Foras Feasa ar Éirinn (Book I-II) #### Corpus of Electronic Texts Edition ### Background details and bibliographic information Foras Feasa ar Éirinn (Book I-II) ================================= Author: Geoffrey Keating ------------------------ ### File Description David Comyn and Patrick S. DinneenElectronic edition compiled by Beatrix Färber Funded by University College, Cork and Professor Marianne McDonald via the CELT Project 3. Third draft.Extent of text: 160508 words#### Publication CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College, Cork College Road, Cork, Ireland.—http://www.ucc.ie/celt (2002) (2010) (2014) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland. Text ID Number: G100054Availability [RESTRICTED] Available with prior consent of the CELT programme for purposes of academic research and teaching only. #### Notes You can purchase the book(s) containing this text via the ITS website (http://www.irishtextssociety.org/). Click on the link to the RIA shop. #### Sources **Manuscript sources used in the edition**- A MS in the Franciscan Convent Library, Dublin. Written in the convent of Kildare. Probably the oldest existing transcript of Foras Feasa, written before 1640 (1636 according to W. P. Burke). (=UCD-OFM A 14).- MS H. 5 26 by O'Mulconry, Trinity College Dublin, cat. no. 1397.- MS H. 5 32, Trinity College Dublin, cat. no. 1403.- Halliday's text, stated to have been printed from a MS 'by O'Mulconry, dated 1657, but differing considerably in places from those named.'- An older MS, which was in the possession of D. Comyn, written by James O'Mulconry, of Ballymecuda, Co. Clare, dated 1643.- A MS which was in the possession of D. Comyn, written in Dublin by Teig O'Nachtan (Tadhg Ó Neachtain), dated 1704.**Editions, translations and adaptations**2. The general history of Ireland ... Collected by the learned Jeoffrey Keating, D.D. Faithfully translated from the original Irish language, with many curious amendments taken from the Psalters of Tara and Cashel, and other authentic Records by Dermod O'Connor. Dublin, 1723. 3. The Second edition. With an appendix, collected from the Remarks of the learned Dr. Anthony Raymond of Trim, not in the former edition. Westminster, 1726. 4. [Another ed.] 2 vols, Newry, 1817. 5. [Another ed.] Dublin, 1854. 6. Forus Feasa ar Eirinn, mar a nochtar príomhdhala na hinnse o Pharthalon go Gabhaltus Gall, ar na chnuasach, & air na thiomsúghadh o phríomhlebhraibh Shenchusa Eirenn, agas o iliomad d'ughdaraibh baranthamhla coigcríche le Seathrún Ceitin, ollamh-diadhachta, An 1 chuid. (A complete History of Ireland ... Vol. I). 411 pp, Dublin, 1811. 7. Díonbhrollach Fórais Feasa ar Éirinn: or Vindication of the Sources of Irish History by Rev. Dr. Geoffrey Keating, being the Introduction to his 'Groundwork of Knowledge of Ireland'. Edited (from MSS) with new translation, notes, vocabulary, etc. by David Comyn. 112pp, Dublin, 1898. 8. Forus Feasa ar Éirinn. Keating's History of Ireland. Book I, Part I. Edited with Gaelic text (from a MS of T.C.D [H. 5. 26]), literal translation, explanation of Gaelic idioms, complete vocabulary, etc., by P. W. Joyce. 8 + 168 pp, Dublin, 1900. 9. Foras Feasa ar Eirinn do réir an Athar Seathrun Céiting, ollamh ré diadhachta. The history of Ireland, from the earliest period to the English invasion. Translated from the original Gaelic, and copiously annotated, by John O'Mahony. With topographical appendix. 20 + 746 pp, New York, 1866. 10. Sgélaigheacht Chéitinn. Stories from Keating's History of Ireland. Edited with Introduction, Notes and Vocabulary, by O.J. Bergin. 20 + 132 pp, Dublin 1909. Second edition, revised and enlarged, 1925. Third edition, revised and enlarged, 1930; reprinted 1981. 11. Sir John T. Gilbert, Facsimiles of National manuscripts of Ireland. Pt. IV. [Pl LXXIII. History of Ireland by Geoffrey Keating. Trinity College. Commencement of Preface transcr. by John O'Maelchonaire. Text and transl. Pl. LXXIV. Michael Kearney's English version, 1668. Irish and Engl.] London, 1882. 12. P. S. Dinneen, The history of Ireland. Foras Feasa ar Éirinn. Vol. IV. Containing the genealogies and synchronisms. With an index which includes the elucidation of place names and annotations to text of vols. I. II. III. Compiled and edited by Rev. Patrick S. Dinneen. (Irish Texts Society Vol XV.) 483 pp, London, 1914. 13. Pádraig de Barra/Seathrún Céitinn, 'Foras feasa ar Éirinn', athnua le Pádraig de Barra. Imleabhar 1: .i. An díonbhrollach agus an chéad leabhar de Foras feasa ar Éirinn Seathrún Céitinn. Dublin 1982. Imleabhar II .i. an dara leabhar de Foras feasa ar Éirinn le Seathrún Céitinn. Dublin 1983. **Further reading: a selection**2. Nicholas Sanders, De schismate Anglicano (Colonia 1585). 3. Ulick de Burgh, Earl of Clanricarde (ed), Memoirs of the Right Honourable The Marquis of Clanricarde, Lord Deputy General of Ireland, containing Several Original Papers and Letters of King Charles II, Queen Mother, the Duke of York, the Duke of Lorrain, the Marquis of Ormond, Archbishop of Tuam, Lord Viscount Taaffe, &c. relating to the Treaty between the Duke of Lorrain and the Irish Commissioners, from February 1650, to August 1653. Publish'd from his Lordship's Original MSS. To which is Prefix'd, a Dissertation, wherein some Passages of these Memoirs are illustrated. With a Digression containing several curious Observations concerning the Antiquities of Ireland. London: Printed for James Woodman, at Camden's Head, under Will's Coffee-House, in Bow-Street, Covent-Garden, 1722. 4. John O'Donovan, Annala Rioghachta Eireann: Annals of the kingdom of Ireland by the Four Masters, from the earliest period to the year 1616. Edited from MSS in the Library of the Royal Irish Academy and of Trinity College Dublin with a translation and copious notes. (Dublin 1848–51). 5. Eugene O'Curry, Lectures on the manuscript materials of ancient Irish history (Dublin and New York 1861; repr. Dublin 1878; repr. Dublin 1995). [comments on Keating's FFE]. 6. Thomas D'Arcy McGee, A popular History of Ireland: from the earliest Period to the Emancipation of the Catholics, 2 vols. (New York 1863). 7. William P. Burke, 'Geoffry Keating', Journal of the Waterford and South-East of Ireland Archaeological Society 1, no. 4 (1895) 173–82. 8. William P. Burke, 'Correspondence', Journal of the Waterford Archaeological Society 2 (1896) 238–239. 9. Douglas Hyde, Literary History of Ireland. From earliest tiems to the present day [general remarks about Keating's work and style in relation to other writers] (2nd impression, New York 1901) 556–557; 580. 10. Eoin Cathmhaolach Mac Giolla Eáin (=John MacErlean), Dánta Amhráin is Caointe Shethrúin Chétinn; Dochtúir diadhachta (1570-1650 A.D.) (Baile Átha Cliath [Dublin] 1900). 11. Ris[t]eárd Ó Foghludha (=Richard Foley), Saoghal-ré Sheathrúin Céitinn: Sacart is dochtúir san diadhacht, staruidhe, file, ughdar, &c. Risteard Ó Foghludha (Richard Foley or 'Fiachra Éilgeach') do scríbh, (Dublin 1908. Reprinted from Gaelic Journal XVIII, 1–12, 47–57, 1908.) 12. Richard Henebry, 'Geoffrey Keating', in: Journal of the Ivernian Society 5 (1913) 197–202. 13. Gerald O'Nolan, A critical analysis of Keating's prose (Dublin: Educational Co. of Ireland 1922). 14. Geoffrey Coulter, 'Dr. Geoffrey Keating. A learned outlaw. History written in a cave', Irish Times, 25 October 1929, p. 4. 15. Anne Cronin, 'The sources of Keating's Forus feasa ar Éirinn', in: Éigse 4, 1943/44 (1945) (pt. 4) 235–79, 1945/47 (1948) (pt. 2, 1946) 122–35 [no more publ.] 1. The printed sources; 2. Manuscript sources, (1) The manuscript sources of book 1, chaps. 4–23). 16. M. J. Connellan, 'The see of Tuaim in Rath Breasail synod', in: Journal of the Galway Archaeological and Historical Society 24 (1950/51) 19–26. (ad FF iii, 302–5). 17. Pádraig Ó Súilleabháin, 'Céitinn agus Caesarius Heisterbacensis', in: Éigse 9 (1958/61), (pt. 4) 242 (Varia, no. 4). 18. Brian Ó Cuív, (ed), An eighteenth-century account of Keating and his Foras feasa ar Éirinn, in: Éigse 9 (1958) 263–69. 19. Cainneach Ó Maonaigh, Scríbhneoirí Gaeilge an seachtú haois déag. Studia Hibernica 2 (1962) 182–208. 20. Brian Ó Cuív (ed), 'A seventeenth-century criticism of Keating's Forus Feasa ar Éirinn', in: Éigse 11/ 2 (1965) 119–140. [From MS RIA. 23 M 40; with notes]. 21. Brian Ó Cuív (ed), l. Labraid Loingsech [incl. ed. of relevant scholia to ACC, from MS NLI G 50; on Keating's use of source material for the Labraid Loingsech section in FF] in: Éigse 11, (1964/66) (pt. 3, 1965) 167–187, 290. 22. Aidan Clarke, The Old English in Ireland 1625–42 (London 1966). 23. Pádraig Ó Fiannachta, 'Stair finnscéal agus annála', in: Léachtaí Cholm Chille 2/1 (1971) 5–13. 24. Francis John Byrne, 'Senchas: The nature of Gaelic historical tradition,' Historical Studies, 9 (1974) 137–59 (esp. 147–148: 'FFÉ as an example of pseudo-history and blending of seanchas with continental models of history). 25. Brian Ó Cuív, 'The Irish language in the early modern period', in: Theodore William Moody; Francis Xavier Martin; F. J. Byrne (eds), A new history of Ireland, vol. 3: Early Modern Ireland, 1534–1691 (Oxford 1976) 509–545. 26. Kathleen Hughes, The Early Celtic Idea of History and the Modern Historian (Cambridge: Cambridge University Press 1977), esp. 19–22: 'FFÉ as an example of pseudo-history and blending of seanchas with continental models of history'. 27. Seán Ó Dúshláine, Nóta ar cheapadóireacht an Chéitinnigh, in: Éigse 18 (1980–81) 87–92. 28. Patrick J. Corish, The Catholic Community in the Seventeenth and Eighteenth Centuries (Dublin 1981). 29. Muireann Ní Bhrolcháin, 'A possible source for Keating's Forus feasa ar Éirinn', in: Éigse 19 (1982–83) 61–81. 30. Nicholas Canny, 'The Formation of the Irish Mind: Religion, Politics and Gaelic Irish Literature 1580–1750', Past & Present 95 (1982) 91–116. 31. Breandán Ó Buachalla, 'Annála Ríoghachta Éireann' agus 'Foras Feasa ar Éirinn': an Comhthéacs Comhaimseartha, in: Studia Hibernica 22–23 (1982–83) 59–105. 32. Seán Ó Dúshláine, 'More about Keating's use of the simile of the Dung-Beetle', in: Zeitschrift für Celtische Philologie 40 (1984) 282–285. 33. Seán Ó Dúshláine, 'Seathrún Céitinn agus an stíl bharócach a thug sé go h-Éirinn', in: Feasta 37/10 (1984) 10–15. 34. Donnchadh Ó Corráin, 'Seathrún Céitinn (c.1580–c.1644): an cúlra stairiúil', in: Liam Prút (ed) Dúchas 1986–1989 (Baile Átha Cliath 1990). 35. Bernadette Cunningham, 'Seventeenth-century interpretations of the past: the case of Geoffrey Keating', Irish Historical Studies 25/ (1986) 116–128. 36. Joseph Th. Leerssen, Mere Irish and Fíor-Ghael: Studies in the idea of Irish nationality, its development and literay expression prior to the nineteenth century (Amsterdam/Philadelphia 1986). 37. Diarmaid Ó Catháin, Dermot O'Connor: translator of Keating, in: Eighteenth-Century Ireland. Iris an Dá Chult�r 2 (1987) 67–87. 38. James Stewart, 'Topographia Hiberniae', Celtica 21 (1990) 642–657. 39. Michelle O'Riordan, The Gaelic mind and the collapse of the Gaelic world (Studies in Irish history) (Cork 1991). 40. Brendan Bradshaw, 'Geoffrey Keating: apologist of Irish Ireland', in: Brendan Bradshaw, Andrew Hadfield and Willy Maley (eds), Representing Ireland: literature and the origins of the conflict, 1534–1660, (Cambridge 1993) 166–190. 41. Michael Olden, 'Geoffrey Keating – Seathrún Céitinn: Tipperary priest and scholar, 1570–1649', in: Michael Hallinan (ed), Tipperary county: people and places: an anthology of the evolution of county Tipperary, some historical events and the history of the principal towns in the county (Dublin 1993) 14–22. 42. Marc Caball, 'Providence and exile in early seventeenth-century Ireland', in: Irish Historical Studies, 29 (1994) 174–188. 43. Michelle O'Riordan,'"Political" poems in the mid-seventeenth-century crisis', in: Jane H. Ohlmeyer (ed), Ireland from Independence to Occupation 1641–1660 (Cambridge: Cambridge University Press 1995) 112–27. 44. Mícheál Mac Craith, 'Creideamh agus athartha: idéeoloaíocht pholaitíochta agus aos léinn na Gaeilge i dthús an seachtú haois déag', in: Máirín Ní Dhonnchadha (ed), Nua-léamha: gnéithe de chultúr, stair agus polaitíocht na hÉireann, c1600–c1900 (Aspects of Irish Culture, History, and Politics) (Baile Átha Cliath/Dublin 1996) 7–19. 45. Bernadette Cunningham, 'Representations of king, parliament and the Irish people in Geoffrey Keating's Foras feasa ar Éirinn and John Lynch's Cambrensis eversus (1662)', in: Jane Ohlmyer (ed), Political thought in seventeenth-century Ireland, Cambridge 2000, 131–54. 46. Nicholas Canny (ed), Making Ireland British, 1580–1650 (Oxford 2001). 47. Bernadette Cunningham, The World of Geoffrey Keating. History, myth and religion in seventeenth century Ireland (Dublin 2000; paperback ed. 2004). 48. Bernadette Cunningham and Raymond Gillespie, Patrick Logan and 'Foras Feasa ar Éirinn', Éigse 32 (2000) 146–152. 49. Bernadette Cunningham, 'Geoffrey Keating's Foras Feasa ar Érinn', History Ireland, 9/1, Spring 2001. 50. Bernadette Cunningham, 'Geoffrey Keating's family connections', in: Tipperary Historical Journal (2002) 59–67. 51. David Berman & Alan Harrison, 'John Toland and Keating's History of Ireland', in: Donegal Annual 36 (1984) 25–29. 52. Marina Keating, 'Geoffrey Keating's Foras Feasa ar Eirinn: an exercise in historical preservation or historiographical production?' Galway: National University of Ireland, 2002. (M.A. Thesis (Minor) Dept of English). 53. Ray Cashman, 'Ethnohistorical Preservation and Persuasion in Foras Feasa ar Éirinn', in: New Hibernia Review 5.4 (2001) 147–152. 54. Alan Harrison, Ag Cruinniú Meala: Anthony Raymond (1625–1726), ministéir protastúnach agus léann na Gaeilge i mBaile Átha Cliath (Dublin 1988). 55. Katharine Simms, 'Bards and barons: the Anglo-Irish aristocracy and the native culture', in: Robert Bartlett and Angus Mackay (eds) Medieval frontier societies. Oxford (1989) 177–197. 56. Pádraig Ó Riain, 'The Psalter of Cashel: a preliminary list of contents', in: Éigse 23 (1989) 107–130. 57. Máire Ní Mhurchú & Diarmuid Breathnach (éag.), 1560–781 Beathaisnéis, uimhir a seacht, Leabhair Taighde, an 89ú Imleabhar (Baile Átha Cliath: An Clóchomar Teoranta 2001). 58. Joseph Francis Kukhta 'Sources for further Research: Michael Kearney: a missing link to the mysterious Geoffrey Keating?', Canadian Journal of Irish Studies 31/2 (Fall 2005) 50–53. 59. Edwards, David, 'A haven of popery: English Catholic migration to Ireland in the age of plantations', in: Alan Ford and John Mc Cafferty (eds), The origins of sectarianism in early modern Ireland (Cambridge: Cambridge University Press, 2005) 95–126. 60. Breandán Ó Buachalla, The Crown of Ireland (Galway 2006). 61. Bernadette Cunningham, O'Donnell histories: Donegal and the Annals of the Four Masters, (Rathmullan: Rathmullan & District Local History Society 2007). 62. Pádraig Ó Riain (ed), Geoffrey Keating: Reassessments, ITS, Subsidiary Series 19 (London 2008). 63. Beatrix Färber, 'Bedeutung und Rezeptionsgeschichte des 'Foras Feasa ar Éirinn (c. 1634) von Geoffrey Keating (Seathrún Céitinn)', Zeitschrift für celtische Philologie 59 (2012) 97–118. 64. Beatrix Färber, Geoffrey Keating's Foras Feasa ar Éirinn in manuscripts, print and electronic edition, MPhil by Independent Research, School of History, University College Cork (2013). 65. Benjamin Hazard and Marc Caball (eds), 'A late seventeenth-century, partial English translation of the preface to Geoffrey Keating's Foras Feasa ar Eirinn, Analecta Hibernica 44 (2013), 15–49. 66. Benjamin Hazard and Marc Caball, Dynamism and Decline: Translating Keating's Foras Feasa ar Eirinn in the seventeenth century, Studia Hibernica (39) 2013 [2014] 49–69. 67. Johannes Boemus (=Hans Böhm), 'Mores, leges, et ritus omnium gentium' (Augsburg 1520, often reprinted). [Mentioned by Keating p. 228, Bk 1. Haliday's and O'Mahony's reading 'Johannes Baronius' is incorrect.] 68. William Camden, Britannia [in Latin] (London 1610). The first translation into English by Philemon Holland was published in 1610. (A full critical edition in Latin and English is available at http://www.philological.bham.ac.uk/cambrit/). A second edition, translated into English, with additions and improvements was published by Dr Edmund Gibson 1722. 69. Colm Lennon, Primate Richard Creagh and the Beginnings of the Irish Counter-Reformation, Archivium Hibernicum 51 (1997) 74–86. [On the scholarly works of bishop Richard Creagh]. 70. Aided Néill Nóigiallaig (The Death of Niall of the Nine Hostages), ed. by Kuno Meyer, Archiv für Celtische Lexikographie 3 (1907) 323–324 (text available online at CELT in file G302021). For another version of the same text, see Kuno Meyer, Otia Merseiana 2 (1900–1901), 84–92. (Text and English translation available online at CELT in files G302003 and T302003.) 71. James kelly and Ciarán Mac Murchaidh (eds), English and Irish: Essays on the Irish linguistic and cultural frontier, 1600–1900 (Dublin 2012). **The edition used in the digital edition**2. Foras Feasa ar Éirinn le Seathrún Céitinn, D.D. The History of Ireland by Geoffrey Keating, D.D.. David Comyn (ed), Patrick S. Dinneen (ed), First edition [The first three of four volumes.] David Nutt, for the Irish Texts SocietyLondon (1902–1914) . Irish Texts Society [Comann na Sgríbheann Gaedhilge]. , No. IV; VIII; IX ### Encoding #### Project Description CELT: Corpus of Electronic Texts #### Sampling Declaration The present text represents even pages 2–236 of volume 1; 2–412 of volume 2; 2–368 of volume 3. Corrections from Vol. 3 371–387 are integrated and marked *corr resp="eds"*, insofar as they correct the printed edition, but textual notes and recorded manuscript variants are omitted. The translation is available in a separate file. Missing text supplied by the editor is tagged *sup*. #### Editorial Declaration ##### Correction Volume 1 has been checked and proofread three times; volumes 2 and 3 twice. All corrections and supplied text are tagged. Foras Feasa ar Éirinn is a large and complex work. Any corrections of errors in the original text, as edited by Comyn and Dinneen, or in this digital edition, are welcome and will be credited to the scholars who submit them. ##### Normalization The electronic text represents the edited text. Tarla and tárla have been normalized to tárla; dobheir and doghní to do-bheir and do-ghní; variant spellings in proper names are tagged reg orig=""; the original is retained in the orig attribute. Where ar sé occurs within a quotations from a written source, it is enclosed in round brackets. ##### Quotation Quotation marks q. ##### Hyphenation Soft hyphens are silently removed. When a hyphenated word (hard or soft) crosses a page-break, the break is marked after completion of the hyphenated word (and accompanying punctuation mark). ##### Segmentation DIV0=the whole work; div1=the book; div2=the section; div3=the subsection; paragraphs are marked; passages of verse occurring within paragraphs are treated as embedded texts; stanzas are marked LG and metrical lines are marked L. Page-breaks are marked pb n="". ##### Standard Values Dates are standardized in the ISO form yyyy-mm-dd. ##### Interpretation Personal names, collective names and place names have been tagged. There is some overlap between tagging of names denoting people known from mythology which are sometimes referred to as deities. Social and professional roles have not. A few cultural terms of special importance to the native traditon, such as the Leabhar Gabhála and the Lia Fáil, and similar items, have been tagged as terms. Titles of works and poems are encoded s such. First lines of poems are encoded as such. A more complete encoding is envisaged in a future edition. ### Profile Description Created: 1630s Date range: Between 1628 and 1634.#### Use of language ##### Language: [GA] The text is in Early Modern Irish. ##### Language: [LA] Some quotations, terms and phrases are in Latin. ##### Language: [EN] A few terms are in English. ##### Language: [GR] A few terms are in Greek. ### Revision History * (2015-10-10) Beatrix Färber (ed.) * Markup of names (of persons, groups, places) completely revised to end; typos corrected, file parsed; new wordcount made. * (2014-09-30) Beatrix Färber (ed.) * Markup of names (of persons, groups, places) completely revised to end of Book 1 (volume 2); typos corrected, file parsed. * (2014-08-11) Beatrix Färber (ed.) * Items added to bibliographical list. * (2012-10-15) Beatrix Färber (ed.) * Additions to bibliography made; markup of names (of persons, groups, places) refined and revised to p. 24 of Book 1. * (2010-07-20) Beatrix Färber (ed.) * Additions to bibliography and minor modifications made to header; conversion script run, new wordcount made; file re-parsed, new SGML and HTML versions created. * (2008-08-29) Beatrix Färber (ed.) * Keywords added; file validated. * (2007-12-14) Beatrix Färber (ed.) * Note inserted in header. * (2006-10-31) Beatrix Färber (ed.) * Minor corrections to header and additions to bibliography made. * (2005-08-25) Julianne Nyhan (ed.) * Edited langUsage. * (2005-08-04) Peter Flynn (text conversion) * Converted to XML * (2002-06-18) Beatrix Färber (ed.) * Minor changes to files 1 to 3; text reparsed; HTML file created. * (2002-06-14) Ruth Murphy (ed.) * Second proofing of Vol. 3. p. 1 to 98; corrections entered. * (2002-05) Beatrix Färber (ed.) * Second proofing; regularizations (and more content markup) of Vol. 3, 100 to end; file parsed. * (2002-03-26) Ruth Murphy (ed.) * First proofing and structural/content markup of Vol. 3, 100 to end. * (2002-03-01) Beatrix Färber (ed.) * First proofing and structural/content markup of Vol. 3, 1 to 98. * (2002-03-14) Beatrix Färber (ed.) * Volumes 1-2 reparsed; HTML file created. * (2002-02-28) Beatrix Färber (ed.) * Header constructed for Vol. 3. * (2002-02-20; 2002-03-13) Marcos Balé, Ruth Murphy (ed.) * Second proofing of Vol. 2; corrections entered. * (2002-02-18) Beatrix Färber (ed.) * Corrections entered and more markup added to Vol. 1 and 2. * (2002-02-08) Marcos Balé (ed.) * Third proofing of Vol. 1. * (2002-01) Beatrix Färber (ed.) * Proofing of sections 33-42; 45-52; second proofing of 43-44; insertion of structural/content markup and Latin quotes; file parsed. * (2002-01-22) Ruth Murphy (ed.) * Proofing of sections 43-44. * (2001-11) Beatrix Färber (ed.) * Proofing of Sections 15-32; insertion of structural/content markup and Latin quotes. * (2001-06-20) Beatrix Färber (ed.) * Reparsing of Vol. 1; creation of HTML file. * (2001-06-06) Beatrix Färber (ed.) * Addition of content markup, such as names, terms and titles, to Vol. 1. * (2001-05-16) Beatrix Färber (ed.) * Insertion of bibliography and witness list, second proofing of Vol. 1 completed; file reparsed. * (2001-04-26) Beatrix Färber (ed.) * Second proofing of Vol. 1; insertion of Latin quotes. * (2001-04-25) Stephen Beechinor (ed.) * First proofing of Vol. 1; numbering of line groups in embedded poems. * (2001-03-22) Beatrix Färber (ed.) * Vol. 1 and 2 converted to ASCII; provisional header created; file parsed using NSGMLS, and converted to HTML. * (1997/98) Students at the Department of History, UCC (ed.) * Structural markup of Vol. 1 and proofing of Vol. 2 until p. 75. * (1997/98) Students at the Department of History, UCC (ed.) * Text capture of volumes 1-3. --- #### Corpus of Electronic Texts Edition: G100054 ### Foras Feasa ar Éirinn (Book I-II): Author: Geoffrey Keating --- p.2 An Díonbhrollach. Ón úghdar gus an léaghthóir. ---------------------------------------------- ### I. Cibé duine 'san mbioth chuireas roimhe Seanchus nó Sinnseardhacht críche ar bioth do leanmhain nó do lorgaireacht, is eadh dhligheas cinneadh ar an slíghe is soiléire nochtas fírinne stáide na críche, agus dáil na foirne áitigheas í, do chur go soléir síos: agus do bhrígh gur ghabhas rém' ais Foras Feasa ar **Éirinn** d'fhaisnéis, do mheasas ar dtús cuid d'á leathtrom agus d'á heugcómlann d'eugnach; agus go háirithe an t-eugcomhthrom atá ag a dhéanamh ar a háitigtheoiribh, mar atáid na **Sean-Ghaill** atá 'na seilbh tuilleadh agus ceithre chéad bliadhan ó ghabháltas **Gall** i leith, mar aon re **Gaedhealaibh** atá 'na seilbh (beagnach), re trí mhíle bliadhan. Óir ní fhuil stáraidhe ó shoin i leith d'á scríobhann uirre nach ag iarraidh lochta agus toibhéime do thabhairt do **Shean-Ghallaibh** agus do **Ghaedealaibh** bhíd. Bíodh a fhiadhnaise sin ar an dteist *do-bheir* **Cambrens**, --- p.4 **Spenser**, **Stanihurst**, **Hanmer**, **Camden**, **Barclaí**, **Morison**, **Davis**, **Campion**, agus gach Nua-Ghall eile d'á scríobhann uirre ó shoin amach, ionnus gur b'é nós, beagnach, an phroimpiolláin do*-*ghníd, ag scríobhadh ar **Éireannchaibh**. Is eadh, iomorro, is nós do'n phroimpiollán, an tan thógbhas a cheann i san samhradh, bheith ar foluamhain ag imtheacht, agus gan cromadh ar mhion-scoith d'á mbí 'san machaire, nó ar bhláth d'á mbí i lubhghort, gémadh rós nó líle uile iad, acht bheith ar fuaidreadh go dteagmhann bualtrach bó nó otrach capaill ris, go dtéid d'á unfairt féin ionnta. Mar sin do'n droing thuas; ní cromadh ar shubhailcibh nó ar shoibheusaibh na n-uasal do **Shean-Ghallaibh** agus do **Ghaedhealaibh** do bhí ag áitiughadh **Éireann** re n-a linn do rinneadar, mar atá scríobhadh ar a gcródhacht agus ar a gcrábhadh, ar ar' thógbhadar do mhainistreachaibh, agus ar a dtugadar d'fhearann agus d'fhódaibh re haltóir dhóibh; ar ar' bhronnadar do thearmannaibh d'ollamhnaibh **Éireann** agus ar gach cádhas d'á dtugsad do phearsannaibh agus do phreuláidibh eaglaise: ar gach comhall síotha d'á dtugdaois d'á n-ollamhnaibh, agus ar gach cothughadh d'á n-ollamhnaib, agus ar gach cothughadh d'á dtugdaois do bhochtaibh agus do dhílleachtaibh; ar gach bronntanas d'a dtugdaois d'éigsíbh agus do lucht iarratais, agus ar mhéid a n-einigh d'aoidheadhaibh, ionnus nach féadtar go fírinneach a rádh go raibhe lucht a s ruighthe i bhféile nó i n-eineach 'san **Eoraip** riamh do réir a gcumais féin i gcomhaimsir dhóibh. Bíodh a fhiadhnaise sin ar gach gairm scoile d'á dtugadar uatha (nós ná'r chlos ag aon droing eile 'san **Eoraip**), ionnus go raibhe an oiread soin d'éigean féile agus einigh i **Sean-Ghallaibh** agus i n-**Gaedhealaibh** **Éireann** ná'r lór leo nídh do thabhairt do gach aon d'á dtiocfadh d'iarraidh neith orra, --- p.6 gan cuireadh coitcheann do thabhairt dóibh d'á dtoghairm re bronnadh seod agus maoine dhóibh. Gidheadh, ní haoin-nídh dhíobh so lorgairthear le croinicibh Nua-Ghall na haimsire seo, acht is eadh do*-*ghníd cromadh ar bheusaibh fodhaoine agus cailleach mbeag n-uiríseal, ar dtabhairt maith-ghníomh na n-uasal i ndearmad: agus an méid bheanas ris na **Sean-Ghaedhealaibh** do bhí ag áitiughadh an oiléin seo ria ngabháltas na **Sean-Ghall**, feuchtar an raibhe dream 'san **Eoraip** budh chródha ioná iad, re cathughadh re **Rómhánchaibh** fá iomchosnamh na **Rómhánchaibh**h-**Alban**: óir tugsad fo-deara ar Bhreatainibh cloidhe do dhéanamh idir Bhreatain agus **Albain**, do chaomhnadh na **Breatan** ar iomruagadh na n-**Gaedheal**; agus tar cheann go mbídís dá mhíle deug agus dá fhichid míle do shluagh **Rómhánach**, agus dá chéad ar marcuigheacht ag cornamh an chloidhe, agus trí mhíle fichead mar aon riu coislighthe, agus trí chéad deug marcach ag cosnamh crioslaigh agus cuan na críche (ar fhoirneart na **Scot** agus na b-**Pict**); thairis sin do lingdís **Gaedhil** tar an gcloidhe, agus do hairgthí an chríoch leó d'aimhdheoin na mór-shluagh soin, do réir **Samuel Daniel** 'na chroinic. Adeir fór **Cormac mac Chuileann** in i n-a Shaltair go dtáinig d'fhoirneart **Gaedheal** agus **Cruithneach**, ré' ráidhtear **Picti**, ar **Bhreatain**, go ndearnadar **Breathnaigh** feall trí huaire ar uachtar naibh na **Rómhánach** do bhí ós a gcionn, mar cheannach ar bheith do shíoth re **Gaedhealaibh** agus re **Cruithneachaibh**. Tuig fós an cumhgach i n-ar chuirsead **Gaedhil** **Breathnaigh** re linn **Vortigern** do bheith 'na rígh orra, d'á dtáinig é do thabhairt buannachta do **Hengist** go n-a shluagh Gearmáineach, amhail léaghtar ag --- p.8 **Monomotensis**. Léaghtar ag **Samuel Daniel** go rabhadar ceithre dún-phoirt deug ag **Rómhánchaibh** re hucht na **Scot** agus na b**Pict**, agus go rabhadar na **Scuit** agus na **Pict** ag combuaidhreadh na **Breatan**, d'aimhdheoin na **Rómhánach** ó aimsir **Juil Caesair** go haimsir an **treas Valentinian Impir**, frí ré cúig céad bliadhan; agus is eadh fá haois do'n Tighearna an tan do thréigsead **Rómhánaigh** ceannas na **Breatan** seacht mbliadhna ceathrachad ar cheithre chéad, agus is do'n leith istigh do'n aimsir sin do fhás easaonta idir **Teodosius** agus **Maximus**, go dtáinig de sin go rug **Maximus** foireann mhór do lucht na **Breataine** leis go h-**Armorica na Fraince**, ré' ráidhtear an **Bhreatain bheag**, agus iar ndíbirt na foirne do bhí rompa 'san tir tug ar an bhfoirinn do chuaidh leis an chríoch d'áitiughadh, go bhfuil drong d'á sliocht indiu innte. ### II. Atáid cuid do na sean-úghdaraibh chuireas neithe breugacha i leith na n-**Éireannach;** mar adeir **Strabo**, 'san g-ceathramhadh leabhar, gurab lucht feola daoine d'ithe na h-**Éireannaigh**. Mo fhreagradh ar **Strabo**, gurab breug dó a rádh gurab lucht feola daoine d'ithe na h-**Éireannaigh**; óir ní léaghtar i san Seanchus go raibhe neach i n-**Éirinn** riamh ler' cleachtadh feoil daoine d'ithe, acht **Eithne Úathach inghean Chriomhthainn mic Eanna Chinnsiolaigh** rí **Laighean**, do bhí ar daltachas ag **Déisibh Múmhan**: agus do hoileadh riu ar fheoil naoidhean í, i ndóigh go mbadh luathaide do bhiadh ionnuachair é. Óir do tairrngireadh dhóibh féin fearann d'fhaghbháil ó'n bhfear le mbiadh sí pósda; agus is le --- p.10 h-**Aonghus mac Nadfraoich rí **Múmhan**** do pósadh í, amhail adéaram d'á éir so i gcorp na stáire. Tuig, a léaghthóir, mar nach sochtaid na seanchadha an nídh déistineach so, do budh masla d'inghin rígh **Laighean** agus do mhnaoi rígh **Múmhan**, nach ceilfidísgan a nochtadh ar dhaoinibh budh lúgha ioná iad sin é, dá madh nós [do bhiadh] ar aithidhe i n-**Éirinn** é: mar sin gurab breugach do Strabo a rádh gurab nós d'**Éireannchaibh** feoil daoine d'ithe, agus nach déarnadh riamh an nós so aca acht leis an inghin reamhráidhte, agus sin féin re linn na págántachta. Mo fhreagradh fós ar San Ieróm, luaidheas an nídh ceudna so, ag scríobhadh i n-aghaidh Iobhinian, go bhfeudfadh ainteastach breug do reic ris, agus mar sin ná'r dhligh sí dul í bhfiachaibh ar **Éireannchaibh**. Adeir **Solinus**, 'san aonmhadh caibidil fichead nach fuilid beich i n-**Éirinn**; agus adeir gurab do dhéis chlaidhimh fromhthar an chéid-mhír le gein mic i n-**Éirinn**. Adeir fós go ndéin an t-Éireannach a dhealbh d'ionnlat a fuil a námhad an tan marbhthar leis é. Is follus as an seanchus bhias i san stáir gach nídh dhíobh so do bheith breugach. Adeir **Pomponius Mela** i san treas leabhar ag labhairt ar **Éireannchaibh** na briathra so: *drong ainbhfiosach i sna huile subhailcibh {Omnium virtutum ignari}’’* : agus mar sin do mhórán do shean-úghdaraibh eile coigcríche do scríobh go meardhána mítheasta ar **Éirinn**, ar bhréig-sgeulaibh ainteastach d'á ná'r chóir creideamhain 'na shamhail so do nídh: agus is uime sin adeir **Camden**, ag cur teastais na muinntire seo síos ar **Éirinn**, na briathra so: *Ní fhuil, (ar sé), fiadhnaise inchreidte ar --- p.12 na neithibh seo againn. {Horum quae commemoramus, dignos fide testes non habemus.