinig seal beag fios reimhe, & ro theichead go maith reimhe i n-eat*h**r*aibh, dream eile i sescuibh, dream oile 'sin **teampul**. An dream im*orro* f*or*a rug-s*o*m ar an urlár & isin **relic**, ro marbh-s*o*m. Ro bhaoí dno **Cormac m*a*c Elothaigh**, **saoí eagna** **Eir*eann***, comharba **sen-Chiarain** **Saighre**, 'sin **teampal** sin. Rá sháor Dia & **Brenainn** íad amhlaigh sin. Marbh im*orro* do dhasacht an **Tomrair** 'sin bl*iadain* si ar n-imirt do Bhrenainn miorbhal fair. Annal FA 338. #### FA 338 *?866* *K. iii.* Isin bhliaghain sin ro chuadar na **righ** **Lochl*ann*** i m-**Mumhain** & sl*úag*h*a* móra léo, & ra indrisid go cródha an **Mumhain**: gidh eadh cheana tugadh d*ear*gár forra ann. �air tainig **Cinnetigh mc. Gaithin**, **rí** **Laoighsi**. M*a*c esidhe do {MS page 48} **Land ingin Dunlainge**, isidhe dno m*athai*r **Flainn mc. Maoil S*eac**h**lainn***, & as í ba bean an tan sa d'**�odh mc. Néill**, **righ** **Teamhrach**. Is é an mac **Gaithin** ba gairge & ba cosgracha for **Gall*aib*** 'san aimsir si i n-**Eir*inn***. Tainig iar*a*mh an **Cinnetigh** si & **Laoigheas** go n-dreim do **Osr*aig*hibh** maille ris, go **longp*or*t** na **Lochl*annac**h***, gur ro marbhsat deargár a n-deaghdháoine ar lár an **long*poirt***. Is ann sin ad-chonnairc **Cinnedigh** f*ear* da muinnt*ir* féin, & dias **Lochl*annac**h*** ag triall a chinn do bheim dhe, tainig go tric da shaoradh, & ro bhean an da ceann don dís sin, & ro sháor a fhear muinnt*ir*e féin. Tainic remhe **Cennedigh** go m-buaidh & cosgar. As ann-sidhe do rala an chreach **Lochl*annac**h*** i n-aighidh **Chinnedig** co n-édaluibh mora occa. O ro chúalattar na **maithe** úd do mharb*ad*h, ro fhagsad a g-creich & a n-édala, & tangattar go crúaidh béodha i n-aighidh **Cinnedigh**. Ro thoghbhaid gotha allmhardha bharbardha ann-saidhe, & stuic iomdha badhphdha, & socuidhe 'ga rádh, ‘Núi, nú.’ Ro diobhairgid iar*a*mh saighde iomdha eaturra, & leathghae, & ra ghabhsat fa dhéoigh fora c-cloi*dh*mhibh troma tortbhuill*ead*ha. Gidh eadh tra ro bhaí Día ag furt*acht* do m*a*c **Gaithin** cona mhuinnt*ir*; ro fhoruasl*aig*hid na **Lochl*annaig***, & ra fhagsat a lathraigh imbúalta: rá chuadar ass i maidhm ar marbhadh a n-deargár. Dream oile ni dheachattar i f-fad ara f-fainne, ar f-fulang gorta moire dhóibh, no ara náire léo techeadh. In uair ad-conncattar sluagh m*ei*c **Gaithin** occ tionol an mhaithiusa ro fhagsad-s*o*mh léo, tangattar 'na n-deaghaidh. Mur ro chonnairc mac **Gaithini** es*id*he, ro ghabh fotha --- p.124 amhail fáol fo cháorchaibh, go ro theichsiod 'san mhónaidh gur ro marbhaidh 'san mónaidh uile iad, go n-duattar coin a c-colla. Ro mharbhsat dno an lu*cht* sa, .i. mac **Gaithin** cona mhuinntir, deargár **áosa grádha** **righ** **Lochl*ann*** i n-aird aile 'sin **Mumhain**, .i. marcshluagh **rígh** **Lochl*ann***. Is 'na dhioghail ra mharbhsat na **Lochl*annaig*** slúagh mór **clér*eac*h** ra baoi[7](javascript:footNote('G100017/note007.html')) fein, *acht* as íar m-búaidh ongtha & aithrighe. Annal FA 339. #### FA 339 Isin aimsir sin rug clú mór **Maoil Ciaráin** eidir **Ghaoidhealuibh** ara mence buadha do bhreith dhó do **Lochl*annac**h**aib***. #### FA 340 866 *K. iii.* Isin bl*iadain* si ba marbh **Tomrur** **Iarla**, namha **Brénainn**, do dhásacht i **Purt Manann**, & ba h-eadh ad-chíd **Brenainn** 'ga mharb*ad*h. Annal FA 341. #### FA 341 Isin tan so do ronsad **Ciarruighe** forbaisi for mhuint*ir* an **Tomrair** sin, & ar n-attacht dóibh **Brénainn** ar bhrú an mhara, & ro bhaoí an Coimdhe ag furtacht dona **Gaoidhiol*aib*h**: uair baoí an mhuir og badh*ad* na **Lochl*annac**h***, & na **Ciarr*aig*h*e*** 'ga marbhadh. **Congal** an **seanóir**, **rí** **Ciarr*aig*h*e***, rug búaidh isin congail chatha sa. As uait*h*eadh tra lomnocht & gonta tearna dona **Lochl*annac**h**aib***; bá mór n-óir {MS page 49} & airgid & ban caomh ro fagbhaid ann sin. Annal FA 342. #### FA 342 867 *K. iiii.* Isin bl*iadain* si dno tangattar sloigh **Lochl*annac**h*** ó **Phurt Corcáighe** d'argain **Fear Maighe Féne**, acht cheana ní ra cheadaigh Dia dhóibh. �air is an tan sin tangattar na **Dési** ar creachaib 'sin f-fearann c*éd*na tré remhfheghadh Dé, úair ba deargnamhaid reimhi sin na **Dési** & **Fir Maighe**. O ró conncuttar iar*a*m na **Dési** na **Lochl*annaig*** og orgain & og innradh an tíre, tangattar d'ionnsaigh*id*h **Fear Muighe**, & do ronsat sídh dhainghin thairisi, & ro chuadar a n-aonfea*cht* i c-ceann na **Lochl*annac**h*** go garg béodha commbagach, & ra cuireadh go crúaidh cródha leith f*or* leath eatturra. Gidh eadh ro meamhaidh forsna **Loc*h*l*annac**h**aib*** tré miorbail an Coimdh*ead*h, & ra cuiriodh a n-d*ear*gár. Rá chúaidh im*orro* a t-**táoisioch**, .i. **Gnim Cinnsiol*aig*** a ainm, go rainig **caistial** daingean baoí a g-comfhocr*aib*h dhóibh, & ro fuabhair a ghabhail, & as *ead*h bá diomháin dó, úair ní rá fhéd a fhulang ar iomad faga & cloch 'gá n-díub*r*ag*ad*h dhó. Is *ead*h do rigni-siomh, **Ceannfaol*ad*h** do ghairm chuige, uair bá dóigh leis bá cara é, & aisgeadha iomdha do geall*ad*h dhó ara anacal; & as *ead*h bá diomháoin do-somh, úair ro tairrngead-somh amach tria impidhe na soich*aid*h*e* ro foghnaidsiot dhó reimhe, & ro marb*ad*h go truagh é, & ro marbhaid a mhuinnt*ear* uile. Ba gairit im*orro* iar t-tain go t-tangas dochum an **chaistéol** in ro caith-siomh a bheathaidh go sártholach, & ro díosgáoil*ead* uile e. Sic enim placuit Deo. --- p.126 Annal FA 343. #### FA 343 866 *K. iii.* **Dineartach**, **ab** **Lothra**, .m. Annal FA 344. #### FA 344 866 *K. iii.* **Loch Lebhinn** do shoudh i f-fuil, go raibhe 'na phairtibh cró amhail sgamha. Annal FA 345. #### FA 345 866 *K. iii.* **Sruthair**, & **Slebhte**, & **Achadh Arglais** d'argain do gentibh. *d'Osraighibh A.D. an. 864.* Annal FA 346. #### FA 346 *?867* *K. iiii.* Isin bl*iadain* si, .i. sexto anno r*egni* **Aodha mc. Neill**, maidhm ré **Laighnibh** for **Uibh Néill**, i t-torc*h*air **Maol Muadh mc. Dunch*ad*ha**, & **Maol Murthemne mc. Maoil Brighde**. Annal FA 347. #### FA 347 867 *K. iiii.* Teagmhail eid*ir* **�isle**, m*a*c **rí*gh*** **Lochl*ann***, & **Amlaoibh** a brathar. Trí m*ei*c battar ag an **rí*gh***, .i. **Amlaoibh** & **Iomar** & **�isle**. **�isle** bá sóo ar n-aois díobh, & as é bá móo ar aoí eangnamha; úair rug dearsgugh*ad* mór i n-diubargan fogha & i n-niort ga do **Ghaoidheal*aib***. Rug dno dearsgugh*ad* do **Lochl*annac**h**aib*** i n-niort cloidhimh, & i n-diubhrag*ad*h saighead. Ro bhaoí a dubhfhuath go mór 'ga bhraithribh; as *ead*h as mó ro bhaoí ag **Amlaoibh**; ní innisin cuisi na miscean ara libri. Ra chuadar an dá bhrathair, .i. **Amlaoibh** & **Iomar**, i g-comhairle 'má caingin in mhic oig, .i. **�isle**, ge ró {MS page 50} bhattar cúisi dichealta occa da mharb*ad*h, ní h-íad tugsat ar aird, *acht* cúisi eile ro thogbhattar ar aird as a n-dlesiod a mharbhadh, & rá chinnsiot iar*a*mh a mharb*ad*h. O ró fhidir **Amlaoibh** dál an brathar ba miosgais leis do thuidh*eacht*, as *ead*h do righne, teachtair*ead*ha tairisi do chur ar ceann na **ritaire** bá sonairte & bá béodha aige, go m-beittís astigh ar cheann **�isle**. Tainic iar*a*mh an t-**�isli**, .i. an duine as fearr cruth & eangnamh baoí an tan sin 'san domhan; uaitheadh dna tainig-siomh i t-teach a bhrathar; úair níor sháoil an ní fúair ann, .i. a mharb*ad*h. Is *ead*h im*orro* ro chuinnig ann ní ná ro sháoil. As *ead*h ro íarr o thús diolmainius labhartha do thabhairt dhó. Tugadh do-somh sain. As eadh imorro ro labhair-siomh, .i. ‘A brathair,’ (ar sé) ‘muna f-fail gradh do mhna, .i. ingean **Cinaoth**, agad-sa, cídh na leigi damh-sa úait í, & gach ní ro dioghbhais ría, do bear-sa dhuit.’ O ro chúala an t-**Amlaibh** sin, ro ghabh éd mór é, & ro no*cht* a chloidheamh, & tug buille dhé i g-ceann **Oisle**, .i. a brathar, gur ros marbh. Ro choimheir*ig*h cách ar amus a chéile iar t-tain, .i. muinnt*ear* an **rí*gh***, .i. **Amlaoibh**, & muinntir an bhrathar ro marb*ad*h ann; battar stuic & comhairc 'ma seach ann-saidhe. Rá chúas iar sain fa **longp*or*t** an brathar ro marbhadh ann, ar c-cur deargá*i*r a muinntire. Rob iomdha maithios isin **longp*or*t** sin. --- p.128 Annal FA 348. #### FA 348 867 *K. iiii.* Isin bl*iadain* si dno do chuadar na **Danair** go **Caer Ebroic**, & do radsat cath crúaidh dona **Saxanaibh** ann. Ro maidh for **Saxanuibh**, & ro marb*ad*h **righ** **Sax*an*** ann, .i. **Alle**, tré bhrath & meabhail ghiolla óig da muinnt*ir* féin. Tugadh tra ár mór isin chath sain, & ra chúas iar sin for **Chaer Ebroic**, & tugadh iomad gach maithiusa eiste, úair bá saidhbhir an tan sin í, & marbt*ar* na f-frith do **dheaghdhaoine** innte. As as sin ro fhás gach dochonach, & gach imneadh d'**Innsi Breaton**. Annal FA 349. #### FA 349 867 *K. iiii.