}’’* Is follus gurab breug a rádh nach rabhadar beich i n-**Éirinn**, do réir an **Chamden** cheudna, mar a n-abair ag labhairt ar **Éirinn**: *Atá an oiread soin do bheachaibh innte, nach eadh amháin i mbeachlannaibh nó i gcorcógaibh, acht i gceapaibh crann agus i gcuasaibh talmhan dogheibhthear iad. {Apum est tanta multitudo, ut non solum in alveariis sed etiam in arborum truncis et terrae cavernis reperiantur.}’’* ### III. Cuirfeam síos ann so beagán do bhreugaibh na Nua-Ghall do scríobh ar **Éirinn** ar lorg **Chambrens**; agus doghéan tosach ar bhreugnughadh **Chambrens** féin, mar a n-abair go raibhe cíoscháin ag an **rígh Artúr** ar **Éirinn**, agus gurab é am fa'r cheangail an cíos orra i g-**Cathair Leon**, an tan fá haois do'n Tighearna cúig céad agus naoidheug, mar chuireas **Campion** 'na chroinic i san dara caibidil do'n dara leabhar, mar a n-abair gurab é **Giolla Már** fá rí **Éireann** an tan soin. Gidheadh tar cheann go luaidheann Policronicon agus **Monomotensis** agus drong eile do Nua-Ghallaibh an **Giolla Már** so do bheith 'na rígh **Éireann** a shlán fá aon d'á lorgairidhibh go bhfuil laoidh nó litir a seanchus **Éireann** i n-a bhfuil luadh nó iomrádh ar **Ghiolla Már** do bheith 'na rígh **Éireann** riamh: acht munab do **Mhuircheartach mór mac Earca** fá rí **Éireann** agus fá fear comhaimsire do **rígh Artúr** ghairmid é; agus níor bh'fhéidir **Muircheartach** do bheith fá chíoscháin ag an **rígh Artúr**, do bhrígh go raibhe sé féin treun i n-**Éirinn** agus i n- **Albain**, agus gurab é do chuir a sheisear dearbhráthar i n- **Albain**, agus gur fear dhíobh fá --- p.14 céid-rí do Chineadh Scoit ar **Albain**, mar atá **Fearghus Mór mac Earca**, agus fós gurab le **Scotaibh** agus le **Pictibh** do thuit **Rí Artúr** féin. An **Fearghus** so adubhart do b'é céid-rí **Alban** do **Scotaibh** é: óir tar cheann go n-áirmheann **Hector Boetius** i stáir na h-Alban naoi ríogha dheug agus fiche do bheith ar **Albain** roimhe an bh-**Fearghus** so, maiseadh ní raibhe aoin-rí de **Chineadh Scoit** do réir an tseanchusa ar **Albain** roimhe: agus mar a n-abair gurab é **Fearghus mac Fearchair** rí **Éireann** fá céid rí do **Chineadh Scoit** ar **Albain**, ní fíor dó sin, óir 'ní raibhe aoin-rí ar **Éirinn** riamh d'ar bh'ainm **Fearchar**, agus mar sin ní raibhe **Fearghus mac Fearchair** 'na rígh **Alban**, amhail adeir **Hector Boetius**: agus má do bhí gur thoil le **Muircheartach mór** a dhearbhráthair **Fearghus mac Earca** do bheith 'na rígh **Alban**, maiseadh, is é ainm gairthear do **Mhuircheartach** féin i n-annálaibh **Éireann** ‘Rex Scotorum’, d'á chur i gcéill go raibhe árdchor aige ar na **Scotaibh** i n-**Éirinn** agus i n-**Albain**; agus ní hinmheasta an tí do bhí i sna cúmhachtaibh seo do bheith fá chíoscháin ag an **rígh Artúr**. Agus fós adeir **Spíd** 'na chroinic nach cíoscháin do bhí ag an **rígh Artúr** ar rígh **Éireann** acht comhar cáirdeasa cogaidh, ionnus cibé haca ar a mbiadh leathtrom námhad, go raibhe d'fhiachaibh ar an dara fear congnamh sluagh do thabhairt do'n tí díobh ar a mbiadh leathtrom: agus is é ainm ghaireas **Spíd** do'n chongnamh so *dligheadh cáirdeasa cogaidh, {Jus belli socialis}’’* amhail atá idir rí na **Spáinne** agus an t-Impir: óir cuiridh gach aon díobh congnamh re linn a riachtanais gus an tí eile, agus ní hiontuigthe as sin go bhfuil cíoscháin ag rígh na **Spáinne** ar an Impir, nó ag an Impir ar rígh na **Spáinne**. Mar an gceudna, má tharla --- p.16 comhmbáidh cogaidh idir an **rí Artúr** agus **Muircheartach mac Earca rí **Éireann**** ionnus go gcleachtaoi leó a chéile d'fhortacht re linn leathtroim do bheith ar cheachtar díobh, ní hiontuighte as sin cíoscháin do bheith ag ceachtar díobh ar a chéile. Is móide is iontuigthe fírinne an neith seo an nídh adeir **Nubrigiensis** i san seiseadh caibidil fichead do'n dara leabhar d'á stáir, mar a labhrann ar **Éirinn**: *níor luidh **Éire** riamh fá chumhachtaibh coigcríche. {Hibernia nunquam subiacuit externae ditoni.}’’* Tig fós **Cambrens** féin leis an nídh seo, i san seiseadh caibidil fichead, mar a n-abair: *do bhí **Éire** saor ó thús ó iomruagadh an uile chinidh coigcríche. {Hibernia ab initio ab omni alienarum gentium incursu libera permansit.}’’* Ar na briathraibh seo is follus nach raibhe árdchor ag **Artúr**, nó ag árdfhlaith eile coigcríche ó thús riamh ar **Éirinn** go gabháltas **Gall**: agus fós ní hinmheasta go raibhe cor ag **Breatainibh** ar **Éirinn**, mar nach fuaradar **Rómhánaigh** ionnta féin lámh do chur innte, agus ní headh amháin gan cor do bheith ag **Rómhánchaibh** nó ag eachtrannaibh eile uirre, acht is í **Éire** fá cúl dídin do na críochaibh eile re n-a gcaomhnadh ar fhoirneart [na] **Rómhánach** agus eachtrann [eile]. Ag so mar thig **Camden** leis so 'san leabhar d'á ngairthear Britannia **Camden** i, mar a n-abair; *Ar mbeith do **Rómhánchaibh** ag foir-leathnughadh a bhflaithis, tangadar gan amhras an iomad ó'n **Spáinn**, ó'n bh-**Frainc**, agus ó'n m-**Breatain** annso (ag labhairt ar **Éirinn**), do réidheachadh a muineul féin ó chuing ró-urchóidigh na **Rómhánach**. {Cum suum Romani imperium undique propagassent, multi, procul dubio, ex Hispania, Gallia, et Britannia hic se receperunt, ut iniquuissimo Romanorum iugo, colla subducerunt.}’’* As so is iontuigthe nach eadh amháin gan **Rómhánaigh** do theacht i n-**Éirinn**, acht fós gurab innte do cumhduighthí lucht na --- p.18 gcríoch eile ó **Rómhánchaibh**. Ag so fós mar adeir an **Camden** ceudna, ag breugnughadh na droinge adeir, do réir baramhla, go raibhe cor ag **Rómhánchaibh** ar **Éirinn**:— *Is ar éigin do chreidfinn i'm intinn go raibhe **Éire** riamh fá chumhacht na **Rómhánach**. {Ego animum vix inducere possum ut hanc regionem in Romanorum potestatem ullo tempore concessione credam.}’’* Adeir **Cambrens** i san naomhadh caibidil, go dtugdaois na fir i n-**Éirinn** na mná do bhíodh pósta ag a ndearbhráithribh i ndiaidh báis na ndearbhráithreadh soin: agus adeir nach díoltaoi an deachmhaidh i n-**Éirinn**, agus nach bíodh cion ar phósadh innte, go teacht an cháirdionáil **Johannes Papiron**; gidheadh, ní fíor dhó so, amhail chruthócham i gcorp na stáire, agus mar bhus follus as an díonbhrollach so féin go grod i n-ár ndiaidh. Adeir i san seachtmhadh caibidil, mar a dtráchtann ar iongantaibh na h-**Éireann** go bhfuil tobar 'san **Múmhain**, do*-*ghní duine liath do láthair an tan fhoilceas a fholt nó a fhionnfadh as, agus, mar an gceudna, go bhfuil tobar i n-**Ultaibh** do*-*ghní toirmeasg na léithe. Gidheadh, ní fhuilid samhail na dtobar so i n-**Éirinn** anois, agus ní shaoilim go raibhe i n-aimsir **Chambrens**, acht na hiongantais seo do chur síos mar dhathughadh ar a bhreugaibh. Adeir **Cambrens** i san dara caibidil fichead, an tan bhíd daoine uaisle i n-**Éirinn** ag tabhairt daingin d'á chéile, do láthair easpoig, go bpógaid an tráth soin taise naoimh, agus go n-íbhid fuil a chéile, agus ann sin go mbíd ullamh re déanamh feille ar a chéile. Mo fhreagradh air ann so, nach fuil laoidh ná litir, seanchuis náid sein-scríbhne iris náid annálaigh ag teacht leis ar an mbréig seo: agus fós is follus go raibhe d'fhiachaibh ar na seanchadhaibh gan a shamhail seo do dhroch-nós do cheilt, agus fós a chur i gcairt --- p.20 i bpéin a n-ollamhantachta do chaill, dá mbíodh sé ar gnáthughadh i n-**Éirinn**. Uime sin is follus gur breug do rinne **Cambrens** ann so. Adeir **Cambrens**, i san deachmhadh caibidil, gurab cineadh neimhfhial **Gaedhil**; ag so mar adeir: *Cineadh, iomorro, neimhfhial an cineadh so, (arsé) {Est autem gens haec, gens inhospita.}’’* Gidheadh, ní beag liom **Stanihurst** i n-a stáir ag freagradh dhó i san nídh seo, ag labhairt ar eineach na n-**Éireannach**; ag so mar adeir: *Go deimhin (ar sé), is daoine róifhiala iad, agus ní fhuil céim is mó i n-a b'fhéidir leat a mbuidheachas do thuilleamh ioná d'aithidhe do dhéanamh dod' dheoin agus dod' thoil d'á dtighthibh. {Sunt sane homines hospitalissimi, neque illis ulla in re magis gratificari potes, quam vel sponte ac voluntate eorum domos frequentare.}’’* As so is iontuigthe gurab daoine fiala fír-einigh fá bhiadh iad, gan cead do **Chambrens**. Adeir **Cambrens** mar a scríobhann ar **Éirinn**, gurab í bean rígh **Mídhe** do chuaidh ar eulódh le **Diarmuid na n-Gall**; gidheadh ní fíor dhó sin, acht fá hí bean **Thighearnáin Uí Ruairc rí **Breithfne**** í, agus fá hí **inghean Mhurchadha mic Fhloinn mic Mhaoilseachlainn rí **Mídhe**** í, agus **Dearbhfhorgaill** fá hainm di. Adeir fós gurab a **Sliabh Bládhma** fhásas **Siuir** agus **Feoir** agus **Bearbha**, gidheadh ní fíor dhó sin; óir is follus gurab a heudan **Shléibhe Bládhma** do'n leith thoir fhásas an **Bhearbha**, agus gurab a heudan **Shléibhe Aildiuin** ris a ráidhtear Sliabh an **Bhearnáin** i n-**Uibh-Cairin** fhásas **Siuir** agus **Feoir**. Adeir arís i san gcúigeadh caibidil fichead do'n leabhar tuarasgbhála tug ar **Éirinn**, gurab amhlaidh do*-*ghníthí rí --- p.22 **Chinéil g-Conaill**, eadhon **Ua Domhnaill**, cruinniughadh do chur ar lucht a thíre ar chnoc árd i n-a dhúthaigh, láir bhán do mharbhadh, a cur d'á bruith i gcoire mhór ar lár an mhachaire, agus iar n-a bruith, a bheith ag ól a hanbhruith amhail ghadhar nó choin le n-a bheul, agus bheith ag ithe na feola as a lámhaibh gan sgín gan arm d'á gearradh aige, agus go roinneadh an chuid eile do'n fheoil ar an gcomhdháil, agus go bhfothruigeadh é féin as an anbhruith. Is follus gur breugach an nídh seo adeir **Cambrens**, do réir seanchusa na h-**Éireann**; óir is amhlaidh fhoillsigheas gurab amhlaidh do gairthí **Ua Domhnaill**, i maille re suidhe dhó i measg uasal agus oireachta a chríche féin, agus taoiseach d'uaislibh a chríche féin do sheasamh i n-a fhiadhnaise, go slait ndírigh mb in i n-a láimh, agus an tan do dháileadh do rígh **Chinéil g-Conaill** í, is eadh adeireadh ris, ceannas a chríche féin do ghabháil, ceart agus comhthrom do chongbháil idir gach dá roinn d'á dhúthaigh; agus gurab uime do horduigheadh an tslat do bheith díreach bán, d'á chur i gcuimhne dhó, gurab eadh do dhlighfeadh bheith díreach i n-a bhreitheamhas, agus glan ionnraic i n-a ghníomhaibh. Is iongnadh liom **Cambrens** do luadh na bréige seo, agus measaim gurab le meabhail do chuir síos i n-a chroinic í. Óir is follus gur dhaoine cráibhtheacha caondúthrachtacha iad ó aimsir go haimsir, agus gur thréigeadar mórán díobh an saoghal, agus gur chríochnuighsead a mbeathaidh go rathmhar riaghalta, agus fós go dtáinig iomad do naomhaibh díobh, mar atá **Columcille**, **Baoithín**, agus **Adhamnán**, agus móran eile [do naomhaibh nach luaidhfeam ann so]. Ní hinchreidthe fós go dtiubhradaois uaisle **Éireann** fulang do rígh **Chinéil g-Conaill** an nós barbardha úd luaidheas **Cambrens** do bheith ar aithidhe aige; --- p.24 agus an Creideamh Catoileaca ar marthain aca, ó aimsir **Phádraig** go gabháltas **Gall**: agus d'á réir sin, measaim gurab breug mheabhlach gan barántas do rinne **Cambrens** is ann so. ### IV. Adeir **Spenser** i n-a chroinic go raibhe cor ag **Egfrid**, rí **Nortumbrorum**, ar **Éirinn**, agus ag **Eadgar** rí na **Breatan**, amhail léaghtar 'san treas leathanach deug ar fhichid d'á stáir: gidheadh ní fíor dhó so, do bhrígh go bhfuil seanchus **Éireann** 'n-a aghaidh sin, agus fós atáid úghdair na **Breatan** féin ag a admháil ná'r fhágbhadar na **Sacsanaigh** sein-scríbhne ná seod-chomharthaidhe aca re' mbiadh fios dála na haimsire táinig rés na **Sacsanchaibh** aca. Óir adeir **Gildas**, sean-úghdar Breathnach, gur múchadh le **Rómhánchaibh** agus leis na **Sacsanchaibh** ‘monumenta’ nó seod-chomharthaidhe na m-Breathnach, agus d'á réir sin a seanchus. Tig **Samuel Daniel** leis an úghdar so ar an nídh gceudna, 'san cheud roinn d'á chroinic, agus **Rider** 'san bhfoclóir Laidne ro scríobh, mar a dtráchtann ar an bhfocal so **Britannia**, agus fós adeir nach ó **Bhrutus** adeirthear **Britannia** re **Breatain**, agus dámadh eadh go mbadh **Brutia** nó **Brutica** do gairfidhe dhí; agus do budh cosmhail dá madh ó **Bhrutus** do gairfidhe í, go luaidhfeadh **Jul Caesar**, **Cornelius Tacitus**, **Diodorus Siculus**, nó **Béada**, nó sean-úghdar éigin eile créad ó' bhfuil an focal so **Britannia**; agus mar nachar bh'fheas dóibh créad ó bhfuil ainm a gcríche féin, níor bh'iongnadh iad do bheith i n-ainbhfios i n-iomad do dhálaibh seanda na **Breatan**, agus mar sin, ní hiongnadh **Spenser** do bheith aineolach ionnta, mar an gceudna. Is iongnadh an nídh do ghabh **Spenser** ré' ais, seanchus do --- p.26 leanmhain ar chuid d'uaislibh na h-**Éireann**, agus a rádh gurab **Gaill** do réir a mbunadhais iad. Luaidhtear, iomorro, seacht sloinnte d'uaislibh **Gaedheal** leis, mar atá **Mac Mathghamhna**, **Clann tSuibhne**, **Clann tSíthigh**, **Clann Mhic-Conmara**, **Caomhánaigh**, **Tuathalaigh**, agus **Branaigh**. Adeir gurab ó Ursula, nó FitzUrsula, sloinneadh áta i **Sacsaibh**, táinig **Mac Mathghamhna**, agus gurab ionann ‘Ursula’ agus ‘Beare,’ agus gurab ionann ‘Beare’ agus mucgamhain nó macgamhain, agus d'á réir sin gurab ó'n tigh thall táinig **Mac Mathghamhna** **Uladh**. Mo fhreagradh ar an ‘reusún’ so, ná'r chóra **Mac Mathghamhna** **Oirghiall** do theacht ó'n tigh thall mar sin, do réir sanasáin an fhocail, ioná **Mac Mathghamhna** **Tuath-Mhúmhan** agus **Ua Mathghamhna** **Cairbreach**, agus mar nach ó thigh Fitz Ursula nó Beare i **Sacsaibh** cách, ní headh **Mac Mathghamhna** **Uladh**: acht go fírinneach is do shliocht **Cholla Dá-chríoch** mic **Eachach Doimhléin**, [mic **Fhiachaidh Sraibhtheine**] mic **Chairbre Lifeachair** do shíol **Éireamhóin** é. An dara cineadh, **Clann tSuibhne**, adeir gurab ó thigh i **Sacsaibh** d'á ngairtear ‘Suyn’ tángadar; gidheadh, ní hionann ‘Suyn’ agus Suibhne, agus d'á réir sin ní ó'n tigh thall táinig **Mac Suibhne**, acht go fírinneach is do **Chlannaibh Néill** é: óir is ar shliocht **Aodha Athláimh** mic **Fhlaithbheartaigh an trostáin** atá **Mac Suibhne**. Adeir fós gurab do **Ghallaibh** **Clann tSíthigh;** gidheadh ní fíor dhó sin, óir is follus gurab do shliocht **Cholla Uais** iad, agus gurab ó **Shítheach mac Eachduinn** mic **Alasdair mic Dhómhnaill**, ó' ráidhtear **Clann nDómhnaill** **Éireann** agus **Alban**, tángadar. Adeir arís gurab do --- p.28 **Ghallaibh** **Clann Mhic Conmara**, agus gurab ó'n gcineadh do **Ghallaibh** ré' ráidhtear **Mortimer** tángadar; gidheadh ní fior sin, óir is ó dhuine d'ár bh'ainm **Cúmara** ráidhtear **Clann Mhic Conmara** riu: agus is é is sloinneadh cinnte dhóibh **Síol Aodha**, agus is ó **Chaisin mac Chais**, mic **Chonaill Eachluaith** do **shíol Eibhir** tángadar, amhail léaghtar i gcraoibhsgaoileadh **Dhál g-Cais**. Adeir, mar an gceudna, gurab ó'n m-**Breatain Móir** tángadar na trí sloinnte seo, mar atá **Síol m-Brain**, **Tuathalaigh** agus **Caomhánaigh**; agus ní fírinneach an suidheadh *do-bheir* ar an nídh seo, mar go n-abair gurab focail Bhriottáinisi na trí focail úd. Ar dtús adeir gurab ionann ‘brin’ agus coillteach: [fágbham gurab ionann ‘brin’ agus coillteach,] gideadh, ní ó'n bhfocal so ‘brin’ adeirthear **Branaigh**, acht ó ainm óglaoigh d'árbh' ainm **Bran Múit**. An dara nídh adeir gurab ionann ‘tol’ agus cnocach, [agus gurab uaidh sin adeirthear **Tuathalaigh**]: [fágbhaim gurab ionann ‘tol’ agus cnocach]; gideadh ní cosmhail ré' raile ‘tol’ agus **Tuathalaigh**, óir is ó ainm óglaoigh d'árbh' ainm **Tuathal** atá: uime sin is breugach baramhail **Spenser**. Adeir arís gurab ionann ‘caomhán’ agus láidir, agus gurab uaidh adeirthear **Caomhánaigh**. Mo fhreagradh air, gurab ionann caomhán agus neach caomh nó áluinn, agus gurab uime gairthear **Caomhánaigh** do **Chaomhánchaibh** ó **Dhómhnall Caomhánach, mac Dhiarmuda na n-Gall**. Is uime do lean an forainm do **Dhómhnall** féin, a bheith ar n-a oileamhain i g-**Cill Caomh** in i n-íochtar **Laighean**; agus is do **Chinnsiolachaibh** do réir a sloinnte iad. Gidheadh, is follus do réir fírinne an tseanchusa, --- p.30 [gurab do **Ghaedhealaibh** na trí cineadha soin, agus] gurab do shliocht **Fhiachaidh Aiceadha mic Chathaoir mhóir rí **Éireann**** na trí sloinnte seo, amhail léaghtar i gcraobhsgaoileadh **Laighean**. Is iongnadh liom cionnus fuair **Spenser** ann féin lámh do chur i sna neithibh seo do bhí 'na n-ainbhfios air, acht amháin munab ar sgáth bheith 'na fhilidh tug cead cumadóireachta dhó féin; mar fá gnáth leisean agus le n-a shamhail eile, iomad finnsgeul filidheachta do chumadh agus do chórughadh le briathraibh blasda, do bhreugadh an léaghthóra. ### V. Adeir **Stanihurst** gurab í an **Mhídhe** fá cuid ronna do **Shláinghe mac Deala mic Lóich**; gidheadh ní fíor dó sin. Óir do réir an Leabhair Gabhála, ní raibhe do **Mhídhe** ann i n-aimsir **Shláinghe** acht an aon-tuaith fearainn atá láimh re h-**Uisneach**, go haimsir **Thuathail Theachtmhair**: agus mar adeir gurab ó **Shláinghe** adeirthear baile **Shláinghe**, agus, d'á réir sin, gurab í an **Mhídhe** an mhír ronna ráinig ó n-a bhráithribh é, níor chóra a mheas gurab í ráinig mar roinn dó, ioná a mheas gurab í Cúigeadh **Laighean** ráinig mar roinn chuige, agus gurab uaidh ainmnighthear **Innbhear Sláinghe**, shnigheas tré lár **Laighean** go **Loch-garman**; agus fós gurab uaidh ainmnighthear **Dúmha Shláinghe** ré' ráidhtear **Dionn-ríogh** ar bhruach **Bearbha**, idir **Cheatharlach** agus **Léithghlinn**, do'n leith thiar do'n **Bhearbha**, agus gurab é fá longphort comhnuighthe dhó, agus gurab ann fuair bás. --- p.32 Ní hiongnadh gan fios an neith seo do bheith ag **Stanihurst**, agus nach faca seanchus **Éireann** riamh, as a mbiadh fios a dál aige; agus measaim nach mór an lorg do bhí aige orra, mar go bhfuil sé comh ainbhfiosach sin i ndálaibh **Éireann** go n-abair gurab i san **Múmhain** atá **Ros-mic-Triuin**, agus gurab cúigeadh nó ‘Proibhinnse’ an **Mhídhe** i n-aghaidh **Chambrens** féin, nach áirmheann an **Mhídhe** mar chúigeadh, agus i n-aghaidh Leabhair Gabhála Éireann. Mar roinneas **Stanihurst** **Éire**, go ndéin leath d'**Fhine Gall** ar leith, agus an leath eile d'**Éirinn** ó sin amach idir **Gall** agus **Gaedheal**; agus fós mar adeir nachar bh'fiu leis an gcoilíneach is lúgha i bh-**Fine Gall** cleamhnas do dhéanamh leis an n-Gaedheal budh uaisle i n**Éirinn**, mar adeir 'na chroinic: *An tí is ísle do na coilínibh d'á n-áitigheann i san gcúigeadh Gallda, ní thiubhradh a inghean féin pósda do'n ‘phrionnsa’ is mó d'**Éireannchaibh**. {Colonorum omnium ultimus qui in Anglica provincia habitat filiam suam vel nobilissimo Hibernorum principi in matrimonium non daret.}’’* Fiafraighim do **Stanihurst** cia budh honóraighe, budh huaisle, nó budh dísle do choróin na **Sacsan**, nó cia budh feárr do bharántaibh re cosnamh na h-**Éireann** do choróin na **Sacsan**, coilínighe **Fhine Gall** 'náid na hiarlaidhe uaisle atá i n-**Éirinn** do **Ghallaibh**, mar atá iarla Chille-dara, do rinne cleamhnas le **Mac Cárrthaigh Riabhach**, le h-**Ua Néill**, agus le droing eile d'uaislibh **Gaedheal**; iarla Ur-Mhúmhan le h-**Ua Briain**, le **Mac Giolla-Phádraig**, [agus le h-**Ua Cearbhaill**]; iarla **Deas-Mhúmhan** le **Mac Cárrthaigh Mór**; agus Iarla Chlainne Riocaird le h-**Ua Ruairc**. Ní áirmhim ‘uícoint’ 'náid barúin do bhí comh uasal re haon-choilíneach d'á raibhe i --- p.34 bh-**Fine Gall** riamh, ag ar' pósadh a n-ingheana go minic le huaislibh **Gaedheal**. Is follus fós gur mionca do chuir coróin na **Sacsan** cúram cosnaimh agus coiméid na h-**Éireann** ar iocht na n-iarladh do rinne cleamhnas le **Gaedhealaibh** ioná ar iocht a rabhadar do choilíneachaibh i bh-**Fine Gall** riamh. Mar sin ní mheasaim créad ar nach doghéanadaois cleamhnas le huaislibh **Éireann** acht munab do dhímheas ar a bhfoluigheacht féin, ná'r mheasadar gur bh'fhiu iad comh-uaisle **Gaedheal** do bheith i n-a gcleamhnas. Measaim ar olcas an teastais *do-bheir* **Stanihurst** ar **Éireannchaibh**, gurab ionchuir ó theist é, do bhrígh gurab d'aon-toisg ar fhuráileamh droinge do bhí fuathmhar d'**Éireannchaibh** do scríobh go maslaightheach orra; agus saoilim gurab é fuath na n-**Éireannach** ceud-bhallán do tharraing iar ndul i **Sacsaibh** ar dtús do dhéanamh léighinn dó, agus go raibhe 'na thoirrcheas bronn aige nó gur sgeith le n-a scríbhinn é, ar dtoidheacht i n-**Éirinn** dó. Ní beag liom do chomhartha fuatha do bheith aige ar **Éireannchaibh**, mar dogheibh locht ar choilíneachaibh **Fhine Gall** tré n'ár dhíbirsiod an Ghaedhealg as an tír an tan do ruaigsiod an fhoireann do bhí ag áitiughadh na tíre rómpa. Adeir fós dá fheabhas do theangaidh an Ghaedhealg, an tí do bhlaisfeadh í, go mblaisfeadh maraon ria doibheusa na droinge d'ar theanga í. Créad is iontuigthe as so, acht go raibhe an oiread soin d'fhuath ag **Stanihurst** d'**Éireannchaibh** gurbh' olc leis gurab gabháltas Críost amhail do rinneadar **Gaill** ar **Éirinn** --- p.36 agus ar **Ghaedhealaibh**, agus nach gabháltas pagánta. An tí, iomorro, do*-*ghní gabháltas Críostamhail, is lór leis umhlacht agus dísle d'fhaghbháil ó'n bhfoirinn claoidhtear leis, agus foireann nuadh eile do chur uaidh féin d'áitiughadh na tíre ar a dtéid a neart mar aon re lucht na críche sin. An tí fós do*-*ghní gabháltas pagánta, is eadh is nós dó, léirscrios do thabhairt ar an bhfoirinn claoidhtear leis, agus foireann uaidh féin do chur d'áitiughadh na críche ghabhas le neart. An tí trá do*-*ghní gabháltas Críostamhail, ní mhúchann an teanga bhíos roimhe i san gcrích chuireas fá n-a smacht: agus is mar sin do rinne **William Concor** ar na **Sacsaibh**. Níor mhúch teanga na **Sacsanach**, do bhrígh gur fhágaibh foireann na teangadh do choiméad i san gcrích, ionnus go dtáinig de sin an teanga do bheith ar bun ag **Sacsanchaibh** ó sin i leith. Gidheadh, is gabháltas pagánta do rinne **Hengist** taoiseach na **Sacsanach** ar na **Breathnachaibh**, mar gur scrios sé a hurlár na **Breatan** iad, agus gur chuir foireann uaidh féin i n-a n-áitibh; agus iar ndíbirt cháich go hiomlán dó, do dhíbir a dteanga leo. Agus an nós ceudna fá mian le **Stanihurst** do dhéanamh ar **Éireannchaibh**; óir ní féidir an teanga do dhíbirt, gan an lucht d'ár teanga í do dhíbirt: agus do bhrígh go raibhe mian na teangadh do dhíbirt air, do bhí, mar an gceudna, mian díbeartha na foirne d'ár theanga í air, agus, d'á réir sin, do bhí fuathmhar d'**Éireannchaibh**; agus mar sin, níor bh'ionghabhtha a theist ar **Éireannchaibh**. --- p.38 Do*-*gheibh, mar an gceudna, **Stanihurst** locht ar bhreitheamhnaibh tuaithe na h-**Éireann** agus ar a leaghaibh: gidheadh is iongnadh liom mar fuair ann féin locht d'fhaghbháil ionnta, agus nachar thuig ceachtar díobh ná an teanga a raibhe ealadha gach aicme dhíobh, ar mbeith dhó féin aineolach ainbhfiosach i san n-Gaedheilg fá teanga dóibh-sean, agus i n-a raibhe an breitheamhnas tuaithe agus an leigheas scríobhtha. Óir ní raibhe ar cumas dó-san an breitheamhnas tuaithe nó an leigheas do léigheadh i san teangaidh i n-a rabhadar, agus dá léighthí dó iad, ní raibhe tuigse aige orra. Measaim, d'á réir sin, gurab ionann dáil dó ag díommoladh an dá ealadhan do luaidheamar, agus dáil an daill do dhíommolfadh dath eudaigh seach a chéile: óir mar nach féadann an dall breathnughadh do dhéanamh idir an dá dhath, do bhrígh nach faiceann ceachtar díobh, mar an gceudna, níor bh'féidir leisean, breitheamhnas do dhéanamh idir an dá ealadhain reamhráidhte, do bhrígh ná'r thuig riamh na leabhair i n-a rabhadar scríobhtha, agus fós ná'r thuig na hollamhain d'ár bh'ealadhain iad, do bhrígh gurbh' í an Ghaedhealg amháin fá teanga dhíleas dóibh, agus go raibhe seisean tríd agus tríd aineolach innte. Dogheibh fós locht i n-aos seanma na gcláirseach i n-**Éirinn**, agus adeir nach raibhe ceol ionnta. Is cosmhail nachar bhreitheamh éisean ar cheol 'san mbioth, agus go háirithe ar an gceol n-Gaedhealach, ar mbeith aineolach i sna riaghlachaibh bheanas ris dó. Saoilim nachar thuig **Stanihurst** gurab amhlaidh do bhí **Éire** 'na ríoghacht ar leith léi féin, amhail domhan mbeag, agus na huaisle agus na --- p.40 hollamhain do bhí innte i n-allód, gur chumadar breitheamhnas, leigheas, filidheacht agus ceol agus riaghlachaibh cinnte riu do bheith ar bun i n-**Éirinn**: agus mar sin níor chneasda dhó-san breitheamhnas meardhána do dhéanamh [nó do bhreith] ar cheol na h-**Éireann** d'á lochtughadh. Is iongnadh liom nachar léigh **Cambrens** i san naomhadh caibidil deug, mar a molann ceol na n-**Éireannach**, acht munab eadh do chuir roimhe céim do bhreith tar **Chambrens** ag cáineadh na n-**Éireannach**: óir ní fhuil nídh 'san mbioth is mó i n-a molann **Cambrens** **Éireannaigh** ioná i san gceol n-Gaedhealach. Ag so mar adeir i san gcaibidil cheudna: *I n-adhbhadhaibh ceoil amháin dogheibhim dícheall an chinidh seo somholta, mar a bhfuil tar an uile chineadh d'á bhfacamar cliste go doimheasta. {In musicis solum instrumentis commendabilem invenio gentis istius diligentiam, in quibus, prae omni natione quam vidimus incomparabiliter est instructa.}’’* Ag so mar adeir fós do réir na caibidile ceudna an tuarasgbháil *do-bheir* ar an gceol n-Gaedhealach, ag a mholadh: *Do*-*ghnidhthear a n-oirfide (ar sé) iomlán oireamhnach le luas taighiuir, le comhthrom eugcosmhail, agus le coimhtheacht ainfhreagarthach ré chéile. {Tam suavi velocitate, tam dispari paritate, tam discordi concordia, consona redditur et completur melodia.}’’* As so is iontuigthe, do theist **Chambrens**, gurab breugach do **Stanihurst** a rádh nach bí ceol i san oirfide **Éireannaigh**. Ní fíor dó, mar an gceudna, an nídh adeir gurab dall do bhídís urmhór aosa seanma na h-**Éireann**; óir is follus an tan ro scríobh seisean a stáir, gurab lia neach súileach do bhí re seinm i n-**Éirinn** ioná duine dall, agus mar sin ó sin i leith, agus anois, bíodh a fhiadhnaise sin ar ár lucht comhaimsire. Tuig, a léaghthóir, go rabhadar trí heasbadha ar **Stanihurst** re scríobhadh stáire na h-**Éireann** as ná'r chóir cion stáraidhe do thabhairt air. Ar dtús, do bhí sé --- p.42 ró-óg, ionnus nach raibhe uain aige ar chuartughadh do dhéanamh ar sheanchus na críche seo ar ar' ghabh do láimh scríobhadh. An dara heasbaidh, do bhí sé dall aineolach i dteangaidh na tíre i n-a raibhe seanchus agus seandála na críche, agus gach foirne d'ár áitigh innte; agus mar sin, níor bh'fhéidir dó a bhfios do bheith aige. An treas easbaidh, do bhí sé uaillmhianach, agus d'á réir sin, do bhí súil aige le meudughadh d'fhaghbháil ó'n droing lér' gríosadh é le scríobhadh go holc ar **Éirinn**: agus fós, re linn bheith 'na shagart 'na dhiaidh sin dó, do gheall gairm tar ais do dhéanamh ar mhórán do na neithibh maslaightheacha do scríobh ar **Éirinn**, agus dochluinim go bhfuil sé i gclódh anois re n-a thaisbéanadh i n-**Éirinn**. Adeir **Stanihurst** an tan bhíd **Éireannaigh** ag comhrac, nó ag bualadh a chéile, go n-abraid mar chomhairc do ghuth árd, ‘Pharo, Pharo’, agus saoilidh seisean gurab ó'n bhfocal so ‘Pharao’, fá hainm do rígh **Éigipte** chleachtaid mar chomhairc é: gidheadh ní fíor dó sin, óir is ionann é agus ‘faire, faire ó’, nó ‘ó faire’, ag a rádh ris an rann eile bheith ar a gcoiméad, amhail adeir an Francach ‘garda, garda’, an tan dochí a chomharsa i nguais. ### VI. Cuiridh **Doctor Hanmer** i n-a chroinic, gurab é **Bartolinus** budh taoiseach ar **Ghaedhealaibh** ag teacht i n-**Éirinn** dóibh, agus is do **Phartholón** ghaireas **Bartolinus** ann so. Gidheadh, do réir seanchuis na h-**Éireann** do bhádar tuilleadh agus seacht gcéad bliadhan idir theacht **Phartholóin** --- p.44 agus teacht **Chlainne Mhílidh** go h-**Éirinn**. Óir i gcionn trí chéad bliadhan iar ndílinn táinig **Partholón**, agus i gcionn míle ar cheithre fichid bliadhan i ndiaidh díleann, tángadar **mic Mhílidh** go h-**Éirinn**. Agus do bhreatnughadh **Chamden** is córa creideamhain do sheanchus **Éireann** i san nídh seo ioná do bhriathraibh **Hanmer**. Ag so mar adeir: *Tugthar a urraim féin do'n tseanchus i sna neithibh seo. {In his detur sua antiquitati venia.}’’* (ar sé); agus má is iontugtha do sheanchus i san mbioth ar son bheith arsaidh, is díol urrama da ríribh seanchus **Éireann** do réir an **Chamden** cheudna, i san leabhar d'á ngairthear Britannia **Camden** i, mar a n-abair, ag labhairt ar **Éirinn**: *Ní héigcneasda a dubhradh le **Plutarchus** **Ogigia**, eadhon roarsaidh, ris an oiléan so. {Non immerito haec insula Ogygia, id est perantiqua, **Plutarcho** dicta fuit.}’’* *A cuimhne ró-dhuibheacánta seanchusa thairrngid a stáire féin (ag labhairt ar **Éireannchaibh**), ionnus nach fuil i n-uile sheanchus na n-uile chineadh eile acht nuaidheacht, nó (beagnach) naoidheantacht, {A profundissima enim antiquitatis memoria historias suas auspicantur, adeo ut prae illis omnis omnium gentium antiquitas sit novitas aut quodammodo infantia.}’’* láimh re seanchus na h-**Éireann**: agus uime sin, gur córa creideamhain dó ioná do dhoctúir **Hanmer**, nach faca seanchus **Éireann** riamh. Adeir an t-úghdar ceudna gurab é rí **Lochlonn**, d'ár bh'ainm **Froto** fá rí **Éireann** an tan rugadh Críost; gidheadh, ní fíor dó sin, óir do réir an tseanchusa, is re linn **Chriomhthainn Niadh Náir** do bheith i bhflaitheas **Éireann** rugadh Críost; agus d'á réir sin ní hé **Froto rí **Lochlonn**** fá rí --- p.46 **Éireann** an tan soin. Is iongnadh liom **Hanmer**, do bhí 'na Shacsanach nach faca agus nachar thuig seanchus **Éireann** riamh, cionnus do bhiadh a fhios aige cia an rí do bhí ar **Éirinn** re linn Chríost do bhreith, agus gan a fhios aige go cinnte cia an rí do bhí ar an m-**Breatain mhóir** féin. Óir atá **Samuel Daniel**, **Gildas**, **Rider**, agus **Nennius** , agus mórán d'úghdaraibh eile do scríobh stáir na **Breatan Móire**, ag a admháil gurab neamh-chruinn an seanchus atá aca féin ar dhálaibh seanda na **Breatan**, do bhrígh go rugadar **Rómhánaigh** agus **Sacsanaigh** a seanchus agus a sein-scríbhne uatha; ionnus nach bí aca acht amus nó baramhail do thabhairt do dh laibh seanda na **Breatan** rés na **Sacsanaibh** agus rés na **Rómhánchaibh**: agus, uime sin, adeir **Camden** foghlamtha féin nach feas dó créad ó'n abharthar **Britannia** re **Breatain**, acht a bharamhail do thabhairt mar gach fear. Adeir fós nach feas dó ca ham tángadar na **Picti** d'áitiughadh na taoibhe tuaithe do'n **Bhreatain Mhóir;** agus mar go rabhadar mórán do dhálaibh seanda na **Breatan Móire** i n-a bhfoilcheas air, níor bh'iongnadh a mbeith nídh budh mhó 'na bhfoilcheas ar **Hanmer**, agus foilcheas budh ro-mhó ioná sin do bheith air i sean-dálaibh **Éireann**: agus, d'á réir sin, ní baránta inchreidthe é fá rígh **Lochlann** do bheith 'na rígh **Éireann** re linn beirthe Chríost. Adeir, mar an gceudna, nach é **Pádraic** , apstol na h-**Éireann** (lér' síoladh an Creideamh Catoileaca 'san gcrích ar dtús), fuair uaimh (purgadóra) **Phádraic** i n-oiléan na purgadóra, acht **Pádraic** eile, abb, do mhair an tan fá haois --- p.48 do'n Tighearna, ocht gcéad ar chaogaid bliadhan. Gidheadh, ní fíor dó so do réir **Caesarius naomhtha**, do mhair leath istigh do sé céad bliadhan do Chríost, agus, d'á reir sin, do mhair dhá chéad go leith bliadhan sul do bhí an dara **Pádraic** so ann. Ag so mar adeir 'san ochtmhadh caibidil deug a's fiche do'n dara leabhar deug ro scríobh ré' ráidhtear Liber Dialogorum: *an tí chuireas contabhairt i b-**Purgadóir**, trialladh i n-**Éirinn**, téidheadh isteach i bpurgadóir **Phádraic** , agus ní bhiaidh contabhairt aige i bpianaibh purgadóra ó sin amach. {Qui de purgatorio dubitat, Scotiam pergat, purgatorium Sancti Patricii intret, et de purgatorii poenis amplius non dubitabit.}’’* As so is iontuigthe nach é an dara **Pádraic** úd, luaidheas **Hanmer**, fuair purgadóir **Phádraic** ar dtús, acht an ceud **Phádraic**. Óir cionnus budh fhéidir go mbadh é an dara **Pádraic** doghéabhadh ar dtús í, agus go raibhe dhá chéad go leith bliadhan ó'n am fa'r scríobh **Caesarius** ar phurgadóir **Phádraic** go haimsir an dara **Pádraic** do mharthain; agus fós atá seanchus agus beuloideas **Éireann** ag a admháil gur bh'é **Pádraic** apstol fuair purgadóir ar dtús i n-**Éirinn**. Uime sin, is follus gur breug meabhlach do rinne **Hanmer** ann so, i ndóigh go mbadh lughaide do bhiadh cádhas ag **Éireannchaibh** ar uaimh purgadóra é. Nídh eile adeir i san gceathramhadh leathanach fichead gurab do **Lochlonnaibh** ó'n **Dania** **Fionn mac Chúmhaill**; gidheadh ní fíor dó so, do réir an tseanchusa, acht is do shliocht **Nuadhat Neacht rí **Laighean**** é, táinig ó **Éireamhón mac Míleadh**. Adeir fós i san gcúigeadh leathanach fichead, gurab mac do rígh **Tuath-Mhúmhan** an tí d'á ngairid na húghdair **Giolla Már**, rí **Éireann**; gidheadh is lór linn an breugnughadh tugamar ar an nídh seo cheana. --- p.50 Saoilim gurab tré fhonómhad chuireas **Hanmer** **Cath Fionntrágha** síos ag fochuidmheadh go fallsa fá na seanchadhaibh, ionnus go gcuirfeadh i gcéill do'n léaghthóir nach fuil tabhacht i seanchus **Éireann** acht mar **chath Fionntrágha**. Gidheadh, is follus nach fuil agus nach raibhe meas stáire fírinnighe ag na seanchadhaibh ar **chath Fionntrágha**, acht gurab dearbh leo gurab finnsceul filidheachta do cumadh mar chaitheamh aimsire é. An freagradh ceudna *do-bheir*im ar gach sceul eile d'á gcuireann síos ar an bh-**Féinn**. Ní fíor dó fós mar adeir go raibhe **Sláinghe mac Deala** tríocha bliadhan i bhflaitheas **Éireann**, óir, do réir an tseanchusa, ní raibhe i bhflaitheas acht aon bhliadhain amháin. Is neimhfhíor dó, mar an gceudna, a rádh go raibhe cor ó aimsir **Augustín manach** ag áirdeaspog **Chaintearbuiridh** ar chléir **Éireann**. Óir is dearbh nach raibhe cor ag áirdeaspog **Chaintearbuiridh** ar chléir **Éireann** go haimsir **Williaim Concur**, agus nach raibhe cor aca an tráth soin féin acht ar chléir **Átha-cliath**, **Locha-garman**, **Phoirt-lairge**, **Chorcaige** agus **Luimnigh**; agus is iad an chliar soin féin tré chomhmbáidh fialasa le lucht na **Normandie**, ar mbeith dhóibh féin d'iarmhar na **Lochlonnach** d'á ngairthí **Normanni**, agus fós tré neamhmbáidh re **Gaedhealaibh**, tugsad iad féin fá smacht áirdeaspoig **Chaintearbuiridh**; agus ní measaim go raibhe cor aige orra sin féin acht re linn trí n-áirdeaspog d'á raibhe i g-**Caintearbuiridh**, mar atá **Radulf**, **Lanfranc** agus **Anselm**. Mar sin is breugach dhó a rádh go raibhe cor --- p.52 ag áirdeaspog **Chaintearbuiridh** ar chléir **Éireann** ó aimsir **Augustín manach**. Is breugach adeir, mar an gceudna, go raibhe **Murchadh mac Cochlain** 'na rígh ar **Éirinn** an tan fá haois do'n Tighearna sé bliadhna ar thrí fhichid ar chéad ar mhíle, óir is dearbh gurab é **Ruaidhrí Ua Conchubhair** do bhí ag gabháil ceannais **Éireann** re a ais an tan soin, agus gurab cheithre bliadhna ria ngabháltas **Gall** an uair sin. Adeir arís gurab i san m-**Breatain Mhóir** rugadh **Comhghall** , abb **Bheannchair** i n-**Áird** **Uladh**: gidheadh ní fíor dó sin, óir léaghtar i n-a bheathaidh gurab i n-**Dál Aruidhe** i dtuaisceart **Uladh** rugadh é, agus gurab do **Chineadh Dhál n-Aruidhe** dhó. Is uime do mheas **Hanmer** Breathnach do dhéanamh do **Chomhghall**, do bhrígh gurab é **Comhghall** do thógaibh **Mainistir Bheannchair** i n-**Áird** **Uladh**, fá máthair do mhainistreachaibh **Eorpa** uile, agus gur thógaibh mainistir eile i **Sacsaibh**, láimh re **Westchester**, d'á ngairthear **Bangor**: agus dá dteagmhadh do **Hanmer** a chur i gcéill do'n léaghthóir gur Bhreathnach **Comhghall**, go gcuirfeadh d'á réir sin i gcéill, gach oirdhearcas d'á bhfuil ar **mhainistir Bheannchair** **Uladh** do dhul i gclú do **Bhreathnachaibh** a los **Chomhghaill** do bheith dhíobh, nó gach clú d'ár thuill **Beannchar** **Uladh** go gcuirfidhe i leith na mainistreach atá i **Sacsaibh** darab ainm **Bangor** í. Adeir **Hanmer** gur chlann bastáird do rígh **Laighean** **Fursa**, **Faolán**, agus **Ultán**; gidheadh go fírinneach is clann d'**Aodh Beannáin rí **Mhúmhan**** iad, do réir naomh-sheanchusa **Éireann**. Mar so, do mhórán eile do bhreugaibh **Hanmer** --- p.54 ag scríobhadh ar **Éirinn**, agus léigim díom gan leanmhain orra níos faide, do bhrígh go mbadh liosta re a luadh uile iad. ### VII. Adeir **Seon Barclaí**, ag scríobhadh ar **Éirinn**, na briathra so: *Lag-bhoth in tógbhaid (ar sé, ag labhairt ar **Éireannchaibh**), go n-áirde duine, mar a mbíd féin agus a spréidh i n-aoin-tigheas. {Fragiles domos ad altitudinem hominis exitant, sibi pecorique communes.}’’* Measaim ar an gcromadh do-ghní an fear so ar thuarasgbháil do thabhairt ar airdheanaibh agus ar árusaibh coilíneach agus fodhaoine mbeag ndearóil, nach éigcneasda a choimhmeas re proimpiollán, mar go gcromann ar a nós ar thuarasgbháil do thabhairt ar chróbhothaibh bochtán agus daoine ndearóil, agus nach gabhann ré' ais luadh ná iomrádh do dhéanamh ar phioláidibh palásda prionnsamhla na n-iarladh agus na n-uasal eile atá i n-**Éirinn**. Measaim fós nach cion stáraidhe dlighthear do thabhairt dó, ná do neach eile do leanfadh a lorg i san gcéim gceudna: agus mar sin, cuirim ó theist d'aon-fhocal **Fines Morison**, do scríobh go sgigeamhail ar **Éirinn**; óir, bíodh go raibhe a pheann cliste re scríobhadh i m-Beurla, ní shaoilim go raibhe an chiall do bhí aige ar chumas an phinn re fírinne do nochtadh, agus mar sin ní mheasaim gurab fiu é freagradh do thabhairt air. Óir, an stáraidhe chuireas roimhe tuarasgbháil foirne ar bioth d'á mbí i gcrích do chur síos, dleaghair dó a dteist féin go fírinneach do thabhairt orra, idir olc agus maith, agus do bhrígh gurab d'aon-toisg, tré olc agus tré an-chroidhe, (ar fhuráileamh daoine eile, ag a raibhe an rún ceudna d'**Éireannchaibh**), tug i ndearmad --- p.56 gan maith na n-**Éireannach** do mhaoidheamh, do léig de gan an riaghail budh inleanta do stáraidhe do choiméad i n-a stáir, agus, mar sin, ní dleaghair cion stáire do thabhairt ar a scríbhinn. Is iad, iomorro, riaghlacha is ionchoiméadta re scríobhadh stáire, do réir **Polidórus**, 'san chéid leabhar ro scríobh de rerum inventoribus, mar a dtráchtann ar na riaghlachaibh is ionchoiméadta re scríobhadh stáire: ag so an chéid riaghail chuireas síos: *an chéid riaghail, nach lámhadh aoinnídh breugach do rádh. {Prima est, nequid falsi dicere audeat.}’’* An dara riaghail:— go nach lámhadh gan gach fírinne do chur síos: ag so briathra an úghdair: *ionnus (ar sé) nach biadh amhras cáirdeasa nó mío-cháirdeasa i san scríbhinn. {Deinde nequid veri dicere non audeat, neque suspitio gratiae sit in scribendo, neque simulatis.}’’* Adeir fós, i san áit cheudna, go ndleaghair do'n stáraidhe beusa agus beatha, comhairleacha, cúisi, briathra, gníomha, agus críochnughadh gach foirne d'á n-itigheann 'san gcrích ar a'r ghabh do láimh scríobhadh, idir maith agus olc do nochtadh: agus do bhrígh go dtug **Fines Morison** i ndearmad gan maith na n-**Éireannach** do chur síos, tug i ndearmad gan coiméad do dhéanamh ar na riaghlachaibh reamhráidhte, agus, d'á réir sin, ní cion stáire dleaghair do thabhairt ar a scríbhinn. Cibé do chuirfeadh roimhe mion-chuartughadh do dhéanamh ar mhí-bheusaibh nó lorgaireacht ar lochtaibh fodhaoine, do b'urusa leabhar do líonadh dhíobh; óir ní bhí dúithche san mbioth gan daosgarshluagh. Feuchtar an-daoine na h-**Alban**, brusgarshluagh na **Breatan Móire**, fodhaoine **Flondruis**, --- p.58 faingidhe na **Fraince**, spriosáin na **Spáinne**, aos anuasal na h-**Iotáile**, agus daor-aicme gacha dúithche ó sin amach, agus doghéabhthar iomad ndoibheus ndaorchlannda ionnta; gidheadh, ní hioncháinte an chrích go huilidhe ar a son. Mar an gceudna, má táid doibheusa i gcuid do dhaor-chlannaibh **Éireann** ní hioncháinte **Éireannaigh** uile ar a son; agus cibé doghéanadh, ní mheasaim go ndlighthear cion stáraidhe do thabhairt dó; agus ó's mar so do rinne **Fines Morison** ag scríobhadh ar **Éireannchaibh**, saoilim nach dleachtach cion stáraidhe do bheith air:—agus mar an gceudna adeirim re **Campion**. Adeir **Camden** gurab nós i n-**Éirinn** na sagairt go n-a gclainn agus go n-a leannánaibh do bheith ag áitiughadh i sna teamplaibh, agus bheith ag ól agus ag fleadhughadh ionnta: agus fós gurab nós innte mac an easpuig, mac an abbadh, mac an phríora agus mac an tsagairt do ghairm do chlainn na gcléireach soin. Mo fhreagradh air ann so gurab é am fa'r thionnsgnadar cliar **Éireann** an droch-nós soin, i ndiaidh **an t-ochtmhadh Henrí** do mhalairt a chreidimh, agus, an tan soin féin agus ó sin i leith, ní chleachtadh an droch-nós soin acht an chuid díobh do lean d'á n-ainmianaib féin, agus do dhiult do na huachtaránaibh dlightheacha do bhí ós a gcionn. Tig **Camden** féin leis an bhfreagradh so, mar a n-abair ag labhairt ar **Éirinn**:*Cibé drong díobh, (ar sé), *do-bheir* iad féin do riaghaltacht, congbhaid iad féin go míorbhaileach i ngné chruadhdála riaghalta, ag fuireachras, ag guidhe, agus ag trosgadh d'á seargadh féin. {Si qui religioni se consecrant, religiosa quadam austeritate ad miraculum usque se continent, vigilando, orando, et jejuniis se macerando.}’’* Ag so mar adeir **Cambrens** i san seachtmhadh caibidil fichead ag --- p.60 labhairt ar chléir **Éireann** mar an gceudna:— *Atá (ar sé ag labhairt ar **Éirinn**) cliar na talmhan so somholta go lór i riaghaltacht, agus i measg gach subhailce eile d'á bhfuil ionnta, do sháruigh a ngeanmnaidheacht na huile shubhailce eile ionnta. {Est autem terrae illius clerus satis religione commendabilis, et inter varias quibus pollet virtutes, castitatis praerogativa praeeminet atque praecellit.}’’* As so is iontuigthe go raibhe an gheanmnaidheacht ar marthain ag cléir **Éireann** i n-aimsir **Chambrens**: agus fós is iontuigthe as so nach iad gach aon drong do chléir **Éireann** do chleachtadh an droch-nós úd, acht an drong ainmhianach do bhlódhadh a gcuing amháin, agus do theidheadh go siosmaiticeamhail i n-easumhla ar a n-uachtaránaibh eaglaise. Tig **Stanihurst** leis an nídh seo i san stáir ro scríobh ar **Éirinn** an tan fá haois do'n Tighearna ceithre bliadhna ar cheithre fichid ar chúig céad ar mhíle. Ag so mar adeir:— *bí roichion ag urmhór na n-**Éireannach** (ar sé), ar chrádhbhadh nó ar riaghaltacht, {Hibernici etiam magna ex parte sunt religionis summe colentes.}’’* As so is iontuigthe nach raibhe an droch-nós úd luaidheas **Camden** coitcheann i n-**Éirinn**, acht ag an gcléir do chlaon a gcuing amháin, [amhail adubhramar thuas]. Adeir **Camden** nach mór an coiméad do bhí ar phósadh i n-**Éirinn** ó bhailtibh móra amach: gidheadh ní fíor dó so, agus *do-bheir* masla mór d'fhíor-uaislibh **Éireann** do bhrígh gurab ar an tuaith áitighid a n-urmhór, idir **Ghall** agus **Ghaedheal**. Gidheadh, ní abraim nach bíd drong díobh ainmhianach, amhail bhíos i ngach uile chrích, nach bíd umhal d'á n-uachtaránaibh eaglaise; agus, d'á réir sin, níor dhlightheach do **Chamden** an choir nach raibhe coitcheann do chur i leith na n-**Éireannach** áitigheas i san tuaith mar oilbhéim dóibh. Óir, dá raibhe --- p.62 duine nó dias nó beagán ainmhianach dhíobh, ní hioncháinte foireann na críche uile chuca-san: agus, d'á réir sin, ní cneasda do **Chamden** [an nídh] do rádh [gurab annamh bhíos cion ar phósadh ag **Éireannchaibh**, acht ag lucht bailte mór nó cathrach amháin]: agus an drong adeir go mbíodh an pósadh bliadhna ar gnáthughadh i n-**Éirinn**, is dearbh nachar cleachtadh riamháinnte é, acht le daoinibh ainmhianacha nach bíodh umhal d'uachtaránaibh eaglaise, agus, d'á réir sin, ní hiontugtha toibhéim choitcheann d'**Éireannchaibh** tré bheagán do dhaoinibh domhúinte díochoisge d'á ghnáthughadh. Adeir **Campion** i san seiseadh caibidil do'n chéid leabhar d'á stáir, go mbíd **Éireannaigh** chomh soichreidmheach sin, ionnus cibé nídh adéaradh a n-uachtarán, dá doichreidte é, go measaid a bheith 'na fhírinne, [agus] *do-bheir* fuair-sceul fabhaill leis ag a shuidhiughadh so. Mar atá, go raibhe ‘préaláid’ ainmhianach i n-**Éirinn**, do bhí ineamhail re gach nídh d'á n-aibeoradh do chur 'na luidhe ar a phobul, agus teirce airgid air: agus i ndóigh go bhfuighbheadh fóirithin uatha, nochtais dóibh, go raibhe **Pádraic** do leith istigh do bheagán bliadhan, agus **Peadar** ag imreasain ré' raile do thaoibh gallóglaigh Ghaedhealaigh do bhí ag **Pádraic** ag a chur isteach i bhflaitheas Dé, agus gur ghabh fearg **Peadar**, agus leis sin gur bhuail d'eochair flaithis Dé **Pádraic** 'na cheann, gur bhris a bhaitheas, agus adeir **Campion** go bhfuair an ‘préal id’ cothughadh tré san sceul so. Mo fhreagradh air annso, gurab cosmhala é re cluithcheoir do bhiadh ag reic sceul sgigeamhail ar scafoll ioná re stáraidhe. Óir, --- p.64 cionnus budh fhéidir go gcreidfeadh Críostaidhe ar bioth d'á raibhe i n-**Éirinn** go mbrisfidhe baitheas **Phádraic**, agus é iar bhfaghbháil báis tuilleadh agus míle bliadhan ó shoin: agus fós gurab dearbh leis gach aon gurab eochair úghdardh is do bhí ag **Peadar**, agus nach eochair iarainn lé' mbrisfidhe baitheas ar bioth. Uime sin, measaim gurab breug bhaothánta do rinne **Campion** i san nídh seo do chumadh ar **Éireannchaibh**; agus do bhrígh go n-admhann féin 'san 'epistil' scríobhas i dtús a leabhair, nachar chaith acht deich seachtmhaine re scríobhadh stáire na h-**Éireann**, measaim nach fiu é freagradh do thabhairt ar thuilleadh d'á bhreugaibh. Ag so an teist *do-bheir* ‘Mr. Good’, sagart Sacsanach do bhí ag seoladh scoile i **Luimneach**, ar **Éireannchaibh**, an tan fá haois do'n Tighearna, míle, cúig céad, sé bliadhna a's trí fichid: *Cineadh so (ar sé), atá láidir i gcorp, agus atá lúthmhar, ag a mbí intinn fhoirtill árd, intleacht gheur, bhíos cogthamhail, neamhchoigealtach ar a bheathaidh, ag a mbí fulang saothair, fuachta, agus ocrais, ag a mbí claonadh re déanamh drúise, bhíos rói-cheannsa re haoidheadhaibh, buainseasmhach i ngrádh, doshásuighthe i bhfaltanas, bhíos soichreidmheach, bhíos fonnmhar ar chlú d'faghbháil, bhíos neamhfhoighidneach ar mhasla nó ar eugcóir d'fhulang. {Gens haec corpore valida et in primis agilis, animo forti et elato, ingenio acri, bellicosa, vitae prodiga, laboris, frigoris et inediae patiens, veneri indulgens, hospitibus perbenigna, amore constans, inimicis implacabilis, credulitate levis, gloriae avida, contumeliae et iniuria impatiens.}’’* Ag so fós an teist *do-bheir* **Stanihurst** orra: *dream ró-fhuilngtheach ar shaothraibh, tar an uile chinéal do dhaoinibh, agus is annamh bhíos tláith i nguasachtaibh. {In laboribus ex omni hominum genere patientissimi, in rerum angustiis raro fracti.}’’* Adeir **Spenser** gurab ó **Éireannchaibh** fuaradar na --- p.66 **Sacsanaigh** aibghidir ar dtús, agus, d'á réir sin, ní raibhe fios liteardhachta ar bioth ag na **Sacsanaighibh** go bhfuaradar ó **Éireannchaibh** í. ### VIII. Dogheibh **Seon Davis** locht ar an mbreitheamhnas tuaithe, do bhrígh, dar leis féin, go bhfuilid trí droch-nóis ann. An ceud nós díobh, an tánaiste do theacht ar beulaibh mic tighearna an fhuinn. An dara nós, an roinn do bhí ar an bhfearann idir na comhmbráithribh, d'á ngairid **Gaill** ‘gabháil cinidh’, mar a ndéantaoi mion-roinn idir na comhmbáithribh ar an bhfearann. An treas nós, éiric do ghabháil a marbhadh duine. Mo fhreagradh ar an nídh so, nach fuil críoch 'san mbioth nach déantar malairt ar reachtaibh agus ar nósaibh innte, do réir mar théid malairt ar stáid na críche. Óir, ní rabhadar na nóis úd orduighthe i san mbreitheamhnas tuaithe, gur lingeadar **Éireannaigh** ar chogadh agus ar ‘choinbhliocht’ do bheith idir gach dá chrích dhíobh, ionnus go mbídís ag marbhadh, ag argain, agus ag creachadh a chéile: agus mar do connarcas d'uaislibh **Éireann**, agus d'á n-ollamhnaibh, an dochar do bhí ag teacht do'n easaontaidh do bhíodh idir fhoirinn a gcríche an tan soin, do mheasadar gur bh'oircheas na trí nóis úd d'ordughadh. Ar dtús do thuigeadar gur chneasta an tánaisteacht, ionnus go mbiadh caiptín infheadhma ag déanamh barántais ar shluagh gacha críche d'á raibhe i n-**Éirinn**, ag cosnamh a gcreach agus a maoine dóibh. Óir, dámadh é an mac i --- p.68 n-áit an athar do bhiadh ann, dob' fhéidir ar uairibh an mac do bheith 'na mhionaois, agus, mar sin, nach biadh infheadhma re cosnamh a chríche féin, agus go dtiocfadh lot na dúithche as a los sin. Níor bh'fhéidir fós gan an dara nós do bheith ar marthain i n-**Éirinn** an tan soin, mar atá roinn chomhmbráithreach do bheith ar an bhfearann. Óir, níor bh'fhiu cíos na críche an tuarasdal do rachadh do'n líon buannadh do choiseonadh í: gidheadh, an tan do roinntí an chríoch idir na comhmbráithribh, do bhiadh an bráthair budh lúgha mír dhi coimhéasgaidh re n-a cosnamh fá n-a dhícheall, agus do bhiadh an ceann-feadhna do bhíodh aca. Níor bh'fhéidir, mar an gceudna, gan an éiric do bheith ar bun mu'n am so: Óir, dá marbhadh neach duine an tráth soin, doghéabhadh comairce i san gcrích ba foicsi dhó, agus do bhrígh nach bíodh ar chumas carad an tí do marbhthaoi, cúitiughadh ná eineaclann do bhuain do'n tí do*-*ghníodh an marbhadh, do agradaois a ghaol i san gcion, mar smachtughadh ar an marbhthóir; agus do bhrígh nach bíodh rún an mharbhtha ag an ngaol, níor dhlightheach a bhfuil do dhortadh, gidheadh, do cuirthí cáin orra, mar smachtughadh ar an tí do*-*ghníodh an marbhadh, agus dochím an nós so ar marthain ag **Gallaibh** anois, mar go leantar an cion; comhgais leó. Is ionann, iomorro, éiric agus cion comhgais; óir is ionann cion agus coir, agus is ionann comgas nó comhfhogus agus gaol, agus is é chialluigheas an cion comhgais, cáin nó díol do bhuain amach i n-éiric nó i n-eineaclainn an loit nó an dochair do*-*ghní neach (gémadh marbhadh nó --- p.70 míghníomh eile é), d'á charaid nó d'á chineadh; agus dochím go bhfuilid **Gaill** anois ag coiméad an nóis sin, mar go leantar an cion comhgais leó. D'á bhrígh sin, níor chneasta do **Sheon Davis** locht d'fhaghbháil ar an mbreitheamhnas tuaithe thríd; agus an mhéid bheanas ris an dá nós eile, ní raibhe teacht 'na n-éagmais ag **Éirinn** an tan do horduigheadh iad, agus mar sin, níor bh'inbhéime an breitheamhnas tuaithe tríotha. Óir, gion go bhfuilid oireamhnach d'**Éirinn** anois, do bhádar éigeantach an tan do horduigheadh iad. Adeir **Camden** gurab nós d'**Éireannchaibh**, breitheamhain, leagha, seanchadha, filidh, agus aos teud do bheith ag a n-uaislibh, agus tearmainn do bhronnadh dóibh, agus fós saoirse do bheith ag a bpearsannaibh, ag a bhfearann, agus ag a spréidh. Ag so mar adeir, ag labhairt orra:— *Atá (ar sé), ag na flathaibh seo a ndlightheoiridhe féin, d'á ngairid breitheamhain, a stáirtheoiridhe re scríobhadh a ngníomh, a leagha, a bhfilidh, d'á ngairid báird, agus a lucht seanma, agus fearann cinnte do gach aon díobh so, agus gach aon díobh ag áitiughadh i n-a fhearann féin, agus fós gach aon díobh do threibh chinnte fá seach; mar atáid na breitheamhain do threibh agus do shloinneadh d'áirithe, na seanchadha nó na stáirtheoiridhe do threibh agus do shloinneadh eile, agus mar sin do chách ó sin amach, do sheoladaois a gclann agus a ngaolta, gach aon díobh i n-a chéird féin, agus bíd lucht a leanta i sna healadhnaibh seo díobh féin do shíor. {Habent hi magnates suos iuridicos, quos vocant Brehonos, suos historicos, qui res gestas describunt, medicos, poetas, quos bardos vocant, et citharaedos, quibus singulis sua praedia assignata sunt, et singuli sunt in unoquoque territorio, et é certis et singulis familiis; scilicet, brehoni unius stirpis et nominis, historici alterius, et sic de coeteris, qui suos liberos sive cognatos in sua qualibet arte erudiunt, et semper successores habent.}’’* --- p.72 As na briathraibh seo **Chamden** , is follus gurab maith an t-ordughadh do chuireadar **Éireannaigh** síos re coiméad na n-ealadhan so i n-**Éirinn** ó aimsir go haimsir. Óir tugadar fearann ollamhantachta do gach treibh díobh, ionnus go mbiadh cothughadh aca orra féin, le saothrughadh na n-ealadhan go nach cuirfeadh bochtacht d'á ndruim iad; agus fós is é an tí fá dearsgnaighthe do'n treibh sin, nó do'n treibh eile, dogheibheadh ollamhantacht na flaithe fearainn do bhíodh aige, agus tigeadh de sin gach aon díobh do [dhéanamh díchill ar] bheith rói-eolach i n-a n-ealadhain féin [i ndóigh] re greamughadh na hollamhantachta tar an gcuid eile d'á threibh: agus is mar sin do*-*ghníthear do'n leith thall d'fhairrge anois le mórán théid do bhuain cathaoireach amach a los a bhfóghluma. Is móide fós do féadadh na healadhna so do choiméad mar do orduigheadar uaisle **Éireann** tearmann agus comairce do bheith ag fearann, ag pearsannaibh, agus ag spréidh na n-ollamhan; óir, an tan do bhídís **Gaedhil** agus **Gaill** easaontadhach ré' chéile, nach cuirfidís buaidhreadh ná toirmeasg ar na hollamhnaibh ná ar na daltadhaibh fóghluma do bhíodh aca, d'á dtoirmeasg ó shaothrughadh na n-ealadhan. Léaghtar ag **Jul Caesar**, i san seiseadh leabhar d'á stáir, go raibhe an tearmann ceudna ag na draoithibh táinic ó iarthar **Eorpa** do sheoladh scol do'n **Fhrainc**, agus saoilim gurab a h-**Éirinn** rugadar an nós soin leó. --- p.74 ### IX. Ní leanta dhúinn do bhreugnughadh na **Nua-Ghall** so nídhsa-mhó, bíodh gurab iomdha nídh chuirid síos i n-a stáiribh do féadfaidhe do bhreugnughadh; do bhrígh urmhór a scríobhaid go maslaightheach ar **Éirinn**, nach fuil d'úghdardhás aca re n-a scríobhadh acht innisin sceul ainteasdach do bhí fuathmhar d'**Éirinn**, agus aineolach i n-a seanchus: óir is dearbh, na saoithe do bhí re seanchus i n-**Éirinn**, ná'r fhóbradar solus do thabhairt dóibhsean ann, agus mar sin, ná'r bh'fhéidir dóibh eolas do bheith i seanchus nó i sean-dálaibh **Éireann** aca. Agus **Cambrens**, do ghabh ré' ais barántas do dhéanamh ar chách, is cosmhail ris gurab dall nó daoi tug frais-eolas fabhaill dó, mar gur fhágaibh gabháil **Tuaithe Dé Danann** gan luadh do dhéanamh uirre, agus go rabhadar trí bliadhna teasda do dhá chéad i gceannas **Éireann**, agus go rabhadar naoi ríogha díobh i bhflaitheas **Éireann**; agus é iar ngabháil ré' ais ceud ghabh la **Éireann** do chur síos, gémadh í gabháil **Ceasrach** í, agus nach gabhaid na seanchadha go cinnte mar ghabháil ria, tar cheann go luaidhtear leó i n-a leabhraibh í. Measaim go fírinneach nach raibhe seadh aige i seanchus **Éireann** do lorgaireacht, acht gurab é adhbhar fa'r ghabh do láimh scríobhadh uirre le mítheastaibh do thabhairt ar a foirinn re n-a linn féin, agus ar a sinnsearaibh rompa: agus fós is gearr an uain do bhí aige ar chuartughadh seanchusa **Éireann**, do bhrígh nachar chaith acht bliadhain go leith ris gan dul go **Sacsaibh**; agus ar mbeith d'á stáir gan --- p.76 bheith críochnuighthe, do-fhágaibh cuid leith-bhliadhna teasda dhi ar chúram ‘compáin’ dó féin, d'ar bh'ainm **Bertram Verdon**. Uime sin, atá dóigh agam cibé léaghthóir comhthrom léighfeas gach breugrughadh d'á ndéinim ar **Chambrens**, agus ar na **Nua-Ghallaibh** seo leanas a lorg, gurab mó chreidfeas an breugnughadh do*-*ghním ar a mbreugaibh ioná do'n innisin sceul do*-*ghníd cách, óir atáim aosda, agus drong díobh-san óg; do chonnairc mé agus tuigim prímh-leabhair an tseanchusa, agus ní fhacadar-san iad, agus dá bhfaicdís, ní tuigfidhe leó iad. Ní ar fhuath ná ar ghrádh droinge ar bioth seach a chéile, ná ar fhuráileamh aonduine, ná do shúil re sochar d'fhaghbháil uaidh, chuirim rómham stáir na h-**Éireann** do scríobhadh, acht do bhrígh gur mheasas ná'r bh'oircheas comhonóraighe na h-**Éireann** do chrích, agus comh-uaisle gach foirne d'ár áitigh í, do dhul i mbáthadh, gan luadh ná iomrádh do bheith orra: agus measaim gurab córaide mo theist do ghabháil ar **Éireannchaibh** ar an tuarasgbháil *do-bheir*im, do bhrígh gurab ar **Ghaedhealaibh** is ro-mhó thráchtaim. Cibé lé n-ab mór a n-abraim riu, nach inmheasta go mbéarainn breath le báidh ag tabhairt iomad molta tar mar do thuilleadar orra, agus mé féin do **Shean-Ghallaibh** do réir bunadhasa. Má atá, iomorro, go moltar an fonn leis gach stáraidhe d'á scríobhann ar **Éirinn**, díommoltar an fhoireann leis gach Nua-Ghall-stáraidhe d'á scríobhann uirre, agus is leis sin do gríosadh mise do chum na stáire seo do scríobhadh ar **Éireannchaibh**, ar mhéid na truaighe do ghabh mé fa'n eugcóir fhollusaigh do*-*ghníthear orra leó. Dá dtugadaois, trá, a bhfír-theist féin ar **Éireannchaibh**, ní fheadar creud as nach --- p.78 cuirfidís i gcoimhmeas re haoin-chineadh 'san **Eoraip** iad i dtrí neithibh, mar atá, i ngaisgeamhlacht, i léigheantacht, agus i n-a mbeith daingean i san gcreideamh Catoileaca: agus an mhéid bheanas re naomhaibh **Éireann**, ní rachadh d'á mhaoidheamh créad a líonmhaire do bhádar, do bhrígh go bhfuilid úghdair coigcríche na h-**Eorpa** ag a admháil, agus go n-abraid gur líonmhaire **Éire** fá naomhaibh ioná aoin-chríoch i san **Eoraip**; agus fós go n-admhaid go raibhe árdfhlaitheas na fóghluma i n-**Éirinn** coimh-líonmhar [agus] sin gur bhrúcht sí foirne fóghlumtha uaithe do'n **Fhrainc**, do'n Iotáile, do'n **Ghearmaine**, go **Flondrus**, go **Sacsain**, agus go h **Albain**, mar is follus as an mbrollach atá ag an leabhar i n-ar' scríobhadh beatha **Phádraic**, **Choluimcille**, agus **Bhríghde** i m-Beurla: agus an mhéid bheanas **re seanchus **Éireann**, is inmheasta go raibhe barántamhail, do bhrígh go nglántaoi i bh-**Feis Teamhrach** gach treas bliadhain é, do láthair uaisle, eaglaise, agus ollamhan **Éireann**; agus ó do ghabhadar **Éireannaigh** creideamh, do cuireadh ar fhorlamhas préalaideadh eaglaise [é]. Bíodh a fhiadhnaise sin ar na prímh-leabhraibh seo síos, atá re a bhfaicsin fós, mar atá Leabhar Árda-Mácha; Saltair Chaisil, do scríobh **Cormac naomhtha mac Chuileann** in (rí dá chúigeadh **Múmhan** agus áirdeaspog Chaisil); Leabhar na hUachongmhála; Leabhar Chluana h-Eidhneach **Fionntain** i **Laoighis**; Saltair na Rann, ro scríobh **Aonghus Céile Dé**; Leabhar Ghlinne-dá-loch; Leabhar na g-Ceart, ro sgríobh **Beinén naomhtha mac Seisgnéin**; Uidhir Chiaráin, ro --- p.80 scríobhadh i g-**Cluain-mhic-nóis**; Leabhar Buidhe **Moling**, agus Leabhar Dubh **Molaga**. Ag so síos suim na leabhar do bhí scríobhtha ionnta-san, mar atá, an Leabhar Gabhála, Leabhar na g-Cúigeadh, Réim Ríoghraidhe, Leabhar na n-Aos, Leabhar Comhaimseardhachta, Leabhar Dinnseanchuis, Leabhar Bainseanchuis, an leabhar d'á ngairthí Cóir anmann, an leabhar d'á ngairthí Uraicheapt, ro scríobh **Ceannfaolaidh na fóghluma**, agus an leabhar d'á ngairthear Amhra Choluimcille ro scríobh **Dallán Forgaill** go grod i ndiaidh báis **Choluimcille**. Atáid fós iomad do stáiribh eile ré a bhfaicsin i n-**Éirinn**, i n-éagmais na bprímh-leabhar do luaidheamar, mar a bhfuil mórán seanchusa ré a fhaisnéis, mar atá **Cath Muighe Muccraimhe**, **Forbhais Droma Dámhghaire**, **Oidhidh na g-Curadh**, **Cath Chrionna**, **Cath Fionnchoradh**, **Cath Ruis na Ríogh**, **Cath Mhuighe Léana**, **Cath Mhuighe Rath**, **Cath Mhuighe Tualaing**, agus mórán do stáiribh eile nach luaidhfeam ann so. Is móide fós is inmheasta seanchus **Éireann** do bheith barántamhail, mar do bhí ós cionn dá chéad ollamh re seanchus ag coiméad seanchusa na h-**Éireann**, agus cothughadh ó uaislibh **Éireann** ag gach aon díobh d'á chionn, agus fromhadh uaisle agus eaglaise **Éireann** orra ó aimsir go haimsir. Is móide, mar an gceudna, is inchreidte dhó an ársaidheacht atá ann, agus, fós, nach deachaidh béarnadh ná múchadh air le foirneart eachtrann. Óir, tar cheann go rabhadar **Lochlonnaigh** ag buaidhreadh **Éireann** seal, do bhí an oiread soin d'ollamhnaibh ag coiméad an tseanchusa, gur caomhnadh suim an tseanchusa leó, bíodh go ráinig iomad do leabhraibh na **Lochlonnaigh**. Gidheadh, ní mar sin do chríochaibh eile na --- p.82 h-**Eorpa**, do bhrígh gur mhúchadar **Rómhánaigh**, **Galli**, **Goti**, **Vandali**, **Sacsanaigh**, **Saraceni**, **Múraigh** agus **Lochlonnaigh** a seanchus i ngach ruathar ríogh d'á dtugadar fútha: gidheadh, ní tháinig d'aon-droing díobh-san **Éire** d'argain, do réir **Chambrens**, 'san seiseadh caibidil a's dá fhichid, mar a n-abair, ag labhairt ar **Éirinn**: *Do bhí **Éire** saor ó thús ó ruathar an uile chinidh choigcríche. {Hibernia, ab initio, ab omni alienarum gentium incursu libera permansit.