* Isin bl*iadain* si tainig an **Cennedigh airdhirc, .i. m*a*c Gaithin**, námha chlúuch na **Lochl*annac**h***, d'ionnsoigh*id*h **longp*oir*t** **Amloibh**, **rí** na **Lochl*annac**h*** (& as esidhe reamhainn do marbh a bhrathair), gur ro loiscc [*gap: extent: one and a half lines*] Tangattar na **Lochl*annaig*** 'na dheaghaidh, & mur tug-s*o*mh a aigh*id* forra, ro maidh reimhe dibh gonige an long*port* c*éd*na, & ro marbh a n-d*ear*gár na **sáorchlann**. Sic Deo placuit. Annal FA 350. #### FA 350 Isin bl*iadain* si dno tainig **Bárith** **íarla** & **Háimar**, días do ch*i*n*e*l soich*i*n*e*l*ac*h na **Lochl*annac**h***, tré lár **Conna*cht*** d'ionsoigh*id*h **Luimnigh**, amhail na dearndáis ní do **Connac*h*taibh**. Gidh eadh ní amhl*aid*h do rala, uair ní 'san iomad ro tairisnighsiod, *acht* ina m-brighaibh féin. Ro fuaprattar na **Connachtoigh** tria chelcc a f-foruaisl*iug*hadh-somh: uair do rala areile **Muimhneach** sonairt crúaidh {MS page 51} & glic i n-imirt arm eaturra an tan sin, & bá glic dno a c-comairlibh an **Muimneach** sin. Ro ioraileattar iar*a*mh **Conna*cht*a** fa*i*r-sidhe dola ar amus na **Loc*h*l*annac**h***, mar badh do thabhairt éoluis dóibh, & do marb*ad*h **Bárith**. Mar ránaig-sidhe gonige in ionad i rabha **Háimar**, tug buille do leathgha go sonairt i n-**Haimar**, go ros marbh. Mílídh im*orro* **Conn*acht*ach** do chúaidh maille ris ar tí marbhtha an **Bárith**, ní tharla dó-saidhe amhail bá dút*h**r*acht lais, uair ro gonadh é tréna shlíasaid, & ra cúaidh as ar eigin iar t-tain. Ra ghabhsat dno na **Conn*acht*aigh** fona **Lochl*annac**h**aib*** gur chuirsiod d*ear*gár na **Lochl*annac**h***, & ní h-amhl*aid*h ro bhíadh muna beith an chaill & an ad*aig*h i f-foc*h**r*aibh. Is *ead*h ro chúattar iar t-tain conige an ion*a*d asa t-tangattar, & ní do **Luimneach**. Annal FA 351. #### FA 351 867 *K. iiii.* **Máol Dúin mc. Aoda**, **rí** **Ailigh**, in clericatu obiit. Annal FA 352. #### FA 352 867 *K. iiii.* **Robhartach**, **eps*cop*** & **sapiens** **Fionnglaisi**, .m. --- p.130 Annal FA 353. #### FA 353 867 *K. iiii.* **Cosgrach** **Tighe Telle**. Annal FA 354. #### FA 354 867 *K. iiii.* **Conall** **Cille Scire** **eps*cop*** quieuit. Annal FA 355. #### FA 355 867 *K. iiii.* **Cormac .H. Liatháin**, **eps*cop*** & **anch*oire***, quieuit. Annal FA 356. #### FA 356 867 *K. iiii.* **Oigheadhchair**, **ab** **Coind*eir*e** & **Lainn Eala**, quieuit. Annal FA 357. #### FA 357 867 *K. iiii.* **Guaire mc. Duibh dha Baireann** .m. Annal FA 358. #### FA 358 867 *K. iiii.* **Muireadhach mc. Cathail**, **rí** **.H. Criomhthainn**, longa paralisi extinctus *est*. Annal FA 359. #### FA 359 **Dúnchadh mc. Dungaile** .m. #### FA 360 867 *K. iiii.* **Cananan mc. Ceallaigh** interfectus est per dolum ó mhac **Gaithini**. Annal FA 361. #### FA 361 867 *K. u.* **Connmac**, **ab** **Cl*uana* m. N*ois***. Annal FA 362. #### FA 362 867 *K. iiii.* Maidhm re mac **Gaithini** for **longus** **Atha Cliath**, i t-torch*air* **Odolbh Micle**. Annal FA 363. #### FA 363 867 *K. iiii.* **Dubhartach** **Bearrach**, **sáoi eagna**, quieuit. Annal FA 364. #### FA 364 867 *K. iiii.* **Aedacan mc. Fionna*cht*a**, **oll*am*h** **Leithe Cuinn**, quieuit. Annal FA 365. #### FA 365 *?868* *K. u.* Isin bhliaghain si, .i. in septimo anno regni **Aodha**, ra greannaighsiod **Laighin** **Cearbhall mc. Dunlaing** um chath. Ra iorlamhaigh dno **Cearbhall** ar amus an catha sain. Ro com*r*aic da marcsluagh go n-dearnsad deaphaidh, go ro marbhadh soch*aid*he eaturra. In tan im*orro* ro comraic a*cht* beag don chath ceachtardha, as ann tainig **Sloigeadhoch ua Raithnen**, **comharba** **Molaissi** **Leithgl*inne***, **deocain** an tan sain é, **eps*cop*** im*orro* & **comharba** **Ciarain**, .i. **Saighre**, íar t-tain; tainic-sidhe gona [*gap: extent: one and one third lines*] eagnaidh, & go n-dearnad sidh thairisi eattorru. Annal FA 366. #### FA 366 {MS page 52} 868 *K. u.* Isin bl*iadain* si dno do ronadh mórshlúagh la h-**Aodh Finnlíath mc. Néill**, **righ** **Eir*eann***, d'ionnsoigh*id*h **Ciannachta** da n-argain & da n-indr*ad*h. --- p.132 �ar tug **rí** **Ciann*acht*a**, .i. **Flann mc. Conaing**, m*a*c a dherbhsheathar féin, dínsiomh mór for **righ** **Eir*eann***. Ní rabha im*orro* i n-**Eir*inn*** uile bá moó eneach na cáonfhúarr*aig*he ionás an **Fland** sa, & dno gen goro*b* bhúidheach **Aodh** an tan sain dhe, & **�odh** 'na **airdrígh** **Eir*eann***, ro ba maith greim **Flainn** dhó an tan rainig a leas, .i. an tan ro bhaoi cogadh eattorra & **Maoil S*eac*hl*ainn* mc. Maol Ruanaidh**: úar is tríd sin ro ionnarb **Maoil S*eac*h*lainn*** an **Flann** asa thír. An tra*th* im*orro* do rad an **Flann mc. Conaing** an dinsiomh sa do **rígh** **Eir*eann***, as ann sin ro bhoí **Flanda**, ingean **rí*gh*** **Osr*aig*he**, .i. **Dunlaing**—& isidhe ba bean d'**Aodha Finnleith** an tan sa, ar m-beith reimhe ag **Maoil S*eac*h*lainn***, & is í rug **Flann** dó, an mac ón is fearr tainig i n-**Eir*inn*** 'na aimsir, & ba **airdrí** **Eir*eann*** iar t-tain; as í an **Land** c*éd*na m*athai*r **Cennédigh eirdhairc mc. Gaithini—is** ann, ad-beirim, ro bhaoí an **rioghan** sa ag denamh **teampuil** do naoimh **Brighid** i c-**Cill Dara**, & **sáoir** iomdha aice 'sin chaill*id*h og teasgadh & ag snaidhe chrann. Rá chúala trá an **rioghan** sa comhradh & uga **Laighean** 'má fear, .i. um **Aodh Finnliath**, & imá mac, .i. im **Fhlann mc. Maoil S*eac*h*lainn***, & ní raba ar mac oile ríamh a chlú na a all*ad*h an tan sin, & o ró fhidir sí coimherge **Laighean** lá **Flann mc. Conaing**, **rí** **Ciann*acht*a**, tainig rempe gonige bail i rabha a fear, & ra innis dhó, & ro neart go sochraide é im thionol catha 'na n-aghaidh. Cuir*id*h trá **Aodh** iar sin a shlúagh fo **Ciann*acht*a**, & airgid & loisgid go n-ár mór daoine do marbhadh dhoibh. Ní tainig im*orro* **Flann** fo c*éd*óir da n-ionsoig*id*h, úar rá bhaoí **cobhlach** mór an tan sin ag inbhear **Bóinne**, & ro chuir-siomh fios ara n-amus-saidhe go d-tiosdáois da foir*it*hin, & tangattar-somh ón, & dno tangattar **Laighin** d'foirighin an **Fhlainn**. Tangattar uile iar t-tain i n-deaghaidh **righ** **Eir*eann***, & a chreacha reimhe. Ro chúaidh **Aodh** ar árd & ro bhoí ag feaghadh na mórsocraide baoí 'na dheaghaidh [*gap: extent: one line*] se & a lucht comhairle, ‘Ní ar líon óg brist*ear* cath, *acht* is tré fhurtacht an Coimdheadh, & tre fhirinne flatha; an diomus im*orro* & an iomarcraidh slúaigh, ní h-eadh as ionmhain ra Día, *acht* inisle aignidh & craidhe daingean. Sochuidhe iar*a*mh don lu*cht* so, & as díomsach teaghaid. Tionolaidh-si uile imum-sa anosa, & na biodh meanma teichidh agaibh, {MS page 53} uair as fada uaibh gonuige bar t-tighe féin, & ní caraid leanfas sibh, ní h-anacal na coigill foghébhthaoi. Denaidh tra na n-dearnsad bhar n-aithreacha & bhar seanaithreacha, fuilngidh tra frosa i n-ainm na T*r*ionóide do thealgudh duibh. Mar adachichisthi misi ag eirge, eirghidh uile i n-aoineacht fotha mar faillseachus Día dhuibh.’ Dia lúain ar áoi laithe seachtm*ain*e sin. In **Flann im*orro* mc. Conuing** isin rainn eile as *ead*h rá raidh-sidhe fria mhuinnt*ir*: ‘As uath*ad*h an lu*cht* úd, & as lionmhar atáim-ne, & cruaidhighidh-si céim dá n-ionnsoigh*id*h.’ *Agus* do righne tri coir*ig*hthe dhe, .i. é fein --- p.134 ar tús, & **Laighin** iar t-tain, na **Lochl*annaigh*** fá dhéoigh, & ro bhaoí 'ga n-agall*ad*h uile: ‘Tuitfid an lu*cht* úd libh-si,’ ar sé, ‘& berthaoi búaidh & cosgar diobh, ar ní budh fíu leo teicheadh reamhaibh-si, & atáoi-si líon as móo; úair ní ar fháth oile atú-sa ag an chathug*ad*h sa a*cht* do ghabhail **ríghe** **Teamhrach**, nó dom marb*ad*h 'ga cosnamh.’ Robttar áille trá na tri coir*ig*hthi sin; rob iomdha meirge álainn ioldhathach ann, & sgiatha g*ac*ha datha. Tangattar iarumh fón c-cuma sain d'ionnsoigh*id* **Rígh** **Eir*eann***. Ro bhaoí im*orro* **Rí** **Eireann** 'ga n-iornaidhe, & sé meirge rá bhaoi aige, croch an Choimdheadh & **bachall** Iosu. O thangattar tra na slúaigh naimhdighe i g-comhfoc*r*aibh do **�odh**, rá suidh & rá coruigh uime **Rí** **Ul*ad*h** don dara leith, & **Rí** **Midhe** don leith oile; & ro ráidh riu: ‘Na h-iomraidh*id*h teicheadh, *acht* tairisnigh*id*h isin Choimdh*id*h o f-fuil cosgar dona **Cr*ios*taidhibh**; narab banda bar n-aigeanta, *acht* gurob feardha, & brisidh go h-obann cath ar bur naimhdibh gur ro mhara bhur c-clú tre bhiothu.’ As *ead*h ra raidhsid uile, go n-diongnaidís. Ní tháirnig im*orro* do **Rígh** **Eir*eann*** deir*ead*h na m-briathar sin do rádh, an úair tangattar a namhaitt i f-foccus; & ro diubairgsiod frossa diomóra do sháighdibh ar tús, & frossa d'faghaiph iar t-tain, & an treas fross do leathgaibh, ionnus gur eirghe an **Rígh** cona mhuinnt*ir* 'na n-aighidh, gur caithighsiod go cródha fríu. (Fo ríor ní fhaghuim as in t-seinliobhar ata briste iomláine na h-imtheachta do ronsat cách 'san chath so **Cille h-úa n-Daighre**, náid na briathra breaghdha do labhair **Rígh** **Eir*eann*** go h-uilidhe do dhiorgadh a mhuinntire féin: gidh eadh tátham gur brisiodh leis in **Rígh** ara námhaid.) Agas ann sin ro ráidh an **Rígh** (an tan baoí an mhaidhm ré na mhuinntir): ‘A mhuintir ionmhain, legidh dona **Criostaidhibh**, & imridh for iodhaladharthaibh ó táid a madmaimm reamhaibh.’ Níor bó diomháin do-somh sin do radh, úair do {MS page 54} rónsad in fair-siomh, ionnus nach móo iona ceathramh*ad*h diobh ráinig slán. Ternattar **Laighin** iomlán da n-áthardha fein, úair do ronsad cipe daing*ean* ceangailte díobh féin tre comairle an **taoisigh** treabhair bui aca, .i. **Maol Chíarain mc. Ronain**. **Flann im*orro* mc. Conaing** ro theich cona shoc*r*aide, & rugsad muinnt*ir* an **Rígh** fair, & ro fhagaibh a cheann, & tug*ad*h é do lathair aireachta an **Rígh**; & ro bhaoí an **Rí** ann sin ag iomcháoineadh fair, & ro bhaoí cách 'ga rádha ris nar bó cóir dhó a chain*ead*h tre goire a n-gaoil, & ar adhbharaibh eile nac f-faighuim asin t-senleabhar, .&c. --- p.136 Annal FA 367. #### FA 367 869 *K. uii.* **Niallan**, **eps*cop*** **Slaine**, obiit. Annal FA 368. #### FA 368 869 *K. uii.* **Corm*a*c mc. Elothaigh**, **ab** **Sáighre** & sgriba, .m. Annal FA 369. #### FA 369 869 *K. uii.* **Ailill** **Clochair**, scriba & **eps*cop*** & **ab** **Clochair**. Annal FA 370. #### FA 370 869 *K. uii.* **Dubhthach mc. Maoil Tuile**, doctissimus Latinor*u*m totius **Europae**, in Christo quieuit. Annal FA 371. #### FA 371 869 *K. uii.* Martra **Eodusa mc. Donngaile** ó **Ghentibh** i n-**Disiurt Dhiarmada**. Annal FA 372. #### FA 372 869 *K. uii.* **Dunlang mc. Muireadhaigh**, **rí** **Laighean**, .m. Annal FA 373. #### FA 373 869 *K. uii.* **Maol Ciaráin mc. Ronáin**, righnia **airthir �reann**, .m. Annal FA 374. #### FA 374 869 *K. uii.* Orgain **Ardmacha** d'**Amhlaoibh**, & a loscc*ad*h cona **dearrthighibh**, .i. **dearthac*h*** mór m*ai*c **Andaighe**. Deich c-céd eidir **braid** & marb*ad*h, slad mór olcheana. Annal FA 375. #### FA 375 869 *K. uii.* **Donnacan mc. Cédfadha**, **rí** **.H. Censiol*aig***. Annal FA 376. #### FA 376 869 *K. uii.* **Cían mc. Cumasgaigh**, **rí** **.H. m-Bairrche Tíre**, .m. Annal FA 377. #### FA 377 *?869* Isin bliaghain si, .i. in octauo anno regni **Aodha Finnleith**, ra ionnarbsad **Laighin** **táoisioch** dá t-**táoisiochaibh** uatha, úair ba miosgaiss leó é: .i. baoí formad aca ris ar méd na c-cosgar no beir*ead*h dona **Lochl*annac**h**aib***, no dno úair bá tuilithe aca é, úair do **Chiarr*aig*he Luachra** a bhunadh, no dno ar méd a dhíomais ba miosgais leó é. �air ná ro fhéd di*diu* bheith i c-cinn **mhaithe** **Laighean**, & **ri** **Laighean**, tainig rá muinnt*ir* leis ar ionnarba d'ionnsoigh*id*h **Rígh** **Eir*eann***, & ar m-béd a bhlaidhe eangnamha ro ghabh an **Rí** chuige go honorach é, & tug a ingin dó do mhnaoi, .i. **Eithne**. Rob é méd im*orro* an smachta & an nirt tarr*aid*h se for **Lochl*annac**h**aib***, conach lamhdaois nach gniomh moghdha do dhenamh isna Domhnaighibh: ro ba sgél mór ría innisin na t-tabhradaois do chíusa dhó...[8](javascript:footNote('G100017/note008.html')) Is ar thnuth & ar fhormad ro ionnarbsad **Laighin** uatha féin é, & dno ara bheith d'**fearuibh Mumhan**. Tainig tr*a* iar sin go sochraidhe leis i **Laighnibh**, go n-dearna airgne {MS page 55} & ionnradh iomdha & loisgthe & marbhta intibh. Acht cheana atá a f-fágbaluibh náomh ná bádh reidh do*n* tí no --- p.138 raghadh a **Laighnibh** amach ar ionnarba tuidheacht ar c-cúla do chogadh intibh dorighisi, na badh reidh dó [*gap: extent: three lines (left blank)*] fír fear no comhlann dhó, acht ro gab*ad*h dhó as gach aird do gháibh & do thuaghaibh & do chlaidhmhibh, go n-dearnsat mionta beacca dhe, & gur ro beanadh a cheann de. Ro marbhait di*diu* a muinntir uile. Rugadh a cheann iar sin dochum na **Lochl*annac**h***, & ro chuirsiod-saidhe for chuaille é, & ro ghabhs*a*t seal fora dhiuburgan, & ro chuirsiot 'sin muir iar t-tain é. Annal FA 378. #### FA 378 870 *K. i.* **Suairdleach** **Ineidnén**, **eps*cop*** & **anchore** & **ab** **Cl*uan*a Ioraird**, optimus doctor religionis totius **Hib*er*niae**, quieuit. Annal FA 379. #### FA 379 870 *K. i.* **Gearan mc. Diocosca**, **ab** **Saighre**, obiit. #### FA 380 870 *K. i.* **Diarmuid**, **ab** **Fearna**, quieuit. Annal FA 381. #### FA 381 870 *K. i.* **Dub da Thuile**, **ab** **Leith Mocaomhóg**. Annal FA 382. #### FA 382 870 *K. i.* **Maol Odhar**, **eps*cop*** & **ancor*e***, **ab** **Daimhinsi**, quieuit. Annal FA 383. #### FA 383 870 *K. i.* **Cumsud**, **ab** **Disirt Ciaráin Bealaigh Dúin**, **eps*cop*** & scriba, quieuit. Annal FA 384. #### FA 384 870 *K. i.* **Comgan ~~mc.~~ Fota**, **ab** **Tamhla*cht*a**, quieuit. Annal FA 385. #### FA 385 870 *K. i.* **Cobhthach mc. Muireadhoigh**, **ab** **Cille Dara**, **sapiens** & **doctor**. De quo dicitur: > 1. **Cobthach** **Cuirrigh** cuiretaigh, > > damhna rígh **Life** lennaigh, > > dursan m*a*c mór **Muir*ed*haigh**, > > bá liach *ó* caoimhfionn **Ceallaigh**. > > > --- > > p.140 > > 4. Clethe **Laighen** leighnidhe, > > sáoi slán, *seaghainn,* sochlach, > > retla ruir*th*ech reidh-Righe, > > comharba **Conlaith**, **Cobthach**. > Cobth*a*ch. > > Annal FA 386. #### FA 386 870 *K. i.* **Maongal**, **eps*cop*** **Cille Dara**, quieuit. Annal FA 387. #### FA 387 870 *K. i.* Isin bhliaghain si tainig **Aodh mc. Neill** i l-**Laign*ib*h**, go madh do dhioghail an ~~an~~ ogl*aoic*h adubhramur romhuinn, do marb*ad*h lá **Laighnibh**, nó dno go m*ad*h do thobhach **cíosa**. Ro innristar **Laighne** ó **Atha Clíath** go **Gabhrán**. Tainig dno **Cearbhall mc. Dun*laing***, rí **Osr*aig*he**, & **Cennétig mc. Gaithin**, ri **Laoighsi**, don leith oile do **Laighnibh**, & an méd ro fh*ed*sadar *edir* losgadh & airgain & marb*ad*h, do ronsattar, go rangattar **Dún m-Bolg**, & ro gabs*a*t **longp*or*t** ann sain, .i. **Cearbhall** & **Cennetigh**. Ra thionolsad **Laighin** iar t-tain 'má **rígh**, .i. 'ma **Muir*ead*hach mc. m-Brain**, & cidh esidhe bá **rí** cruaidh, cosgrach, glic, úair as fada ro bhaoí for ionnarba a nn-**Albain**, bá aicintidhe dó crúas & eangnamh; & as *ead*h ro smuains*ead*ar aca gurab córa dhoibh dol a c-ceann **Laighsi** & **Osr*aig*he** battar i n-**Dún Bolg**, ionás dola i g-ceann **righ** **Eir*eann*** baoí og **Bealach Gabhrain**, & dola 'sin aidhche fon **long*port***. Teaghaid iar*a*mh **Laighin**, & a **rí** maille riu, go cruaidh sonairt {MS page 56} na c-corugh*ad*h go **Dun m-Bolg**, bail a rabhattar a námhaid. Borb a met; is iongn*ad*h an cuingioll dáonda, úair ro chuattar **Laighin** i muinighin naoimh **Brighide** go rugdaois búaidh & cosgar do **Osr*aig*he** & do **Laoighis**. Ro chuattar dno **Osr*aig*he** i muingin naoimh **Ciarain** **Saigre**, 'ma búaidh & cosgar do bhreith do **Laighnibh**. Ro bhattar **Laighin** go diochra og atach naoimh **Brighide**, gur ro marbhdais a namhaide[*gap: extent: three or four lines left blank*] Is *ead*h tra tangattar **Laighin** don leith a rabha mac **Gaithini** don **longp*or*t**. Ní a n-imgab*áil* do righne mac **Gaithin**, *acht* as 'na n-aghaidh go cruaidh feochair tainig, amuil bá bés dó. Do gnit*ear* tra cathugh*ad*h cruaidh cródha l*eat*h for l*eat*h ann sin. As cian ro clos gair na f-fear og im*ir*t diocumaing f*or*ra, & fogar na stoc n-deabtha, & ro gabh an talamh criothnug*ad*h go n-deachattar a n-eachradha & a n-iumainte i n-gealt*acht*, & bá tairmeasg mór d'eangn*a*m na laoch sin. Acht cheana an lucht ro bhoí don t-sluagh i scailpibh carrag tangattar a n-aigh*id*h na n-iuminte go ro fostattar mór dhiobh. Ba mór an muirn sin, & ba mór a f-fogar 'sin áeir úasda. An air*ead* ro bás imi sin ro bhaoí **Cearbhall** og teagasg a mhuinnt*ir*e, úair bá tosach oidhche fair, & ro ráidh: ‘Gib *ead*h o t-tíosad na --- p.142 namhaid chugaibh, na gluas*ad*h neach uaibh asa inad cathaisi, & congb*aid*h sibh go crúaidh risna naimhdibh.’ Ro chuaidh-siomh **Cearbhall** & soc*r*aide lais d'ionnsoigh*id*h mhac a sheathar, .i. **Cennedigh**, ro bhaoí i n-eigean mór *edir* a naimhdibh; & ro toguibh a ghuth cruaidh ar aird, & ro bhaoí ag neartadh a mhuinnt*ir*e a c-ceann **Laighean** (& ra cualattar **Laighin** sin), & dno ro bhattar an mhuinntir 'ga neartadh-s*o*mh. Ro earb ra dís dá muinnt*ir* faire & forchoimh*éd* dó. Ro diubairg **rí** **Laoighisi** leithgha fotha-sidhe gur ro marbh an dara fear dibh, .i. **Folo*cht*ach**, **secnab** **Cille Daire**. As mór tra an toirm & an fothrom baoí eaturra an uair sin, & ra tógaibh **Badb** ceann eaturra, & baoí marb*ad*h mór eaturra sáncán. Ro sguichsiot tra **Laighin** on **longp*or*t**, & ro bhattar ag breith a **rí*gh*** leó, & o na ra fh*éd* an **rí** a shlúagh d'fostadh 'na *fharradh*, ro ling ar a each, & tainig a n-diaig a mhuinnt*ir*e. As deimhin linn gonadh tré miorbhail naoimh **Brighde** & **Sein Chiaráin** ro sgaoilsiot aml*aid*h sin; & cía ro marb*ad*h saorclanna eaturra, ní rabha ár mór ann. Ní ra leig **Cearbhall** na **Cennedig** da muinnt*ir* leanmhuin **Laighean** ar fhaitchius. Ro marb*ad*h 'san ló arnamarach dream do **Laighnibh** ro bhattar for seachrán. Tangattar **Cearbhall** & **Cenneidigh** 'na c-cath ceangailte coraighthe tre lár a námhad go **Gabhran**, d'ionnsoigh*id*h **Rí*gh*** **Eir*eann***, .i. **Aodha Finnl*eit*h** (deirbhsiur **Cearb*aill*** a bhean-saidhe, & mathair an **Cennedigh** í), & innisid do **Rí*gh*** **Eir*eann*** amhaill do ralla doibh, .i. **longp*or*t** do ghabhail forra, &c. {MS page 57} Do rónsad comhradh tairisi, & ro dheighlisiod iar t-tain. **Rí** **Laighean** ní h-eadh do righne freagra maith do thabhairt for **Rí*gh*** **Eir*eann***, *acht* as cuimhniug*ad*h na n-dearnsad ris do righne, & ní tharad [*gap: extent: space for one word left blank*] *nó* **giaill**. Annal FA 388. #### FA 388 870 *K. i.* Isin bl*iadain* si do ronsad na **righ** **Lochl*ann*** forbaisi for **Sraith Cluaidhe** i m-**Breathnaibh** ré c*eit*hre miosaibh ag forbaisi dhoibh f*uir*re; fa dheoigh tra iar f-f*or*rach an lo*cht*a ro bhaoí innte do ghorta & d'íotaidh, ar t-traghadh go h-iongn*ad*h an tobair ro bhaoí aca ar m*ead*hon: ro cúas forra iar t-tain. Rug*ad* tra ar tús gach maithius ro bhui innte. Rugad slogh mor eiste i m-**braid**. [**Dupaltach Firbisigh** ro sgriobh 1643] inquit transcriptor primus.[9](javascript:footNote('G100017/note009.html')) Annal FA 389. #### FA 389 871*K. ii.* **Maonghal**, **ab** **Beannchair**, quieuit. --- p.144 Annal FA 390. #### FA 390 871 *K. ii.* **Dubhthach**, **ab** **Cille Achaidh**, **eps*cop*** & scriba & **anch*oire***, quieuit. Annal FA 391. #### FA 391 871 *K. ii.* **Ailill**, **eps*cop*** & **ab** **Fobhair**, quieuit. Annal FA 392. #### FA 392 871 *K. ii.* **Cú Rúi**, **ab** **Insi Clothrann**, **saoí seanchusa** **Eir*eann***, .m. Annal FA 393. #### FA 393 871 *K. ii.* **Amhlaoibh** & **Iomhor** do thoidheacht aridhsi a h-**Albain** go h-**Ath Cliath**, & brad mór **Breatan** & **Alban** & **Saxon** léo; da chéd long a lion. Annal FA 394. #### FA 394 871 *K. ii.* Toghail **Dhúin Sobhairge**, quod an*t*ea numquam f*a*c*tu*m est. Annal FA 395. #### FA 395 871 *K. ii.* **Ailill mc. Dunlaing**, **rí** **Laighean**, a **Northmann*is*** int*er*fectus est. Annal FA 396. #### FA 396 871 *K. ii.* **Maol Muad mc. Finn*acht*a**, **rí** **Airthir Life**, .m. Annal FA 397. #### FA 397 871 *K. ii.* **Flaitheamh mc. Faoilchair** do bhadhadh do **mhuinnt*ir*** **Lethghl*inne***. Annal FA 398. #### FA 398 871 *K. ii.* Inreadh **Connacht** la **Cearball** & **Dunchadh**, i t-torchair **Buachail mc. Dunadhaigh**. Annal FA 399. #### FA 399 871 *K. ii.* Inreadh **Mumhan** dna la **Cearbhall** dar **Luachair** síar. #### FA 400 **Amhlaoibh** do dhol a h-**Eirinn** i **Lochlainn** do chogadh ar **Lochland*ac**h**aib*** & do congnamh rá a athair, .i. **Gofridh**, uair ra bhattar na **Lochl*annaig*h** ag cogadh 'na cheann-saidhe, ar t-tiachtain ó a athair ara cheann. Uair ra bá fada ra inisin cúis a cogaidh, & ara laighead tremdhírgeas cugainn cidh againn na bheith a fhios, fagbhaim gan a scribeann, úair atá ar n-obair im neoch as d'**Erinn** do scribeann & cidh ní iad-saidhe uile; uair ní namá fuilngid na h-**Ereannaigh** uilc na **Lochl*annac**h***, acht fuilngnid uilc iomdha uatha fein. Annal FA 401. #### FA 401 *?871-872* Isin bl*iadain* si, .i. an deachmhadh bliaghain **flatha** **Aodha Finnleith**, ro innreasttar **Iomhar mc. Gothfraidh mc. Raghnaill mc. Gothfraidh Conung mc. Gofraidh**, & mac an fhir rá chúaidh a h-**Eirinn**, .i. **Amlaoibh**, o iart*h*ar go h-airt*h*ear, & o dhesg*ear*t go tuaisgeart. Annal FA 402. #### FA 402 {MS page 58} 872 *K. iii.* **Gnia**, **ab** **Daimhliag Cianáin**, **eps*cop*** & scriba & **anchore**, quieuit. --- p.146 > 1. ~~�air~~ **Gnia**, grian ar c-caomhchlainne, > > cenn crabhuidh **Insi �mhir**: > > do gabh nasadh naomhrainne > > comharba **Cianain** chéligh. > 2. Cein mair samadh sorchaidhe > > dia mba cenn—ceim gan ciaa— > > dirsan mind mór molbtaighe, > > ar cara caoimhfionn, **Gniaa**. > Annal FA 403. #### FA 403 872 *K. iii.* **Ceannfaoladh ua Muichtighearna**, **rí** **Cáisil** & **comharba** **Ailbe**. Annal FA 404. #### FA 404 872 *K. iii.* **Feardomhnach**, **ab** **Cluana mc. Nóis**. Annal FA 405. #### FA 405 872 *K. iii.* **Loingsioch mc. Foillen**, **princeps** **Cille Aus*ailli***, .t.m. Annal FA 406. #### FA 406 872 *K. iii.* **Robhartach** **Dearmaighe**, scriba, .m. Annal FA 407. #### FA 407 872 *K. iii.* Orgain fear na t-**Trí Maighe** & na c-**Comann** go **Slíabh Bladhma** do **rioghaibh** **Gall**, i sneachta na Féle **Brighde**. Annal FA 408. #### FA 408 *?872* *K. iii.* Isin bliaghain s*i*, .i. in undecimo anno regni **Aodha**, ra thairring **Báirith**, & dna **aitte** é do mhac an **righ**, & rug longa iomdha ó mhuir síar go **Loch Rí** leis, go ro mhill ailéna **Locha Rí esdibh** & na fearanna comhfochruibhe & **Magh Luirg**. Is an*n* sain ro sháor Dia **com*arba*** **Col*uim*** a*s*a lamhaibh na **Lochl*annac**h***, & mar ra chúaidh asa lamaibh, andar léo ba coirthe cloiche é. Annal FA 409. #### FA 409 873 *K. u.* �g **righ** **Lochl*ann***, .i. **Gothfraid**, do tedhmaimm grána opond. S*i*c quod Do*mino* placuit. --- p.148 Annal FA 410. #### FA 410 Imneadha **Breatan** in hoc anno. De*est* circit*er* ab an. 871 ad an. 900[10](javascript:footNote('G100017/note010.html')). Annal FA 411. #### FA 411 {MS page 59} 906 *K. iiii.* **Indreachtach mc. Dobhailén**, **ab** **Beannchair**, quieuit. > 1. Trí chéd bliaghain—cadhla cuir— > > ó eitsiocht **Comhgaill** **Bennchair** > > go ré ro*e*maidh ruathar n-gle > > **Indrechtaigh** áird oirdnidhe. > Annal FA 412. #### FA 412 906 *K. iiii.* **Maol Póil**, **prin*ceps*** **Sruthra Guaire**, .m. Annal FA 413. #### FA 413 906 *K. iiii.* **Furadrán mc. Garbhain**, **sec*nab*** **Cille Achaidh**, .m. Annal FA 414. #### FA 414 906 *K. iiii.* **Céle mc. Iorthuile**, **sec*nab*** **Achaidh Bó Cainnigh**, .m. Annal FA 415. #### FA 415 906 *K. iiii.* **Flann mc. Domhnaill**, **righdhamhna** an tuaisgirt, moritur. Annal FA 416. #### FA 416 906 *K. iiii.* **�ccneach mc. Dálaigh**, **rí** **Cinel Conaill**, .m. Annal FA 417. #### FA 417 906 *K. iiii.* **Ciarmac .H. Dunadhoigh**, **rí** **Gabhrae**, .m. Annal FA 418. #### FA 418 906 *K. iiii.* Guin **Muireadhoigh mc. Domhnaill**, **rioghdhamhna** **Laighean**. Annal FA 419. #### FA 419 906 *K. iiii.* **Ciarodhar mc. Crunnmaoil**, **rí** **.H. f-Felmeadha**, .m. --- p.150 #### FA 420 906 *K. iiii.* Mors **Glaisine mc. Uisine**, **rí** **.H. mac Caille**. Annal FA 421. #### FA 421 906 *K. iiii.* As do bhás **Eiccneacháin**, **Indreachtaigh**, **Flainn**, & **Ciarmacain** at-rubr*ad*h: > 1. �cc as eitigh foraccaibh > > sluagha saighes iar séttaibh, > > 'marochloí denn ní séitrech; > > mór liach **Eccnech** i n-éccaibh. > 2. Eccnech ba dodhaing d'óccaibh, > > rí **Ceiniúil Conaill** cétaigh, > > dirsan gnúis credbas mídhend > > fo thuinn irenn iar n-éccaibh. > 3. **Indrechtach** **Bendchuir** buidhnigh, > > **Ciarmac** **Gabhra**, gairm sobhraigh, > > **Flann** **Feabhail**, fial frí dodhaing, > > **�ccnech** **síl Conaill** caingnigh. > Annal FA 422. #### FA 422 908 *K. ui.* Iste est trigesimus annus regni **Flainn mc. Maoil Seachloinn**. Annal FA 423. #### FA 423 908 *K. ui.* Anni Domini .dcccc. Ra tionaladh mórshlúagh f-**fear Mumhan** lasin dís c*éd*na, .i. la **Flaithbheartach** & la **Corm*aic***, d'iarraidh **bráighid** **Laighean** & **Osr*aig*he**, & ra bhattar **fir Mumhan** uile i n-aon **longp*or*t**. Do rala **Flaithb*ear*tach** ara eoch ar fud sráiti 'sin **longp*or*t**; torchair a each i g-clais n-domhain fáoi, & bá cél olc do-somh sain. Sochuidhe da mhuinnt*ir* fén & don t-slúagh uile danarbh áil dol an t-sluaghdha asa h-aithle sin; úair bá cél duaibhsioch léo uile an tuitim si an duine naoimh. Tangattar tra **teachta** úaisle ó **Laighnibh**, ó **Chearbhall mc. Muireagain**, d'ionnsoigh*id*h **Chormaic** ar tús, & rá labhrattar teac*ht*air*eacht* síodha im méide ad-cheass do ó **Laighnibh**: .i. aoinsidhe do bheith i n-**Eirinn** uile go Béaltoine ara c-cionn, uair coicthigheass d'foghmhar an tan sain, & **braighde** do thabhairt a n-earláimh **Maonaighe**, an duine náoimh eagnaidh chraibhdhigh, & dháoine eile craidhbheacha; séoid & maithiusa iomdha do thabhairt do **Fhlai*th*b*ear*tach** & do **Chormac**. --- p.152 #### FA 423 Bá fáilidh go mór la **Corm*a*c** an t-sidh sin do thairgsin dó, agas tainig iar sin da innisin do **Flaithb*ear*tach**; & ra innis do-saidhe amhail tugadh chuige ó **Laighnibh**. Amhail ro chúala **Flait*h*b*ear*tach** sin, ro ghabh adhuath mór, & as *ead*h ro ráidh: ‘Faillsighidh,’ ar sé, ‘do beagmeannmn*aid*he, & dearoile do chineoil tréod, uair mac comaithigh thú’—& ra raidh briathra iomdha searbha tarcaslacha as fada re n-innisin. {MS page 60} #### FA 423 As é freagra tug **Cormac** fair-siomh: ‘As demhin leam-sa dno,’ ar **Cormac**, ‘anní bhías de sin, .i. cath do chur, a dhuine náoimh,’ ar se. ‘Corm*a*c bíasa fo mhalachtain de, & as dócha bás d'faghail dhuit.’ *Agus* ó ttubhairt sin, tainig da phuball féin, & sé tuirsioch dobronach, & o ro shuidh, ro ghabh siotal ubhall tugadh dhó, & ro bhaoí 'ga f-fodhail da mhuinntir & as *ead*h ro ráidh: ‘A muint*ir* ionmhain,’ ar sé, ‘ní thiodhnacaibh-si ubhla duibh ón an uair si amach go bráth.’ ‘And edh, a thig*ear*na ionmuin talmhanda?’ ar a mhuinnt*ear*. ‘Cidh 'ma n-dearnais brón & dubha dhúin? Is minic do gní miochélmuine dhúinn.’ As *ead*h dno ro raid-siomh: ‘Cidh ón, a mhuinnt*ir* ionmhuin, cá ní duaibhsioch ro raidhius? �air beg an iongn*ad*h gen go t-tugainn-si ubhla dhuibh as mo laimh fén, úair biaidh neach éigin uaibh-si um' fharradh tiodhnaicfeas ubhla dhuibh.’ Ro ordaigh forairead iar t-tain. Ro gairmeadh cuige ann sin an duine craibhdheach eagn*aid*h, **ardcomharba** **Comgaill**, & do rigne a fhaoisidin & a thiomna 'na fhiadhnaisi, & ro chaith Corp Críost asa laimh, & do rad laimh ris an saoghal 'na fhiadhnaise in **Maonaigh**, úair ro fhidir go mairfithe 'sin cath é, *acht* níorbh áil dó soc*h*uidhe dá fhios fair. Ro bhaoí dno 'ga rádha a corp do bhreith go **Cluain Uamha**, da m-beith a s-soirbhe, muna beith dno, a bhreith go **relic** **Diarmada *ua* Aodha Róin**, bail i rabha ag foghluim go fada. Bá lanshant leis im*orro* a ádhnacal i c-**Cluain Uama** ag Mac **Lénín**. Ba fearr *imorro* la **Maonach** a adhnacal isin **Disiort Diarmada**, uair ba baile la **Comhgall** **Disiort Diarmada**, & fa **comharba** **Comgaill** **Maonach**; as é as **eagnaidhe** ro bhaoí 'na aimsir, .i. **Maonach mc. Siadhail**, & ba mór ra shaothraigh an tan sa ag dénamh siodha eid*ir* **Laighn*ib*h** & **fiora Mumhan** da f-fédadh. Ro imthigheattar sochoidhe do shlúagh **Mumhan** go nemcheadaighthe. Ro bhaoí dno glór mór & seastan i **longp*or*t** f-**fear Mumhan** an tan sa, úair chualadar **Flann mc. Maoil Seachloinn** do bheith i **longp*or*t** **Laighean** go slógh mór do chois & for eoch. As ann sin ro ráidh **Maonach**, ‘A **dhaghdhaoine** **Mumhan**,’ ar se, ‘bá cóir dhuibh na **braighde** **maithe** targus duibh do ghabhail i n-earlaimh dáoine craidhbheach go Béalltoine, .i. mac **Chearbhaill**, **righ** **Laighean**, & mac **rí*gh*** **Osr*aig*he**.’ Ra battar **fir Mumhan** uile 'ga rádh gurob é **Flaithb*ear*tach mc. Ionmainen** a áonar ra choimegnigh iad im thoidheacht i **Laighnibh**. --- p.154 #### FA 423 A h-aithle an ghearáin mhóir do ronsad, tangadar tar **Sliabh Mairge** iníar go **Droichead Leithghlinne**. Ro thairis im*orro* **Tiobraide**, **comharba** **Ailbhe**, & soch*aide* do **cleirch*ib*h** ime i **Leithgl*inne***, & gioll*ad*h*a* an t-slóigh, & a c-capoill lóin i l-**Lethghlinn**. Ro sennid iar sin stuic & caismearta ag **fearaibh Mumhan**, & tangattar reampa go **Magh n-Ailbhe**. Ro battar im*orro* & a n-druim ra coill*id*h n-daingin og iornaidhe na námhad. Do ronsad **fir Mumhan** tri catha commora coimmeide diobh: **Flaithb*ear*tach mc. Ionmainen** & **Ceallach mac {MS page 61} Cearbhaill**, **rí** **Osr*aig*he**, resin chéd chath; **Cormac mc. Cuileannain**, an **rí** **Mumhan**, re cath meadhóin **Mumhan**; **Cormac mc. Mot*h*la**, **rí** na n-**Déisi**, & **rí** **Ciarr*aig*he**, & **righ** chiniudh eile iomdha iarthar **Mumhan** isin treass cath. Tangattar iaramh aml*aid*h sin ar **Magh n-Ailbhe**. Ba gearanach íad ar iomad a námhad & ara n-uaiteacht féin. As *ead*h innisid **eoluigh**, .i. an lu*cht* ro bhaoí eatturra, go rabhadar **Laighin** cona soc*h**r*aidibh tri cudruma no ceithre cudrumo, nó ní as líu ré **fearaibh Mumhan**. As ettreabhair anorduightheach dno tangattar **fir Mumhan** dochum an chatha. Ba truagh mór an nuall ro bhaoí isin chath sa, amhail inisid **eoluigh**, .i. an lu*cht* ro bhaoí isin chath, .i. nuall an dara sl*uaig*h 'gá marbhadh, & nuall an t-slóigh eile ag commaoidhim an mharbhtha sin. Dá chúis im*orro* ro iomfolaing maidhm obann ar **fhearaibh Mumhan**, .i. **Celeachair**, **brathair** **Cinngegain**, do léim go h-obann ara each, & mar do ling ara each, as *ead*h ro ráidh: ‘A shaorchlanna **Mumhan**,’ ar só, ‘teichidh go h-obann ón chath adhuathmar so, & léigidh eidir na **cleirchibh** fein, na ro ghabhsad comhairle eile *acht* cath do thabhairt.’ *Agus* ra theich iar t-tain go h-obann, & soch*aid*he mór maille ris. Agas dno fáth oile an mhadhma: Ceallach mc. Cearbhaill, mur ad-connairc-sidhe an cath i rabhattar **maithe** muinntire **rígh** **Eir*eann*** ag tuargain a chatha fén, ro ling ara each, & ro ráidh ré a mhuinnt*ir* féin: ‘Eirgidh ar bhar n-eachaibh, & ionnarb*aid*h uaibh an lu*cht* fuil in bhar n-aighidh’; & ge ad-rubhairt-simh sin, ní do chathug*ad*h a bunadh ad-rubh*air*t, *acht* as do theicheamh. As *ead*h tra ro fhás dona cáuisibh sin, teicheadh i n-aoineacht dona cathaibh **Muimhneachaibh**. Uch tra, ba trúagh & ba mór an t-ár ar fud **Maighe Ailbhe** iar t-tain. Ni coigiltea **cléireach** seach láoch ann sin; ba coimméd ra marbhdaois & ra dicheandaoís; an t*an* ro h-aincthea laoch no **cleireach** ann, ní ar thrócaire do nithea, *acht* saint da imfulang d'faghbháil fúaslaigthe uadhaibh, nó da m-beith ag foghnamh dhóibh. Terna tra **Cormac** an **Ri** a t-tosach an c*éd* chatha. *Acht* ro ling a each i c-clais, & ra thuit-siomh don eoch; o ró chonchattar dream da mhuinnt*ir* sin, & síad a maidhm, tangattar d'ionnsoigh*id*h an **Rí**, & ra chuireattar ara each é. As ann sin ad-chonnairc-siomh **dalta** dhó fén, **saorchlanda** d'**Eogan*acht*** é, **Aodh** a ainm, **saoí eagna & bhreitheamhnachta seanchasa** --- p.156 é, & Laidne; as *ead*h ra ráidh an **Rí** fris: ‘A mheic ionmhain,’ ar se, ‘na lean diom-sa, *acht* nod beir as amhail as fearr cotniocfa. Ro innisiu*s*-sa dhuit-si remhe so go muirbhf*id*he misi 'sin chath so.’ Ro thairis uaittheadh i f-farradh **Chormaic**, & tainig remhe ara each ar fud na sligheadh, & ba h-iomdha fuil dáoine & each ar fud na sligh*ead*h sin. Scitlit dno cossa deir*ead*h a eich-siomh ar an slighidh{MS page 62} sleamhain, i slio*cht* na fola sin; tuitidh an t-each dara h-ais síar, & tuitidh an Rí dara ais síar, & briseadh a dhruim & a mhuinél ar dhó, & ra ráidh ag tuitim; ‘In manus tuas Domine commendo spiritum meum.’ *Agus* faoidhidh a spiorad, & teagaid na m*ai*c mallach*tac*h*a* eccraidhbheacha, & gabhaid gaae da colainn, & gadait a ceann dá colainn. Gerbo iomdha an marb*ad*h ar **Mhaigh Ailbhe** ra **Bearbha** anair, níorbo saitheach cródhacht **Laigean** de sin, gur ro leansat an mhaidhm tar **Sliabh Mairge** siar, & ro marbhsad **saorchlann** iomdha don leanmhain sin. I f-fíorthosach an chatha fo c*éd*óir ro marb*ad*h **Ceallach mc. Cearbhaill**, **rí** **Osr*aig*he**, & a mhac. As sgáoilteach im*orro* ro marbhaid ó sin amach eid*ir* láoch & **chleireach**: as mór do **cleir*c**h**ibh*** maithe ro marb*ad*h isin chath so, & as mór do **rioghaibh** & do **thaoisiochuibh**. Ro marb*ad*h ann **Fogartach mc. Suibhne**, in **suí fheallsomhdha*cht*a & diadhachta**, **rí** **Ciarr*aig*he**, & **Ail*il*l mc. Eogain**, an t-**airdeagnaidh** ócc & an t-**ardsaorchlann**, & **Colman**, **ab** **Cinnetigh**, **ardoll*am*h breitheamhn*acht*a** **Eir*eann***, & sochuidhe ar cheana, quos longum est scribere. Na láoich im*orro*: **Cormac**, **rí** na n-**Déisi**; **Dubagan**, **rí** f-**Fear Maighe**; **Ceannfaol*ad*h**, **rí** ***�a* Conaill**; **Connadhar** & **Aineslis** d'**�ibh Tairdealb*aig*h**; & **Eidhean**, **rí** **Aidhne**, ra bhaoí ar ionnarb*ad*h a **Muman**; **Maol Muadh**; **Madudan**; **Dub da Baireann**; **Congal**; **Catharnach**; **Fearadhach**; **Aodh**, **rí** ***�a* Liathain**; & **Domhnall**, **rí** **Dhúin Cearmna**. As iad dno ra bhris an cath so, .i. **Flann mc. Maoil Seachloinn**, **rígh** **Eir*eann***; & **Cearbhall mc. Muireagan**, **rí** **Laighean**; & **Tadhg mc. Faol*ain***, **rí**; ***�a* c-Cionnsiol*aig***; **Teamenán**, **rí** ***�a* n-Deagha**; **Ceallach** & **Lorcan**, dá **rí** **fear na C*i*n*e*l**; **Indeirge mc. Duibhghiolla**, **rí** ***�a* n-Dróna**; **Follamhan mc. Oil*el*la**, **rí** **Fotharta Fea**; **Tuathal mc. Ugaire**, **rí** ***�a* Muireadhaigh**; **Ugran mc. Cinnedig**, **rí** **Laoighsi**; **Maol Challann mc. Feargaile**, **rí** na f-**Forthuath**; **Cleirchen**, **rí*****�a* m-Bairche**. Tainig iar t-tain **Flann**, **rí** **Eir*eann***, marcshluagh mór rioghdha gur ro iodhnaic **Diarmaid mhac Cearbhaill** i **righe** **Osr*aig*he**. As ann sin tangattar dream a n-aigh*id* **Flainn** & ceann **Cormaic** an **Rí** aca; as *ead*h ro raidhsiod re **Flann**: ‘Beatha & sláinte, a **Rí** cumachtaigh cosgr*aig*h, & ceann **Cormaic** againn dhuit, & amhail as bés dona **rioghaibh**, togaibh do shliasad, & cuir an ceann so foithe, & fordhing é dod shliasaid.’ ‘As olc im*orro*,’ ad-rubhairt **Flann** riu-siomh, {MS page 63} & ní buidheachas do --- p.158 rad dhóibh. ‘Mór an gniomh,’ ar sé, ‘a cheann do ghoid don **eps*cop*** náomh; a onóir im*orro* as *ead*h do ghén-sa, & ní a foirdhing.’ Ra ghabh **Flann** an ceann 'na laimh, & ro phóg é, do rad 'na thimchioll fo thrí an ceann coisreaca, & inn fhíormairtir*ea*ch. Rugadh uadh iar t-tain an ceann go honorach d'ionnsoigh*idh* an chuirp bail a rabha **Maonach mc. Siadhail**, **comharba** **Comhghaill**, & rug-saidhe corp **Cormaic** go **Disiort Diarmata**, & ro honor*a*ch ann sin é, bail a n-dénann fearta & miorbhaille. Cia tra nach tigh cride, & nach cían in gniomh mor sa, .i. marbhadh & teascadh (d'armaibh adhétchidhibh) an duine naoimh as móo eangnamh táinig & tiocfa d'**fearaibh Eir*eann*** go bráth? *Elogia* **Saoí** na Gáoidhilge & na Laidne, an t-**airdeps*cop*** lánchraidhbheach láiniodhan, miorbhulda i n-geanus & i n-earnaighthe, an **saoí** reathardhachda, & gach eagna, gach feassa, & gach eolais, **saoi filiachta** & fhoghluma, ceann desheirce, & gach sualcha, & **saoí** foircheadail, **airdrí** da **choigeadh** **Mumhan** uile re ré[*gap: extent: one line*] Ro iompa tra **Flann**, **rí** **Eir*eann***, ar f-fágbhail **Diarmada** i **righe** **Osr*aig*he**, & ar n-dénamh siodha a coma~~i~~r eaturra & a **bhraithre**. Ra iompattar dno **Laighin** go m-buaidh & cosgar. Tainig **Cearbhall mc. Muireagan**, **rí** **Laighean**, remhe go **Cill Dara** & buidhne móra i n-earghabhail aige, & **Flait*h*b*ear*tach mc. Ionmainen** eattorra-saidhe. Na n-earbailt aroile **scoluighe** **Laighneach** d'ulc ra **Flaithb*ear*tach**, as nár re a innsin, & ní cóir a scribheann. Tugad iar t-tain **Flaithb*ear*tach** go **Cill Dara**, & tugsad **cleir*ig*h** **Laig*ean*** athcosan mór dó, uair ro fheadattar gurob é a aonar ra neart an sluaigheadh & an cath, & gurap a n-aighidh a thoile tainig **Cormac**. Ar n-écc im*orro* **Cearbhaill**, **rí** **Laighean**, ra léicceadh **Flaithbheartach** ass, & go madh i c-cionn bl*iad*na sin íar f-fairinn. Ro iodhnaic **Muireann**, **comharba** **Brighde**, é, & slúagh mór **cleireach** uimpe & **mionda** iomdha, go rainig go **Magh n-Airbh**; & ó rainig **Mum*ain*** do roine sidh innte. Ra chuaidh iar t-tain da **mainist*ir*** go h-**Inis Cathaigh**, & ro bhaoi seal go craidhbheach inti, go t-tainig amach doridhisi do ghabhail **righe** **Caisil**, go rabha dhá bhliaghain triochad **righe** **Mumhan**. --- p.160 #### FA 423 As don chath so ra chan **Dallán mc. Moire**, **ollamh** **Chearbhaill**, **rí** **Laighean**: > 1. **Cormac** **Femhin**, **Fogartach**, > > **Colman**, **Ceallach** crúaidh n-úghra, > > go sé mhíle do rochrattar > > i c-cath **Bealuigh múaidh Mughna**. > 2. **Aineslis** din **Borumha**, > > **Feargal**, féig iomon **Scribh linn**, > > **Cormac** fionn a **Femhen-mhaigh**, > > & **Cennfaoladh** a **Frigrinn**. > 3. **Connadhar** din **Adhar-mhaigh**, > > & **Eiden** a h-**Adhne**— > > la **Cerbhall** do rochrattar > > dia máirt ar **Maigh Ailbhe**. > {MS page 64} > 5. **Maol Muadh** & **Madudan** > > —uch, rob alainn an fhairenn— > > **Dubhacan** ó **Abhainn Móir**, > > **Dubhlaech**, & **Dubh-da-Boirenn**. > 6. **Congal** & **Catharnach**, > > & **Feradhach** **Fásaidh**; > > **Domhnall** a **Dún Cermna** caomh, > > & **Aodh** ó **Charn Tasaigh**. > 7. **Flann** **Temra** don **Tailten-mhaigh**, > > ~~is~~ **Cerbhall** don **Charmain** chithach— > > i sept December clóisiodar > > cath go céduibh iolach. > 8. **Tadhg m*a*c Fáoláin**, **Temenan**, > > **Ceallach**, is **Lorcan** lórglan, > > **Indeirge m*a*c Duibhgiolla**: > > ro diongbhatar cóig nónbha~~i~~r. > > > --- > > p.162 > > 11. **Maol Callann m*a*c Fergaile**, > > **Domnall** is **Lorcán** **Liamhna**, > > **�gaire** a **Dún Dermhaighe**: > > nochar chethrar tíamdha. > 12. **Ugran** **Mairge** mórghlonnach, > > **Cleirchen** ó **Inis Failbhe**, > > **Follamhan m*a*c *n-*Ail*el*la**, > > **Dub da Boirenn** a **Daimne**. > 13. **Tadhg**, an triath a **Desgabhair**, > > go sustaibh brut*h*e borrshlat; > > as ré cách ro escomhail > > do chlódh cath*a* for **Cormac**.**Corm*a*c**. > 14. Ro ba gniomh go t-tiumargain, > > & as lór rar medhrann; > > rob úabhur, ro*b* iomarcraidh > > tuidhecht 'na chrích ar **Cherbhall**. > 15. In t-eps*cop*, an t-anmchara, > > an saoi soichearna fordharc, > > rí **Caisil**, rí **Iarmhumhan**, > > a Dhé, dirsan do **Cormac**.**Corm*a*c**. > **Comhalta** comhaltroma & coimhleghinn **Cormac m*a*c Cuilennáin** agas **Cearbhall m*a*c Muireagan**. Unde **Cormac** cecinit: > 1. Taile dham mo thiompán, > > go n-dernar a h-ershinm > > tré shainserc do **Ghelsheirc** > > ingin **Derill**. > .i. **Gelshearc ingean Deirill**, **righ** **Frangc**, ra ail iad maraon, unde **Forod Geilsheirce**. Annal FA 424. #### FA 424 909 *K. i.* **Cearbhall mc. Muirigen**, **rí** **Laighean**, .m. Unde **Dallán** cecinit: --- p.164 #### FA 424 > 1. Mór *liach* Life lonngalach > > gan **Cerbhall** cubhaidh ceileach, > > fer fíal fosaidh forbharach > > dia f-foghnadh **�re** eimheach. > 2. Liach lem-sa **Cnoc Almaine** > > & **Aillenn** gan óga; > > liach liom **Carman** —nocha cel— > > & fer dara róda. > 3. Níor bo cían a shaoghal-somh > > a aithle **Cormaic** ro cuilled: > > lá go leith, ní maoilriaghail, > > is aoinbhliaghain gan fuilledh. > 4. Ermach righe roghlaine, > > rí **Laighen** linibh laochradh, > > dursan all n-árd n-**Almaine** > > do dhul i séd serbh saothrach. > 5. Saoth la séoda sorchaidhe > > flaith nár **Nais** —noithech iarsma— > > ra chroth drunga dorchaidhe; > > móo liachaibh an líach sa.Mór. > **Gormfhlaith ingean Fhloinn** cecinit: > 1. Ba *congbhaidh* **Cearbhall** do gres; > > ba sobhraigh a bhés go bás; > > an ro bhaoi da chiort gan cios > > taircheall asa niort fri **Nás**. > 2. Olc orm-sa cumaoin dá **Ghall**: > > marbsat **Niall** & **Cerbhall**, > > **Cerbhall** la h-**Ulbh**—comall n-gle— > > **Niall Glúndubh** la h-**Amhlaidhe**. > --- p.166 {MS page 65} #### FA 424 Dream 'ga rádha as aml*aid*h ro loiteadh **Cearbhall**: .i. ag dola dhó i c-**Cill Dara** ar fud sraite in cheime chloichi sair, & each diomsach fáoi, in úair thainig áird an árd ré ceardchae ciormhaire; ann sin uair sin ro chuir an ciormhaire a chongna amach, & an t-each 'na *urchomhair* amaigh, & ro sceinn an t-each diomsach data h-ais, go t-tarla a gha fén a l-láimh a ghiolla fén baoí 'na dheaghaidh (gombad é ainm an ghiolla gain **Uille**, nó ainm an chiormaire). Ba marbh tra **Cearbhall** don lot sin i c-cionn bl*iad*na, & ro adhnaiceadh é inter patres suos i **relicc** **Náis**. Unde dicitur: > 1. Failed naoí riogh—reim n-agha— > > i c-**Cill Náis** fó neimh niamhda, > > **Muiregan** maoín, gan merbhall, > > **Cerbhall** is **Ceallach** ciolldha, > 2. **Colmán**, **Bráon**, is **Bran** béodha, > > **Fionn**, **Fáolán**, **Dúnchadh** dána, > > i c-**Cill Corbain** ro chúala > > ro claoítte a n-úagha agha. > Annal FA 425. #### FA 425 909 *K. i.* **Bécc .H. Lethlobhar**, **rí** **Dhail Araidhe**, moritur. Unde dicitur: > 1. Ard sgél, sgailte long lir, > > ó fúair mór n-imnidh > > nad mair orgas druach dil, > > clothruire **Thuaighe Inbhir**. > Annal FA 426. #### FA 426 909 *K. i.* **Caitill mc. Rutrach**, **rí** **Breatan**. Annal FA 427. #### FA 427 **Caireog mc. Dunog**, **rí** **.H. Feargusa**. Annal FA 428. #### FA 428 909 *K. i.* **Mughron mc. Sochlachain**, **rí** **.H. Maine**, .m. Annal FA 429. #### FA 429 *?907* *K. u.* Ro innisiomur remhe so, .i. isin ceathram*ad*h bliaghain reamhainn, na slúaigh Lochlannca d'ionnarba a h-**Eirinn**. Agas tré rath áoine & --- p.168 ern*aig*ht*h*e an duine náoimh, .i. **Chele Dabhaill**, ***Céle Dabhaill**, **ab** **Beannchoir** & **comharba** **Comhgaill** fo **Eirinn**, obiit Romae an. Christi 927. Die 14 Septemb. A. Dung.