}’’** As so is iontuigthe go raibhe **Éire** saor ó iomruathar námhad lé' múchfaidhe a seanchus agus a sean-dála; agus ní mar sin d'aoin-chrích eile 'san **Eoraip**. Uime sin measaim gurab córa creideamhain do sheanchus **Éireann** ioná do sheanchus aoin-chríche eile 'san **Eoraip**, agus fós mar do sgagadh le **Pádraic**, agus le naoimh-chléir **Éireann** é, ó aimsir go haimsir. Gidheadh, tuig, a léaghthóir, go ndéarna mé malairt ar an áireamh bliadhan innistear do bheith i bhflaitheas beagáin do ríoghaibh págánta na h-**Éireann** seach mar cuirthear síos i san Réim Ríoghraidhe, agus i sna duantaibh atá cumtha orra é; agus is é is fáth dham chuige sin nach faghbhaim ag teacht le háireamh na n-aimsear ó **Ádhamh** go gein Chríost, do réir úghdair bharántamhail ar bioth coigcríche iad. Adhbhar eile fós atá agam, go bhfaicthear dham go dtugthar áireamh éigcneasda bliadhan do dhroing dhíobh, mar atá Síorna saoghlach, d'á dtugthar trí chaogaid bliadhan, agus go léaghtar linn i sein- leabhar Gabhála go raibhe **Síorna** céad --- p.84 bliadhan sul do ghabh flaitheas **Éireann**, agus dá gcuirinn síos a bheith i bhflaitheas trí chaogaid bliadhan, ní creidfidhe mé. Uime sin, *do-bheir*im bliadhain agus fiche dhó, do réir an rainn atá 'n-a fhlaitheas, nach tugann do **Shíorna** acht bliadhain agus fiche, mar bhus follus do'n léaghthóir, *do-bheirid* caoga bliadhan do fhlaitheas do **Chobhthach Caolmbreágh**, gidheadh ní hiontugtha dhó acht tríocha: óir **Moirriath inghean Scoirriath, rí **Chorca Dhuibhne****, tug grádh do **Mhaon**, d'á ngairthí **Labhruidh Loingseach**, ar mbeith ar deoraidheacht i dtigh a hathar dhó 'na ógán, agus íse 'na hainnir óig; agus ar dteacht ó n-a dheoraidheacht i n-**Éirinn** dó, agus iar marbhadh **Chobhthaigh**, is í do budh bainchéile dhó, agus do chuir sliocht air. Mar sin, dá dtugainn caoga bliadhan flaithis do **Chobhthach**, do bhiadh sise trí fichid bliadhan, an tan rug clann do **Labhruidh Loingseach**, agus ó nach féidir so do bheith fírinneach, níor bh'fhéidir **Cobhthach** do bheith i bhflaitheas caoga bliadhan. Mar sin, ar fháthaibh eile, do*-*ghním malairt ar áireamh bliadhan flaithis beag in do ríoghaibh **Éireann** ria gcreideamh: acht measaim nach tré ainbhfios na seanchadh táinig an mhalairt áirimh seo do dhéanamh, acht tré ainbhfios na droinge do scríobhadh 'na ndiaidh, do bhí gan ealadhain aca acht scríbhneoireacht amháin do dhéanamh: agus mar do thréigeadar **Éireannaigh** ó'n tráth fá ráinig forlamhas **Éireann** do **Ghallaibh** gan an fromhadh do cleachtaoi leó do dhéanamh gach treas bliadhain ar an seanchus, agus go dtugadar ollamhain an tseanchusa faill i n-a ghlanadh, iar gcaill an tearmainn agus an tsochair do cleachtaoi leó d'fhaghbháil ó **Ghaedhealaibh** a los an tseanchusa do chongbháil --- p.86 ar bun; agus fós mar do bhíodh easaonta gnáthach idir **Ghallaibh** agus **Ghaedhealaib** i n-**Éirinn**, ré' gcuirthí míoshuaimhneas ar na hollamhnaibh d'á gcur ó fhromhadh, agus ó ghlanadh an tseanchusa ó aimsir go haimsir. Agus dá gcuireadh aoinneach i n-iongantas an neimhtheacht ré' chéile atá ag cuid d'úghdaraibh an tseanchusa 'san áireamh aimsire atá ó **Ádhamh** go gein Chríost, is neimhiongnadh é, do bhrígh gur beag d'úghdaraibh barántamhla na h-**Eorpa** uile thig ré' chéile ar chomháireamh na haimsire ceudna. Bíodh a fhiadhnaise sin ar an neimhtheacht ré' chéile do*-*ghníd na príomh-úghdair seo síos:— Ar dtús do na húghdaraibh Eabhruidheacha: — **Baalsederhelm**, 3518: na Talmudisti, 3784: na Nuadh-Rabbidhe, 3760: **Rabbi Nahsson**, 3740: **Rabbi Lébhi**, 3786: **Rabbi Maoise**, 4058: **Joséphus**, 4192. Do na húghdaraibh Greugacha: — **Metrodorus**, 5000: **Eusebius**, 5190: **Teophilus**, 5476. Do na húghdaraibh Laidianda: — **Sanctus Hieronimus**, 3941: **Sanctus Augustinus**, 5351: **Isidóir**, 5270: **Orosius**, 5199: **Béda**, 3952: **Alphonsus**, 5984. *[Ag so áireamh an dá fhear dheug agus trí fichid ar na ceithre ceud aosaibh do'n domhan, maille ris an áireamh tugsad na daoine feasacha fóghlumtha do lean iad 'san lorg díreach, ar na haosaibh ó chruthughadh an domhain go gein Chríost, ar n-a roinn 'na gcúig rannaibh, .i. ó **Ádhamh** go dílinn, 2242, ó'n dílinn go h-**Abraham** 942, ó **Abraham** go **Dabhidh**, 940, ó **Dabhidh** go bruid na **Babiolóin**, 485, ó'n bhruid go gein Chríost [590]:— Summa 5199: is uime do chuireadar na daoine --- p.88 úghdardha do lean an dá fhear seachtmhoghad an cúigeadh aimsir le n-a n-aimsir féin, do bhrígh gurab amhlaidh coimhlíontar an aimsir seo, 5199, ó chruthughadh **Ádhaimh** go gein Chríost: agus is do na húghdaraibh leanas an dá fhear seachtmhoghad i sna ceithre ceud aimsearaibh, eadhon, **Eusebius** áirmheas 'na chroinic ó chruthughadh an domhain go gein Chríost, 5199; **Orosius**, 'san cheud chaibidil d'á chéid leabhar, adeir go bhfuil ó **Ádhamh** go h-**Abraham**, 3184, agus ó **Abraham** go gein Chríost, 2015; agus is í a suim araon, 5199. Adubhairt **S. Hieronimus** i n-a epistil chum Tituis, ná'r coimhlíonadh sé míle bliadhan d'aois an domhain go gein Chríost. Adeir, (tráth), **Augustinus naomhtha** i san deachmhadh caibidil do'n dara leabhar deug de ciuitate Déi, nach áirmhthear sé míle bliadhan ó chruthughadh an domhain go gein Chríost. Cuirthear 'na leith sin araon, go dteagaid leis an lucht áirimh seo, i n-uimhir contais ó chruthughadh an domhain go gein Chríost naoi mbliadhna deug ar cheithre fichid ar chéad ar chúig mhíle. Dearbhadh eile ar an áireamh ceudna, an Martirologia Rómhánach, dheimhnigheas iomláine na n-aos so, ó chruthughadh **Ádhaimh** go gein Chríost, cúig míle, céad, nocha, agus a naoi.]* Agus mar nach tigid na príomh-úghdair seo le n-a chéile ar áireamh na haimsire atá ó **Ádhamh** go gein Chríost, ní hiongnadh neimhtheacht lé' chéile do bheith ag cuid do sheanchadhaibh na h-**Éireann** ar an áireamh gceudna. Gidheadh, ní fuaras eadorra áireamh is mó shaoilim do bheith fírinneach ioná an t-áireamh do*-*ghní drong díobh *do-bheir* ceithre míle, caoga, a's dá bhliadhain, do'n aimsir ó **Ádhamh** go gein Chríost; agus is eadh is mian liom an t-úghdar barántamhail is foigse thig do'n áireamh so do leanmhain i gcomhaimseardhacht na n-árdfhlaitheadh, na n-aos, na bpápadh, agus na --- p.90 ngcomhairleadh gcoitcheann i ndeireadh an leabhair i n-a n-áitibh cinnte féin. *[Dá gcuireadh neach i n-iongantas orm, créad as a dtugaim iomad rann mar shuidheamh ar an stáir as an seanchus, mo fhreagradh air gurab é is fáth ris sin dam gur chumadar úghdair an tseanchusa suim iomlán an tseanchusa i nduantaibh, ionnus gurab lughaide doghéantaoi malairt ar an seanchus é, agus fós gurab amhlaidh is mó do cuirthí do mheamhair leis na*]* macaibh fóghluma do bhíodh aca é: óir is tré bheith i méadardhach dána do gairthí Saltair na Teamhrach do'n phrímhleabhar do bhíodh ar fhorlamhas ollamhan ríogh **Éireann** féin, agus Saltair Chaisil do chroinic **Chormaic mic Chuileannáin**, agus Saltair na Rann do chroinic **Aonghusa Céile Dé**: óir, mar is ionann ‘salm’ agus duan nó dán, is ionann saltair nó ‘psalterium’ agus duanaire, i n-a mbiadh iomad do dhuantaibh nó do dhántaibh; agus do bhrígh gurab i nduantaibh atá cnáimh agus smior an tseanchusa, measaim gurab oircheas dam cinneadh mar úghdardhás air, ag tráchtadh ar an seanchus. Is uime adubhart go minic i gcoinne na n-úghdar do breugnuigheadh linn, go raibhe an seanchus 'na n-aghaidh, do bhrígh gur mheasas gur mhó d'úghdardhás an seanchus do bhí coitcheann, agus do fromhadh go minic, amhail adubhramar, ioná aon úghdar amháin go haonar nach d'á bhfuil 'san seanchus. Cuirid drong i n-iongantas cionnus budh fhéidir seanchus aon duine do bhreith go h-**Ádhamh**. Mo fhreagradh air sin, gur --- p.92 bh'urus do **Ghaedhealaibh** iad féin do choiméad go h-**Ádamh**, do bhrígh, ó aimsir **Ghaedhil** i leith, go mbídís draoithe aca do choiméadadh a nglúine geinealaigh, agus a ndála i ngach turus d'á dtárla dhóibh go rochtain **Éireann**, mar is iontuigthe as an stáir síos: agus fós do bhíodh báidh re healadhain aca, do bhrígh gurab i ngiall ar a fhoghluim fuair **Niul athair Ghaedhil** gach innmhe d'á bhfuair; agus fós a fhad atáid **Gaedhil** gan a malairt i seilbh aoin-chríche amháin, agus feabhas an orduighthe do chuirsiod síos re coiméad an t-seanchusa, amhail adubhramar. Ag so síos sompla ó úghdar Breathnach, mar a dtabhair geinealach rígh do bhí ar an m-**Breatain** go h-**Ádhamh**, as a measfaidh an léaghthóir gurab fhéidir do **Ghaedhealaibh** an nídh ceudna do dhéanamh; agus is é ainm an úghdair **Asser**: ag so ainm an rígh sin— **Aelfred, mac Aetelmhuilf, mic Egbeirt**, mic Etalmuind, mic Eafa, mic Eomhua, mic Ingild, mic Coenreid, mic Ceolbhaild, mic Cudaim, mic Cutbhuin, mic Cheaulin, mic Cinric, mic Creoda, mic Cerdic, mic Elesa, mic Gebhuis, mic Broind, mic Beild, mic Uodein, mic Fritilbhaild, mic Frealaf, mic Fritilmhuilf, mic Fingodmhuilf, mic Geada, mic Caetua, mic Beabhua, mic Sceldua, mic Eremoid, mic Itermoid, mic Atra, mic hUala, mic Beduig, mic Jafeit, mic Naoi, &c., &c. * [Ag so díonbhrollach, nó brollach cosnaimh Forais Feasa ar **Éirinn**, mar a bhfuil suim seanchusa **Éireann** go cumair: atá ar n-a thiomsughadh agus ar n-a thionól a prímh-leabhraibh --- p.94 seanchusa **Éireann**, agus a hiliomad d'úghdaraibh barántamhla coigcríche le **Seathrún Céitinn**, sagart agus doctúir diadhachta; mar a bhfuil suim chumair príomh-dhála **Éireann** ó **Pharthalón** go Gabháltas **Gall**: agus cibé thoigeoras scríobhadh go foirleathan líonmhar ar **Éirinn** d'á éis so, doghéabhaidh i sna sein-leabhraibh ceudna mórán do neithibh inscríobhtha uirre do fágbhadh amuigh d'aon-toisg ann so, d'eagla gurab lughaide do thiocfadh an tsuim seo do chum soluis, iad uile do chur i n-aon obair, ar a mhéid do dhuadh a gcur i n-aon-chairt.] Atá an stáir rannta 'na dá leabhar: an ceud leabhar nochtas dála **Éireann** ó **Ádhamh** go teacht **Phádraic** i n-**Éirinn**; agus an dara leabhar ó theacht **Phádraic** go gabháltas **Gall**, nó gus an am so. Saoilim nach fuil léagthóir comhthrom soshásuighthe lé' mbeanann fromhadh do dhéanamh ar sheanchus **Éireann**, acht neach bhus riarach ó n-a ndubhramar i san díonbhrollach so: agus dá dteagmhadh nach lór leis gach sásadh d'á dtugaim uaim, is tar mo dhícheall-sa do rachadh. Uinic sin, gabhaim cead aige, agus gabhadh agam, má thárla dham dul do'n tslighe i n-aoinnídh d'á n-abraim i san leabhar so, óir má atá aoinnídh inbhéime ann, ní ó mhailís acht ó aineolas atá. Bhur mbocht-chara bithdhíleas go bhás, **Seathrún Céitinn** --- p.96 Foras Feasa ar Éirinn --------------------- Ag so do sheanchus **Éireann**, agus do gach ainm d'á dtugadh uirre, agus do gach roinn d'á ndéarnadh uirre, agus do gach gabháil d'á ndéarnadh uirre, agus do gach ndroing d'ár ghabh í, agus do gach gníomh tasgamhail d'á ndéarnadh innte re linn gach áirdrígh d'á raibhe ós a cionn, ó thús riamh gus an aimsir seo, an mhéid fuaras re a bhfaisnéis díobh. An ceud leabhar --------------- ### An ceud alt #### Ar dtús, cuirfeam síos gach ainm d'á raibhe ar **Éirinn** riamh. An ceud ainm tugadh ar **Éirinn**, **Inis na bh-Fiodhbhadh**, eadhon, oiléan na gcoillteadh; agus is é duine do ghair an t-ainm sin di, óglaoch do mhuinntir **Nín mic Béil**, táinig uaidh do bhraith na h-**Éireann**, agus iar dteacht innte dhó, fuair 'na haon doire coille í, acht **Magh n-Ealta** amháin. Trí huaire, iomorro, do bhí **Éire** 'na haon-choill, do réir an tsean-fhocail seo atá 'san seanchus: ‘Trí huaire do chuir **Éire** trí monga agus trí maola dhi.’ --- p.98 An dara hainm, **Críoch na bhfuineadhach**, ó bheith i bhfuineadh, nó i gcrích na dtrí rann do'n domhan do bhí ar faghbháil an tan soin; ionann, iomorro, ‘fuin’ agus críoch, ó'n bhfocal so Laidne ‘finis.’ An treas ainm, **Inis Ealga**, eadhon, oiléan uasal; óir is ionann inis agus oiléan, agus is ionann ealga agus uasal: agus is re linn **Fear m-Bolg** fá gnáth an t-ainm sin uirre. An ceathramhadh hainm, **Éire**, agus adeirthear gurab uime gairthear sin di, do réir úghdair d' áirithe, ó'n bhfocal so Aeria, fá sean-ainm do'n oiléan d'á ngairthear **Créta** nó **Candia** anois; agus is uime mheasas an t-úghdar soin sin, do bhrígh gur áitigheadar sliocht Ghaedhil ghlais i san oiléan sin seal aimsire i ndiaidh **Shrú mic Easrú micmic Ghaedhil** d'ionnarbadh as an **Éigipt;** agus *do-bheir*thear fós **Aere** d'ainm ar an **Éigipt** ó'r ghluaiseadar **Gaedhil**. Gidheadh, is í céadfaidh choitcheann na seanchadh gurab uime gairthear **Éire** dhi, ó ainm na bainríoghna do **Thuathaibh Dé Danann**, do bhí 'san gcrích re linn **clainne Mhíleadh** do theacht innte: **Éire**, inghean **Dealbhaoith** fá hainm di, agus is í fá bean do **Mhac Gréine** d'á ngairthí **Ceathúr**, fá rí **Éireann** an tan tángadar **mic Mhíleadh** innte. An cúigeadh hainm, **Fódhla**, ó bhainríoghain do **Thuathaibh Dé Danann**, d'á ngairthí **Fódhla**: is í fá bean do **Mhac Cécht** d'ár bh'ainm díleas **Teathúr**. An seiseadh hainm, **Banbha**, ó bhainríoghain do **Thuathaibh Dé Danann**, --- p.100 do bhí 'san gcrích, d'á ngairthí **Banbha**: is í fá bean do **Mhac Cuill** d'ár bh'ainm díleas **Eathúr**. Na trí ríogha so do bhíodh i bhflaitheas **Éireann** gach ré mbliadhain; agus is é ainm mná gach fír díobh do bhíodh ar an oiléan an bhliadhain do bhíodh féin 'na rígh. Is uime gairthear **Éire** do'n oiléan nídh-sa-mhionca ioná **Fódhla** nó **Banbha**, do bhrígh gurab é fear na mná d'ár bh'ainm **Éire**, fá rí an bhliadhain tángadar **mic Mhíleadh** innte. An seachtmhadh hainm, **Inis Fáil**, agus is iad **Tuatha Dé Danann** tug an t-ainm sin uirre, ó chloich tugsad leó innte, d'á ngairthí an **Lia Fáil**: agus ‘Saxum fatale’, eadhon, Cloch na Cinneamhna, gaireas **Hector Boetius** di, i stáir na h-Alban; agus fá cloch í ar a rabhadar **geasa**, óir do ghéiseadh sí fá an neach d'ár chóra flaitheas **Éireann** d' fhaghbháil re linn bhfear n-**Éireann** do bheith i mórdháil i d-**Teamhraigh** re togha rígh orra. Gidheadh, níor ghéis sí ó aimsir **Chonchubhair** i leith, óir do balbhuigheadh bréig-dhealbha an domhain an tan rugadh Críost;. Ag so rann deismireachta ag a shuidhiughadh gurab ó'n gcloich so gairthear **Inis Fáil** d'**Éirinn** [amhail adubhairt **Cionaoth** file]:— > 1. An chloch atá fóm' dhá sháil, > > uaithe ráidhtear **Inis Fáil**; > > Idir dhá thráigh thuile theinn, > > **Magh Fáil** uile for **Éirinn**. > An t-ochtmhadh hainm, **Muicinis**; agus is iad **Clanna Mhíleadh** tug an t-ainm sin uirre, sul rangadar i dtír innte. Mar tángadar, iomorro, go bun **Innbheir Sláinghe**, d'á ngairthear cuan **Locha-garman** indiu, tionólaid **Tuatha Dé Danann** go n-a ndraoithibh 'na gcoinne ann, agus imrid --- p.102 draoidheacht orra, ionnus ná'r léir dhóibh an t-oiléan acht ar chosmhaileas muice, gonadh uime sin tugadar **Muicinis** for **Éirinn**. An naomhadh hainm, **Scotia**; agus is iad **mic Míleadh** tug an t-ainm sin uirre, ó n-a máthair, d'ár bh'ainm **Scota, inghean Pharao Nectonibus**; nó is uime tugadar **Scotia** uirre, do bhrígh gurab iad féin **Cineadh Scuit** ó'n **Scitia**. An deachmhadh hainm, **Hibernia**; agus is iad **mic Míleadh** tug an t-ainm sin uirre. Gidheadh, adeirthear gurab ó abhainn atá 'san **Spáin** d'á ngairthear **Hiberus** tugthar **Hibernia** uirre. Adeirthear fós gurab ó **Éibhear mac Míleadh** gairthear **Hibernia** dhi; acht cheana, adeir **Cormac naomhtha mac Chuileannáin** gurab uime adeirthear **Hibernia** ria, ó'n gcomhfhocal Greugach so ‘hiberoc’, .i. ‘occasus’ i Laidin, agus ‘nyaon’, .i. ‘insula’; ionann sin re a rádh agus ‘insula occidentalis’, eadhon, oiléan iartharach. An t-aonmhadh hainm deug, **Iernia** do réir **Ptolomeus**, nó **Iuerna** do réir **Solínus**, nó **Ierna** do réir **Claudianus**, nó **Uernia**, do réir **Eustatius**. Measaim nach fuil do chéill 'san deithbhir atá idir na húghdaraibh seo do thaoibh an fhocail seo **Hibernia**, acht ná'r thuigeadar créad ó dtáinig an focal féin; agus, d'á réir sin, go dtug gach aon fa leith dhíobh, amus uaidh féin air, ionnus gurab de sin táinig an mhalairt seo ar an bhfocal. An dara hainm deug **Irin**, do réir **Diodorus Siculus**. An treas ainm deug **Irlanda**; agus measaim gurab é fáth fa dtugadh an t-ainm sin uirre, do bhrígh gurab é --- p.104 **Ir mac Míleadh** ceud duine do hadhnaiceadh fa úir **Éireann** do **chlannaibh Míleadh**, agus d'á réir sin do hainmnigheadh an t-oiléan uaidh: ionann, iomorro, **Irlanda** agus fearann **Ir**, óir is ionann ‘land’ i m-Beurla, agus fonn nó fearann i n-Gaedheilg. Is móide is measta fírinne an neith seo, mar adeir Leabhar Árda Mácha gurab ainm do'n oiléan so, **Ireo**, eadhon, uaigh **Ir**, do bhrígh gurab ann atá feart nó uaigh **Ir**. An ceathramhadh hainm deug **Ogigia** do réir **Plutarcus**: ionann, trá, Ogigia i n-Gréigis agus ‘Insula perantiqua’, eadhon, oiléan ró-ársaidh; agus is cneasta an t-ainm d'**Éirinn** sin, do bhrígh gurab cian ó do háitigheadh ar dtús í, agus gurab foirbhthe an fír-eolas atá ag a seanchadhaibh ar dhálaibh a sean ó thús na n-aimsear, diaidh i ndiaidh. ### An dara halt #### Ag so síos gach roinn d'á ndéarnadh ar **Éirinn** An cheud roinn: is é **Partholón** do roinn í 'na ceithre míribh, idir a cheathrar mac, darbh' anmanna **Er**, **Orba**, **Fearon**, agus **Feargna**. Tug an chéidmhír d'**Er**, mar atá, a bhfuil ó **Oileach Néid** i dtuaisceart **Uladh** go h-**Áthcliath** **Laighean**. Tug an dara mír do **Orba**, eadhon, a bhfuil ó **Áthcliath** go h-**Oiléan Árda Neimheadh**, d'á ngairthear **Oiléan mór an Bharraigh**. Tug an treas mír d'**Fhearon**, ó'n **Oiléan mór** --- p.106 go h-**Áthcliath Meadhruidhe** ag **Gaillimh**. Tug an ceathramhadh mír d'**Fheargna**, eadhon, ó **Mheadhruidhe** go h-**Oileach Néid**. An dara roinn: eadhon, roinn **Chlainne Neimheadh**. Triur taoiseach do **chlannaibh Neimheadh** do roinn **Éire** eadorra i n-a trí míribh: — **Beothach**, **Simeon**, agus **Briotán** a n-anmanna. Gabhais **Beothach** ó **Thóirinis** go **Bhoinn**. Gabhais **Simeon** ó **Bhoinn** go **Bealach Chonglais** láimh re **Corcaigh**. Gabhais **Briotán** ó **Bealach Chonglais** go **Tóirinis** i dtuaisceart **Chonnacht**. An treas roinn ann so: eadhon, roinn **Fear m-Bolg**. Cúig mic **Deala, mic Loich**, do rannsad **Éire** i n-a cúig míribh eadorra, agus is díobh sin gairthear na cúig cúigidh: agus is í sin roinn is buaine do rinneadh ar **Éirinn** riamh, amhail adéaram go grod d'á éis so. Tig **Cambrens** leis an roinn seo, 'san leabhar ro scríobh do thuarasgbháil na h-**Éireann** mar a n-abair: *I gcúig míribh, iomorro, beagnach comhthroma, (ar sé) do ronnadh an chríoch so i n-allód, mar atá, an dá **Mhúmhain**, **Tuath-Mhúmha** agus **Deas-Múmha**, **Laighin**, **Ulaidh**, agus **Connachta**. {In quinque enim portiones (inquit) fere aequales antiquitus haec regio divisa fuit; videlicet, in **Momoniam** duplicem, Borealem et Australem, **Lageniam**, **Ultoniam**, et **Conaciam**.}’’* Ag so na cúig taoisigh d'**Fhearaibh Bolg** do ghabh ceannas na gcúig gcúigeadh soin: **Sláinghe**, **Seangann**, **Gann**, **Geanann**, agus **Rughruidhe**. Do ghabh **Sláinghe** cúigeadh **Laighean**, ó **Dhroichead Átha** go **Cumar na dtrí n-uisge**; gabhais **Gann** cúigeadh **Eachach Abhradhruaidh**, ó **Chumar na dtrí n-uisge** go **Bealach Chonglais**; gabhais **Seangann** cúigeadh **Chonraoi mic Dáire**, --- p.108 ó **Bhealach Chonglais** go **Luimneach**; gabhais **Geanann** cúigeadh **Chonnacht** ó **Luimneach** go **Drobhaois**; gabhais **Rughruidhe** cúigeadh **Uladh** ó **Drobhaois** go **Droichead-Átha**. Má tá go n-abraid cuid do na seanchadhaibh gurab roinn tréanach do bhí ar **Éirinn** idir trí macaibh **Chearmada Milbheoil** do **Thuathaibh Dé Danann**, ní mheasaim gur ronnadar **Éire** eadorra, acht is í mo cheudfaidh gurab sealaidheacht flaithis gach ré mbliadhain do bhí eadorra, do réir mar adubhramar thuas ag a fhoillsiughadh créad as a dtugthar **Éire** ar an gcrích seo nídh-sa-mhionca ioná **Fódhla** nó **Banbha**. An ceathramhadh roinn: eadhon, roinn **Chlainne Míleadh**. Is í ceudfaidh droinge re seanchus gurab amhlaidh dó ronnadh **Éire** idir **Éibhear** agus **Éireamhón**: — a bhfuil ó **Áthcliath** agus ó **Ghaillimh** budh dheas, agus **Eisgir riadha** do theorainn eadorra, ag **Éibhear**; agus a bhfuil as sin budh thuaidh, ag **Éireamhón**. Gidheadh, ní hí so roinn do rónadh eadorra, amhail chruthócham 'na dhiaidh seo; acht is amhlaidh do rannsad **Éire**:— dá chúigeadh **Mhúmhan** ag **Éibhear**; cúigeadh **Chonnacht** agus cúigeadh **Laighean** ag **Éireamhón**; agus cúigeadh **Uladh** ag **Éibhear mac Ir**, eadhon, mac a ndearbhráthar: agus drong do na huaislibh táinig leó, i bhfochair gach aoin díobh i n-a roinn féin do'n chrích. An cúigeadh roinn: eadhon, roinn **Chearmna** agus **Shobhairce**. Do roinn, iomorro, **Cearmna** agus **Sobhairce** **Éire** i ndá leith eadorra, eadhon, ó **Innbhear Cholptha** ag **Droichead-Átha** go **Luimneach** **Múmhan**, agus an leath budh thuaith ag **Sobhairce**, agus do rinne dún ar a leith féin, eadhon, **Dún Sobhairce**. --- p.110 Gabhais **Cearmna** an leath budh dheas, agus do rinne dún láimh re fairrge theas, eadhon, **Dún Cearmna**, ris a ráidhtear **Dún mic Pádraic**, i gcrích **Cúirseach** i ndiu. An seiseadh roinn: eadhon, roinn **Ugaine mhóir**. Rannais **Ugaine mór** **Éire** i gcúig rannaibh fichead, idir an gcúigear ar fhichid do chlainn do bhí aige, amhail chuirfeam síos i san Réim ríoghruidhe. An seachtmhadh roinn: eadhon, roinn **Chuinn Chéadchathaigh** agus **Mógha Nuadhat**. Do roinn **Conn** agus **Mógh Nuadhat** **Éire** leathach eadorra, mar atá, a bhfuil ó **Ghaillimh** agus ó **Áthcliath** budh thuaidh, agus **Eisgir riadha** do theorainn eadorra, ag **Conn**; agus is de sin táinig **Leath Chuinn** do thabhairt ar an taoibh budh thuaidh; agus **Leath Mhógha** ag **Mógh Nuadhat**; agus is de sin tugadh **Leath Mhógha** ar an leith budh dheas. Tar cheann, cheana, gur chuireas na seacht ranna so do rónadh ar **Éirinn** síos i n-eagar, do réir uird na ngabháltas agus na n-aimsear, fíllfead ar an ngnáth-roinn atá ar **Éirinn** ó aimsir **Fear m-Bolg** i leith, ó's í is mó atá ar bun do shíor, eadhon, cúig cúigidh do dhéanamh dhi amhail adubhramar. Agus is ann bhíodh comhroinn na gcúig gcúigeadh so, ag liag atá i n-**Uisneach**, go dtáinig **Tuathal Teachtmhar** i bhflaitheas, agus gur bhean mír do gach cúigeadh mar fhearann buird do gach áirdrigh d'á mbiadh i n-**Éirinn**; gurab díobh sin do rinneadh an **Mhídhe**, amail foillseocham i bhflaitheas **Thuathail**. --- p.112 ### An treas alt #### Do mhionroinn ar an **Mídhe**, agus ar na cúigeadhaibh ann so. Doghéan anois mionroinn ar an **Mídhe**, agus ar na cúigeadhaibh ar cheana; agus dobhéar tosach na ronna so do'n **Mhídhe**, go bhfaisnéistear a fearainn, do bhrígh gurab í fearann buird rígh **Éireann** í, do réir na n-**Gaedheal**, agus go mbíodh saor gan dligheadh, gan smacht, gan cháin ó neach i n-**Éirinn**, acht ó rígh **Éireann** amháin. Ocht d-**triocha** deug líon a fearainn; triocha **baile** 'san **triocha-chéad** díobh; dá **sheisrigh** deug fearainn i san mbaile, do réir an tseanchusa, agus sé fichid acra 'san tseisrigh. Trí fichid agus trí céad seisreach fearainn i san triocha chéad amhlaidh sin. Ceithre fichid agus ceithre céad agus sé míle seisreach fearainn i san **Mídhe** uile, do réir an áirimh seo. Is uime gairthear **Mídhe** dhi, do bhrígh gurab do mhéidhe gach cúigidh do bhean **Tuathal Teachtmhar** í. Nó is uime gairthear **Mídhe** dhi, ó **Mhídhe mac Bratha, mic Deaghfhatha**, príomh-draoi **clainne Neimheadh**; agus is leis do fadoidheadh an chéid teine i n-**Éirinn** iar dteacht **clainne Neimheadh**, agus láimh re h-**Uisneach** do fhadoidh í. Do bhronnadar **clanna Neimheadh** an tuaith fearainn bí ann sin dó, agus ó'n draoi sin gairthear **Mídhe** dhi. Agus ní raibhe d'fhearann 'san **Mídhe**, mu'n am soin, acht an aon tuaith reamhráidhte, nó gur chuir **Tuathal Teachtmhar** méidhe nó muinéal gach cúigidh léi, amhail ro ráidhsiom. --- p.114 Do theorantacht na **Mídhe** ann so ris na cúigeadhaibh, amhail do orduigh **Tuathal Teachtmhar**; .i. mar théid ó'n **Sionainn** soir go h-**Áthcliath**, ó **Áthcliath** go habhainn **Righe**, ó abhainn **Righe** siar go **Cluain Connrach**, ó **Chluain Connrach** go h-**Áth an Mhuilinn Fhrancaigh**, agus go cumar **Chluana h-Ioraird**, as sin go **Tóchar Cairbre**, ó **Thóchar Cairbre** go **Crannaigh Ghéisille**, go **Druim Cuilinn**, go **Biorra**, gus an abhainn d'á ngairthear **Abhainn Chara**, gus an **Sionainn** budh thuaidh, go **Loch Ríbh**, agus na hoiléin uile is leis an **Mídhe** iad: agus an t**Sionann** go **Loch Bó Dearg**, as sin go **Maothail**, as sin go h-**Áth-luain**, as sin go **Sgairbh uachtaraigh**, go **Druim leathain**, go soiche an **Mágh,** go cumar **Chluana h-Eois**, go **Loch-dá-eun**, go **Mágh Cnoghbha**, go **Duibhir**, go **Linn-átha-an-Daill** ar **Sliabh Fuaid**, go **Mágh an Chosnamhaigh** i g-**Cill-tSléibhe**, go **Snámh Eugnachair**, go **Cumar**, agus ó **Chumar** go **Life**, amhail adeir an seanchaidh:— > 1. Ó **Loch Bó Dearg** go **Biorra**, > > ó'n **Sionainn** soir go fairrge, > > Go cumar **Chluana hIoraird**, > > 's go cumar **Chluana hairde**. > Trí thriocha deug i gcorp na **Mídhe** féin, agus cúig triocha i m-**Breaghaibh**, amhail adeirthear i sna rannaibh seo síos:— > 1. Trí triocha deug 'san **Mídhe**, > > mar adeir gach aoin-fhile; > > Cúig triocha i m-**Breaghmhaigh** maith— > > is meamhair é re heolchaibh; > > Críoch **Mhídhe** inneosad daoibh, > > agus críoch **Breagh** go mór-ghnaoi; > > Ó **Shionainn** na n-Garrdha nglan, > > go fairrge—do fheadamar; > > Fir **Theathbha** ar imeall budh thuaidh, > > agus **Cairbre** go nglan-bhuaidh; > > Go líon gach saoithe 's gach ndámh, > > fir bhreagh go nuige an **Casán**. > --- p.116 Do ronnadh an **Mhídhe** d'á éis so, le h-**Aodh Oirdnidhe**, rí **Éireann** idir dhá mhac **Donnchaidh mic Dómhnaill**, (fá rí **Éireann** roimh **Aodh Oirdnidhe**); **Conchubhar** agus **Oilioll** a n-anmanna. Tug an leath iartharach d'fhior díobh, agus an leath oirthearach do'n fhior eile, ionnus gur lean an roinn sin di ó sin i leith; agus is innte atá an Ríoghphort, **Teamhair**. #### Do roinn cúigidh **Chonnacht** ann so. Cúigeadh **Chonnacht** ó **Luimneach** go **Drobhaois**: naoi gcéad baile biadhtaigh atá innte, agus deich dtriocha fichead sin; agus deich mbaile fichead 'san triocha-chéad díobh, agus dá sheisrigh deug fearainn san mbaile. Sé fichid acra san tseisrigh: ocht gcéad agus deich míle seisreach fearainn i g-**Connachtaibh** uile. Is uime gairthear **Connachta** dhi: iomarbhaidh draoidheachta tárla idir dhá draoi do **Thuathaibh Dé Danann**, **Cithneallach** agus **Conn** a n-anmanna. Do rad **Conn** sneachta mór timchioll an chúigidh tré draoidheacht, gonadh de ro hainmnigheadh **Connachta**, eadhon, sneachta **Chuinn**. Nó is uime gairthear **Connachta**, .i. Conn-iochta, eadhon, clanna **Chuinn**, óir is ionann iocht agus clann: agus do bhrígh gurab iad clanna **Chuinn** do áitigh an cúigeadh, mar atáid sliocht **Eochach Moighmheadhóin**, gairthear **Connachta** dhíobh. Rannais **Eochaidh Feidhleach** cúigeadh **Chonnacht** i n-a thrí cotchaibh idir --- p.118 thriar. Tug d'**Fhidheach mac Féigh**, d'fhearaibh na craoibhe, ó **Fhidhic** go **Luimneach**. Tug d'**Eochaidh Alath**, **Iorras Domhnann**, ó **Ghaillimh** go **Duibh** agus go **Drobhaois**. Tug do **Thinne mac Chonnrach**, **Magh Sainbh**, agus sean-tuatha **Taoidhean** ó **Fhidhic** go **Teamhair Brogha niadh**: is í **Cruachain** a ríoghphort. #### Do roinn cúigidh **Uladh** ann so Cúigeadh **Uladh** ó **Dhrobhaois** go h-**Innbhear Cholptha**, cúig triocha deug ar fhichid; nó a sé deug ar fhichid atá ann. Naoi bhfichid agus naoi gcéad baile biadhtaigh ann. Trí fichid naoi gcéad agus dá mhíle deug seisreach fearainn i san gcúigeadh so uile. Is uime gairthear **Ulaidh** dhíobh, ó'n bhfocal so oll-shaith, .i. mór-ionnmhas, d'á chur i gcéill gur móirionnmhasach **Ulaidh** do thaoibh éisg agus spréidhe. Dearbhaidh an rann so gurab ionann saith agus ionnmhas:— > 1. Ceudaoin luidh **Judas** tar órd, > > ar lorg deamhan díoghalgharg; > > Ceudaoin ro ghabh saint um shaith; > > Ceudaoin ro bhraith Íosa árd. > Nó is uime ro gaireadh **Ulaidh** dhíobh, ó **Ollamh Fódhla**, mac **Fiachaidh fionn-scothaigh**, amhail dearbhas an rann so:— > 1. **Ollamh Fódhla** feochair-ghail, > > uaidh ro hainmnigheadh **Ulaidh**, > > Iar bhfír-fheis **Teamhrach** na dtreabh, > > is leis ar dtús ro hoirneadh. > Agus **Eamhain Mácha** agus **Aileach Néid** a ríoghphoirt. #### Do roinn cúigidh **Laighean** ann so Cúigeadh **Laighean**, ó thráigh **Innbheir Cholptha** go **Cumar na dtrí n-Uisge**, aoin-triocha deug ar fhichid ann. Deich mbaile --- p.120 fichead agus naoi gcéad baile biadhtaigh sin: trí fichid agus céad agus aoin-mhíle deug seisreach i san gcúigeadh so uile. Is uime gairthear **Laighin** díobh ó na **Laighnibh** leathan-ghlasa tugsad **DubhGhaill** leó i n-**Éirinn** an tan tángadar le **Labhraidh Loingseach**; ionann, cheana, laighean agus sleagh. Agus do bhrígh go rabhadar na sleagha so go gceannaibh slinn-leathna orra, is uatha ro hainmnigheadh an cúigeadh. Iar marbhadh **Chobhthaigh Chaoilmbreágh, rí **Éireann**** i n-**Dionnríogh**, ro ghabhsad **Laighin** ainmniughadh. Is d'fhoillsiughadh gurab ó na sleaghaibh seo ro hainmnigheadh **Laighin** do rinneadh an rann so:— > 1. Dá céad ar fhichid céad **Gall**, > > go **Laighnibh** leathna leó anall; > > Ó na laighnibh sin, gan oil, > > díobh ro hainmnigheadh **Laighin**. > Dá phríomhlongphort do bhí i **Laighnibh**, i n-a gcleachtadaois a ríoghraidh bheith 'na gcomhnuidhe, eadhon, **Dionnríogh** agus **Nás**. #### Do roinn cúigidh **Eochaidh Abhradruaidh** ann so Cúigeadh **Eochaidh Abhradruaidh**, ó **Chorcaigh** agus ó **Luimneach** soir go **Cumar na dtrí n-Uisge**; cúig triocha deug ar fhichid ann. Deich mbaile seacht bhfichid agus naoi gcéad baile biadhtaigh atá innte. Sé céad agus dá mhíle deug seisreach fearainn atá 'san **Múmhain** thoir. Dá ríoghphort comhnuighthe do bhíodh ag ríoghaibh an chúigidh seo, eadhon, **Dún g-Crot** agus **Dún Iasgaigh**. --- p.122 #### Do roinn cúigidh **Chonraoi mic Dáire** ann so Cúigeadh **Chonraoi mic Dáire** ó **Bhealach Chonglais** [ag **Corcaigh**] go **Luimneach**, agus ó **Luimneach** siar go hiarthar **Éireann**. Cúig triocha deug ar fhichid ann: a deich, seacht bhfichid, agus naoi gcéad baile biadhtaigh ann sin. Sé céad agus dhá mhíle deug seisreach fearainn atá 'san **Múmhain** thiar. Dá ríoghphort comhnuighthe do bhíodh ag ríoghaibh an chúigidh seo i n-allód, mar atá, **Dún g-Cláire** agus **Dún Eochair Mháighe**. Dá shliocht do bhíodh i seilbh an dá chúigeadh so **Múmhan**, mar atá, sliocht **Dáirfhine** agus sliocht **Deirgthine**, go haimsir **Oiliolla Óloim**, do shliocht **Deirgthine**, do ghabh ceannas an dá chúigeadh, iar n-ionnarbadh **Mic Con** a h-**Éirinn**, do bhí do shliocht **Dáirfhine**. Agus do fhágaibh ceannas an dá chúigeadh ag a shliocht féin ó sin anall; i maille re sealaidheacht, gach re nglún, do bheith ag sliocht **Eoghain Mhóir mic Oiliolla Óloim**, agus ag sliocht **Chorbmaic Cais**, (an dara mac d'**Oilioll Óloim**), i bhflaitheas dá chúigeadh **Múmhan**. Na ceithre ríoghphoirt reamhráidhte fá príomh-áruis comhnuighthe do ríoghaibh an dá chúigeadh seo, go haimsir **Chuirc mic Luighdheach** do bheith i bhflaitheas **Múmhan**. Óir is re n-a linn frith **Caiseal** ar dtús; agus is é fá hainm do'n áit re' ráidhtear **Carraig Chaisil** indiu, **Siothdhruim**. Do gairthí fós **Leac na g-Céad** agus **Druim Fiodhbhuidhe** do'n ionad ceudna, óir do bhádar iomad coillteadh timchioll an --- p.124 droma soin i n-aimsir **Chuirc**. Tangadar, trá, dá mhucaidhe do bhiathadh a dtorc fa choilltibh an droma so mu'n am soin, mar atá mucaidhe rígh **Éile**, **Ciolarn** a ainm, agus mucaidhe rígh **Mhusgraidhe-tíre**, d'á ngairthear **Urmhúmha**, **Duirdre** a ainm-siomh, Do bhádar ag aithidhe na tulcha feadh ráithe, gur taisealbhadh dhóibh dealbh budh comhghlan ris an ngréin, agus budh binne ioná gach ceol d'á gcualadar riamh, agus í ag beannachadh na tulcha agus an bhaile, agus ag tairngire **Pádraic** do theacht ann. Agus is í dealbh do bhí ann, **Uictor**, aingeal **Phádraic** féin. Iar bhfilleadh tar a n-ais d'á dtighthibh do na mucaidhibh, nochtaid an nídh seo d'á dtighearnadhaibh féin. Iar rochtain na sceul so go **Corc mac Luighdheach**, tig gan fuireach go **Síothdhruim**, agus do rinne longphort ann, d'a ngairthí **Lios na laochraidhe**; agus ar mbeith 'na rígh **Múmhan** dó, is ar an gcarraig d'á ngairthear **Carraig Phádraic** anois do ghlacadh a chíos ríoghdha. Is aire gairthear **Caiseal** do'n charraig sin, óir is ionann **Caiseal** agus Cíosáil: áil, iomorro, ainm do charraig; gonadh aire sin gairthear **Caiseal**, eadhon, carraig an chíosa, do'n áit sin. Ag so dearbhadh ar an nídh seo, as an duain darab tosach, **Caiseal** cathair clann **Mhógha**, do rinne **Ua Dubhagáin**:— > 1. **Corc mac Luighdheach** laochdha an fear, > > céid-fhear ro shuidh i g-**Caiseal**; > > Fa mhúich-chiach do bhí an baile, > > go bhfuair é an dá aodhaire. > > Muicidhe rígh **Mhusgraidhe** i n-óir, > > **Duirdre** a ainm 's ní heugcóir; > > 'S **Ciolarn** tre réidhe ruibh, > > muicidhe rígh **Éile** oirdheirc. > > Is iad fuair fáth an bhaile > > ar dtús i n-**Druim Fiodhbhuidhe**. > > **Druim Fiodhbhuidhe** gan locht libh, > > ionmhaine le **Corc** **Chaisil**. > --- p.126 #### Do mhionroinn **Múmhan** ann so Iar rochtain, iomorro, dá chúigeadh **Múmhan** do shliocht **Oiliolla Óloim**, rannaid iad i n-a gcúig rannaibh, ar a dtugthar na Cúig **Múmhain**. An chéidmhír ar a dtugthar **Tuadh-Mhúmha**, is é a fad ó **Léim Chongculainn** go **Slighe Dhála**, .i. an Bealach mór i n-**Osraidhe**, agus a tarsna ó **Shliabh Eichtghe** go **Sliabh Eibhlinne**. [Agus tar cheann gurab do shean-roinn **Chonnacht** a bhfuil o **Shliabh Eichtghe** go **Luimneach**, maiseadh,] do rinne **Lughaidh Meann, mac Aonghusa Tírigh, mic Fir Chuirb, mic Mogha Chuirb, mic Chorbmaic Cais, mic Oiliolla Óloim**, fearann claidhimh d'á bhfuil ó **Eichtghe** go **Luimneach** agus ó **Shionainn** siar go **Léim Chongculainn**, gur chuir leis an **Múmhain** é: agus is é ainm do gairthí dhe, **Gairbh-fhearann Luighdheach**, agus do bhíodh sé saor ag **Dál g-Cais** gan cíos gan cánaigh ó ríoghaibh **Éireann**. An dara mír **Ur-Mhúmha**, is é a fad ó **Ghabhran** go **Cnámhchoill** ag **Tiobruid Árann**, agus a tarsna ó **Bhéarnan Éile** go h-**Oiléan Uí Bhric**. An treas mír, eadhon **Meadhon Múmhan**, is é a fad ó **Chnámhchoill** go **Luachair Dheaghaidh**, agus a tarsna ó **Shliabh Eibhlinne** go **Sliabh Caoin**. An ceathramhadh mír, **Deas-Mhúmha**, is é a fad ó **Shliabh Caoin** go fairrge budh dheas. An cúigeadh mír **Iar-Mhúmha**, is é a fad ó **Luachair Dheaghaidh** go fairrge siar, agus a tarsna ó **Ghleann ua Ruachta** go **Sionainn**. --- p.128 Do réir **Bhreasail Uí Threasaigh**, an tan do roinneadh an **Mhúmha** 'na cúig míribh, do bhíodh cúig aicme 'san mír, agus cúig buidhne 'san aicme, agus cúig céad fear infheadhma 'san mbuidhin. Agus dá meastaoi neart **Éireann** uile an tan soin, is éigcneasta baramhail na druinge do shaoil go bhféadfadh an Romhánach le ‘legion’ nó le dá ‘legion’, **Éire** do chur fa ghion gai agus claidhimh [dó féin]; agus **Éireannaigh** do shíor 'na ndaoinibh gaisgeamhla. Is uime gairthear **Múmha** do'n dá chúigeadh so **Múmhan**, .i. gurab mó, do bhrígh gurab mó í ioná aon chúigeadh eile d'**Éirinn**. Óir atáid cúig triocha deug agus fiche i ngach cúigeadh do'n dá chúigeadh so **Múmhan**, agus gan an oiread soin i n-aon chúigeadh eile i n-**Éirinn**. Óir, ar son go n-áirmhthear a sé deug agus fiche i gcúigeadh **Uladh**, ní raibhe acht a trí deug agus fiche innte go haimsir na gcúigeadhach. Óir is é **Cairbre Nia Fear rí **Laighean**** do léig trí triocha-chéad do **Laighnibh**, (mar atá ó ***Loch an Chóigidh*** go fairrge), le cúigeadh **Uladh**, i gcomaoin inghine **Chonchubhair mic Neasa** d'faghbháil 'na mnaoi dhó, amhail adéaram d'á éis so i gcorp na stáire. Cúig triocha agus naoi bhfichid triocha céad i n-**Éirinn** uile: deich mbaile agus dá fhichid, cúig céad agus cúig míle baile biadhtaigh atá innte: sé céad, agus sé míle, agus trí fichid míle seisreach fearainn innte, do réir sean-ronna na n**Gaedheal**. Tuig, a léaghthóir, gurab mó, fa dhó nó fa thrí, acra do thomhas na n-**Gaedheal**, ioná acra do roinn **Gall** anois. --- p.130 #### Do shuidhiughadh na h-**Éireann** ann so Is é suidhiughadh atá ar **Éirinn**; an **Spáin** do'n leith thiar-theas di, an **Fhrainc** do'n leith thoir-theas di, an **Bhreatain mhór** do'n leith thoir di, **Alba** do'n leith thoir-thuaidh, agus an t-aigéan do'n leith thiar-thuaidh, agus do'n leith thiar di. Agus ar cuma uighe atá sí dealbhtha, a bonn re h-**Albain**, soir budh thuaidh, a ceann ris an **Spáin**, siar budh dheas; agus do réir **Mhaginus**, ag scríobhadh ar **Ptolomeus**, is ceithre céime go leith do'n chrios grianda, d'á ngairthear ‘Zodiacus’, atá i n-a leithead; agus adeir an fear ceudna gurab sé huaire deug agus trí ceathramhna bhíos ar fad 'san ló is faide 'san mbliadhain i san leith is ria budh dheas d'**Éirinn**, agus ocht n-uaire deug 'san ló is faide i san leith budh thuaidh. Fad na h-**Éireann** ó **Charn Uí Néid** go **Cloich an Stocáin**, agus a tarsna ó'n **Innbhear mór** go h-**Iorrus Domhnann**. Tuig, a léaghthóir, nach tré dhearmad nach luaidhim ann so cuanta, náid cathracha, náid bailte móra **Éireann**; acht go dtabhair **Camden** agus na croinicidhe nuadha so a dtuarasgbháil síos go soiléir, agus nach é so áit a gcuirthe síos, acht i dtús gabháltais **Gall**, lér' horduigheadh iad. --- p.132 ### An ceathramhadh alt #### Ag so do chruthughadh an cheud athar ór' fhásamar, eadhon, **Ádhamh**, agus d'á shliocht go **Noe**, agus ar sin go clainn clainne **Noe**, go dtugthar linn craobhsgaoileadh gach aicme d'ár ghabh sealbh **Éireann** go hiomlán go **Noe**, agus fós gaol gach druinge dhíobh féin ré' chéile. Ar dtús do cruthuigheadh **Ádhamh** an seiseadh lá d'aois an domhain: an cúigeadh bliadhain deug do ré **Ádhaimh** rugadh **Cáin** agus a shiur **Calmana**: an deachmhadh bliadhain fichead do ré **Ádhaimh** rugadh **Abel** agus a shiur **Delbora**: i gcionn céid agus triochad bliadhan do ré **Ádhaimh** rugadh **Séth**, do réir na n-**Eabhruidheach**, amhail léaghtar ag Policronicon. #### Ag so d'aois na n-aithreach ó **Ádhamh** go **Noe**, agus fad na haimsire ó **Ádhamh** go dílinn; agus geinealach **Noe** go h-**Ádhamh**. **Noe, mac Laimhiach, mic Matusalem, mic Enoch, mic Iareth, mic Malaleel, mic Cainan, mic Enos, mic Shéith, mic Ádhaimh**: óir a maireann d'éis na dílinne is do shliocht **Shéith** iad uile, agus do báitheadh sliocht **Cháin** uile fa'n dílinn. Agus is é fad ó chruthughadh **Ádhaimh** go dílinn, do réir na n-**Eabhruidheach**, sé bliadhna deug a's dá fhichid ar shé céad ar mhíle; gonadh aire sin do ráidh an seanchaidhe an rann so:— > 1. Ceud aimsear an bheatha bhinn, > > ó tá **Ádhamh** go dílinn; > > Sé bliadhna caogad, rádh nglé, > > ar shé céadaibh ar mhíle. > Ag so mar thig seanchaidhe eile leis an áireamh gceudna:— > 1. Sé bliadhna agus caoga, > > agus sé céad, mar rímhim, > > A's míle, mar áirmhim, > > ó **Ádhamh** go > dílinn. > --- p.134 Tig fós úghdar eile re seanchus ar an gcomháireamh gceudna:— > 1. Deich gcéad bliadhan, sé-chéad cáin, > > ar chaogaid, go sé bliadhnaibh, > > Mar rímhim, is rús gan oil, > > ó dhílinn go tús domhain. > Ag so ré gach nduine ór' fhás **Noe** i san líne díreach:—**Ádhamh**, triocha ar naoi gcéad; bliadhan; **Séth**, dá bhliadhain deug ar naoi gcéad; **Enós**, cúig bliadhna ar naoi gcéad; **Cainan**, deich mbliadhna ar naoi gcéad; **Malaleel**, naoi gcéad acht cúig bliadhna d'á n-easbaidh; **Iareth**, dá bhliadhain, a's trí fichid ar naoi gcéad; **Enoch**, cúig bliadhna agus trí fichid ar thrí céad; **Matusalem**, naoi mbliadhna, trí fichid, ar naoi gcéad; **Laimhiach**, seacht mbliadhna deug, trí fichid, ar sheacht gcéad; **Noe**, deich mbliadhna, dá fhichid ar naoi gcéad. Ag so dearbhadh an tseanchaidhe ar ré gach árdathar díobh, amhail léaghtar 'san duain darab tosach:— Athair cháich choimsigh neimhe, &c.:— > 1. Triocha naoi gcéad bliadhan bán, > > Saoghal **Ádhaimh** re a iomrádh; > > Deich mbliadhna ris sin uile > > Saoghal a mhná mongbhuidhe: > 2. Saoghal **Shéith** is eol dam sin, > > A dhó-dheug ar naoi gcéadaibh; > > Cúig bliadhna naoi gcéad, ro clos, > > Nó go rug an t-eug **Enós**: > 3. Deich mbliadhna naoi gcéad, gan gráin, > > Aois mic **Enóis**, **Caináin**: > > Naoi gcéad acht a cúig, go mbloidh, > > Saoghal **Mhalaleel** mór-ghloin; > 4. Dá bhliadain seasgad naoi gcéad, > > Do **Iareth** ré ndul d'eug; > > > --- > > p.136 > > > Trí céad, seasga, cúig, ro clos, > > D'**Enoch** ré ndul i bParrthas: > 5. Naoi mbliadhna seasgad, go mbloidh, > > Agus naoi gcéad do bhliadnaibh, > > Is é sin an saoghal, seang, > > Tugadh do **Mhatusalem**; > 6. Saoghal **Láimhiach**, luaidhtear leat, > > Seacht gcéad, seachtmhogha, 'sa seacht: > > Saoghal **Nóe**, niamhghlan a bhloidh, > > Caoga ar naoi gcéad bliadhan. > Mar do chonnairc Dia, 'iomorro, sliocht **Shéith** ag dul tar a thiomna féin, mar do aithin díobh gan cumasg ná cleamhnas do dhéanamh re sliocht **Cháin** cholaigh, agus ná'r choiméad siad an fógradh soin, do chuir dílinn do bháthadh na ndaoine uile, acht **Noe** agus a bhean d'arbh' ainm **Coba**, agus a thriar mac, **Sem**, **Cham**, agus **Iafeth**, agus a dtriar ban, **Olla**, **Olibha**, agus **Olibhana**: óir níor chumaisg **Noe** re sliocht **Cháin**, agus do bhí sé fíreunta. iar dtrághadh [na] dílinne, rannais **Noe** trí ranna an domhain idir a thrí macaibh, amhail adeir an seanchaidhe:— > 1. **Sem** ro ghabh i n-**Asia** n-áit; > > **Cham** go n-a chlainn 'san **Afraic**; > > **Iafeth** uasal agus a mhic, > > Is iad ro ghabh an **Eoraip**. > #### Do chraobhscaoileadh an triair mac soin ór' geineadh an dá chinéal deug agus trí fichid do bhí ag tógbháil an tuir. Seacht mic fichead ag **Sem**, um **Arfaxat**, um **Asur**, um **Persius**; agus is d'á shíol sin na h-**Eabhruidhe**. Triocha mac ag **Cam**, agus is díobh sin **Cus** agus **Canaan**. A cúig-deug --- p.138 ó **Iafeth**, agus is díobh *sin* **Gomer** agus **Magog**. Ag so rann ag dearbhadh na gcinéal úd, do chin ó thrí macaibh **Noe**:— > 1. Triocha mac mín, monor nglé, > > Cinsiod ó **Cham mac Noe**; > > A seacht fichead fil ó **Shem**, > > A cúig deug ó **Iafeth**. > Ó **Iafeth** do chinsiod mórán do lucht na h-**Asia**, agus lucht na h-**Eorpa** uile. Do shliocht **Mhagog mic Iafeth** lucht na **Scíthia**, agus go háirithe na treabha do ghabh **Éire** iar ndílinn ria macaibh **Mhíleadh**, amhail foillseocham i ngabhálaibh **Éireann** iar ndílinn. Gidheadh, cuirfeam síos ann so ar dtús, do ghabhálaibh **Éireann** ria ndílinn, do réir droinge re seanchus, sul luaidhfeam na fíor-ghabhála do rinneadh uirre d'éis dílinne. ### An cúigeadh alt #### Do ghabhálaibh **Éireann** ria ndílinn ann so síor I. Adeirid drong gurab iad teora hingheana **Cháin** cholaigh do áitigh í ar dtús; gonadh d'á dhearbhadh sin do chuireas rann as an duain darab tosach fuaras i Saltair Chaisil ann so síos:— > 1. Trí hingheana **Cháin** chain, > > Maraon re **Seth mac Ádhaimh**, > > Adchonnairc an m-**Banbha** ar dtús: > > Is meamhair liom a n-iomthús. > --- p.140 Adeir leabhar Droma Sneachta gur bh' **Banbha** ainm na céid inghine ro ghabh **Éire** ria ndílinn, agus gurab uaithe gairthear **Banbha** d'**Éirinn**. Trí chaoga ban tángadar ann, agus triar fear: **Ladhra** ainm fir díobh, agus is uaidh ainmnighthear **Árd Ladhrann**. Dá fhichid bliadhan dóibh 'san inis, go dtárla galar dóibh, gur eugsad uile re haoin-tseachtmhain. Dá chéad bliadhan iar sin **Éire** fás, folamh, gan aoinneach beo innte, gonadh iar sin táinig an díle. II. Adeirid drong eile gurab triar iascaireadh do seoladh le hanfadh ngaoithe ó'n **Easpáin**, go haimhdheonach; agus mar do thaithin an t-oiléan riu gur fhillsiod ar cheann a mban do'n **Easpáin**; agus iar dteacht ar a n-ais dóibh go h-**Éirinn** arís, do fearadh an díle dóibh ag **Tuaigh-Innbhir**, gur báitheadh iad: **Capa**, **Laighne**, agus **Luasad**, a n-anmanna. Is dóibh ro canadh an rann:— > 1. **Capa**, **Laighne** is **Luasad** > grinn, > > Bhádor bliadhain ria ndílinn, > > For inis **Banbha** na mbágh, > > Bhádor go calma comhlán. > III. Adeirthear, trá, gurab í **Ceasair inghean Bheatha mic Noe**, táinig innte ria ndílinn, gonadh dó do rónadh an rann:— > 1. **Ceasair inghean Bheatha** bhuain, > > Dalta **Sabhaill mic Nionuaill**, > > An chéid bheanchalma ro chinn > > D'inis **Banbha** ré ndílinn. > --- p.142 Madh áil, iomorro, a fhios d'fhaghbháil creud tug go h-**Éirinn** í: **Bioth** do chuir teachta go **Noe**, d'fhios an bhfuighbheadh féin agus a inghean **Cesair** ionad i san áirc d'á gcaomhnadh ar dílinn; ráidhis **Noe** nach fuighbhidís. Fochtais **Fionntain** an gceudna, agus ro ráiadh **Noe** nach fuighbheadh. Téid **Bioth**, **Fionntain**, **Ladhra** agus an inghean **Cesair** i gcómhairle iaramh. ‘Déantar mo chómhairle-se libh,’ ar **Cesair**. ‘Do-ghéantar,’ ar siad. ‘Maiseadh,’ ar síse, ‘tabhraidh láimhdhia chugaibh, agus adhraidh dhó, agus tréigidh Dia **Noe**.’ Iar sin tugsad láimhdhia leo, agus adúbhairt [an láimhdhia] riu loingeas do dhéanamh, agus triall ar muir: gidheadh níor bh'fheas dó cá tráth do thiocfadh an díle. Do rinneadh long leo, as a haithle, agus téidhid ar muir. Is é líon do chuadar innte triar fear, eadhon, **Bioth**, **Fionntain**, agus **Ladhra**:— **Cesair**, **Barrann**, agus **Balbha**, agus caoga inghean i maille riu. Seacht mbliadhna agus ráithe dhóibh ar muir, gur ghabhsad cuan i n-**Dún na mbárc** i gcrích **Chorca Dhuibhne**, an cúigeadh lá deug d'eusga, amhail adeir an seanchaidhe:— > 1. Is ann do ghabhadar port > > Ag **Dún na mbárc**, an bantracht, > > I g-**Cúil Cheasrach** i g-Crích **Chairn**, > > An cúigeadh deug Dia Sathairn. > Agus dá fhichid lá ria ndílinn sin amhail adeirthear:— > 1. Dá fhichit lá ria ndílinn, > > Táinig **Cesair** i n-**Éirinn**, > > **Fionntain**, **Bioth**, is **Ladhra** luinn, > > Is caoga inghean áluinn. > --- p.144 [Tig file eile leis an nidh gceudna mar a n-abair 'san rann so:— > 1. Do luidh a n-oir **Cesair**, > > Inghean **Bheatha** an bhean, > > Go n-a caogaid inghean, > > Agus go n-a triar fear.] > Lucht [aon] loinge do bhádar ar an eachtra soin go **Dún na mbárc**. Táinig **Cesair**, & líon na loinge sin i dtír ann sin [mar atá caoga ban & triar fear, .i. **Bioth** & **Fionntain** & **Ladhra**, amhail a dubhramar]. Fá hé an **Ladhra** soin ro ráidhsiom ceud mharbh **Éireann** do réir na droinge adeir ná'r ghabhsad lucht ar bith **Éire** ria ndílinn acht **Cesair** agus a drong táinig lé; agus is uaidh ainmnighthear **Árd Ladhrann**. Ó **Bhioth** ainmnighthear **Sliabh Beatha**, ó **Fhionntain** ainmnighthear **Feart Fionntain** ós **Tultuinne** i n-**Dúthaigh Aradh**, láimh re **Loch Deirgdheirc**; ó **Cheasair** ainmnighthear **Carn Ceasrach** i g-**Connachtaibh**. Triallaid ar sin go **Bun Suaimhne**, eadhon, **Cumar-na-dtrí-n-Uisge**, áit a bhfuil suaineamh **Siuire** agus **Feorach** agus **Bearbha**. Rannaid ann sin a gcaoga inghean i dtrí rannaibh eatorra. Rug **Fionntain** **Cesair** leis, agus seacht mná deug i maille ria: rug **Bioth** **Barran** leis, agus seacht mná deug eile 'na farradh: agus rug **Ladhra** **Balbha**, go sé mnáibh deug mar an gceudna leis, go ráinig **Árd Ladhrann**, go bhfuair bás ann. Fillis **Balbha** agus a sé mná deug go **Cesair** arís. Cuiris **Cesair** sceula go **Bioth**. Tig **Bioth** d'fhios **Fhionntain**, gur roinnsiod na sé mná deug soin leathach eatorra. Rug **Bioth** a chuid féin díobh leis go **Sliabh Beatha** i dtuaisceart **Éireann**, --- p.146 agus níor chian as a haithle gur eugastair ann. Dála na mban so **Beatha**, tigid d'fhios **Fhionntain** iar sin, gidheadh, teithis **Fionntain** rómpa i **Laighnibh**, tar **Bun Suaimhne**, tar **Sliabh g-Cua**, i g-**Ceann Feabhrad** **Sléibhe Caoin**, agus láimh chlé re **Sionainn** soir go **Tultuinne**, ós **Loch Deirgdheirc**. Téid **Cesair** go n-a bantracht go **Cúil Ceasrach** i g-**Connachtaibh**, gur bhris a croidhe tre bheith i n-iongnais a fhir, agus tré eug a hathar agus a bráthar; agus ní raibhe uaithe go dílinn ann sin acht sé láithe. Gonadh d'á dheimhniughadh sin do ráidheadh an rann so:— > 1. Is iad sin—iar n-uair bhfeachta— > > A n-oigheadha, a n-imtheachta; > > Ní raibhe acht seachtmhain namá, > > Uatha gus an gceathracha. > IV. Bíodh a fhios agat, a léaghthóir, nach mor stáir fhírinnigh chuirim an gabháil seo síos, ná aon ghabháil d'ár luaidheamar go ró so; acht do bhrígh go bhfuaras scríobhtha i sein-leabhraibh iad. Agus fós ní thuigim cionnus fuaradar na seanchadha sceula na ndrong adeirid do theacht i n-**Éirinn** ria n-dílinn, acht munab iad na deamhain aerdha do bhíodh 'na leannánaibh sídhe aca re linn a mbeith págánta tug dóibh iad: nó munab i leacaibh cloch fuairsiod scríobhtha iad iar dtrághadh na dílinne, dámadh fíor an sceul; óir ní ionráidh gurab é an **Fionntain** úd do bhaoi rés an dílinn do mhairfeadh d'á héis, do bhrígh go bhfuil an Scrioptúir 'na aghaidh, mar a n-abair --- p.148 nach deachaidh do'n droing daonna gan báthadh, acht ochtar na háirce amháin, agus is follus ná'r dhíobh sin éisean. Is neimhfhíor an suidhiughadh atá ag droing do seanchadhaibh ar **Fhionntain** do mharthain re linn dílinne, mar a n-abraid gur mhairsiod ceathrar i gceithre háirdibh an domhain re linn na dílinne, mar atá **Fionntain**, **Fearón**, **Fors**, agus **Andóid**. Gidheadh, a léaghthóir, ná meas gurab í so ceudfaidh na muinntire is úghdardha 'san seanchus. Uime sin, cuiridh úghdar d' áirithe an nidh so romhainn i laoidh, d'á fhoillsiughadh nach tig sé le fírinne an chreidimh a rádh go mairfeadh **Fionntain** nó ceachtar do'n triar eile iar ndortadh dílinne, agus roimpe. Ag so an laoidh:— > 1. Anmann ceathrair ceart ro chinn, > > Do fhágaibh Dia fo dhílinn > > **Fionntain**, **Fearón**, **Fors** caomh cóir, > > Agus **Andóid mac Eathóir**. > 2. **Fors** i n-oirthear thoir do dhligh; > > **Fearón** re huardha an éididh; > > **Fionntain** re fuineadh go beacht, > > Agus **Andóid** re deisceart. > 3. Gé áirmhid seanchadha sin, > > *Ní* áirmheann Canóin cubhuidh, > > Acht **Noe** do bhí i n-áirc 's a chlann, > > 'S a mná fuair caomhna a n-anman. > Is tuigthe as sin nach ceudfaidh choitcheann do na seanchadhaibh uile aon díobh so do mharthain d'éis dílinne: gidheadh, dá n-abradh aon tseanchaidhe, mar chaomhna ar chlaonadh an chreidimh, gur báitheadh **Fionntain** fear mar chách fó'n dílinn, --- p.150 agus gur haithbheodhuigheadh é le Dia, d'á éis sin, do chaomhna agus do choiméad imtheachta na sean, go n-a sceulaibh, go haimsir **Phádraic**, agus iar sin go haimsir **Fhinnéin **Maighe Bile****; ní thuigim cionnus budh féidir a choimh-iongantach so do nídh do ceilt ar feadh na h-**Eorpa**, agus a mhionca, re linn **Fhinnéin**, agus ó sin i leith, do chuadar dronga dearsgnuighthe do dhiadhairibh agus d'fheallsamhnaibh, agus mórán do dhaoinibh eolcha eagnuidhe eile a h-**Éirinn** fo chríochaibh oirrdhearca **Eorpa** do mhúnadh cléire agus coimhtonól, agus do theagasg scol gcoitcheann: agus a rádh nach biadh ar a lorg deisciobal éigin le' bhfúigfidhe laoidh nó litir i n-a mbiadh luadh nó iomradh ar **Fhionntain**, agus a mhionca do scríobhadar neithe eile atá re n-a bhfaicsin indiu; agus fós nach faicim iomradh air i bprímhleabhraibh barántamhla; agus saolim, d'á réir sin, nach fuil acht finnsceul filidheachta i san stáir d'fhaisnéidhfeadh **Fionntain** do mharthain ria ndílinn, agus 'na diaidh. Gidheadh, ní abraim nach raibhe duine críonna cianaosda ann ria dteacht **Phádraic** go h-**Éirinn**, agus gur mhair sé iomad do chéadaibh bliadhan, agus gach nídh budh cuimhneach leis gur fhaisnéid do **Phádraic** é; agus fós gach beuloideas d'á bhfuair ó n-a shinnsearaibh ar na haimsearaibh do chuaidh roimhe: agus measaim go raibhe a shamhail sin do sheanóir ann d'á ngairthí **Tuan mac Cairill** do réir droinge re seanchus, agus do réir droinge eile **Roanus**, eadhon **Caoilte mac Rónáin**, do mhair tuilleadh agus trí chéad bliadhan, agus do nocht mórán --- p.152 seanchusa do **Phádraic**, amhail is follus i n- Agallaimh na Seanórach; agus is ar **Chaoilte** is cóir **Roanus**, nó **Ronánus** do thabhairt. Óir ní léaghtar i leabhar ar bioth do sheanchus **Éireann**, go ngairthí **Roanus** nó **Ronánus** d'**Fhionntain**; acht gidh air do bheir **Cambrens**, mar gach bréig eile d'á chlaoinsheanchus, é: agus amhail do chuir-sean **Roanus** síos i n-a chroinic i n-áit **Ronánus**, scríobhaidh gach aon do na Nua-Ghallaibh scríobhas ar **Éirinn** **Roanus** ar lorg **Chambrens** mar ainm ar **Fhionntain**, do brígh gurab é, **Cambrens**, is tarbh tána dhóibh le scríobhadh saoibh-sheanchusa ar **Éirinn**, ar an adhbhar nach fuil a mhalairt do threoraidhe aca. Is córaide a mheas gurab ar **Chaoilte** *do-bheir*thear **Ronánus**, mar chuirid sean-úghdair síos idir oibreachaibh **Phádraic** gur scríobh sé Historia Hiberniae ex Roano seu Ronáno: is é, iomorro, sloinneadh an úghdair is gnáth do chur ós cionn gach oibre d'á scríobhann neach, mar is follus do gach léaghthóir chleachtas úghdair do léaghadh. Agus ní fíor do **Hanmer** i n-a chroinic mar adeir gurab mór an meas atá ag **Gaedhealaibh** ar sceulaibh **Fhionntain**, d'á ngaireann seiseann **Roanus**, mar adeirid gur folchadh fa dhílinn é, agus gur mhair 'na diaidh tuilleadh agus dá mhíle bliadhan go rug ar **Phádraic**, agus gur ghabh baisdeadh uaidh, agus gur nocht iomad seanchusa dhó, agus go bhfuair bás i gcionn bliadhna iar dteacht **Phádraic** i n-**Éirinn**, agus gur hadhnaiceadh láimh re **Loch Ríbh** i n-**Ur-Mhúmhain** é, mar a bhfuil teampoll ar n-a ainmniughadh, nó ar n-a bheannughadh i n-a ainm, agus go bhfuil fós ar n-a ainmnuighadh i measg naomh **Éireann**. Gidheadh, is follus nach dubhairt seanchaidhe riamh, agus fós nachar fhágaibh scríobhtha an nídh seo adeir **Dochtúir Hanmer**. Óir atáid triar re a luadh ann so i riocht aon --- p.154 duine, mar atá **Fionntain**, d'á ngaireann **Cambrens** **Roanus**, .i. **Caoilte mac Rónáin** do baisdeadh lé **Phádraic** agus tug iomad seanchusa dhó; agus **Ruadhan**, d'ár beannuigheadh **Lothra** i n-**Ur-Mhúmhain**, láimh re **Loch Deirgdheirc**, agus ní láimh re **Loch Ríbh** atá mar adeir **Hanmer**; agus **Tuan mac Cairill**. Ní leanfam nídh-sa-mhó do bhreugaibh **Hanmer**, nó an bharánta atá aige: agus fós measaim gurab i riocht an fhocail seo **Ronánus** do scríobh **Cambrens** **Roanus** ar dtús, agus gur fhágaibh gan leasughadh ag a lorgairidhibh ó sin i leith é. ### An seiseadh alt. #### I. Do'n cheud ghabháil do rinneadh ar **Éirinn** ann so Do réir droinge do na seanchadhaibh táinig óglaoch do mhuinntir **Nin mic Béil**(d'ár bh'ainm **Adhna mac Beatha**) d'fhios na h-**Éireann** i dtimchioll seacht bhfichid bliadhan d'éis dílinne, gidheadh ní fada an cómhnuidhe do rinne innte. Luidh ar gcúl d'fhaisnéis an oiléin ad-chonnairc d'á choibhneasaibh, agus páirt nó méid éigin d'fheur na h-**Éireann** leis, amhail léaghtar i san duain darab tosach, Fuaras i Saltair Chaisil, &c. *[ag so mar adeir an duain]*:— > 1. **Adhna mac Beatha** go gcéill, > > Laoch do mhuinntir **Nin mic Béil**, > > Táinig i n-**Éirinn** d'á fiss, > > Gur bhean fér i bh-**Fidh-inis**: > 2. Rug leis lán a dhuirn d'á fér, > > Téid for gcúl d'innisin sgél, > > Is í sin gabháil ghlan ghrinn, > > Is girre seal fuair **Éirinn**. > --- p.156 Gidheadh, ní mheasaim go ndleaghair gabháil do thabhairt ar eachtra an fhir seo, do bhrígh nach déarna sé cómhnuidhe innte: agus uime sin gurab í gabháil **Phartholóin** ceud ghabháil is córa d'aireamh uirre d'éis dílinne. #### II. Do'n chéid phríomh-ghabháil do rinneadh ar **Éirinn** d'éis dílinne, .i. gabháil **Phartholóin** ann so Do bhí **Éire**, iomorro, fás trí chéad bliadhan d'éis dílinne, go dtáinig **Partholón mac Sera mic Srú mic Easrú mic Fraimint mic Fáthachta mic Magóg mic Iafeth**, d'á gabháil; do réir mar dogheibhthear i san duain darab tosach, **Ádhamh** athair sruith ár slógh, &c. *[amhail asbeart an file]*:— > 1. Trí chéad bliadhan iar ndílinn, > > Is sgél fíre mar rímhim, > > Ba fás **Éire** uile ógh, > > Nó go dtáinig **Partholón**. > Measaim, d'á réir sin, gurab dá bhliadhain ar fhichid sul rugadh **Abraham** táinig **Partholón** i n-**Éirinn**, agus gurab eadh fá haois do'n domhan d'á réir sin mu'n am so, míle, naoi gcéad, agus trí fichid agus ocht mbliadhna deug; amhail adeir an rann so:— > 1. A hocht seachtmhoghad céim glan, > > Míle agus naoi gcéad bliadhan, > > Ó ré **Ádhaimh** chuanna, chain, > > Go gein **Abráim** ár n-Athair. > Gidheadh, ní fírinneach ceudfaidh na muinntire adeir gurab i gcionn dá bhliadhan ar mhíle d'éis dílinne táinig **Partholón** i n-**Éirinn**, agus iad ag a admháil gurab i n-aimsir **Abraham** táinig innte, agus gurab é **Abraham** an t-ochtmhadh glún --- p.158 amháin ó **Shem mac Noe**; agus **Sem** féin d'áireamh. Óir ní cosmhail go gcaithfídhe tuilleadh agus míle bliadhan re linn seacht nglún d'éis na dílinne: uime sin measaim gurab fírinnighe an cheudfaidh thosaigh ioná an cheudfaidh dhéidheanach, agus, d'á réir sin, is inmheasta gurab i gcionn trí chéad bliadhan [d'éis na dílinne] táinig **Partholón** i n-**Éirinn**. As an n-**Gréig** mheadhonaigh, .i. **Migdonia**, ro ghluais **Partholón**. Is é raon i n-ar' ghabh, tré **mhuir dToirrian**, do **Shisilia**, agus láimh dheas ris an **Easpáin** go ráinig **Éire**. Dá mhí go leith bhí ar fairrge, gur ghabh cuan i n-**Innbhear Sgéine** i n-iarthar **Mhúmhan**, an ceathramhadh lá deug i mís Mai. Is dó do ráidheadh an rann so; *[amhail adeir an file]*:— > 1. An ceathramhadh dég for Mháirt, > > Do chuireadar a saor-bháirc > > Isin phurt iath-ghlan ngorm nglé, > > I n-**Innbhear sgiath-Ghlan Sgéine**. > Ag so an bhuidhean táinig le **Partholón** go h-**Éirinn**, agus le n-a mhnaoi, **Dealgnaid** a hainm: a dtriar mac, .i. **Rughruidhe**, **Slángha** agus **Laighlinne**, go n-a mnáibh, agus míle do shluagh i maille riu, do réir **Nennius**, amhail leaghtar i Saltair Chaisil. Is é ionad i n-ar' áitigh **Partholón** ar dtús i n-**Éirinn**, i n-**Inis Saimhér** láimh re h-**Éirne**. Is aire ro hainmnigheadh **Inis Saimhér** di; measchú nó coiléan con bhaoi ag **Partholón** d'ár bh'ainm Saimhér; agus ro marbhasdair í tré eud re n-a mhnaoi, do rinne míghníomh re n-a giolla féin **Tódhga**; agus --- p.160 an tráth do choirigh **Partholón** í, ní taithleachas do rinne, acht adubhairt gur chóra aithbhior na hainbheirte sin do bheith air féin ioná uirrese; agus ro ráidh na briathra so:—‘A **Phartholóin**,’ ar sí, ‘an saoilir gurab fhéidir bean agus mil do bheith i gcómhghar d'á chéile, leamhnacht agus leanbh, biadh agus fial, feoil agus cat, arm nó oirnéis agus saor, nó fear agus bean i n-uaigneas, gan cumasg ar a chéile dhóibh’; agus ráidhis an rann:— > 1. Mil la mnaoi, leamhnacht la mac, > > Biadh la fial, carna la cat, > > Saor istigh agus faobhar, > > Aon la haon is ró-bhaoghal. > Iar gclos an fhreagartha sin do **Phartholón**, meuduighthear a eud de, gur bhuaileasdair an measchoin fa lár go ros marbh í; gonadh uaithe ainmnighthear an inis-se. Céid eud **Éireann** sin d'éis dílinne. Gonadh dó do ráidheadh an rann so:— > 1. Buailis an rí coin na mná, > > Dia bhois — níor bho béd go mba; > > Marbh an cú fri séidbéd seang, > > Ba hé sin céid éd **Éireann**. > An seachtmhadh bliadhain iar ngabháil **Éireann** do **Phartholón**, fuair an céid fhear d'á mhuinntir bás, .i. **Feadha mac Tortan**, ó ráidhtear **Magh Feadha**. Is í cúis um a dtáinig **Partholón** i n-**Éirinn**, tré mar do mharbh sé a athair agus a mháthair, ag iarraidh *ríghe* d'á --- p.162 bhráthair, go dtáinig ar teitheadh a fhionghaile, go ráinig **Éire**, gonadh aire sin do chuir Dia pláigh ar a shliocht lé'r marbhadh naoi míle re haoin-sheachtmhain díobh i m-**Beinn Eadair**. Áirmhid cuid do na húghdaraibh gabháil eile ar **Éirinn** roimhe **Partholón**, mar atá gabháil **Chíocail mic Nil mic Gairbh mic Ughmhóir** a **Sliabh Ughmhóir**, agus **Lot Luaimhneach** a mháthair. Dá chéad bliadhan dóibh ar iasgach agus ar eunlaith go teacht **Phartholóin** i n-**Éirinn**, gur fearadh cath **Mhaighe h-Iotha** eatorra; i n-ar' thuit **Cíocal**, agus i n-ar' díothuigheadh **Fomhóraigh** le **Partholón**. I n-**Innbhear Domhnann** do ghabh **Cíocal** go n-a mhuinntir cuan i n-**Éirinn**: sé longa a líon; caoga fear agus caoga ban líon gacha loinge dhíobh. Is dóibh ro ráidhtear:— > 1. Seachtmhadh gabháil ro dus gabh > > Airior **Éireann** na n-árd-mhágh, > > Le **Cíocal** gcríonchosach gann > > Uas fhaithchibh **Innbhir Domhnann**: > 2. Trí chéad fear líon an tslóigh > > Táinig a hiathaibh **Ughmhóir**, > > Nó gur scaradh iad iar soin, > > Ar n-a sleachtadh re seachtmhain. > Seacht locha do bhrúcht i n-**Éirinn** i n-aimsir **Phartholóin**, eadhon, **Loch Measg** i g-**Connachtaibh**, tar **Máigh Leargna** do mhoidh: i gcionn trí mbliadhan d'éis catha do thabhairt do **Chíocal**, do bhrúcht **Loch Con** fá thír, agus **Mágh Cró** ainm an mháighe tar a dtáinig: **Loch Deicheat** i gcionn dá bhliadhan deug iar dteacht do **Phartholón** i n-**Éirinn**. Bliadhain iar sin fuair an ceathramhadh taoiseach d'á mhuinntir bás, .i. --- p.164 **Slángha**, agus is ag **Sliabh Slángha** do hadhnaiceadh é. I gcionn bliadhna iar sin tomhaidhm **Locha Laighlinne** i n-**Ua mac Uais Breagh**, .i. **Laighlinne mac Phartholóin**: agus an tan do bhí a fheart ag a thógbháil, do mhoidh an loch [fa thír; is de sin goirthear **Loch Laighlinne** dhi]. I gcionn bliadhna iar sin, tomhaidhm **Locha hEachtra** idir **Sliabh Modhairn** agus **Sliabh Fuaidh** i n-**Oirghiallaibh**. Iar sin tomhaidhm **Locha Rudhruighe** i n-ar' báitheadh é féin: 'san bhliadhain cheudna tomhaidhm **Locha Cuan**. Ní fuair **Partholón** ar a chionn i n-**Éirinn** acht trí locha agus naoi n-aibhne: anmanna na loch, **Loch Luimnigh** i n-**Deas-Mhúmhain**, **Loch Foirdhreamhain** ag **Tráigh Lí** ag **Sliabh Mis** 'san **Mumhain**, agus **Fionnloch Ceara** i n-**Iorrus Domhnann** i g-**Connachtaibh**. Is dóibh ro ráidheadh an rann so [amhail adeir an file]: — > 1. Trí locha aidhbhle ammais, > > Agus naoi n-aibhne n-iomhais; > > **Loch Fordhreamhain**, **Loch Luimnigh**, > > **Fionnloch** iar n-imlibh **Iorrais**. > Ag so na haibhne: — **Buas**, idir **Dhál n-Áruidhe** agus **Dál Riada**, eadhon an **Rúta;** **Rurthach**, .i. **Abhann Life**, idir **Uibh Néill** agus **Laighnigh**; **Laoi**, i **Múmhain** tré **Mhuscraidhe** go **Corcaigh**; **Sligeach**; **Samhaoir**; **Muaidh** i g-**Connachtaibh** re --- p.166 h-**Uibh bhFiachrach** an tuaiscirt; **Moghorn** i d-**Tír Eoghain**; **Fionn** idir **Chinéal Eoghain** agus **Tír Chonaill**; agus **Banna** idir **Lé**; agus **Eille**: amhail adeirthear i san duain darab tosach, A chaomha Chláir **Chuinn** chaoimh-fhinn: — > 1. **Muaidh**, **Sligeach**, **Samhaoir** sloinne, > > **Buas** buinne a bladhaoibh beinde, > > **Moghorn**, **Fionn** go ngné ngalla, > > **Banna** idir **Lé** agus **Elle**. > Nó fós i san duain darab tosach, **Adhamh** athair sruith ár slógh: &c.