* uair ba duine náomh craidhbheach esidhe, & ét mór aige 'ma na **Críosdaighdhibh**, & ra taobh neartadha dó láoch n-**Eirionn** i g-ceann na **Págánda**, ro saothraigh fén re h-áoine, & re h-ernaighthe, & ro chuingidh sáoire d'eagailsibh **Eir*eann***, & ro neart **fir Eir*eann*** 'ma fhoghnamh go dáor don Coimdh*id*h, & do chur fheirge an Choimdh*ead*h uatha. �air as ar fheirg an Choimdh*ead*h do bheith fríu tugadh eachtairchineadhaigh da milleadh, .i. **Lochl*annaig*** & **Danar**, do inr*ad*h na h-**Er*eann*** idir cill & tuaith. Ra cuadar tra na **Lochlonnaigh** a h-**Eirinn**, amhuil adubhramar, & ba **taoisioch** dóibh **Hingamund**, & as ann ra chuadar a n-**Inis Breatan** *nó i mBreathnuibh*. As é ba **rí** **Breatan** an tan sin .i. mc. **Caitill mc. Ruadhrach**. Ro thionoilsid **Breatain** doibh, & tugadh cath crúaidh sonairt doibh, & ra cuirid ar eigin a críochaibh **Breatan** íad. Tainig iar sin **Hingamund** cona shluaghaibh d'ionsoig*id* **Edelfrida**, **bainrioghan** **Saxan**; úair boí a fear-sidhe an tan sa i n-galor, .i. **Edelfrid**. (Na h-increachadh neach mé ge ra innisius reamham écc **Edelfrid**, úair taoisiocha so ionás écc **Edelfrid**, & as don galor sa as marbh **Edelfrid**, *acht* níorbh áil dhamh a fhagbhail gan a *scribheann* na n-dearnsad **Lochl*annaig*** ar n-dul a h-**Eirinn**.) Ro bhaoí iar*a*mh **Hingamund** ag iarr*ad*h fearainn ar an **rioghain** a t-tairisfe*ad*h, & i n-dingn*ead*h croadh & treab*ad*h, ar ba tuirsioch{MS page 66} é an tan sin do chogadh. Tug iar*a*mh **Edelfrida** fearainn a f-fogus **Castra** dó, & ro an seal ann sin. As *ead*h ro fhás de sin, ó do chnairc an **cathraigh** lánshaibhir, & an fearann toghaidhe impe, tugadh mían a teachtadha dhó. Tainig **Hingamund** iar sin d'ionsoigh*id* **thaoisioch** **Loc*h*l*annac**h*** & **Danar**; ro bhaoí og gearán mór 'na f-fiadhnaise, & as *ead*h ro ráidh, nach maith ro bhadar gan fearann maith aca, & gur bo cóir dhoibh uile toidheacht do ghabhail **Castra**, & da teachtadh cona maithius & cona fearannaibh. Ra fhás tra tríd sin catha & cogadh iomdha mora. As *ead*h ro ráidh: ‘Guidheam & aitcheam íad fén ar tús, & muna f-fagham íad aml*aid*h sain ar áis, cosnam iad ar éigin.’ Ro fhaomhsattar uile **taois*ig*h** **Lochl*annac**h*** & **Danair** sin. Tainic **Ingamund** iar t-tain dá thaigh iar n-dal tionóil 'na deaghaidh. Cidh deirrid do ronsad-somh an chomhairle sin, fuair an **rioghan** a fhios. Ro thionóil an **rioghan** iar*a*mh slógh mór impe sáncán, & ro líon an **chat*h**r*aigh** **Castra** óna slóghaibh. *?918* As beag nach isna laithibh si ro chuirsead **Foirtreannaigh** & **Lochl*annaig*** cath. As cruaidh im*orro* ro cuirsiot **Fir Alban** an cath so, úair baoí **Coluim Cille** ag congnamh leó, úair ra ghuidhsiod go diochra é, úair ba h-e a n-**apstol** é, as tríd ro ghabhsad creideamh. �air feac*h*t oile, an uair ro bhaoí **Imar Conung** 'na ghilla óg, & tainig d'inr*ad*h **Alban**, trí --- p.170 catha móra a líon, as *ead*h do ronsad **Fir Alban** eidir láoch & **chléireach**, bheith go maidin i n-áoine & a n-iornáidhe ra Día, & ra **Colam Cille**, & éighmhe móra do dhenamh risin Choimdh*id*h, & almsana iomdha bídh & édaigh do thabhairt dona h-eagalsaibh & dona bochtaibh, & Corp an Choimdh*ead*h do chaitheamh a l-lamhuibh a **sagart**, & gealladh gach maithiusa do ghénamh amhail as fearr nó ioralf*ai*dís a c-**cler*ig*h** forra, & com*ad*h eadh ba meirge dhóibh i g-ceann gach catha **Bachall** **Cholaim Cille**; gonadh aire sin ad-b*er*ar **Cathbhuaidh** fría ó sin alle; & ba h-ainm cóir, úair is minic rugsad-somh búaidh a c-cathaibh le, amhail do rónsad iar*a*m an tan sin, dola a muinnighin **Cholaim C*ille***. Do ronsad an modh c*éd*na an tan sa. Ra cuiriodh iar*a*mh an cath sa go cruaidh feochair; rugsad na h-**Albanaigh** búaidh & cosgar, & ro marbhaid im*orro* na **Lochl*annaig*** go h-iomdha ar maidhm forra, & marbhthar a **rígh** ann, .i. **Oittir mc. Iarngna**. As cían iar t-tain ná ro saighsiod **Danair** ná **Lochl*annaig*** orra, *acht* ro buí sídh & comhsan*ad*h doibh. Acht iompam don sgéol ro thionsgnamar. Ro thionolsat slúaigh na n-**Danar** & na **Lochl*annac**h*** d'ionsoigh*id*h **Castra**, & ó nach f-fuarattar a f-faomhadh tré atach nó guidhe, ro earfhuagradar cath ar ló dhair*it*he. Tangadar 'san ló sin d'ionsoigh*id*h na **cáthrach;** & ro {MS page 67} bhaoí slógh mór go n-iomad saorchl*ann* 'san c-**cathraigh** ara c-cionn. O ro conncattar na sluaigh ra bhattar isin **cathraigh**, do mhúr na **cáthrach**, slóigh iomdha na n-**Danar** & na **Lochl*annac**h*** da n-ionsoigh*id*h, ro chuirsiod **teachta** d'ionsoigh*id*h **rí*gh*** **Saxan**, ro bhaoí a n-galor & ar bhrú écca an uair sin, d'iarr*aid*h a chomhairli-siomh & comhairle na **rioghna**. As i comhairle tug-saidhe, cathug*ad*h do ghénamh a f-fogus don **chathraigh** allamaigh, & doras na **chathracha** do bheith oibéla; & slógh **rithaire** do thogha & a m-beith-sidhe i f-folach alla anall; & an budh treisi do lucht na **cathrach** ag an chathugh*ad*h, teich*ead*h doibh dara n-ais isin **chathr*aig*h** mur ba i maidhm, & an uair nó thiocfaidís earmhór slóigh na **Lochl*annac**h*** dar dhorus na **cathrac*h*** asteach, an slogh bhías a f-folach thall do dhúnadh an doruis dar éis na dreimi sin, & gan ní as móo do leagean orra, gabhail fon dreim sin tiogfaid isin **chathr*aig*h** & a marb*ad*h uile. Do rónadh uile aml*aid*h sin, & ro marb*ad*h deargár na n-**Danar** & na **Lochl*annac**h*** aml*aid*h sin. Cidh mór dna an marbhadh sin, ní h-eadh do rónsad na **Lochl*annaig***, fagb*ail* na **cathrach**, úair ba cruaidh aindgidh íad; acht as *ead*h adrubhrattar uile, cliatha iomdha do ghénamh acca, & gabhla do chur fótha, & tolladh an mhúir fotha; & as *ead*h ón na ra fuirgead, do rónadh na clíatha, & ro bhadar na slóigh fotha ag tolladh an mhúir, uair ba saint léo gabhail na **cat*h**r*ach**, & dioghail a muinnt*ir*e. Is ann sin ra chuir an **rí** (& é fochraibh do bhás) & an **ríoghan** **teachta** uatha d'ionsoigh*id*h na n-**Gaoidhiol** ro bhattar eid*ir* na **pagan*aib*h** (ar ba --- p.172 h-iomdha ***dalta*** **Gaoidhealach** ag na **pagan*aib*h**), da radh risna **Gaoidhealuibh**, ‘Beatha & sláinte o **rí*gh*** **Sax*an*** atá a n-galor, & ó na **ríoghain**, 'ga f-fuil uile neart **Sax*an***, duibh-si, & ro dheimhnighsiod conadh fíorcaraid tairisi doibh-siomh sibh-si. As aml*aid*h sin as gabtha dhuibh-si iad-somh; úair gach **oglach** & gach **cleireach** **Gaoidhealach** tainig cuca-somh a h-**Eir*inn***, ní tugsat-s*o*m a iomarcr*aid*h onora d'**óglach** nó **cleir*eac*h** **Sax*an***: uair as coimm*ét* as namhaid duibh maille an cin*ead*h naimhdidhi si na **paganda**. Is *ead*h di*diu* as libh-si, amhail as caraid tairisi sibh, a f-fortacht-somh an chuairt si.’ Aml*aid*h so ón a radh riu-s*o*m, ‘Gonidh ó chairdibh tairisibh dhuibh tangamur-ne da bhar n-agall*ad*, do radh dhuibh-si risna **Danaraibh**: cidne comhadha fearainn & ionnmhais do berdáois don lu*cht* nó braithfeadh an **chathr*aig*h** doibh. Ma ro foemabhait-siomh sain, a m-breith dochum luighe a f-fail i m-bía soirbhe a marbhtha, & mar bheid-siom ag tabhairt an luighe fa c-claidhmhibh & fa sgiathaib, amhuil as bés doibh, cuirfitt uatha a n-uile arm soidiobraigthe.’ Do righneadh uile aml*aid* sin, & ro chuirsiot a n-arma uatha. *Agus* as aire is risna **Danar*aib*h** do rónsad na **Gaoidhil** sin, úair ba lúgh ba caraid doibh iad {MS page 68} ionáid na **Lochl*annaig***. Soch*aid*he iar*a*mh diobh ra marb*ad*h amhl*aid*h sin, ar lecadh carrag mór & sabhadh mór 'na g-ceann. Socuidhe mór oile do ghaibh & do shaighdibh, & ó uile acmoinge marbtha dáoine. Ro battar im*orro* an slógh oile, **Lochl*annaig***, fóthna cliathaibh ag toll*ad*h na múr. As *ead*h do rónsad na **Sax*an*** & na **Gaoidhil** ro bhattar eatorra, cairge díomhóra do lecudh anúas, go t-trasgraidis na cliatha 'na c-ceann. As *ead*h do ronsad-sumh na 'aighidh sin, columhna móra do chur fona cliathaibh. As *ead*h do ronsad na **Sax*ain***, na f-fuaradar do lionn & d'uisge sin bhaile do chur a c-coiribh an bhaile, & fiuchadh forra a legan i mullach in lucht ro bhaoí fona cliathaibh, go ro scomha i leathar dibh. As é freagra tugsad na **Lochl*annaig*** air sin, seicheadh do sgáoileadh ar na cliathaibh anúas. As eadh do rónsad na **Sax*ain***, gach a rabha do cliabhaibh beach isin bhaile do sgáoil*ead*h fo lu*cht* na toglu, na ro léicc dhóibh cosa na lámha d'iomluadh ra h-iomad na m-beach 'ga t-teascadh. Ro leigsiod ia~~i~~r t-tain don **chathraigh**, & ro fhagsad í. Ní cían iar t-tain arísi do chathugh*ad*h[*gap: extent: one line left blank*] Annal FA 430. #### FA 430 910 *K. ii.* Isin bhl*iad*ain si tainig tionol mór **Brefne** ar creachaibh. Ra h-innisiodh sin do **Righ** **Eir*eann*** & da mhaccaibh. As ann sin ro raidh **Rí** **Eir*eann***, ‘As deireadh n-aimsire ann,’ ar sé, ‘an tan lamhuid comhaithigh mur so eirge a n-aighidh **sáorchlann**.’ Do rónadh tionól difreagra --- p.174 fo c*éd*óir la **Rí*gh*** n-**Eir*eann*** & la mhacoibh, & tangattar reampa go **Druim Chriaich**, & ro battar og féccadh thionol na m-**Brefneach** ann sin. Ní facus remhe sin tionól do **aitheachuibh**. Do chuirsiod ceann i g-ceann iar t-tain, & gen go rabha **rí** reampu do fuabradar go cruaidh **Righ** n-**Eir*eann***. Ro chonncattar meic **Rí*gh*** **Eireann** cath sealad o chách amach; tangattar da ionsoigh*id*-sidhe, & ro chuirsiod fríu. Ro mhaidh re macaibh an **Rí*gh*** ar an chath sin, & ro maidh ar na cathaibh oile fo c*éd*óir, ro cuir*ead*h a n-deargár, & ro gabhadh soch*aid*e diobh, gur ceannaigit íad do chionn ionnmhais. Tainig an **Rí** go m-buaidh & cosgar do bhreith óna **a*i*th*eac**h*dhathuibh** ar marbhadh **rí*gh*** na m-**Breifneach**, .i. **Flann mc. Tigearnain**. Annal FA 431. #### FA 431 *?910* *annus .xxxi. regni Flainn.* **Diarmaid**, **rí** **Osr*aig*he**, & **Aodh mc. Duibhghiolla**, **rí** **�a n-Dróna**, do mhilleadh desgirt **Maighe Raighne**, & millead doib **Cill na g-Cailleach**, .i. **Sinchi** & **Rechtín**, & muinnt*ir* **Aodha** do marb*ad*h **sagairt** an bhaile, & as *ead*h ón ro dhioghail Día for **Aodh mc. Duibhghiolla** sain, úair ro marbhsad araile **comhaithigh** d'**Osraighibh** é ag impodh dá thigh. **Rí** ***�a* n-Dróna** an t-**Aodh** sin, & na t-**Trí Maighe**, & **righdhamhna** ***�a* Cinnsil*aig***. Unde dicitur: {MS page 69} #### FA 431 > 1. A óga **Ailbhe** áine, > > caoinidh rig **Sláine** sáoire; > > erc*baidh* **Aodh** m-buidhnech m-**B*er*bha** > > go ro fhóid **Ferna** fáoine. > 2. **Fearna Mhór** milibh doghrath, > > nis ráine, arm*b*ad cuimhnech, > > marbhan budh ergna *a* all*ad*h, > > o ro bith **Brandubh** búi~~n~~dnech. > 3. Ro fháoidh mo dhíon, mo dhítte; > > Rí na ríogh redhigh róda; > > as suaithnigh for **Ráith �dain** > > **�odh** i n-éccaibh, a óga. > Annal FA 432. #### FA 432 *?910* **Uallachán mc. Cathail**, **righdhamhna** ***�a* Failge**, .m. Annal FA 433. #### FA 433 **Ugaire mc. Oil*el*la** do **rioghadh** for **Laighn*ib*h**. --- p.176 Annal FA 434. #### FA 434 *?910* **Buadach mc. Mothla**, **righdhamhna** na n-**Déisi**, .m. Annal FA 435. #### FA 435 911 K. *iii.* Airdhe iongnadh, .i. na dí grén do rioth maille in uno die i prid noin *Maí*. Annal FA 436. #### FA 436 911 *K. iii.* **Dunlong mc. Coirbre**, **righdhamhna** **Laighean**, .m. Annal FA 437. #### FA 437 911 *K. iii.* **Domhnall mc. Aodha**, **rí** **Ailigh**, do ghabhail **bachla**. Annal FA 438. #### FA 438 *?911* *K. iii.* **Maol Mordha**, **princeps** **Tíre da Glas**, .m. Annal FA 439. #### FA 439 *?912* *K. iiii.* **Gáithin mc. Ugrain**, **righdhamhna** **Laoighisi**, moritur. #### FA 440 *?912 **K. iiii.* **Buadach mc. Gossain**, **righdhamhna** ***�a* m-Bairrche**, .m.** Annal FA 441. #### FA 441 *?912* *K. iiii.* **Dianim *inghean* Duibhghiolla**, bean **Dunluing**, .m. Unde dicitur: > 1. **Díanim**, díon ar n-daoíne, > > ros cacht greim Rígh na n-dúile; > > dursa*n* táobh seda súaithnigh > > do bheith i n-uairthigh úire. > Annal FA 442. #### FA 442 Inreadh **Osr*aig*he** la **Cormac**, **rí** na n-**Déisi**, & cealla iomdha mill*ead*h, & ceall manach. Ro marbhsat **Osr*aig*he** dearbhrathair an **Chormaic**, .i. **Cuileannan**. An tan ro bhaoí **Corm*a*c** ag mill*ead* **Osr*aig*he**, táinig **Maol Ruan*aid*h mc. Neill**, m*a*c an **rí*gh*** ro bhaoí remhe forsna **Déisibh**, & dream do **Osr*aig*hib** leis, dar éis **Chorm*ai*c**, go **dunadh** an **Corm*ai*c**, & tainig an **Cuileannan** adruphramar reamhainn 'na n-aighidh & do rad deabh*aid*h doibh; & ro marb*ad*h **Cuileannan** 'san deabhadh sain. Ag iompodh do **Corm*a*c** ro chúala an sgél sin, & ad-chonnairc fén édach a **bhráthar** a láimh an lo*cht*a ro marbh é; ba dubh*a*ch dobrónach iar t-tain **Cormac**. Annal FA 443. #### FA 443 Isin m-bl*iadain* si ro marbh*ad*h **Domnall mc. Bráonáin mc. Cearbhaill** go trúagh ar lár a dhaingin fén, & gér sháoil **Díarmaid** gomadh f*ear*de dhó --- p.178 marb*ad* m*i*c a **bhráthar**, ní amhl*aid*h do rala dhó, úair do eirgheattar **Clann Dungaile** uile tríd sin i c-ceann **Diarmada**, & amhail na eirgeadh **Ceallach** air, as aml*aid* ro eirghe **Maol Mordha**, m*a*c **brathar** dó, 'na cheann, & sé cuimhneach in anc*r*aidhe do righne **Diarmait** re a athair, & sé 'na seanoir ann: & ro eirgh*e* an **Maol Mordha** sin go feochair béodha i c-ceann **Diarmata**, & rónait dá **Osr*aig*he** d'**Osr*aig*he** trésan chogadh sin. Ro bhaoí marb*ad*h mór eattarra. Tainig dna mac **�odha mc. Duibhghiolla**, mac ón ingine **Cearbhaill mc. Dun*laing***, i n-aighidh **Diarmada**, ar ba goirt leis mac **brathar** a mhathar & a **dhalta** do mharbhadh la **Diarmaid**. Mór **saorchlann** ro marbait 'san chogadh sa, & mór ceall ro fasaighit. Annal FA 444. #### FA 444 912 *K. iiii.* Sarugh*ad*h **�rdmacha** do **Cearnachán mc. Duilgen**, eadh ón, {MS page 70} cimidh *cimidh .i. bráighe* do bhreith este *asin c-cil*, & a bádhagh i l-**Loch Cirr**. **Cearnachán** iar sin do bhádhagh do **Niall Glúndubh** in eodem lacu, i n-dioghail sharaighthe **�rdmacha**. Annal FA 445. #### FA 445 912 *K. iiii.* **Maoil Brighde im*orro* mc. Maoil Domhnaigh**, **ab** **Lis Móir**, .m. Annal FA 446. #### FA 446 *?913* 912 *K. iiii.* **Flann mc. Laoighe**, **ab** **Corcaighe**, .m. Annal FA 447. #### FA 447 *?913* **Cormac**, **eps*cop*** **Saighre**. Annal FA 448. #### FA 448 913 *K. ui.* **Tiobraide**, **ab** **Imleacha**, .m. Annal FA 449. #### FA 449 913 *K. ui.* **Maol Brighde mc. Tornáin**, **comharba** **Phádraicc** & **Coluim Cille**, go n-iomad **cleir*eac*h** **Eir*eann*** leis, i m-**Mumhain** d'athchuing*id*h ionnmhais ar **maithibh** **Muman**, da thabhart i fuaslagadh **braide** **Breaton**; & fuair-siomh sain; & tug lais an m-**braid** t-truaigh sin ar m-bádhadh a long, & arna c-cur-siomh i t-tír, & ar t-toidheacht dóibh ar iomgabhail **Danar** & **Lochl*annac**h***. Annal FA 450. #### FA 450 *?913* **Maol Moedhoc**, **princeps** *ab* **Drommór**, .m. Annal FA 451. #### FA 451 *?913* **Tiobraide**, **eps*cop*** **Chl*ua*na Edhneach**, .m. Annal FA 452. #### FA 452 *?913* **Líothach**, **ab** **Chluana Eidhneach**. --- p.180 Annal FA 453. #### FA 453 913 *K. ui.* Cathraoin*ead*h ré **Maol Mith*ig* mc. Flainn**[11](javascript:footNote('G100017/note011.html')) & re n-**Donnch*ad*h .H. Maoil S*eac*h*lainn*** for **Lorcán mc. n-Dunch*ad*h*a*** & for **Fogartach mc. Tolairg**, dú i t-torchair ile. Annal FA 454. #### FA 454 **Lachtnán mc. Cearnaigh**, **rí** **Duin Nar Laoighsi**, .m. Annal FA 455. #### FA 455 *?913* **Maol P*at*r*a*ic*c* mc. Flathróe**, **rí** **Ratha Domhnaigh**, .m. Annal FA 456. #### FA 456 *?913* 912 *K. iiii.* **Etalbh**, **rí** **Sax*an* tuaisg*ir*t**, .m. Annal FA 457. #### FA 457 914 *K. uii.* **Flaithbheartac*h* mc. Ionmainen** i **righe** **Caisil**. Annal FA 458. #### FA 458 914 *K. uii.* **Cobhlach** lánmhór **Lochl*annac**h*** *do* ghabhail ag **Port Lairge**, & fochla **Osr*aig*he**, .i. **tuaisgeart Osr*aig*e**, d'ionnradh dhóibh, **brad** mór & iomad bó & eallaigh do bhreith dhóibh gonuige i longa. Annal FA 459. #### FA 459 Tángattar san bl*iad*a*i*n sin slóigh móra **Dubhghall** & **Fionnghaill** doridhisi d'ionsoighthe **Sax*ain***, ar **rioghadh** **Sitriuca .H. Iomair**. Ro fuagrattar cath for **Sax*ain***, & as *ead*h ón na ro fuirgeattar **Sax*ain***, *acht* tangattar fo c*éd*úair d'ionsoighthe na b-**págánach**. Ro cuireadh cath cruaidh feochair eattorra, & ba mór brígh & bruth & cosnamh ceachtar n-ae. Ro todhail*ead*h mór fola saorchlann 'san cath sa; gidh eadh is iad **Sax*ain*** rug búaidh & cosgar ar marb*ad*h deargár na b-**pagan*a*ch**. �air ro ghabh galor **rí*gh*** na b-**pagan*a*ch**, & rugadh asin chath é go coill baoí comhfhocr*aib*h dóibh, & ba marbh ann sin é. **Oittir**, dno, an t-**íarla** ba móo muirn 'san chath sa, ó ro connairc ár a mhuinntire do chur dona **Sax*anaibh***, as *ead*h do righne, teicheadh fo caill*id*h n-dlúith bhaoi i comhfocr*aib*h dhó, & in neoch ro mhair da muinnt*ir* leis. *Tangattar dronga diomhóra **Sax*an*** 'na dheagh*aid*h, & ro ghabhsat 'mun c-caill*id*h 'ma c-cuart.* Ro iorail im*orro* an **Riogan** orra an chaill uile do theasgadh da c-claidhmhibh & da t-túaghaibh: & as *ead*h ón do righn*ead*h amhl*aid*h. Ro t*r*asgr*ad*h an caill ar tús, & ra marbhad uile na paganaigh ro battar 'san c-caill*id*h. Ra marbhaid tra aml*aid* sin na **paganda** lasin **Rioghan**, go ro leath a clú ar gach leith. Do rigne **Edeldrída** tría na gliocas{MS page 71} féin sidh fria **Fiora Alban**, & re **Breathnuibh**, gibé tan tiugfáidís an cineadh c*éd*na da h-ionsoigh*id*h-si, gur ro eirghidis sin do congnamh lé. Damadh chuca-somh nó tháosdaois, gur ro eirg*ead*h-si leo-sumh. Céin ro bhás ime sin, ro lingsiot **Fir Alban** & **Breatan** fo bhailibh na **Lochl*annac**h***, ra mhillsiod & rá airgsiod íad. --- p.182 #### FA 459 Tainig **rí** **Lochl*annac**h*** iar t-tain, & ra airg **Sraith Cluaidhe**, & ra airg an tír. Acht ní ro cumaing namaid do **Sraith Chluaidhe**. *non plus*