— > 1. **Laoi**, **Buas**, **Banna**, **Bearbha** bhuan, > > **Samhaoir**, **Sligeach**, **Moghorn**, **Muaidh**, > > Is **Life** i **Laighnibh** maille, > > Ag sin iad na sean-aibhne. > I gcionn cheithre mbliadhan iar dtomhaidhm **Murthola**, fuair **Partholón** bás ar **Sheanmháigh Ealta Eadair**, agus is ann ro hadhnaiceadh é. Is uime gairthear **Seanmhágh** dhe nach fásadh coill riamh air; agus is uime gairthear **Mágh n-Ealta** dhe fós, gurab ann tigdís eunlaith **Éireann** d'á ngrianghoradh. I gcionn triochad bliadhan iar dteacht **Phartholóin** i n-**Éirinn**, do eug sé. Adeirid drong re seanchus gurab dá mhíle agus sé chéad agus ocht mbliadhna fichead aois domhain an tan fuair **Partholón** bás; gidheadh, is eadh mheasaim, do réir gach neith d'á ndúbhramar romhainn, gurab sé bliadhna agus ceithre fichid ar naoi gcéad ar mhíle ó thús --- p.168 domhain go bás **Phartholóin**. Adeirid drong eile gurab fiche bliadhan agus cúig chéad ó bhás **Phartholóin** go támh a mhuinntire; gidheadh, atá ceudfaidh choitcheann na seanchadh 'na aghaidh sin, mar a n-abraid nach raibhe 'na fásach acht deich mbliadhna fichead bhaoi ó bhás muinntire **Phartholóin** go teacht **Neimheadh** innte; amhail adeir an *[file 'san]* rann so:— > 1. Ré triochad bliadhan beachta, > > Ba fás fri fianaibh feachta, > > Iar n-eug a sluaigh fri seachtmhain > > 'Na n-ealtaibh ar **Maigh n-Ealta**. > Tig **Cormac naomhtha mac Cuileannáin** leis an nídh gceudna i Saltair Chaisil, mar a n-abair gurab trí chéad bliadhan bhaoi ó theacht **Phartholóin** i n-**Éirinn** go támh a mhuinntire. Tig an **file Eochaidh Ua Floinn** leis, mar an gceudna, do réir an rainn seo:— > 1. Trí céad bliadhan, cia ad féisidh, > > Ós déisibh diamhra duasaigh, > > Do'n ghasraidh ghléibhinn gnásaigh > > For **Éirinn** fhásaigh, uasail. > As gach nídh dhíobh so, ní hinchreidte an drong adeir go raibhe tuilleadh agus cúig chéad *bliadhan ó* bhás **Phartholóin** go támh a mhuinntire; agus ní hinmheasta go mbiadh **Éire** ar áitiughadh an comhfhad sin, agus gan do dhaoinibh innte acht cúig mhíle fear agus ceithre mhíle ban. --- p.170 #### III. Ag so an roinn do rónsad ceithre mic **Phartholóin** ar **Éirinn**; agus is í ceud-roinn **Éireann** í **Er**, **Orba**, **Fearón**, agus **Feargna**, a n-anmanna; agus bhádar ceathrar a gcomhanmann so ag macaibh **Mhíleadh**, amhail chuirfeam síos i n-a ngabháltas féin. Ó **Aileach Néid** thuaidh go h-**Áthcliath** **Laighean**, cuid **Eir**. Ó'n **Áthcliath** ceudna go h-**Oiléan Árda Neimheadh**, d'á ngoirthear **Oiléan Mór an Barraigh** indiu, cuid **Orba**. Ó'n **Oiléan Mór** go **Meadhraidhe** ag **Gaillimh**, roinn **Fhearóin**. Ó **Áthcliath Meadhraidhe** go h-**Aileach Néid**, cuid **Fheargna**: — amhail adeir **Eochaidh Ua Floinn** 'sna rannaibh seo; agus fá hé árd-ollamh **Éireann** re filidheacht é i n-a aimsir:— > 1. Ceathrar mac ba gríobhdha glór, > > Do phríomh-chlainn ag **Partholón**; > > Do ghabh le' chéile fa sheol > > Treabha **Éireann** gan aithcheodh. > 2. Níor shoirbh do'n ríoghraidh a roinn, > > Inis **Éireann** 'na haon-choill, > > Cnuas gar i ngach lios re a linn; > > Fuair gach fear fios a chuibhrinn. > 3. **Er** a sinnsear ba saor sódh, > > Suairc a chuid, cian gan claochlódh; > > Ó **Aileach Néid**, iath gan feall, > > Go h-**Áthcliath** **Laighean** láin-teann. > 4. Ó **Áthcliath** **Laighean**, léim lir, > > Go h-**Oiléan Árda Neimheadh**, > > Gan doghra, níor thais a threoir, > > Cuid **Orba**, d'iath a chineoil. > > > --- > > p.172 > > 7. Ó'n áth a bhfuair **Neimheadh** níoth > > Go **Meadhraidhe** na móir-chríoch, > > Fáth deagh-shóidh gan aga ann, > > Cuid **Fearóin**, fada an fearann. > 8. Ó **Mheadhraidhe**, fada fós, > > Go h-**Aileach Néid** go ndeagh-nós; > > Tórainn da leanam 's gach eing, > > Fuair **Feargna**, fearann fairseing. > 9. I n-**Éirinn** féin, ní fáth fill, > > Rugadh na tréinfhir tuirbhim, > > Dream saor, fá bunata bládh, > > Ba caomh curata an ceathrar. > #### IV. Do Mhuinntir **Phartholóin** ann so. Ag so anmanna na dtreabhthach do bhí aige, eadhon, **Tóthacht**, **Trén**, **Iomhas**, **Aicheachbhél**, **Cúl**, **Dorcha**, agus **Damh**. Anmanna na gceithre ndamh do bhí aca, .i. Liag, Leagmhagh, Iomaire, agus Eitrighe. **Beoir** ainm an fhir tug foighdhe nó aoidheacht uaidh ar dtús i n-**Éirinn**. **Breagha, mac Seanbhotha**, do rinne comhrac aoinfhir ar dtús i n-**Éirinn**. **Samaliliath** do rinne an ceud ól corma innte. **Fios**, **Eolas**, agus **Fochmhorc** a thriar druadh. **Macha**, **Mearan**, agus **Muicneachán** a trí tréinfhir. **Biobhal** agus **Beabhal** a dhá cheannaidhe. Bhádar deich n-ingheana agus deich gcleamhnaidhe ag **Partholón**. ### An seachtmhadh alt. #### Do'n dara gabháil do rinneadh ar **Éirinn** ann so, eadhon, gabháil clainne **Neimheadh** Do bhí, iomorro, **Éire** fás triocha bliadhan d'éis táimh sleachta **Phartholóin**, go dtáinig **Neimheadh mac Agnomain, mic Paimp, mic Tait, mic Seara, mic Srú, mic Easrú, --- p.174 mic Fraimint, mic Fathachta, mic Magog, mic Iafeth**, d'á háitiughadh. Óir is do chlainn **Mhagog** gach gabháil d'ár' ghabh **Éire** iar ndílinn. Ag **Srú** mac **Easrú** scaras **Partholón** agus **Clanna Neimheadh** re' raile; agus ag **Seara** scaraid **Fir bolg**, **Tuatha Dé Danann**, agus **mic Míleadh**. Agus is Scoitbheurla do bhí ag gach cineadh dhíobh. Is follus sin as an uair táinig **Ioth mac Breogáin** i n-**Éirinn**; óir is tré Scoitbheurla do labhair féin agus **Tuatha Dé Danann** re' raile, agus adubhradar gurab do shliocht **Mhagog** iad, leath ar leith. Adeir drong eile gurab do shliocht an mhic do fhágaibh **Partholón** thoir (**Adhla** a ainm) do **Neimheadh**. Is é raon i n-ar' ghabh **Neimheadh** ag teacht i n-**Éirinn** dó, ó'n **Scitia** ar an bhfairrge gcaoil atá ag teacht ó'n aigéan d'á ngairthear **Mare Euxinum**, is í is teora idir an leath thiar-thuaidh do'n **Asia** agus an leath thoir-thuaidh do'n **Eoraip**; agus ar an roinn thiar-thuaidh do'n **Asia** atáid Sléibhte **Riffe**, do réir **Pomponius Mela**, i gcomhroinn na caol-mhara do luaidheamar agus an aigéin tuaisceartaigh. Tug láimh ndeir do Shléibhte **Riffe**, go ndeachaidh 'san aigéan budh thuaidh; agus láimh chlí do'n **Eoraip** go ráinig i n-**Éirinn**. Ceithre longa deug agus fiche líon a chobhlaigh, agus deichneabhar agus fiche i ngach loing díobh. **Starn**, **Iarbhoinel Fáidh**, **Ainninn**, agus **Fearghus Leithdhearg**, anmanna ceithre mac **Neimheadh**. --- p.176 Ceithre loch-mhadhmanna i n-**Éirinn** i n-aimsir **Neimheadh**, eadhon, **Loch m-Breunainn** ar **Magh n-*A*sail** i n-**Uibh Nialláin**, **Loch Muinreamhair** ar **Magh Sola** i **Laighnibh**: i gcionn deich mbliadhan iar rochtain **Éireann** do **Neimheadh**, ro ling **Loch Dairbhreach** agus **Loch Ainninn** ar **Maigh *M*ór** i **Mídhe**. Óir an tan do clasadh feart **Ainninn**, is ann do ling **Loch Ainninn**. Is do dhearbhadh gurab i n-aimsir **Neimheadh** ro mhuidhsiod na locha so, do rinneadh an rann so:— > 1. Ceithre locha fo linn lóir > > Do bhrucht tar **Fhodhla** bhfíor-mhóir:— > > **Loch Dairbhreach**, **Loch m-Breunainn** mbinn, > > **Loch Muinreamhair**, **Loch n-Ainninn**. > Is túsga do eug bean **Neimheadh** i n-**Éirinn** ioná **Ainninn**,— **Mácha** a hainm; agus an dara bliadhain deug iar dteacht i n-**Éirinn** dóibh, fuair an **Mhácha** so bás; agus fá híse ceudmharbh **Éireann** iar dteacht **Neimheadh** innte. Agus is uaithe ainmnighthear **Árd Mácha**, óir is ann do hadhnaiceadh í. Do tógbhadh dá ríoghráith le **Neimheadh** i n-**Éirinn**, eadhon **Ráith Chinneich** i n-**Uibh Nialláin**, agus **Ráith Ciombaoth** i **Seimhne**. Ceithre mic **Mhadáin Mhuinreamhair** d'**Fhomhórchaibh** do thógaibh **Raith Chinneich** i n-aon ló, **Bog**, **Robhog**, **Ruibhne**, agus **Rodan** a n-anmanna: agus do mharbh **Neimheadh** ar a bhárach iad i san maidin, i n-**Daire Lighe**, d'eagla go gcinnfidís ar thógháil na rátha arís; agus do hadhnaiceadh ann sin iad. Ro sleachtadh dá mhaigh deug a coill le **Neimheadh** i n-**Éirinn**, eadhon, **Magh Ceara**, **Magh Neara**, **Magh Cúile Toladh**, **Magh Luisg** i g-**Connachtaibh**, **Magh Tochair** i d-**Tír --- p.178 Eoghain**, **Leacmhagh** 'san **Múmhain**, **Magh m-Breasa** i **Laighnibh**, **Magh Lughadh** i n-**Uibh Tuirtre**, **Magh Seiriodh** i d-**Teathbha**, **Magh Seimhne** i n-**Dál nÁruidhe**, **Magh Muirtheimhne** i m-**Breaghaibh**, agus **Magh Mácha** i n-**Oirghiallaibh**. Do bhris **Neimheadh** trí catha ar **Fhomhórchaibh**, eadhon, loingsigh do shliocht **Chaim** ro thriall ó'n **Aifric**; táinig ar teitheadh go hoiléanaibh iarthair **Eorpa**, agus do dhéanamh gabháltais dóibh féin, agus ar teitheadh ré sliocht **Seim** d'eagla go rachadh aca orra, a los na mallachta do fhágaibh **Noe** ag **Cam** ó' dtángadar, ionnus gur mheasadar, ó bheith i n-imchian uatha, iad féin do bheith innill ó smacht sleachta **Seim**: go dtángadar, uime sin, go h-**Éirinn**, gur briseadh na trí catha reamhráidhte orra; eadhon, cath **Sléibhe Bádhna**, cath **Ruis Fraocháin** i g-**Connachtaibh**, i n-ar' thuit **Gann** agus **Geanann**, dá thaoiseach na bh-**Fomhórach**, agus cath **Murbhuilg** i n-**Dál Riada**, eadhon, an **Rúta**, áit i n-ar' thuit **Starn mac Neimheadh** le **Conaing mac Faobhair** a **Leitheadh Lachtmhaighe**. Do chuir fós cath **Cnámhrois** i **Laighnibh**, mar ar' cuireadh ár bhfear **Éireann** um **Artur mac Neimheadh**, eadhon, mac rugadh i n-**Éirinn** dó; agus um **Iobcán mac Stairn mic Neimheadh**. Gidheadh, is le **Neimheadh** ro briseadh na trí catha so for **Fhomhórchaibh**, amhail dearbhaid na rainn seo síos:— > 1. Do bhris **Neimheadh**,—niamhdha a neart,— > > Ro sáitheadh a leacht, dar liom, > > **Gann** agus **Geanann** dia ghreis, > > Attrochair leis, ceann a gceann. > > > --- > > p.180 > > 4. **Geanann** re **Neimheadh** ba sgíth > > A leacht fríth, ga leacht is mó > > Le **Starn mac Neimheadh** anall > > Torchair **Gann**, agus ní gó. > 5. Cath **Murbhuilg**, é ró chuir, > > Go ro-dluigheadh, ro ba dúr; > > Do mhuidh re **Neimheadh** na n-arm, > > Gion go dtáinig **Starn** ar gcúl. > 6. Re cath **Cnámhrois**, do bhí an-all, > > Is mór ann do chíorbhadh cnis; > > **Artúr**, **Iobcán** torchair ann > > Acht gidh ann ar **Gann** do bhris. > Iar sin fuair **Neimheadh** bás do **thámh** i n-**Oiléan Árda Neimheadh**, i g-**Crích Liatháin** 'san **Múmhain**, d'á ngoirthear **Oiléan Mór an Barraigh**: agus dá mhíle do dhaoinibh i maille ris, idir fhear agus mnaoi. Baoi daoirse agus dochraide mór as a haithle sin ar chlainn **Neimheadh** ag **Fomhórchaibh**, ag díoghailt na gcath do bhris **Neimheadh** orra. **Morc**, iomorro, mac **Deileadh**, agus **Conaing mac Faobhair**, ó' ngairthear **Tor Conaing** i n-imeal **Éireann** thuaidh, ag a raibhe loingeas, agus iad 'na gcómhnuidhe i d-**Tor Conaing**, d'á ngairthear **Toirinis**, ag tabhach cíosa ar **chlannaibh Neimheadh**: agus ba hé méid an chíosa soin dá dtrian clainne, eatha, agus bleachta fear n-**Éireann** do thiodhlacadh dóibh gacha bliadhna Oidhche Samhna go **Magh g-Céidne** idir **Drobhaois** agus **Éirne**. Is uime gairthear **Magh gCéidne** dhe, ar a mhionca do beirthí an cháin gus an Magh gceudna. Do bhí tuilleadh daoirse ag **Fomhórchaibh** ar **chlannaibh Neimheadh**, eadhon, trí lán-sluaisde as gach aoin-teallach i --- p.182 n-**Éirinn**, d'uachtar bainne, do mhin cruithneachta, agus d'im, do bhreith go **Morc** agus go **Conaing** go **Toirinis**; agus ban-mhaor d'á ngairthí **Liagh**, ag tabhach na cána soin seachnóin **Éireann** gonadh do'n cháin sin do ráidheadh an rann so:— > 1. An cháin sin ro cumadh ann, > > Trí liacha nocha lán-ghann; > > Liach uachtair bainne bleachta, > > Is liach mine cruithneachta, > > An treas fiach,—linne ba lonn,— > > Liach ime uaisde d'annlann. > Gabhais, tra, fearg agus loinne fir **Éireann** tré thruime an chiosa agus na cána soin, ionnus go ndeachsad do chathughadh ris na **Fomhórchaibh**. Is aire do gairthí **Fomhóraigh** dhíobh, eadhon, ó n-a mbeith ag déanamh fóghla ar muir: **Fomhóraigh** .i. fomhuiribh. Bhadar, tra, trí deagh-laoich ag **Clannaibh Neimheadh** 'san ionbhuidh seo, eadhon, **Beothach, mac Iarbhoineoil fháthaigh mic Neimheadh**; **Fearghus Leithdhearg mac Neimheadh**; agus **Earglan mac Beoáin mic Stairn mic Neimheadh**, go n-a dhá bhráthair, eadhon, **Manntán** agus **Iarthacht**: agus ba hé a líon, triocha míle ar muir, agus an uimhir cheudna ar tír, amhail foillsigheas an rann so:— > 1. Trí fichid míle, —modh nglé,— > > Ar tír agus ar uisge; > > Is é líon lodor ó a dtoigh, > > **Clanna Neimheadh** do'n toghail. > Ro toghladh an tor ann sin, agus tuitis **Conaing** go n-a chlainn le **clannaibh Neimheadh**. Iar sin tug **Morc mac Deileadh** lucht trí bhfiche long ó'n **Afraic** go **Toirinis**, go --- p.184 dtug cath do **chlannaibh Neimheadh**, gur comhthuitsiod leath ar leith, agus gur báitheadh gach aon ná'r marbhadh dhíobh, acht **Morc** agus beagán d'á bhuidhin do ghabh sealbh an oiléin; óir níor mhothuighsiod an fhairrge ag teacht fútha re dúire an chathuighthe, ionnus nach teurna do **chlannaibh Neimheadh** (an mhéid do bhí 'san gcathughadh so dhíobh) acht lucht aon-bháirce i n-a raibhe triocha tréin-fhear, um triar taoiseach, eadhon, **Simeon Breac mac Stairn mic Neimheadh**; **Iobáth mac Beothaigh mic Iarbhoineoil Fáidh, mic Neimheadh**, agus **Briotán Maol, mac Fhearghusa Leithdheirg mic Neimheadh**, amhail adeir an rann:— > 1. Acht aon-bhárc go n-a lucht lór, > > Ní theurna dhíobh, líon a slógh, > > **Simeon**, agus **Iobáth** bil, > > Is **Briotán Maol**, 'san loing sin. > Iar dteacht ó'n gcoinbhliocht sin dóibh, is í comhairle ar ar' chinnsiod, triall a h-**Éirinn** do theitheadh ré hanbhroid na bh-**Fomhórach**. Bhádar seacht mbliadhna ag a n-ullmhughadh re hucht na heachtra so, agus ullmhuighthear loingeas leis gach taoiseach dhíobh, agus téidhid foireann do'n droing táinig le **Neimheadh** i n-**Éirinn**, agus d'á shliocht, leis gach fear do na taoiseachaibh reamhráidhte; agus anaid drong díobh d'á n-éis i n-**Éirinn**, eadhon, deichneabhar laoch do fhágbhadar ag gabháil ceannais an iarmhoir do **chlannaibh Neimheadh** do fhágsad fa mhóghsaine na bh-**Fomhórach** ag a háitiughadh go haimsir **Fear m-Bolg**. Téid taoiseach do'n triar thuas [go bhfoirinn leis], mar atá, **Simeon Breac mac Stairn**, do'n **Ghréig**, eadhon, go **Tracia**; is ann bhádar fo dhaoire, agus is uaidh tángadar **Fir Bolg**, amhail adéaram d'á éis so. --- p.186 Téid an dara taoiseach, eadhon, **Iobáth mac Beothaigh**, i gcríochaibh tuaiscirt na h-**Eorpa**; agus adeirid drong re seanchus gurab go ‘**Boetia**’ do chuaidh: is uaidh do shíolsad **Tuatha Dé Danann**. Téid an treas taoiseach, eadhon, **Briotán Maol** go bhfoirinn leis go **Dobhar** agus go h-**Iardhobhar** i dtuaisceart **Alban**, gur áitigh féin agus a shliocht 'na dhiaidh ann. Is é líon cobhlaigh bhádar na taoisigh seo **clanna Neimheadh** ar an eachtra so, idir loing, báirc, curachán, agus naomhóig, triocha ar chéad ar mhíle eathar. Acht cheana, do bhí **Briotán Maol, mac Fhearghusa Leithdheirg, mic Neimheadh**, agus a lorg, ag áitiughadh tuaiscirt na h-**Alban** go ndeachadar **Cruithnigh**, eadhon **Picti**, a h-**Éirinn** d'áitiughadh **Alban** i n-aimsir **Éireamhóin**. Adeir **Cormac naomhtha mac Cuileannáin** i n-a Shaltair, gurab ó **Bhriotán** gairthear **Britannia** do'n oiléan d'á ngairthear **Breatain Mhór** indiu; agus atá seanchus **Éireann** teacht leis air sin, amhail adeir an duain darab tosach Adhamh athair sruith ár slógh, mar a n-abair:— > 1. Luidh **Briotán** tar muir, gan mheirg, > > Mac fial **Fhearghusa leith-dheirg**; > > **Breathnaigh** uile, buaidh go mbloidh, > > Uaidh, gan ghaoi, ro gheinsiodar. > Tig úghdar eile leis air sin mar a n-abair:— > 1. **Briotán Maol**, mac na flatha, > > Saor an sliocht-rámh tar sreatha, > > Mac an **Leithdheirg** do'n **Leagmhoigh** > > Ó' dtád **Breathnaigh** an bheatha. > --- p.188 Is córaide a mheas sin do bheith fírinneach, nach inmheasta gurab ó **Brutus** gairthear í: óir dámadh uaidh, is cosmhail gurab ‘Brutania’ do gairfidhe dhi; agus fós is mó do múchadh a hainm le clainn **Brutus**, do réir **Monomotensis**, mar go dtug **Laegrus mac Brutus** **Laegria** d'ainm ar an mír ráinig é féin do'n **Bhreatain**; **Camber**, an dara mac do **Brutus** tug **Cambria** mar ainm ar an mír ráinig é féin di; agus **Albanactus** an treas mac do **Brutus** tug **Albania** d'ainm ar a chuid féin do'n chrích cheudna. Dála an iarmhair do **chlannaibh Neimheadh**, do fhuirigh ag áitiughadh **Éireann** d'éis na dtaoiseach soin; bhádar ag a gcomhmbuaidhreadh ag **Fomhórchaibh** ó aimsir go haimsir, go rochtain do shliocht **Shimeoin Bric mic Stairn mic Neimheadh** i n-**Éirinn** ó'n n-**Gréig**. Seacht mbliadhna deug ar dhá chéad ó theacht do **Neimheadh** i n-**Éirinn** go dteacht **Fhear m-Bolg** innte, amhail dearbhas an rann so:— > 1. Seacht mbliadhna deug is dá chéad > > Re a n-áireamh, ní hiomairbhrég, > > Ó tháinig **Neimheadh** a n-oir, > > Tar muir go n-a mhór-mhacaibh > > Go dtángadar clanna **Stairn** > > As an n-**Gréig** uathmhair, athghairbh. > ### An t-ochtmhadh alt. #### Do ghabháil **Fhear m-Bolg** ann so Iar mbeith do shliocht **Simeoin Bric [mic Stairn mic Neimheadh**] 'san n-**Gréig**, eadhon, **Tracia**, amhail adubhramar, ro fhásadar gur bho líonmhar an lucht do bhí ann díobh. Gidheadh, --- p.190 do chuirsiod **Greugaigh** daoirse agus dochraide mhór orra, eadhon, a mbeith ag tochailt na talmhan, ag tógbháil úire, agus ag a hiomchar i mbolgaibh nó i sacaibh leathair re a gcur ar chreagaibh cloch, go beith 'na húir ionthorthaigh dhi. Ghabh atuirse mór agus miosgais re **Greugaibh** iad tre san mbroid a rabhadar aca: agus leis sin ro comhairligheadh aca an dochraide sin d'fágbháil. Gabhaid cúig míle le chéile dhíobh iar gcinneadh ar an gcomhairle sin dóibh, agus do*-*ghníd bárca do na bolgaibh, nó do na tiachaibh leathair a mbídís ag tarraing na húire: nó is iad loingeas rígh **Greug** do ghadsad amhail adeir Cin Droma Sneachta, go dtángadar ar a n-ais go h-**Éirinn** an sliocht so **Simeoin Bhric mic Stairn** i gcionn seacht mbliadhan ndeug ar dá chéad d'éis **Neimheadh** do ghabháil **Éireann**. Ag so na taoisigh bhádar orra an tan soin, eadhon, **Sláinghe**, **Rughruidhe**, **Gann**, **Geanann**, agus **Seanghann**, eadhon, cúig mic **Deala, mic Lóich, mic Teachta, mic Triobuait, mic Othoirb, mic Goistean, mic Oirtheachta, mic Simeoin, mic Argláin, mic Beoáin, mic Stairn, mic Neimheadh, mic Aghnamain**, &c. A gcúigear ban sin, **Fuad**, **Eudar**, **Anust**, **Cnucha**, agus **Liobhra**, a n-anmanna: agus is dóibh do ráidheadh:— > 1. **Fuad**, bean **Shláinghe** —ní cam > libh > > **Eadar**, bean do **Ghann** go ngail, > > **Anust**, bean **Sheangháin** na sleagh, > > **Cnucha**, fa bean **Gheanoinn** ghloinn > > **Liobhra** bean **Rughruidhe** ar > ród, > &c. > > Cúig míle líon an tslóigh táinig leo; deich longa fichead ar chéad ar mhíle, idir loing, báirc, curachán, agus --- p.192 naomhóig, áireamh a loingis, amhail foillsighid na rainn seanchusa so i n-ár ndiaidh:— > 1. Deich longa fichead ar chéad, > > Agus míle—nocha brég— > > Is é líon táinig a n-oir, > > **Sláinghe** maith go n-a slóghaibh > 2. Rob iomdha **Fir Bolg**, gan bréig, > > Ag toigheacht dóibh as an n-**Gréig**; > > Maith dream nachar malla amach, > > Nochar bho cranda an cobhlach. > 3. Dia ceudaoin do chuadar siar, > > Tar muir dtroimleathain d-**Toirrian;** > > Reimhios trí lá ar bhliadhain bháin, > > Go riachtadar go h-**Easpáin**: > 4. As sin dóibh go h-**Éirinn** áin, > > Seoladh iongar a h-**Easpáin**: > > Méte ann ó chách gan a chleith, > > Reimhios trí dtráth for a deich. > Rannaid an cúigear taoiseach so **Éire** i gcúig rannaibh eadarro, amhail adeir an rann so:— > 1. Cúig taoisigh i dtús an tsluaigh. > > Rannsad i gcúig **Banbha** mbuain; > > **Geanann**, **Rughruidhe**, réim glé, > > **Gann**, **Seanghann**, agus **Sláinghe**. > Do ghabh **Sláinghe** (ó ráidhtear **Innbhear Sláinghe** ag **Lochgarman**, sóisear na clainne) cúigeadh **Laighean** ó **Innbhear Colptha** ag **Droicheadátha** go ***Cumar na dtrí n-Uisge***, agus míle líon a shluaigh. Gabhais **Gann** ó ***Chumar na dtrí n-Uisge*** go **Bealach Chonglais**, agus míle líon a shluaigh. Gabhais **Seanghann** ó **Bealach Chonglais** go **Luimneach**, agus míle líon a shluaigh. Gabhais **Geanann** cúigeadh **Chonnacht**, ó **Luimneach** go **Drobhaois**, agus míle líon a shluaigh. Gabhais **Rughruidhe** --- p.194 cúigeadh **Uladh**, eadhon, ó **Drobhaois** go **Droicheadátha**, agus míle líon a shluaigh. Is do na taoiseachaibh seo go n-a bhfoirnibh gairthear **Fir Bolg**, **Fir Domhnann**, agus **Gaileoin**. **Fir Bolg**, iomorro, ó na bolgaibh leathair do bhíodh aca 'san n-**Gréig**, ag iomchar úire d'á cur ar leacaibh loma go ndéandaois mágha míonscothacha fó bhláth dhíobh. **Fir Domhnann** ó na doimhne do thochlaidís i n-úir re n-a hiomchar d'**Fhearaibh Bolg**. **Gaileoin**, tra, ó na gáibh ro hainmnigheadh iad; do bhrígh gurab iad do bhíodh a n-arm ag cosnamh cháich an tan do bhídís ag déanamh a bhfeadhma; agus ó na gáibh nó ó na sleaghaibh fá hairm dhóibh ro hainmnigheadh iad. Tuig, a léaghthóir, gurab aon ghabháil [do rinne an cúigear mac sin **Deala**], agus gurab i n-aoin sheachtmhain tángadar i n-**Éirinn**, [mar atá] **Sláinghe** Dia Sathairn i n-**Innbhear Sláinghe**, **Gann** agus **Seanghann** an Mháirt iar sin i n-**Iorrus Domhnann**, **Geanann** agus **Rughruidhe** an Aoine as a haithle, i d-**Trácht Rughruidhe**. Ar **Shláinghe** go n-a mhuinntir do beirthear **Gaileoin**. Ar **Ghann** agus ar **Sheanghann** go n-a muinntir do beirthear **Fir Bolg**; agus ar **Gheanann** agus ar **Rughruidhe** do beirthear **Fir Domhnann**. Agus adeirid cuid do na seanchadhaibh gurab i n-**Innbhear Domhnann** (i n-iarthuaidh re cúigeadh **Chonnacht**) tángadar an dias so i dtír go dtrian an tsluaigh, agus gurab uatha gairthear **Innbhear Domhnann**: gidheadh, gairthear **Fir Bolg** go coitcheann díobh uile. Sé bliadhna deug ar fhichid fad flaitheasa **Fhear m-Bolg** ar **Éirinn**; agus níor ghabh neach --- p.196 d'ár' gaireadh ainm áirdrígh i n-inis rómpa; gonadh d'á dhearbhadh sin do rinneadh an rann so i n-ár ndiaidh:— > 1. Sé bliadhna dég is dá dheich, > > **Fir Bolg** ós **Banbha** d'éin-leith, > > Go toighiocht **Tuatha Dé** do'n dream, > > Gor ghabhsad uile **Éirinn**. > ### An naomhadh alt. #### Do na céid ríoghaibh ro ghabh flaitheas **Éireann**; agus do gach righ 'na ndiaidh d'ár ghabh í, do réir oird na n-aimsear agus na ngabháltas, ann so síos. Do ghabh **Sláinghe mac Deala mic Lóich** flaitheas **Éireann** bliadhain, go bhfuair bás i n-**Dionn Righ**, d'á ngairthear **Dumha Sláinghe**: agus dob' éisidhe céid rí **Éireann** riamh; agus fós ba hé ceud mharbh **Éireann** d'**Fhearaibh Bolg** é. Do ghabh **Rughruidhe mac Deala mic Lóich** ríoghacht **Éireann** dá bhliadhain, gur thuit i san m-**Brugh** ós **Bóinn**. Do ghabh **Gann** agus **Geanann** ríoghacht **Éireann** ceithre bliadhna, gur eugsad do **thámh** i bh-**Fréamhainn Mídhe**. Do ghabh **Seanghann** an *ríghe* cúig bliadhna, gur thuit le **Fiachaidh Ceinnfhionnán**. Do ghabh **Fiachaidh Ceinnfhionnán mac Stairn mic Rughruidhe mic Deala mic Lóich** an *ríghe* cúig bliadhna, gur thuit le **Rionnal mac Geanainn mic Deala mic Lóich**. Ceinn-fhionna do bhíodh ar fhearaibh **Éireann** re n-a linn: is aire ro hainmnigheadh **Ceinnfhionnán** de. Do ghabh **Rionnal** ríoghacht **Éireann** sé bliadhna, gur thuit le **Foidhbghein mac Seanghainn mic Deala mic Lóich**. --- p.198 Do ghabh an **Foidhbghein** seo an *ríghe* ceithre bliadhna go dtorchair le h-**Eochaidh mac Eirc** i **Maigh Muirtheimhne**. Do ghabh **Eochaidh mac Eirc mic Rionnail mic Geanainn** an *ríghe* deich mbliadhna. Ní raibhe fearthain ná doinionn re a linn, ná bliadhain gan meas agus toradh. Is i n-a aimsir do cuireadh eugcóir agus aindligheadh **Éireann** ar gcúl, agus do horduigheadh dlighthe dearbhtha dearsgnaighthe innte. Do thuit an t-**Eochaidh** seo le trí macaibh **Neimheadh mic Badhraoi** (**Ceasarb**, **Luamh**, agus **Luachra** a n-anmanna) i gcath **Maighe Tuireadh**. Is é an t-**Eochaidh** seo fá rí **Fhear m-Bolg** ré dteacht **Tuaithe Dé Danann** i n-**Éirinn**. Is í fá ríoghan dó, **Taillte inghean Mhadhmóir** rí **Easpáine**, agus i d-**Tailltinn** do hadhnaiceadh í, gonadh uaithe ro hainmnigheadh **Taillte**. **Nuadha Airgeadlámh** fá rí an tan soin ar **Thuathuaibh Dé Danann**. Is imchian baoi an cath so **Maighe Tuireadh** ag a chur idir an dá rígh reamhráidhte. Gidheadh do briseadh ar **Eochaidh** agus ar **Fhearaibh Bolg** fa dheoidh, gur marbhadh **Eochaidh** agus go dtorchair céad míle d'á mhuinntir ó **Mhaigh Tuireadh** go **Tráigh Eothuile**. I san gcath so do beanadh a lámh do **Nuadha Airgeadlámh**, go raibhe ag a léigheas seacht mbliadhna, gur cuireadh lámh n-airgid air, gonadh de ro hainmnigheadh **Nuadha Airgeadlámh** dhe. An beagán d'**Fhearaibh Bolg** teurna as an gcath so, do chuadar ar teitheadh ré **Tuathaibh Dé Danann**, gur háitigheadh riu **Árainn**, **Íle**, **Reachrainn**, **Inse Gall**, agus iomad oiléan ar cheana, agus do chomhnuigh siad ionnta go haimsir na gcúigeadhach do bheith i bhflaitheas **Éireann** gur dhíbirsiod na **Cruithnigh**, eadhon **Picti**, as na hoiléanaibh sin iad, go --- p.200 dtángadar d'fhios **Chairbre *Niadh Fir***, rí **Laighean**, go bhfuairsiod fearann ar ghabháltas uaidh. Gidheadh, baoi do throime a gcíosa go ná'r fhéadsad a fhulang. Tiaghaid as sin d'fhios **Meadhbha** agus **Oiliolla**, go dtugadar fearann dóibh, gonadh í sin imirce mac n-**Ughmhóir**. **Aonghus mac Ughmhóir** fá flaith orra thoir. Is uatha ainmnighthear na fearainn i n-ár' ghabhsad comhnuidhe i n-**Éirinn**, mar atá **Loch Cime** ó **Chime Ceithircheann**, **Rinn Thamain** i **Meadhruidhe**, **Loch Cútra**, **Rinn m-Beara Molinn**, **Dún Aonghusa** i n-**Árainn**, **Carn Conaill**, i g-**crích Aidhne**, **Magh n-Aghar mic Ughmhóir** an fhileadh, **Druim n-Asail**, **Magh Maoin mic Ughmhoir**, **Loch Uair** [ó **Uar] mic Ughmhóir**. Agus do ghabhsad dúinte [agus inseadha] mar an gceudna i n-**Éirinn**, gur díbreadh re **Coingculainn**, re **Conall Cearnach**, agus re h-**Ultaibh** ar cheana iad. Ní háirimhthear rátha do thógbháil, locha do thomhaidhm, náid mágha do bhuain a coilltibh i bhflaitheas bh-**Fear m-Bolg**. Adeirid drong re seanchus gurab díobh na trí haicmeadha so fil i n-**Éirinn** nach do **Gaedhealaibh**, eadhon, **Gabhraidhe** **Shuca** i g-**Connachtaibh**, **Uí Thairsidh** i gcrích **Ua bhFailghe**, agus **Gaileoin** **Laighean**. Is iad sin imtheachta **Fhear m-Bolg**, do réir an tseanchaidhe, **Thanuighe eolaigh Uí Mhaoilchonaire**, i san duain darab tosach an rann so: > 1. **Fir Bholg** bhádar sonna seal, > > I n-Inis mhóir **mac Míleadh**; > > Cúig taoisigh tángadar ann, > > Atá liom iul a n-anmann. > --- p.202 ### An deachmhadh alt. #### Do ghabháil **Thuaithe Dé Danann** ann so Ar shliocht an treas taoisigh do **shliocht **Neimheadh**** do chuaidh ar eachtra a h-**Éirinn** iar dtoghail **Thuir Conaing**, mar atá **Iobáth mac Beothaigh**, atáid **Tuatha Dé Danann**; agus is é áit i n-ar háitigheadh riu do réir droinge re seanchus i m-**Boetia** i dtuaisceart **Eorpa**. Adeirid drong eile gurab i gcrích **Ateniensis**, mar a bhfuil cathair na h-**Aithne** d'ááitigheadar. Tuig, a léaghthóir, gurab san gcrích do'n **Ghréig** ré' ráidhtear **Achaia** do réir **Pomponius Mela** atá **Booetia** agus cathair na h-**Aithne**; agus gurab ann d'fhoghluim siad a ndraoidheacht agus a gcéarda go beith cliste i ngach céird gheintlidhe dhóibh. Tárla mu'n am soin go dtáinig cobhlach mór ó chrích na **Siria**, do dhéanamh cogaidh ar lucht críche **Ateniensis** go mbíadh cathughadh laitheamhail eadorra; agus an drong do marbhtaoi do na h-**Ateniensis** is iad bhíodh ar a bhárach ag cathughadh re lucht na **Siria**. Tré dhraoidheacht **Tuaithe Dé Danann** do*-*ghníthí an siabhradh soin: óir do chuiridís deamhna is na corpaibh ceudna d'á dtoghluasacht. Agus mar thugadar lucht na **Siria** sin d'á n-aire, téidhid do dhéanamh comhairle re n-a ndraoi féin. Ráidhis an draoi riu, faire do chur ar láthair nó ar ionad an ármhaigh, agus cuaille do bhior caorthainn do sháthadh tré mheidhe gach mairbh do bhíodh ag aitheirghe --- p.204 chuca, agus má's deamhna do*-*ghníodh a gcoirp do thoghluasacht go gclaochluidhfithí i gcrumhaibh fo cheudóir de sin iad; agus damadh é a n-aithbheodhadh dá ríribh do*-*ghníthí, nach géabhdaois na coirp truailleadh ná claochlódh chuca. Tigid lucht na **Siria** do chur an chatha ar a bhárach, agus maoidhtear rompa, agus sáithid na cleatha caorthainn tré sna marbhaibh amhail ro ráidh an draoi riu, agus do rinneadh crumha dhíobh do láthair; agus lingid lucht na **Siria** fótha iar sin d'á n-óirleach. Dála **Thuaithe Dé Danann**, mar do chonncadar lucht na **Siria** ag buadhughadh ar lucht na críche, triallaid ar a n-eagla d'aon bhuidhin as an gcrích sin, agus ní dhearnadar comhnuidhe go rángadar do chrích **Lochlonn**, eadhon, **Fionn-Lochlonnaigh**, mar atá lucht na **Noruegia**, mar a bhfuairsiod fáilte ó lucht na críche ar iomad a n-ealadhan agus a n-ilchéard. Is é fá taoiseach orra 'san am soin, **Nuadha Airgeadlámh mac Euchtaigh mic Edarláimh** do **shliocht **Neimheadh****. Fuaradar, iomorro, ceithre cathracha re bheith ag múnadh aosa óig na críche sin ionnta. Anmanna na gcathrach ann so: **Fáilias**, **Gorias**, **Finias**, agus **Murias**. Cuirid **Tuatha Dé Danann** ceithre saoithe do theagasg na n-ealadhan agus na n-ilchéard baoi aca d'ógaibh na tíre i sna cathrachaibh sin: **Semias** i **Murias**, agus **Arias** i bh-**Finias**, agus **Úrus** i n-**Gorias**, agus **Morias** i bh-**Fáilias**. Iar mbeith sealad d'á n-aimsir dóibh i sna cathrachaibh seo, triallaid go tuaisceart **Alban**, go mbádar seacht mbliadhna ag **Dobhor** agus ag **Iardobhor**. Bhádar --- p.206 ceithre seoid uaisle aca tugsad as na cathrachaibh sin, mar atá, cloch buadha ó **Fháilias**; is di gairthear an **Lia Fáil**: [Agus is í do ghéimeadh fa gach rígh **Éireann** re mbeith ag a thogha dóibh go haimsir **Chonchubhair**, agus is do'n chloich sin gairthear i Laidin **Saxum fatale**. Is uaithe fós gairthear **Inis Fáil** d'**Éirinn**; conadh uime sin do rinne seanchaidhe d' áirithe an rann so:— > 1. An chloch atá fám' dhá sháil, > > Uaithe ráidhtear **Inis Fáil**; > > Idir dhá thráigh thuile thinn, > > **Mágh Fáil** uile ar **Éirinn**.] > Ainm eile dhi **Cloch na Cinneamhna**; óir do bhí i gcinneadh do'n chloich seo, cibé háit i n-a mbeidheadh, gurab duine do **Chineadh Scoit**, eadhon, do **shíol Mhíleadh **Easpáine****, do bheidheadh i bhflaitheas na críche sin, do réir mar léaghtar ag **Hector Boetius** i stáir na h-Alban. Ag so mar adeir:— > 1. **Cineadh Scoit**, saor an fine, > > Mun ba breug an fháisdine, > > Mar a bhfuighid an **Lia Fáil**, > > Dlighid flaitheas do ghabháil. > Iar n-a chlos do **Chineadh Scoit** an bhuaidh seo do bheith ar an gcloich, iar ngabháil neirt **Alban** d'**Fhearghus mór mac Earca**, agus iar n-a chur roimhe rí **Alban** do ghairm de féin, cuiris fios i ndáil a dhearbhráthar **Muircheartach mac Earca** (do **shíol Eireamhóin**) fá rí **Éireann** an tan soin, d'á iarraidh air an chloch so do chur chuige re suidhe uirre, re hucht ‘rí **Alban**’ do ghairm de. Cuiris **Muircheartach** an chloch chuige, agus do gaireadh ‘rí **Alban**’ de ar an gcloich gceudna, agus fá héisidhe céid rí **Alban** do **Chineadh Scoit**: agus bíodh go --- p.208 dtugthaoi ríogha **Alban** ar chuid do **Chruithneachaibh**, eadhon, na **Picti**, sul do ríoghadh **Fearghus**, ní raibhe aon rí iomlán díobh, gan bheith fó chíos agus fó chánaigh ag ríoghaibh **Éireann** ó aimsir go haimsir: agus go háiridhe ó aimsir **Éireamhóin mic Míleadh** i leith, ler' cuireadh na **Picti** d' áitiughadh na h-**Alban** as **Laighnibh** (amhail adéaram i bhflaitheas **Éireamhóin**) go flaitheas an **Fhearghusa** so. Dála na cloiche, baoi aca amhlaidh sin sealad aimsire diaidh i ndiaidh go ráinig d'á éis sin go **Sacsain**, go bhfuil ann anois 'san gcathaoir i n-a ngairthear rí **Sacsan**, iar n-a tabhairt as **Albain** go haimhdheonach as **mainistir Scón**; agus an **céid Eadbhard, rí **Sacsan**** tug leis í, ionnus gur fíoradh tairrngire na cloiche sin i san rígh seo againn anois, eadon, an **céid rí Séarlus**, agus i n-a athair an **rí Séamus** (táinig do **Chineadh Scoit**, mar atá, do shliocht **Mháine mic Chuirc mic Luighdheach**, táinig ó **Éibhear mac Míleadh **Easpáine****), d'ár' ghabhadar gairm ríogh na **Sacsan** ar an gcloich reamhráidhte. An dara seod tugsad **Tuatha Dé Danann** i n-**Éirinn** an tan soin, eadhon, an claidheamh do chleachtadh **Lúgh Lámhfhada**, agus a **Gorias** tugadh é. An treas seod, eadhon, an tsleagh do bhíodh ag an **Lúgh** gceudna re haghaidh comhloinn, agus a **Finias** tugadh í. An ceathramhadh seod, coire an **Dághdha**: ní theidheadh dámh diomdhach uaidh, agus a **Murias** tugadh. Ag so laoidh as Leabhar Gabhála d' áirithe do shuidhiughadh ar na neithibh ceudna ['san duainse i n-ár ndiaidh]:— > 1. **Tuatha Dé Danann** na séd suim, > > Áit a bhfuaradar foghluim, > > Rángadar a saoidheacht slán, > > > --- > > p.210 > > > A ndraoidheacht, a ndiabhaltán. > 2. **Iarbhoinél** fionn, fáidh go bhfeibh, > > Mac **Neimheadh mic Agnomáin**, > > D'ár' mhac baoth **Beothach** beartach, > > Fá laoch leothach láinfeartach; > 3. **Clanna Beothaigh**, beodha a mbládh, > > Rángadar sluagh niadh neartmhar, > > Iar sníomh is iar dtuirrsi dtroim, > > Líon a loingse go **Lochlainn**. > 4. Ceithre cathracha clú ceart, > > Gabhsad i léim go rói-neart, > > Do chuirdís comhlonn go cas > > Ar fhoghluim, ar fhinneolas. > 5. **Fáilias** agus **Gorias** glan, > > **Finias**, **Murias** na mór-ghal, > > Do mhaoidheamh madhmann amach, > > Anmanna na mór-chathrach. > 6. **Morias** agus **Euras** árd, > > **Arias**, **Simias** síor-gharg— > > A ngarmann is luadh leasa— > > Anmann suadh na saoir-leasa. > 7. **Morias** file **Fáilias** féin, > > **Euras** i n-**Gorias**, maith méin; > > **Simias** i **Murias**, dionn deas, > > **Arias** file fionn **Finias**. > 8. Ceithre haisgeadha leo anall, > > D'uaislibh **Tuaithe Dé Danann**:— > > Claidheamh, cloch, coire cumadh, > > Sleagh re haghaidh árd-churadh; > 9. **Lia Fáil** a **Fáilias** anall, > > Do gheiseadh fó rígh **Éireann**; > > Claidheamh lámha **Lógha** luidh > > A **Gorias**, rogha rochruidh; > 10. A **Finias**, tar fairrge i bhfad, > > Tugadh sleagh **Lógha** ná'r lag; > > A **Murias**, maoin adhbhal, oll, > > Coire an **Daghdha** na n-árd-ghlonn. > > > --- > > p.212 > > 13. Rí neimhe, Rí na bhfear bhfann, > > Rom' aince, Rí na ríghreann, > > Flaith, 'ga bhfuil fulang na bhfuath, > > Agus cumhong na gcaomh-thuath. > Iomthusa **Thuaithe Dé Danann**, iar gcaitheamh seacht mbliadhan dóibh i dtuaisceart **Alban**, tángadar i n-**Éirinn**; agus iar dteacht i dtír dóibh, Luan Béaltaine, i dtuaisceart **Éireann** loisgid a longa, gonadh, d'á dhearbhadh sin, do rinneadh an rann so:— > 1. Do loisg gach laoch dhíobh a loing > > Ó do riocht **Éire** adhmhoill: > > Do budh gleo trom ag a chor > > Ceo na long ag a losgadh. > D'á éis sin cuirid ceo draoidheachta i n-a dtimcheall feadh trí lá go ná'r léir d'aon duine d'**Fhearaibh Bolg** iad, go rángadar **Sliabh an Iarainn**. Cuirid as sin teachta uatha go h-**Eochaidh mac Eirc** agus go maithibh **Fhear m-Bolg** d'iarraidh ríoghachta **Éireann** nó catha tar a ceann. Comhmórthar uime sin cath **Mhaighe Tuireadh** theas idir **Fhearaibh Bolg** agus **Tuatha Dé Danann**, gur briseadh an cath ar **Fhearaibh Bolg**, agus gur marbhadh céad míle dhíobh do réir mar adubhramar thuas. Deich mbliadhna fichead ó chath **Mhaighe Tuireadh** theas go cath **Mhaighe Tuireadh** thuaidh, mar adeir an rann:— > 1. Deich mbliadhna fichead, ro feas, > > Ó chath **Mhoighe Tuireadh** theas. > > Go cath **Mhoighe Tuireadh** thuaidh. > > I n-ar thuit **Balar** an mhór-shluaigh. > --- p.214 Adeirid drong re seanchus gurab ó'n triar mac rug **Danann, inghean Dealbhaoith**, eadhon, **Brian**, **Iuchar**, agus **Iucharbha**, eadhon, triar do chlainn **Dealbhaoith mic Ealathan mic Néid, mic Iondaoi, mic Allaoi, mic Tait, mic Tabhairn, mic Enna, mic Bathaigh, mic Iobaith, mic Beothaigh, mic Iarbhoineoil Fháidh, mic Neimheadh**, gairthear **Tuatha Dé Danann**, do bhrígh go rabhadar an triar reamhráidhte coimh-dhearsgnaighthe a's sin i gcéardaibh geintlidhe, gur thoil leis na tuathaibh seo ag a rabhadar dée do ghairm díobh, agus iad féin d'ainmniughadh uatha. Ag so rann deismireachta ag a dheimhniughadh gurab iad an triar so na trí **Dée Danann**, amhail adeir an duain darab tosach Éistigh a eolcha gan on &c.:— > 1. **Brian**, **Iucharbha**, is **Iuchar** ann, > > Trí dée **Tuaithe Dé Danann**; > > Marbh iad ag **Mana** os muir meann, > > Do láimh **Lógha, mic Eithneann**. > Is ó'n **Danann**, fá mháthair do'n triar so, gairthear **dá chích Dhanann** do'n dá chnoch bhfuil i **Luachair Dheaghaidh** i n-**Deas Mhúmhain**. Adeirid araile gurab uime gairthear **Tuatha Dé Danann** díobh, do bhrígh gurab i n-a dtrí ndrongaibh do bhádar ar an eachtra so da ndeachsad a h-**Éirinn**. An cheud drong díobh, d'á ngairthear **Tuath**, do bhíodh ar leisg uaisle agus ceannais féadhna: ionann, iomorro, ‘tuathach’ agus ‘tighearna’, amhail is ionann ‘tuath’ agus ‘tighearnas’. Is córaide sin do chreideamhain, mar do beirthear dá bhantuathaigh ar **Bheuchuill** --- p.216 agus ar **Dhanainn**, do bhí 'na mbaintighearnaibh aca: gonadh d'á chur sin i gcéill atá an rann so:— > 1. **Beuchuill** agus **Danann** dil, > > Fá marbh an dá bhantuathaigh; > > Feasgor a ndraoidheacht fo dheoigh, > > Le deamhnaibh odhra aieoir. > An dara drong d'á ngairthí dée, mar atáid a ndraoithe, is uime sin adeirthí na trí ***Dée Danann*** ris an triar thuas. Is uime do gairthí dée dhíobh ar iongantas a ngníomh ndraoidheachta. An treas drong d'á ngairthí **Danann**, eadhon, an drong do bhíodh re dánaibh nó re céardaibh, óir is ionann dán agus céard. ### An t-aonmhadh halt deug. #### Do ghabhlughadh na droinge fá huaisle do **Thuathaibh Dé Danann** ann so síos **Eochaidh Ollathar**, eadhon, an **Daghdha**, **Oghma**, **Eallóid**, **Breas**, agus **Dealbhaoith**, cúig mic **Ealathain, mic Néid, mic Iondaoi, mic Allaoi, mic Tait, mic Tabhairn, mic Enna, mic Báthadh, mic Iobáth, mic Beothaigh, mic Iarbhuineoil Fháidh, mic Neimheadh, mic Aghnomoin**. **Manannán mac Allóid, mic Ealathan, mic Dealbhaoith**. Sé mic **Dealbhaoith mic Oghma**, **Fiachaidh**, **Ollamh**, **Iondaoi**, **Brian**, **Iuchar**, agus **Iucharbha**. **Aonghus**, **Aodh**, **Cearmad**, agus **Mídhir**, ceithre mic an **Dághdha**. **Lúgh mac Céin mic Dianchecht mic Easairg mic Néid mic Iondaoi**. --- p.218 **Goibhneann** [an gabha], **Creidhne** [an céard], **Dianchecht** [an liaigh], **Luchtaine** [an saor], **Coirbre an file mac Tara mic Tuirrill**. **Beigreó mac Coirbre Chaitchinn mic Tabhairn**. **Fiachaidh mac Dealbhaoith agus Ollamh mac Dealbhaoith**. **Caichér** agus **Neachtain** dá mhac **Namhat mic Eochaidh ghairbh mic Duachdoill**. **Siodhmall mac Cairbre chruim, mic Ealcmhair, mic Dealbhaoith**. **Éire** agus **Fódhla** agus **Banbha**, trí hingheana **Fhiachach, mic Dealbhaoith, mic Oghma**. [**Eirnin inghean Eadarláimh**, máthair na mban sin.] **Bádhbh**, **Mácha**, agus **Móirríoghan** a dtrí baindée. **Danann** agus **Beuchuill** an *dá* bhantuathaigh, agus **Brighit** bainfhile. Ag na bantuathaibh seo bhádar an dá ríoghdhámh, eadhon **Fé** agus **Meann** a n-anmanna: is uatha ainmnighthear **Mágh Feimhin** i san **Mumhan**. Is aca fós baoi **Triath-rí-thorc** ó ráidhtear **Treitheirne Mumhan**. *[Is **Cridhinbhéal**, **Bruinne**, agus **Casmhaoil** na trí cháinte.]* Is iad ro bhris cath **Maighe Tuireadh** thuaidh ar **Fhomhórchaibh**, agus [an] cath [roimhe sin i] **Maighe Tuireadh** theas ar **Fhearaibh Bolg**. I san gceud chath do beanadh a lámh do **Nuadhait**, agus a cheann i san gcath ndéidheanach. --- p.220 ### An dara halt deug. #### Do ríoghaibh **Tuaithe Dé Danann** ann so, agus d'fhad a bhflaithis ar **Éirinn** Do ghabh **Nuadha Airgeadlámh mac Euchtaig, mic Edarláimh, mic Ordan, mic Allaoi, mic Tait, mic Tabhairn, mic Euna, mic Iobáth, mic Beothaigh, mic Iarbhuineoil Fháidh, mic Neimheadh**, ríoghacht **Éireann** triocha bliadhan, gur thuit i gcath **Mhaighe Tuireadh** thuaidh. Do ghabh **Breas mac Ealathan, mic Néid, mic Iondaoi, mic Allaoi, mic Tait**, an *ríghe* seacht mbliadhna. Do ghabh **Lúgh Lámhfada mac Céin, mic Diancecht, mic Easairg bhric, mic Néid, mic Iondaoi, mic Allaoi**, ríoghacht **Éireann** ceathracha bliadhan. Is é an **Lúgh** so d'orduigh **Aonach **Taillteann**** ó thús, mar chuimhniughadh bliadhna ar **Tailltinn inghin Madhmóir**, eadhon, rí **Easpáine**, fá bean d'**Eochaidh mac Eirc**, rí déidheanach **Fhear m-Bolg**, agus fá bean iar sin d'**Eochaidh Garbh mac Duaich Doill**, taoiseach do **Thuathaibh Dé Danann**. Is leis an mnaoi seo do hoileadh, agus do leasuigheadh **Lúgh Lámhfada** go beith ionairm dó; agus is mar chuimhniughadh onóra uirre-se d'orduigh **Lúgh** cluitheadha **Aonaigh **Taillteann****, cóigdhís ré **Lúghnasadh**, agus cóigdhís d'á héis, i gcosmhaileacht an chluithe d'á ngairthí ‘Olimpiades’; agus is ó'n gcuimhne sin do*-*ghníodh **Lúgh**, gairthear **Lúghnasadh** do'n cheud lá do challuin ‘August’, eadhon, násadh nó cuimhniughadh **Lúgha**, [ar a bhfuil Féil Geibheann Pheadair indiu: agus do thuit le Mac Coill i g-Caondruim.][§](app001.html) --- p.222 Do ghabh an **Daghdha Mór mac Ealatha, mic Dealbhaoith, mic Néid** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna ar thrí fhichid, [agus do éag 'san **Bhrugh** do gháibh cró an urchair do theilg **Ceithlionn** air i gcath **Mhaighe Tuireadh**. **Eochaidh Ollathar** ainm díleas an **Daghdha**][§](app002.html). Do ghabh **Dealbhaoth mac Oghma Griain Éigis, mic Ealathan, mic Dealbhaoith, mic Néid** an *ríghe* deich mbliadhna, gur thuit le **Fiachaidh mac Dealbhaoith**. Do ghabh **Fiachaidh mac Dealbhaoith, mic Ealathan** an *ríghe* deich mbliadhna, gur thuit le h-**Eoghan** i n-**Árd m-Bric**. Do ghabhsad trí mic **Chearmada Milbheoil mic an Daghdha**, eadhon, **Mac Cuill**, **Mac Cécht**, agus **Mac Gréine** a n-anmanna, ríoghacht **Eireann** triocha mbliadhan; agus adeirid drong re seanchus gurab roinn tréanach do rónsad ar **Éirinn**, amhail adeirthear i san rann so:— > 1. Gidh **Éire** iolar míle, > > Rannaid an tír a dtreidhe; > > Airigh uill na n-echt n-uaille, > > **Mac Cuill**, **Mac Cécht**, **Mac Gréine**. > Gidheadh, ní roinn tréanach do bhí eadorra, acht sealuidheacht flaithis, eadhon, gach re mbliadhan ag gach aon díobh ar uainibh, amhail adubhramar thuas i n-anmannaibh na críche seo, [agus is i gcath **Thaillteann** do thuiteadar a dtriar][§](app003.html). Is uime do gaireadh na hanmanna so do'n triar ríogh soin, do bhrígh gurab Coll, Cécht, agus Grian fá déé adartha dhóibh. Coll, iomorro, fá dia do **Mhac Cuill**, agus **Eathúr** a ainm díleas, agus **Banbha** a bhean. **Mac Cécht**, tra, Cécht a dhia, **Teathúr** a ainm, agus **Fódhla** a bhean. **Mac Gréine**, iaramh, Grian a dhia, **Ceathúr** a ainm, agus **Éire** a bhean. --- p.224 **Oirbsean** ainm díleas **Mhanannáin**: is uaidh ráidhtear **Loch n-Oirbsean**. Óir an tan do tochladh a fheart, is ann do mhoidh an loch fó thír. Is d'fhoillsiughadh an neith seo, do rinneadh na roinn seo síos:— > 1. **Eathúr** árd fo fuair miodh, garg an fear, > > Coll a dhia, ua an Daghdha 'nar dubh, **Banbha** a bhean; > > **Teathur** teann, trén a throid, gér a ghreith, > > **Fódhla** a bhean mór-n-écht ro druidh, Cécht ro chreid; > > **Ceathúr** caomh, caomh a lí,fá saor é; > > **Éire** a bhean, bean fhial í, Grian a > dhé. > > **Mhanannáin mac Lir** ó'n loch, ro sír sreath, > > **Oirbsean** a ainm, iar gcéd gcloth ég adbhath. > Do réir Saltrach Chaisil, is trí bliadhna teasta do dhá chéd, fad flaithis **Tuaithe Dé Danann** ar **Éirinn**. Tig an rann so leis *s*in:— > 1. Seacht mbliadhna nóchad is céd— > > An t-aireamh sin nocha brég, > > Do **Thuaith Dé Danann** go ngus > > Ar **Éirinn** i n-árdfhlaitheas. > ### An treas alt deug. #### Do bhunadhas **Chlainne Míleadh**, d'á n-imtheachtaibh, agus d'á ndálaibh, d'á ngeinealaigh, agus do gach toisg d'á dtárla dhóibh ó **Fhéinius Farsaidh** anuas go gabháil **Éireann** dóibh, ann so síos. Ionnus, iomorro, go dtiocfadh linn bunadhas **cinidh Scoit** do lorgaireacht go préimh, eadhon, go **Iafeth**: an dias mac is oirrdhearca do bhí ag **Iafeth**, mar atá, **Gomer** agus **Magóg**. --- p.226 Cuiridh **Maoise** i san deachmhadh caibidil do Ghenesis, mar a ndéin craobhsgaoileadh ar shliocht **Iafeth**, eadhon, go rabhadar trí mic ag **Gomer**, mar atá, **Ascenez**, **Riphat** agus **Togorma**: gidheadh, ní ainmnigheann go cinnte clann **Mhagóg** do réir a n-anmann. Thairis sin, do bhrígh gurab ar sheanchadhaibh **cinidh Scoit** atá d'fhiachaibh craobhsgaoileadh cinnte na n-uasal do ghein ó **Mhagóg** do leanmhain, agus go háirithe sleachta **Fhéiniusa Farsaidh**, cuirfeam síos ann so craobhsgaoileadh sleachta **Mhagóg**, do réir an Leabhair Gabhála d'á ngairthear Cin Droma Sneachta, agus sul táinig **Pádraic** i n-**Éirinn** do bhí an t-úghdar soin ann. Is eadh adeir, go rabhadar triar mac ag **Magóg**, mar atá, **Báath**, **Iobáth** agus **Fáthachta**. Ó **Bháath** táinig **Féinius Farsaidh**, sinnsear sleachta **Ghaedhil**: ó **Iobáth** tángadar **Amazones**, **Bactriani** agus **Parti**: ó **Fháthachta** táinig **Partholón** [do chéad ghabh **Éirinn** iar ndílinn][§](app004.html), agus **Neimheadh mac Agnomain**, agus, d'á réir sin, **Fir Bolg** agus **Tuatha Dé Danann** [amhail adubhramar thuas i sna gabhálaib.][§](app005.html) Is ar shliocht an **Fháthachta** so táinig **Attila** mór, do chuir **Pannonia** fa n-a smacht, agus baoi cian d'aimsir ag coimhmeasgadh flaithis na **Rómha**, do scrios agus do dhíbir **Aquileia**, agus tug iomad ruathar fó'n n-**Gearmáin**. Is ó'n **Scitia** fós, do shliocht **Mhagóg** do réir a mbunadhasa, **Zeliorbes**, rí na **Hunnorum** do bhí i gcogadh ar **Iustinian Impir**. Is ó'n **Scitia**, trá, tángadar **Langobardi**, **Hungari** agus **Goti** uile. Is ó'n **Scitia**, mar an gceudna, **Dauni** ó *ráidhtear* **Daunia** 'san **Iotáile**, agus is é ainm na tíre sin indiu, **Apulia**. Is ó'n **Scitia** fós tángadar na **Túrcaigh**. Cá dtáim ris? adeir **Bucananus**, lorgaire seandachta --- p.228 craobhsgaoilidh an domhain ar aithris **Epiphanius** gur ghabhadar lucht na **Scitia** árdfhlaitheas go grod i ndiaidh dílinne, agus go raibhe a bhflaitheas ar marthain go hanfhlaitheas na **Babilóine**. Adeirid na húghdair ceudna gurab ó'n **Scitia** dogheibhdís na críocha eile reachta agus dlighthe agus orduighthe, agus fós gurab iad céid chineadh do thionsgain bheith onórach d'éis dílinne iad. Adeir **Joannes Boemus** 'san naomhadh caibidil do'n dara leabhar ro scríobh do bheusaibh an uile chinidh, ná'r' clódh lucht na **Scitia** le hárdfhlaitheas ar bioth. Adeir **Josephus** gurab **Magógai** ghairid na **Greugaigh** do lucht na **Scitia**. Adeir **Joannes Nauclerus** go dtángadar daoine ar shliocht na **Scitia** lé' ndéarnadh gníomha rómhóra. Bíodh a fhiadhnaise sin ar **Herodotus**, 'san gceathramhadh leabhar, mar a n-abair gur dhíbreadar lucht na **Scitia** **Darius rí na **Persia**** as an **Scitia** go maslaightheach. Bíodh, mar an gceudna, a fhiadhnaise ar **Justin** i n-a stáir, mar a nochtann d'árrachtas na ngníomh do rónsad lucht na **Scitia**; ag so briathra an úghdair seo: *Do bhádar, (ar sé), do ghnáth lucht na **Scitia** gan cúmhacht coigcríoch do bhuain riu, ná do bhreith a mbuadh: do dhíbirsiod go maslaightheach **Darius rí na **Persia**** as an **Scitia**; do mharbhsad **Círus** go líon a shluaigh; do léirscriosadh leó **Zopiron** taoiseach sluaigh **Alexander Mhóir** go n-a shluagh; do chualadar neart na **Rómhánach**, agus níor mhothuigh siad riamh é. {Scythae ipsi perpetuo ab alieno imperio aut intacti aut invicti mansere: Darium regem Persarum turpi a Scythia submovere fuga; Cyrum cum omni exercitu trucidarunt; Alexandri magni ducem Zophyron a pari ratione cum copiis universis deleverunt; Romanorum audivere sed non sensere arma.}’’* As na briathraibh seo is iontuigthe gurab mór an chalmacht agus an chródhacht do bhí i bhfoirinn na **Scitia** go haimsir an úghdair seo. Adeir Policronicon i san seachtmhadh caibidil deug ar fhichid do'n chéid leabhar gurab ó'n bhfocal so ‘**Scitia**’ gairthear --- p.230 **Scoit** do shliocht **Ghaedhil Ghlais**, agus go bhfios dam ní córa **Gaill** do thabhairt ar an droing atá ag áitiughadh i n-**Éirinn** anois, d'á ngairthear **Gaill**, [ó **Ghallia**][§](app006.html), eadhon, ó'n **bhFrainc** do réir a mbunadhasa, ioná **Scoit** do thabhairt ar **Ghaedhealaibh** ó **Scitia** ó' dtángadar féin do réir a mbunadhasa: agus is uime sin gairthear **Greugaigh** Sciti do shliocht **Fáthachta mic Magóg** do ghabh flaitheas i n-**Gotia**, i d-**Tracia** agus i n-**Achaia**, [mar atá **Partholón mac Searra** go n-a threabhaibh][§](app007.html), **Neimheadh, mac Agnomain**, ó' ráidhtear **Clanna Neimheadh**, **Fir Bolg**, agus **Tuatha Dé Danann**, do bhrígh gurab ó'n **Scitia** do réir a mbunadhasa iad uile: agus measaim gurab uime gairthear **Scoit** go cinnte do shliocht **Ghaedhil mic Niuil mic Féiniusa Farsaidh** d'á ráinig árdfhlaitheas na **Scitia**, agus d'á shliocht 'na dhiaidh, agus gurab é **Niul** mac tánaise **Féiniusa**, agus nach fuair comhroinn críche ar bioth, amhail fuaradar comhmbráithre **Féiniusa** críocha as ar' hainmnigheadh iad féin agus a sliocht. Uime sin d'orduigh **Niul** d'á shliocht, iad féin d'ainmniughadh as an **Scitia**, agus **Scoit** do thabhairt [d'ainm] orra do shior, do bhrigh nach raibhe fearann ar bith 'na sheilbh; agus ná'r fhágaibh a athair acht sochar na n-ealadhan agus na n-ilbheurla mar inmhe aige, iar bhfágbháil ríoghachta na **Scitia** gan roinn ag **Neanual**, an mac fá sine ioná **Niul**. --- p.232 ### An ceathramha*dh* halt deug. #### Ag so síos fo leith go cinnte do'n fhíor-bhun ór' fhásadar aicme **Ghaedhil**, agus d'á n-imtheachtaib go teacht do **Mhacaibh Míleadh** i n-**Éirinn**. Adeirid cuid do na húghdaraibh Laidne, gurab mac do **Argus** nó do **Cecrops** do ghabh flaitheas **Argivorum** **Gaedheal**; gidheadh, ní féidir sin do bheith fírinneach, do bhrígh go n-abair **S. Augustin** gur b' é am do thionnsgain flaitheas na droinge sin an tan rugadh **Iacob**, i gcionn dá bhliadhan deug agus fiche ar cheithre chéad d'éis dílinne; agus fós, do réir an úghdair cheudna, nach raibhe flaitheas a shleachta sin ar bun acht cúig bliadhna deug ar dhá chéad, agus d'á réir sin, gurab i gcionn seacht mbliadhan ar trí fichid ar sé céad d'éis dílinne do críochnuigheadh flaitheas na haicme sin. Acht cheana, ní féidir sin do bheith fírinneach agus a rádh gurab ó **Argus** nó **Cecrops** do thiocfadh **Gaedheal**, óir adeir **Hector Boetius** i stáir na h-Alban, agus fós Leabhair Gabhála **Éireann** uile gurab re linn **Mhaoise** do bheith 'san **Éigipt** i gceannas **Clainne Israel** do bhí **Gaedheal** 'san **Éigipt**. Adeirid, iomorro, na Leabhair Gabhála gurab fo'n am soin rug **Scota, inghean Pharao Cincris** **Gaedheal** do **Niul mac Féiniusa Farsaidh mic Baath mic Magóg**; agus is é am fa'r thionnsgain **Maoise** ceannas feadhna do dhéanamh ar **Chlannaibh Israel** 'san **Éigipt**, i gcionn seacht mbliadhan ndeug agus ceithre fichid ar seacht gcéad, ionnus do réir an áirimh aimsire sin go raibhe tuairim trí chéad bliadhan agus cúig bliadhna agus dá fhichid re a gcois, ó aimsir **Argus** nó **Cecrops** go rugadh **Gaedheal**, agus, d'á réir sin, níor bh'féidir a bheith 'na mhac ag **Argus** nó ag **Cecrops** dó. --- p.234 Cibé adéaradh gurab ó'n n-**Gréig** do ghluais **Gaedheal** do'n **Éigipt**, agus gurab uime adeirthear gurab ó'n **Scitia** do chuaidh do'n **Éigipt**, do bhrígh gurab ó thalamh **Cetim** (mar shaoileas úghdar d' áirithe) do thriall, agus, d'á réir sin, go n-abair gurab ionann **Scitia** agus iath na sceach: ‘iath’, iomorro, an tan tuigthear ar son an fhocail seo ‘fearonn’ é, bídh 'th' nó 'dh' 'na dheireadh, mar atáid iath nó iadh, gidheadh, an tan scríobhthar an focal so, **Scitia**, ní bhí 'c' i n-a lár mar badh cóir 'na shamhail do chomhfhocal, agus fós, ní bhí 'th' nó 'dh' i n-a dheireadh: agus, d'á réir sin, ní fhuil acht baramhail gan barántas a mheas gurab ionann **Scitia**, do réir sanasáin Gaedhilge, agus talamh na sceach. Is lag, mar an gceudna, an suidhiughadh ar **Ghaedheal** do theacht ó'n n-**Gréig** do réir a bhunadhasa, a rádh go mbíodh chosmhaileas ag sliocht **Ghaedhil**, i mbeusaibh, i nósaibh, agus i gcluithidhibh re **Greugaibh**, agus, uime sin, go n-aibeorthaoi gurab ó **Ghreugaibh** tángadar. Óir gach gabháltas táinig i n-**Éirinn** d'éis dílinne, acht **Fine Gaedheal** agus **Clanna Neimheadh** amháin, is ó'n n-**Gréig** tángadar, [mar atá **Partholón** ó **Mhigdonia**, **Fir Bolg** ó'n **Tracia** agus **Tuatha Dé Danann** ó'n **Achaia**; mar a bhfuil **Beotia** agus Cathair na h-**Aithne**,][§](app008.html) do réir mar d'fhoillsigheamar thuas i n-a ngabháltas fo seach ainm gach áite as ar' thriallsad i n-**Gréig**. --- p.236 Ar an adhbhar soin, gion go rabhadar na nóis nó na beusa úd na n-**Greugach** ag **Fine Gaedheal** ré dteacht i n-**Éirinn** dóibh, dob' fhéidir leó a bhfóghluim ó iarmhar **Fhear m-Bolg** agus **Tuatha Dé Danann**, do bhí rómpa i n-**Éirinn**; agus a bhfágbháil ar aithidhe ag a sliocht d'á n-éis, gion go rabhadar féin 'san n-**Gréig** riamh, ná **Gaedheal**, ná neach eile d'á dtáinig rómpa. {Volume 2} --- p.2 Foras Feasa ar Éirinn --------------------- ### Liber primus (ar leanamhain). ### XV. #### Ag so síos do dhálaibh **Féiniusa Farsaidh** seanathair **Ghaedhil** go teacht tar a ais ó **Mhaigh Seanáir** dó agus go bhfuair bás. Ar mbeith d'**Fhéinius Farsaidh** 'n-a rígh ar an **Scitia** do mheas bheith go rói-eolach sna hilbhéarlaibh tar éis an choimhmheasctha tarla cian roimhe sin ar na teangthaibh ag tor na **Baibiolóine** do bhí dá thógbháil tré uabhar ré ré dá fhichid bliadhan ag **Nemroth** go n-a ranntaibh. Óir sul táinig an coimhmheascadh soin ar na teangthaibh ag an tor, is aoin teanga amháin choitcheann do bhí ag na daoinibh uile do bhí ar marthain aca ó **Ádhamh** anuas. Agus is é ainm ghairmeas an Leabhar Gabhála dhi **Goirtighern**, amhail adeir an file: > 1. **Gortighern** ainm an bhéarla > > Do bhí ag mac Dé deagheargna, > > Agus ag síol **Ádhaimh** uair, > > Ré gcumhdach an tuir **Neamhruaidh**. > Agus is é ainm ghairmid ughdair na Laidne dhi lingua humana .i. an teanga dhaonna. Gidheadh ar mbeith ag tógbháil an tuir do **Nemroth** go n-a bhráithribh mar tháinig coimhmheascadh ar a dteangthaibh da dtoirmeasc ó chríochnughadh an tuir do tionnscnadh leo tré uabhar, do beanadh an teanga dhaonna fuaradar ó **Ádhamh** dhíobh, an líon do bhádar ag tógbháil an tuir. Gidheadh do an sí ag **Éibhear mac Sáile** agus ag a threibh ionnus gur hainmnigheadh uaidh í; mar go dtugadar Eabhra uirre ó **Éibhear**. Ar n-a chlos iomorro d'**Éibhear** gurab é adhbhar fá rabhadar ag tógbháil an tuir ar tí iad féin do chaomhna ar an dara dílinn do bhí i --- p.4 dtairrngire do theacht ar na daoinibh— do mheasadar nach biadh an dara dílinn ní-sa aoirde ioná an chéiddílinn agus do chuireadar rompa an tor do dhéanamh chomh hard soin go nach roichfeadh an dílinn go na hárusaibh uachtaracha do bhiadh ann, agus da réir sin go bhféadfadaois na huaisle do bhí orra bheith go hinnill ionnta gan baoghal na díleann— agus mar do chualaidh **Éibhear** gurab é sin fáth fá rabhadar ag tógbháil an tuir, adubhairt nach tiubhradh congnamh dhóibh agus nach raibhe acht díomhaoineas dóibh-sean gliocas d'iarraidh i n-agaidh toile Dé do choimhlíonadh. Agus mar sin do dhealuigh riú gan chommaoin ar bith do thabhairt dóibh ré tógbháil an tuir; agus fós an tan táinig coimhmheascadh ar chách do fhágaibh Dia mar chomhartha buidheachais ar **Éibhear** an teanga dhaonna úd an tsinnsir go haonaránach aige féin is ag a threibh da éis. Is é adhbhar iomorro is mó fá ndeachaidh **Féinius Farsaidh** go **Maigh Seanáir** mar aon ré n-a scoil mar cheannach ar bheith i bhfochair na druinge dar theanga dhíleas an Eabhra, ionnus go dtiocfadh dhe sin fíreolas forusta do bheith aige féin is ag a scoil san teangaidh Eabhra. Dála **Féiniusa**, ar mbeith do rún aige bheith eolach sna hilbhéarlaibh, amhail a dubhramar, cuiris dá dheisciobal déag is trí fichid ar a chostas féin fá chríochaibh éagsamhla na dtrí rann-so don domhan do bhí ar áitiughadh an tan soin; agus tug orra anmhain amuigh seacht mbliadhna go bhfoghlamadh gach aon díobh teanga na críche 'n-a mbiadh féin an feadh soin. Agus i gcionn seacht mbliadhan tillid tar a n-ais go **Féinius** don **Scitia**; agus téid **Féinius** leo go **Maigh Seanáir** mar aon ré hiomad d'ógaibh na **Scitia** iar bhfágbháil an mhic fá sine aige .i. **Neanúl** i gceannas na **Scitia**, amhail adeir file d'áirithe san duain darab tosach, Canam bunadhas na n-Gaedheal: > 1. Do luidh **Féinius** as an **Scitia** > > For an sluaghadh; > > Fear oireadha eagnuidh eolach, > > Bruthmhar buadhach. > > > --- > > p.6 > > 4. Ba haoinbhéarla baoi san domhan > > Mar do ghabhsad; > > Dá bhéarla déag is trí fichid > > Tan ro scarsad. > 5. Scol mhór la **Féinius** ag foghluim > > As gach eargna; > > Fear adhamhra eagnuidh eolach > > I ngach béarla. > Agus adeirid cuid do na seanchaidhibh gurab trí fichid bliadhan do bhí ó dhéanamh an tuir go dtáinig **Féinius** go n-a scoil adtuaidh ón **Scitia** go **Maigh Seanáir**, amhail adeir file d'áirithe san rann-so: > 1. Trí fichid bliadhan go mblaidh, > > Is eadh adféd gach seanchaidh, > > Go dtáinig **Féinius** adtuaidh, > > Iar gcumhdach an tuir **Neamhruaidh**. > Cuiris **Féinius** scola 'n-a suidhe ré múnadh na n-ilbhéarladh ar **Maigh Seanáir** san gcathraigh da ngairmeann Cin Droma Sneachta **Eathéna**, amhail adeir an file san rann-so síos: > 1. I **Maigh Seanáir**, iars an dtor, > > Ro tionóileadh an chéadscol, > > I gcathair **Eathéna**, > > Do fhoghluim na n-ilbhéarla. > Agus tionóilid aos óg na gcríoch do b'fhoigse dhóibh d'fhoghluim na n-ilbhéarladh uatha; agus is iad trí saoithe do bhí i n-airdcheannas na scoile sin **Féinius Farsaidh** féin ón **Scitia**, is **Gaedheal mac Eathóir** do shliocht **Gomer** ón n-**Gréig**, is **Caoi Caoinbhreathach** ón **Iudea**, nó **Iar mac Neama**, amhail adeir an file: > 1. Ag so anmanna na suadh, > > Atbhéar-sa ribh go róluath; > > **Gaedheal mac Eathóir** go n-ius, > > **Iar mac Neama** is **Féinius**. > Ag so mar adeir file oile: > 1. **Féinius** an saoi sreathach, > > **Gaedheal** is **Caoi Caoinbhreathach**; > > Triar do threibh scríbhinn na scol, > > Do lean d'fhíreing na n-ughdor. > --- p.8 Is iad an triar-so do scríobh i gcranntáibhlibh aibghitre na dtrí bprímhbhéarladh, mar atá Eabhra Gréigis is Laidean, do réir mar chuireas **Ceannfaolaidh na foghluma** síos é san Uraicheapt do scríobh sé i n-aimsir **Choluim Chille**. Adeir an t-ughdar céadna gurab é **Nion mac Béil mic Nemroth** fá hardfhlaith san domhan an tan soin. Adeir fós gurab fán am soin rugadh **Niúl** .i. mac tánaiste **Féiniusa Farsaidh**, is gur fhuirigh an **Féinius** céadna fiche bliadhan ós cionn na scoile mar cheannach ar an mac soin rugadh dó do bheith eolach sna hilbhéarlaibh. Do bhrígh gurab i gcionn dá bhliadhan is dá fhichid do fhlaitheas **Nion mic Béil** adeirid drong ré seanchus do suidh eadh scol ar **Maigh Seanáir** lé **Féinius Farsaidh**, measaim gur chaith sé deich mbliadhna do fhlaitheas **Nion mic Béil** is deich mbliadhna da éis sin ar **Maigh Seanáir** sul do thill ón scoil don **Scitia**. Óir adeirid na seanchaidhe uile gurab fiche bliadhan do chaith ós cionn na scoile ré dteacht tar a ais dó. Measaim fós gurab i gcionn dá bhliadhan is dá fhichidh ar dhá chéad d'éis na díleann do suidheadh an scol lé **Féinius** ar **Maigh Seanáir**, do réir an áirimh aimsire do-ní **Bellarminus** 'n-a chroinic, mar a n-abair gurab é aos an domhain míle is ocht gcéad is sé bliadhna déag is dá fhichid an tan do thionnscain **Nion mac Béil** ardfhlaitheas do ghabháil. Ionann sin do réir áirimh na n-**Eabhraidheach** leantar lé **Bellarminus** agus gurab dá chéad bliadhan d'éis díleann do thionnscain flaitheas **Nion**. Do bhrígh do réir na n-**Eabhraidheach** gurab míle is sé céad is sé bliadhna déag is dá fhichid do bhí ó thús domhain go dílinn; cuirthear leis sin dá bhliadhain is dá fhichid do fhlaitheas **Nion** do caitheadh sul do thionnscain **Féinius** an scol, ionnus da réir sin gurab i gcionn dá bhliadhan is dá fhichid ar dhá chéad d'éis na díleann do thionnscain í, agus gur chaith fiche bliadhan ós a cionn, mar atá na deich mbliadhna do bhí roimhe do fhlaitheas **Nion** is deich mbliadhna da éis. --- p.10 Acht cheana i gcionn fhichead bliadhan tig **Féinius** tar a ais don **Scitia** is cuiris scola 'n-a suidhe innte is do rinne taoiseach do **Ghaedheal mac Eathóir** ós a gcionn. Is ann sin tug **Féinius** fá deara ar **Ghaedheal** an Ghaedhealg do chur i n-eagar is i n-ordughadh do réir mar atá sí 'n-a cúig codchaibh, mar atá **Béarla na Féine**, **Béarla na bhFileadh**, **Béarla an Eadarscartha**, **Béarla Teibidhe** is **Gnáithbhéarla**; agus a hainmniughadh go cinnte uaidh féin, da réir sin gonadh ó **Ghaedheal mac Eathóir** ghairmthear Gaedhealg di agus nach ó **Ghaedheal Ghlas**, amhail adeirid drong oile; agus fós is tré bháidh ré **Gaedheal mac Eathóir** tug **Niúl mac Féiniusa Farsaidh** **Gaedheal** ar a mhac féin rug **Scota inghean Pharao Cincris** dó, amhail adeir **Ceannfaolaidh na Foghluma** san Uraicheapt. Gidheadh is ceist ar ughdaraibh créad ó bhfuil an focal-so Gaedheal. Adeir **Becanus** gurab ón fhocal-so goedin .i. goethin .i. uasal, is ón fhocal-so all .i. uile adeirthear Gaedheal .i. uasal uile; nó ón fhocal Eabhraidheach gadhal .i. mór, do bhrígh go raibhe **Gaedheal mac Eathóir** ré ndubhradh Gaedheal ar dtús mór i bhfoghluim is i n-eagna is ann sna teangthaibh. Gidheadh adeirid na seanchaidhe gurab uime ghairthear Gaedheal de ón gcomhfhocal-so gaoith dhil .i. grádh uightheoir na heagna. Óir is ionann gaoith is eagnaidhe agus is ionann dil is grádhach, amhail adeir an Gréigeach **philosophos** .i. grádhuightheoir na heagna ré duine eagnaidhe. Dála **Féiniusa Farsaidh** ní haithristear do chloinn do bheith aige acht dias mac, mar atá **Neanúl** is **Niúl**, amhail adeir an file san rann-so: > 1. Dá mhac ag **Féinius**, fíor dhamh, > > **Neanúl** is **Niúl** ba hághmhar; > > Rugadh **Niúl** ag an dtor thoir, > > **Neanúl** san **Scitia** > sciathghloin. > Ar mbeith dá bhliadhain is fiche d'**Fhéinius** i bhflaitheas na **Scitia**, iar dtilleadh ó **Mhaigh Seanáir** dó, do thiomain, agus é --- p.12 ré hucht bháis, flaitheas na **Scitia** do **Neanúl** an mac fá sine aige; is níor fhágaibh ag **Niúl** an mac fá hóige acht sochar na n-ealadhan is na n-ilbhéarladh do bhíodh aige 'ga seoladh do scolaibh coitcheanna na críche. ### XVI. #### Ag so síos do thriall **Niuil** don **Éigipt** ón **Scitia** agus da dhálaibh innte go bhfuair bás: Sul laibheoram ar thriall **Niuil** ón **Scitia** don **Éigipt**, féach mar adeir **Herodotus** gurab ón m-**Baibiolóin**, táinig fios airde réaltann an taoibhe thuaidh is roinn na n-uaireann gus na **Gréagaibh**; agus adeir **Solon** nach raibhe fios seanchusa ag na **Gréagaibh** nó gur fhoghluimsiod ó lucht na **Éigipte** é. Adeir **Iosephus** san chéidleabhar da Sheanchus nach raibhe leitre ag na **Gréagaibh** go haimsir **Homer**. As na hughdaraibh-se is iontuigthe nach ón n-Gréig ré ráidhtear an **Ghréig** anois do chuaidh Isis ná neach oile do sheoladh na n-ealadhan do shliocht na **Éigipte**, acht **Niúl mac Féiniusa Farsaidh** do chuaidh ón **Scitia** do sheoladh na n-ealadhan ann. Agus cibé adéaradh nach túsca do bhí foghluim san **Scitia**, ór thriall **Niúl**, ioná san **Éigipt**, ní fíor dó é, do réir **Polidorus** san chéidleabhar ro scríobh De Rerum Inventoribus, mar a n-abair: *Is fada an t-imreasan do bhí idir lucht na **Éigipte** is lucht na **Scitia**, agus san ghleic sin do chonnarcas, ar mbeith claoidhte do lucht na **Éigipte**, gur cianaosta lucht na **Scitia** ioná iad. {Magna diu inter Aegyptios et Scythas contentio fuit in quo certamine superatis Aegyptis Scythae antiquiores visi sunt.}’’* As so is iontuigthe gurab túsca do bhí seoladh is foghluim ag lucht na **Scitia** ioná ag lucht na **Éigipte** agus do bhrígh, do réir na n-ughdar thuas, gurab túsca do bhí foghluim san **Éigipt** ioná san **Ghréig**, ní hé Isis ón n-**Gréig** ná neach oile da shamhail do chuaidh ón n-**Gréig** do sheoladh scol don **Éigipt** acht **Niúl mac --- p.14 Féiniusa Farsaidh** ón **Scitia** rugadh ar **Maigh Seanáir** is tugadh suas i bhfoghluim ann san chéadscoil do suidheadh i gcrích na **Baibiolóine**, agus fá hí an chéadscol i ndiaidh choimhmheasctha na dteangtha san domhan, amhail adubhramar thuas. Ar mbeith do **Niúl** aimsear imchian ag seoladh scol gcoitcheann san **Scitia** do chuaidh a chlú do leith eolasa is eagna fá na críochaibh i gcoitchinne, ionnus ar mhéid na tuarasgbhála do bhí air gur chuir **Pharao Cincris** rí **Éigipte** teachta 'n-a dháil 'ga iarraidh don **Éigipt** ré seoladh na n-ealadhan is na n-ilbhéarladh d'ógaibh na **Éigipte**. Do thriall **Niúl** don **Éigipt** mar sin, amhail adeir an file san rann-so do beanadh as an duain darab tosach, Canam bunadhas na n-Gaedheal: > 1. Rángadar scéala go **Forann**, > > Go méid ngreatha, > > **Nél mac Féiniusa** 'ga bhfuilid > > Béarla an bheatha. > Triallais iomorro **Niúl** lé teachtaibh Pharao don **Éigipt**, agus tug an rí fearann da ngairthear **Capacyront** (nó **Campus Circit**) láimh ré **Muir Ruaidh** dó; agus fós do phós a inghean féin ré ráidhtear **Scota** ré **Niúl**, amhail adeir **Giolla Caomháin** san duain darab tosach: **Gaedheal Glas** ó dtáid Gaedhil: > 1. Do chuaidh san **Éigipt** iar soin, > > Go riacht **Forann** fortamhail; > > Go dtug **Scota** gan scéimh ngainn > > Inghean fhialghasta **Fhorainn**. > Iar bpósadh **Scota** do **Niúl** cuiris scola 'n-a suidhe ag **Campus Circit** do sheoladh na n-ealadhan is na n-ilbhéarladh d'ógaibh na **Éigipte**; agus is ann sin do rug **Scota** **Gaedheal mac Niuil**. Do féadfaidhe go gcuirfeadh neach éigin i n-iongantas cionnus budh éidir **Niúl**, an cúigeadh glún ó **Iaphet**, do bheith i gcomhaimsir ré **Maoise** ann, agus gurab seacht mbliadhna déag is cheithre fichid ar sheacht gcéad ó --- p.16 dhílinn gus an am fár ghabh **Maoise** ceannas **Chloinne Israel**. Mo fhreagra ar sin, nach doichreidthe go mairfeadh **Niúl** iomad do chéadaibh bliadhan, óir do-gheibhdís na daoine ré fhada fán am soin; bíodh a fhiadhnaise sin ar **Éibhear mac Sáile**, an ceathramhadh glún ó **Shéim** anuas, do mhair cheithre bliadhna is trí fichid ar cheithre chéad, agus ar **Shéim** do mhair cúig céad bliadhan d'éis mar rugadh **Arfaxad** dó, amhail léaghthar san aonmhadh caibidil déag in Genesi; uime sin nach cuirthe i gconntabhairt go bhféadfadh **Niúl** marthain ón dara bliadhain is dá fhichid do fhlaitheas **Nion mic Béil**, amhail adubhramar, go haimsir **Mhaoise**. Agus fós is lughaide is ionchuirthe i n-iongantas an ré fuair **Niúl** agus go mbéaradh ar aimsir **Mhaoise** san **Éigipt**, ma's fíor an ní adeir **Marianus Scotus** mar go n-abair gurab i gcionn aoin bhliadhna déag ar fhichid ar thrí chéad d'éis díleann táinig coimhmheascadh na dteangthadh san **Bhaibiolóin** agus do réir mar adubhramar thuas gurab cian d'éis comhmbuaidheartha na **Baibiolóine** rughadh **Niúl**. Do réir a ndubhramar is inchreidthe ughdair seanchusa chinidh **Scuit** do leith aoise **Niuil mic Féiniusa Farsaidh**, agus go raibhe 'n-a fhior comhaimsire ag **Maoise** san **Éigipt**. Dála **Niuil** ar mbeith ag áitiughadh ag **Capacyront** láimh lé **Muir Ruaidh**, agus ar mbeith do **Ghaedheal** ar n-a bhreith ó **Scota**, is ann sin do éalodar **mic Israel** ó Pharao is do thrialladar go bruach **Mara Ruaidhe**, go ndearnadar foslongphort láimh ré **Capacyront** mar a n-áitigheadh **Niúl**. Ar n-a chlos sin iomorro do **Niúl**, téid 'n-a ndáil da n-agallamh is da fhios cia do bhí ann. Tarla **Aaron** do leathtaoibh an tsluaigh air agus do innis scéala **mac nIsrael** is **Mhaoise** dhó agus na míorbhaile fiadhnaiseacha do imir Dia ar Pharao is ar a shluagh tré dhaoirse **chloinne Israel**. Do cheangail iomorro **Niúl** is **Aaron** cumann is caradradh ré chéile; agus do fhiafruigh **Niúl** do **Aaron** an rabhadar biadha náid lóinte aca; agus adubhairt fós an raibhe do chruithneacht is do mhaitheas aige féin go mbiadh uile ar a gcumas-san. Fá --- p.18 buidheach **Aaron** de tríd sin. Táinig iomorro an oidhche iar soin, is téid **Aaron** go **Maoise** agus do innis dó na tairgsiona tug **Niúl** dó, agus fá buidheach **Maoise** is **Aaron** de tríd sin. Iomthúsa **Niuil** ráinig go n-a mhuinntir féin iar sin, agus do innis dóibh **mic Israel** do bheith láimh riú; agus do innis gach ní do dhálaibh **mac nIsrael** dóibh. Agus an oidhche chéadna tarla nathair neimhe do **Ghaedheal mac Niuil** is é ag snámh, gur chréachtnuigh é, go raibhe i nguais bháis. Agus adeirid drong oile gurab ón bhfásach táinig da chréachnughadh 'n-a leabaidh. Adubhradar a mhuinntear ré **Niúl** an mac do bhreith i ndáil **Mhaoise**; agus beiris leis **Gaedheal** do láthair **Mhaoise**. Do rinne **Maoise** guidhe go Dia agus do tháith an slait do bhí 'n-a láimh ris an gcréacht gur shlánuigh mar sin é. Agus adubhairt **Maoise** an áit a mbiadh treabh bhunaidh an mhic sin, nach biadh brígh i nathair neimhe ann go bráth; agus atá sin follus ar **Chreta**, oiléan atá san n-**Gréig** mar a bhfuil cuid da shliocht, ní bhfuil nathair neimhe ann acht mar **Éirinn**. Agus tar ceann go rabhadar nathracha neimhe i n-**Éirinn** go teacht **Phádraig**, ní shaoilim go raibhe neimh ionnta; nó saoilim gurab do na deamhnaibh ghairmthear nathracha neimhe i m- Beathaidh **Phádraig**. Adeirid cuid do na seanchaidhibh gur chuir **Maoise** glas ar an bhfleisc do bhí fá n-a láimh féin ar bhrághaid **Ghaedhil**, agus gurab uime sin ghairthear **Gaedheal Glas** de. Do bhíodh iomorro an tan soin fleasc fá láimh gacha taoisigh mar chomhartha ceannais feadhna, agus is uaidh sin adeirthear fleascach uasal ré ceann buidhne anois. Is da fhaisnéis gurab ó shnas na nathrach neimhe do lean do bhrághaid **Ghaedhil** ghairthear **Gaedheal Glas** de, is da fhoillsiughadh gurab é **Maoise** do fhóir é, atáid na rainn-se síos: > 1. **Gaedheal Glas** cionnus do rádh > > Ris in bhfear gcrithir gcomhlán? > > An ní ó bhfuil **Gaedheal Glas**, > > Is tearc ga bhfuil a sheanchas. > > > --- > > p.20 > > 4. Dar fhothruigh ar an dtuinn dtréin > > **Gaedheal mac Niuil** go ndeighmhéin; > > Gur iadh an nathair 'n-a chneas, > > Níor bh'furus é do leigheas. > 5. An tí ghlas ní dheachaidh de > > Nó gur fhóir go maith **Maoise**; > > Is eadh thuigid eolaigh as > > Gonadh de atá **Gaedheal Glas**. > Adeirid drong oile gurab uime ghairthear **Gaedheal Glas** de ó ghlaise a airm is a éididh. Gurab uime sin do rinne file éigin an rann-so: > 1. Rug **Scota** mac do **Niúl** nár > > Ór chin mór gcineadh gcomhlán; > > Fá **Gaedheal Glas** ainm an fhir > > Ó ghlaise a airm 's a éididh. > Agus is ón n-**Gaedheal** soin ainmnighthear **Gaedhil** uile; gonadh uime sin do rinne an file an rann-so: > 1. **Féine** ó **Fhéinius** atbearta, > > Brígh gan dochta; > > **Gaedhil** ó **Ghaedheal Ghlas** gharta, > > **Scuit** ó **Scota**. > Gidheadh adeirid drong oile gurab uime tugadh **Scota** ar mháthair **Ghaedhil**, do bhrígh gurab do chine **Scuit** ón **Scitia** athair **Ghaedhil**, agus gur nós aca na mná do shloinneadh o n-a bhfearaibh. Tuig nach í so an **Scota** fá bean do **Ghalamh** da ngairthear **Mílidh Easpáinne** agus rug seisear mac dó. Óir inghean **Pharao Cincris** fá máthair do **Ghaedheal** agus is aige do bhádar **mic Israel** i ndaoirse. An Pharao chéana darbh inghean bean **Mhíleadh**, fá hé an cúigeadh Pharao déag 'n-a dhiaidh sin é. **Pharao Nectonibus** fá hainm dó. Iomthúsa **Niuil** iomorro adubhairt ré **Maoise** go mbiadh fala **Pharao Cincris** ris féin tré fháilte do thabhairt dó. ‘Maseadh,’ ar **Maoise**, ‘triall-sa linne, agus dá roicheam an tír do tharngair Dia dhúinn do-ghéabhair-se roinn di; nó madh maith leat, do-bhéaram loingeas Pharao ar --- p.22 do chumas féin duit, agus éirigh ionnta ar muir go bhfeasair cionnus scarfam is Pharao ré chéile.’ Is í sin iomorro comhairle ar ar chinn **Niúl**. Do cuireadh trá míle fear n-armach i ndáil na long leis agus tugadh dó iad ar a chumas féin, agus téid ionnta go bhfacaidh gníomhradh an laoi ar n-a mhárach, mar atá oscladh na mara ré g-**cloinn Israel**, is a dluidheadh 'n-a ndiaidh ar Pharao is ar a shluagh, da mbáthadh, amhail adeir an file san rann-so do beanadh as an duain darab tosach: A dhuine nach creid iar gcóir: > 1. Seascad míle dhíobh da gcois, > > Caogad míle marcachois; > > Anfa mara Romhair Ruaidh > > Ros foluigh uile i n-aonuair. > Trí fichid iomorro míle coisidhe is caogad míle marcach a líon. Seacht gcéad is seacht mbliadhna déag is cheithre fichid i ndiaidh na díleann do báthadh Pharao, amhail adubhramar thuas. Ód chonnairc iomorro **Niúl** Pharao go n-a shluagh do bháthadh, do an féin san bhfearann gcéadna, óir ní raibhe eagla air ó do báthadh Pharao, agus do fhás a chlann is a shíol go beith ionairm dhóibh. I gcionn aimsire da éis sin fuair **Niúl** bás, is do ghabh **Gaedheal** is a mháthair an fearann. Rugadh iaramh mac do **Ghaedheal** san **Éigipt** .i. **Easrú mac Gaedhil**, agus i gcionn tréimhse 'n-a dhiaidh sin rugadh mac dó sin arís, **Srú mac Easrú mic Gaedhil**, agus do ghabhadar sin an fearann céadna agus do áitigh siad ann. Dála shluaigh na **Éigipte**, iomorro, gabhais da éis sin **Pharao Intuir** flaitheas na n-**Éigipte** d'éis **Pharao Cincris** do bháthadh. Do gairthí cheana Pharao da gach rígh ro ghabh an **Éigipt** ó **Pharao Cincris** do báthadh san **Muir Ruaidh** go **Pharao Nectonibus** an cúigeadh rí déag i ndiaidh **Pharao Cincris**. ### XVII. #### Ag so síos don ionnarbadh do rinne **Pharao Intuir** ar shliocht **Ghaedhil** as an **Éigipt**. Iomthúsa **Pharao Intuir** iar sin agus shluaigh na h-**Eigipte** ar mbeith tréan san tír dhóibh do chuimhnigheadar an tseanfhala do chlannaibh **Niuil** is d'fhine **Ghaedhil** .i. an cáirdeas do rónsad ré **clannaibh Israel** agus loingeas **Pharao Cincris** do bhreith leis do **Niúl**, an tan do éalodar **mic Israel**. Do commóradh uime sin cogadh leo i gcoinne aicme **Ghaedhil** gur hionnarbadh go haimhdheonach a h-**Éigipt** iad. Tig **Tomas Ualsingham** leis an ní sin i n- Ipodigmate mar a n-abair: *Iar mbáthadh luchta na **Éigipte**, an drong don tír do mhair da n-éis do ruaigsiod duine uasal d'áirithe, Sciteadheach do bhí n-a chomhnuidhe eatorra, go nach géabhadh flaitheas ós a gcionn. Ar mbeith dó ar n-a dhíbirt go n-a threibh, táinig gus an **Spáinn**, mar ar áitigh sé iomad bliadhan agus mar a ndeachadar a shliocht i líonmhaireacht go mór, agus tángadar as sin go h-**Éirinn**. {Aegyptiis in **Mari Rubro** submersis, illi qui superfuerunt expulerunt a se quemdam nobilem Scyticum qui degebat apud eos ne dominium super eos invaderet; expulsus ille cum familia pervenit ad **Hispaniam** ubi et habitavit per annos multos et progenies ipsius familiae multae multiplicata est nimis et inde venerunt in **Hiberniam**.}’’* Bíodh a fhios agat, a léaghthóir, gurab é **Srú mac Easrú mic Gaedhil** an duine uasal-so agus nach é **Gaedheal** féin, gan chead do **Hector Boetius**, is fós gan chead do bharamhlaibh na **nuaGhall** scríobhas ar **Éirinn** shaoileas gurab é **Gaedheal** féin táinig don **Spáinn**. Óir do réir fhírinne sheanchusa na h-**Éireann**, darab cóir creideamhain san ní-se, is ann san **Éigipt** rug **Scota**, inghean **Pharao Cincris**, **Gaedhal** agus is innte do chomhnuigh go bhfuair bás; agus ní hón n-**Gréig**, mar adeirid drong oile, táinig, acht a athair darbh ainm **Niúl** táinig ón **Scitia**. Agus tar ceann go n-abair an t-ughdar-so do haithléaghadh againn gurab don **Spáinn** --- p.26 táinig an duine uasal do luaidheamar, ní headh, acht don **Scitia** do chuaidh, agus is é an cúigeadh glún déag uaidh anuas da ngairthí **Brátha mac Deaghátha** ráinig don **Spáinn** ar dtús. Ag so suidheamh an tseanchaidh air gurab é **Srú mac Easrú** fá taoiseach ag triall ón **Éigipt** ar an eachtra so, amhail adeir **Giolla Caomháin** san duain darab tosach, **Gaedheal Glas** ó dtáid **Gaedhil**: > 1. **Srú mac Easrú mic Gaoidhil**, > > Ar seanathair sluagh-fhaoilidh; > > É do luidh fá dtuaidh ó a thoigh > > Ar fud **mhara Ruaidh** Romhoir. > 2. Lucht cheithre long líon a shluaigh > > Ar fud **mhara Romhair Ruaidh**; > > Thall i ngach cláradhbha is cead > > Cheithre lánamhna fichead. > Tuig, amhail adubhramar, gurab é **Srú mac Easrú** fá taoiseach san eachtra soin go rángadar go hoiléan **Creta**, go bhfuair bás ann sin, gur ghabh a mhac **Éibhear Scot** ceannas feadhna cáich go rochtain don **Scitia** dhóibh. Gonadh uime sin adeir ughdar d'áirithe gurab é **Éibhear Scot** fá taoiseach orra san turas soin agus gurab ón fhorainm do bhí air .i. **Scot** ghairmthear cine **Scuit** do **Ghaedhealaibh**. Ionann iomorro **Scot** do réir ughdair d'áirithe is saighdeoir. Óir ní raibhe 'n-a chomhaimsir fear bogha do b' fhearr ioná é, agus ón bhforainm sin ráinig é do slonnadh an sliocht táinig uaidh; agus do cleachtadh leo bogha mar arm ar aithris na sean gus an aimsir ndéidheanaigh leath istigh dar gcuimhne féin. Gidheadh ní leanfam baramhail an ughdair-se do bhrígh gurab í céadfaidh choithcheann na seanchadh gurab uime ghairthear cine **Scuit** do shliocht **Gaedhil** tré bheith ar dteacht ón **Scitia** dhóibh do réir a mbunadhasa. Tuig, a léaghthóir, gurbh fear comhaimsire do **Mhaoise** **Gaedheal**, agus da réir sin go raibhe cheithre fichid bliadhan d'aois an tan do báthadh Pharao, agus go raibhe an ceathramhadh glún uaidh féin síos ar n-a bhreith mar atá **Éibhear --- p.28 Scot mac Srú mic Easrú mic Gaedhil** sul do thrialladar **mic Israel** trés an **Muir Ruaidh** agus **Maoise** i gceannas feadhna ós a gcionn. Measaid drong do na seanchaidhibh gurab cheithre céad is dá fhichid bliadhan ó bháthadh Pharao san **Muir Ruaidh** go tigheacht **chloinne Míleadh** i n-**Éirinn**, agus da dhearbhughadh sin ag so mar adeir ughdar dhíobh san rann-so: > 1. Ceathracha is cheithre chéad > > Do bhliadhnaibh, ní hiomairbhréag, > > Ó do luidh **Tuaith Dé**, dearbh dhuibh, > > Tar muincheann **mhara Romhair**. > > Gur ghabhsad sceinn don **Mhuir Meann** > > **Mic Míleadh** i dtír n-**Éireann**. > Acht cheana do réir an áirimh do-ní an Leabhar Gabhála ní fhuil acht seacht mbliadhna déag teasta do thrí chéad ón tráth fár ghabh **Maoise** ceannas **chloinne Israel** san **Éigipt** go teacht **chloinne Míleadh** i n-**Éirinn**. Óir i gcionn seacht gcéad is seacht mbliadhan déag ar cheithre fichid d'éis díleann do ghabh **Maoise** ceannas **mac nIsrael** san **Éigipt**, agus do réir na haimsire do-bheir seanchus **Éireann** do Ghabhálaibh **Éireann**, is i gcionn míle ar cheitre fichid bliadhan d'éis díleann do ghabhadar **mic Mhíleadh** sealbh **Éireann**. Ag so mar adeir an Leabhar Gabhála gurab i gcionn trí céad bliadhan iar ndílinn táinig **Parthalón**, agus gurab trí chéad bliadhan do bhádar a shliocht i seilbh **Éireann**, agus gurab deich mbliadhna fichead do bhí **Éire** 'n-a fásach go teacht **chloinne Neimhidh** innte, agus gurab seacht mbliadhna déag ar dhá chéad fad flaitheasa na cloinne sin ar **Éirinn**, agus sé bliadhna déag ar fhichid do bhádar **Fir Bolg** i bhflaitheas, agus **Tuatha Dé Danann** trí bliadhna teasta do dhá chéad; agus ré cur an áirimh-se uile i n-aontsuim is cheithre fichid ar mhíle bliadhan an nuimhir iomlán do-níd ó dhílinn go tigheacht **mac Míleadh** i n-**Éirinn**. Agus dá bhféachtar an t-áireamh-so ris na seacht mbliadhnaibh déag is cheithre fichid ar sheacht gcéad do bhí ó dhílinn go barántas **Maoise** ar **chloinn Israel**, --- p.30 is follus nach fuil ón am soin go teacht **chloinne Míleadh** i n-**Éirinn** acht seacht mbliadhna déag teasta do thrí céad, agus da réir sin gurab bréagach an chéadfaidh thuas adeir gurab i gcionn dá fhichid ar cheithre céad bliadhan d'éis **mac nIsrael** do dhul trés an **Muir Ruaidh** rángadar mic **Mhíleadh** i n-**Éirinn**. Adeirid drong ré seanchus gurab é raon 'n-ar ghabh **Srú mac Easrú** go n-a fhuirinn ar an **Muir Ruaidh** agus soir budh dheas san aigéan, láimh dheas ré **Taprobana**, is láimh chlé ris an **Asia** soir, agus láimh chlé timcheall budh thuaidh dhi, agus as sin go rinn **Sléibhe Rife** san leith thiar thuaidh don **Asia**, agus san chaolmhuir ó dheas scaras an **Eoruip** is an **Asia** ré chéile, agus as sin don **Scitia**. Gidheadh ní hé sin raon do ghabh **Srú** ag triall ón **Éigipt** don **Scitia** go lucht cheithre long is tríochad i ngach luing díobh; acht a bun srotha **Níl** ar **Muir dTorainn** go **Creta** ris a ráidhtear **Candia** aniú, áit ar chomhnuigh sé sealad aimsire go bhfuair bás ann agus 'n-ar fhágaibh cuid da shliocht diaidh i ndiaidh; gonadh da bhithin sin do réir ughdar an tseanchusa nach bí nathair neimhe i g-**Creta** acht mar **Éirinn**; agus triallaid as sin don **Scitia** agus **Éibhear Scot** 'n-a thaoiseach orra; agus gibé adéaradh nar bh'éidir dul ón **Éigipt** don **Scitia** i luing nó i n-eathar do réir na ronna do bhí ar an **Scitia** an tan soin, ní fíor do é, do bhrígh gur follus as gach aonstaruidhe thráchtas ar thuarasgbháil na gcríoch go bhfuil an t-innbhear da ngoirthear **Tanais** ag snighe go **Muir Lárthalmhan** agus an mhuir sin ag snighe gus an **Éigipt** mar a bhfuil sruth **Níl**; agus do réir na ronna do bhí ar an **Scitia** an tan soin áirmhighthear sruth **Tanais** ar aibhnibh na **Scitia** do réir sheanughdair bharántamhail **Herodotus** san cheathramhadh leabhar mar a n-abair: *Sruth **Tanais** chomhroinneas an **Asia** ón **Eoruip** áirmhighthear é idir na srothaibh atá ag lucht na **Scitia**. {**Tanais** fluvius dividens **Asiam** ab **Europa** enumeratur inter flumina quae apud **Scitas** sunt.}’’* Agus ar rochtain don **Scitia** dhóibh tarla cogadh is coinbhliocht eatorra féin is a --- p.32 gcomhmbráithre, mar atá sliocht **Neanúil mic Féiniusa Farsaidh** agus do bhí imreasan eatorra fá iomchosnamh na críche go dtarla d'**Aghnón mac Táit**, an cúigeadh glún ó **Éibhear Scot** anuas, a bhráthair féin, **Reaflóir mac Rifill** do shliocht **Neanúil**, do mharbhadh agus é 'n-a rígh ar an **Scitia** an tan soin, amhail adeir **Giolla Caomháin** san duain darab tosach: **Gaedheal Glas** ó dtáid **Gaedhil**: > 1. **Reaflóir** is **Aghnón** gan on, > > Seacht mbliadhna fá iomchosnomh; > > Go dtorchair **Reaflóir** go nglóir > > Do láimh áitheasaigh **Aghnóin**. > #### Don ionnarbadh do rinneadh ar sliocht **Ghaedhil** as an **Scitia**. Iomthúsa chloinne **Reaflóir mic Rifill**, tarla dias mac aige, mar atá **Neanúl** is **Rifill** is tionóilid sluagh i gcoinne sleachta **Gaedhil** da n-ionnarbadh as an dtír uile; agus coimhthionóilid **fine Ghaedhil** is triallaid d'aonbhuidhin as an gcrích tré thír na g-Cíochloisceach da ngairthear **Amazones** go himeall **mhara Caisp**; is gabhaid loingeas ann sin go ndeachadar ar an muir amach gur ghabhadar tír i n-oiléan atá ar **muir Chaisp** áit ar comhnuighsiod feadh bliadhna; agus is iad fá taoisigh dóibh ar an eachtra soin **Aghnón** is **Éibhear** , dá mhac **Táit mic Aghnamain mic Beodhamain mic Éibhir Scuit mic Srú mic Easrú mic Gaedhil**. Do bhádar triúr mac ag **Aghnón** ar an eachtra soin, mar atá **Eallóit** **Láimhfhionn** is **Lámhghlas**. Do bhádar dias mac ag **Éibhear mac Táit**, mar atá **Caichér** is **Cing**; agus fuair **Aghnón** bás san oiléan soin; agus triallaid cách i gcionn bliadhna as an oiléan soin lucht trí long, is trí fichid i ngach luing díobh, agus bean ag an treas fear díobh. Seisear taoiseach dhóibh ar an eachtra soin; go dtugadar ucht ar an gcaolmhuir atá ó **mhuir Chaisp** siar gus an bhfairrge gcaoil tig ón aigéan adtuaidh agus mar rángadar an mhuir sin --- p.34 do éirigh anfadh orra gur seoladh i n-oiléan iad ré ráidhtear **Caronia** i **Muir Phontic** gur chomhnuighsiod bliadhain is ráithe ann; agus san oiléan soin fuair **Éibhear mac Táit** is **Lámhghlas mac Aghnóin** bás. Triallaid as soin, ceathrar taoiseach dóibh .i. **Eallóit** **Láimhfhionn** **Cing** is **Caichér** a n-anmanna, agus tarla murrdhúchainn ar an muir rompa is do chandaois ceol do na loingseachaibh do bhíodh ag triall tarsna go gcuirdís codladh orra is go lingdís féin orra da marbhadh; agus is é leigheas do rinne **Caichér Draoi** air sin, céir do leaghadh 'n-a gcluasaibh go nach gcluindís an ceol d'eagla codalta ris; mar sin dóibh gur ghabhadar cuan ag rinn **Sléibhe Rife** thuaidh; agus is ann sin do rinne **Caichér** fáistine dhóibh nar bh'ionadh comnuidhe dhóibh aonáit go rochtain **Éireann** dóibh, agus nach iad féin do roichfeadh í, acht a sliocht. Triallaid as sin go rángadar go **Gotia** agus tarla go raibhe mac oirdheirc ag **Láimhfhionn** da ngairthí **Éibhear Glúinfhionn** agus do chomhnuigheadar sliocht **Gaedhil** san tír sin deich mbliadhna fichead is do anadar lucht díobh ann ó shoin i le; gonadh da dhearbhadh sin adeir **Giolla Caomháin** an rann-so: > 1. Fine **Ghaoidhil** ghasta dhil, > > Triochad bliadhan san tir-sin; > > Anaid lucht díobh ann ó shain, > > Go dtí deireadh an domhain. > Measaid drong oile ré seanchus gurab caogad ar chéad bliadhan do chomhnuighsiod **sliocht Gaedhil** san **Ghotia**, agus is í sin céadfaidh is fírinnighe. Óir is follus gur chaitheadar aicme **Ghaedhil** ocht nglúine da ngeinealaigh san **Ghotia** mar atá ó **Éibhear Ghlúinfhionn** go **Brátha**. Ag so iomorro an geinealach ghlún sin: **Brátha mac Deaghátha mic Earchadha mic Eallóit mic Nuadhat mic Neanúil mic Eibric mic Éibhir Ghlúinfhinn** rugadh san **Ghotia** féin mic **Láimhfhinn** an céadtaoiseach táinig don chrích sin d'aicme **Ghaedhil**; agus do bhrígh nachar bh'éidir an oiread soin glún do theacht don leith istigh --- p.36 do thríochad bliadhan is dearbh liom gurab í an chéadfaidh dhéidheanach atá fírinneach. Adeirid drong oile ré seanchus gurab trí chéad bliadhan do chomhnuighsiod **sliocht Gaedhil** san **Ghotia**. Gidheadh ní héidir sin do bheith fírinneach, do bhrígh, do réir na ngabháltas, do réir mar adubhramar thuas, nach raibhe iomlán trí chéad bliadhan ón tráth fár báthadh Pharao san **Muir Ruaidh** go tigheacht mhac **Míleadh** i n-**Éirinn**. Uime sin ní héidir an chéadfaidh sin do bheith fírinneach, do bhrígh gurab don leith istigh don aimsir sin do rinneadar **fine Ghaedhil** gach turas da ndearnadar ón **Éigipt** go **Creta**, agus ó **Creta** don **Scitia**, is ón **Scitia** go **Gotia**, ón **Ghotia** gus an **Spáinn**, ón **Spáinn** don **Scitia**, is ón **Scitia** go h-**Éigipt**, is ón **Éigipt** go **Tracia**, ón **Tracia** go **Gotia**, is ón **Ghotia** go h-**Easpáinn**, is ón **Easpáinn** i n-**Éirinn**. --- p.38 ### XVIII. #### Ag so síos do thriall fhine Ghaedhil as an n-Gotia go hEaspáinn. **Brátha iomorro mac Deaghátha** an t-ochtmhadh glún ó **Éibhear Ghlúinfhionn** anuas, is é do thriall as an n-**Gotia** láimh ré **Creta** is ré **Sicilia** deiseal **Eorpa** go h-**Easpáinn**, go lucht cheithre long leis, amhail adeir **Giolla Caomháin** san rann-so: > 1. **Brátha mac Deaghátha** dil > > Táinig do **Chreit** do **Shicil**; > > Lucht cheithre long seolta slán > > Deiseal **Eorpa** go h-**Easpán**. > Ó **Bhrátha** ráidhtear **Bragansa** san **Phoirtingéil** mar atá diuice na **Bragansa**. Ag so na cheithre taoisigh táinig mar aon ré **Brátha** san turas soin don **Easpáinn** .i. **Oige** agus **Uige** dias mac **Eallóit mic Neanúil**, **Manntán** is **Caichér**. Ceithre lánamhna déag is seisear amhus i ngach luing díobh agus tugadar trí madhmanna ar lucht na críche iar dteacht i dtír dóibh .i. sliocht **Tubal mic Iafet**. Acht cheana, da éis sin táinig támh aonláithe go muinntir mhic **Eallóit** gur eagadar uile go deichneabhar. Táinig fás 'n-a dhiaidh sin orra, agus rugadh **Breoghan mac Brátha**. Adeir croinic choitcheann na **Spáinne** do scríobhadh lé duine uasal Frangcach dar bh'ainm **Lobhaois**, do réir mar léaghthar ag **Éadbhard Grimston** san treas leathanach, gurab é céidrí do ghabh ceannas iomlán na **Spáinne** an tí da ngairthí **Brigus** lér tógbhadh iomad caisléan; agus is é sin an tí da ngoirthear san Leabhar Gabhála **Breoghan**, seanathair **Mhíleadh Easpáinne**, agus is uaidh ráidhtear **Brigantes**; agus is uaidh, do réir na croinice céadna, do gairthí **Brigia** i n-allod don chrích ré ráidhtear anois **Castilia**; agus is caislean fá suaitheantas 'n-a scéith, amhail atá aniú ag rígh na **Spáinne**. --- p.40 Is é fós an **Breoghan** soin do bhris iomad cath ar an **Easpáinn**, agus is é do chumhduigh nó do thógaibh **Brigansia** láimh ris an g-**Cruinne**, agus tor **Breoghain** san g-**Cruinne** féin; gonadh uime sin do rinne **Giolla Caomháin** an rann-so: > 1. Do bhris mór gcomhlann is gcath > > Ar shluagh **Easpáinne** uallach, > > **Breoghan** na ngleoghal 's na ngliadh, > > Lé n-a ndearnadh **Brigansia**. > Do bhádar deich mic ag an m-**Breoghan** soin .i. **Breogha** **Fuad** **Muirtheimhne** **Cuailgne** **Cuala** **Bladh** **Eibhle** **Nár** **Íoth** is **Bile**; gonadh aire sin do rinne an t-ughdar céadna an rann-so: > 1. Deich mic **Breoghain** gan meirbhe, > > **Breogha** **Fuad** is **Muirtheimhne** > > **Cuailgne** **Cuala** **Bladh** amne > > **Eibhle** **Nár** **Íoth** is **Bile**. > Mac iomorro don **Bhile** sin **Galamh** da ngairthí **Mílidh Easpáinne**; agus tar ceann gurab é **Bile** duine déidheanach áirmhighthear do chloinn **Bhreoghain** san rann thuas, maseadh adeirid ughdair an tseanchusa gurab é **Bile** mac fá sine ag **Breoghan**. Ar bhfás iomorro do shliocht **Breoghain** agus ar ngabháil neirt urmhóir na **Spáinne** dhóibh, tarla mac arrachta oirbheartach ag **Bile mac Breoghain** da ngairthí **Galamh**, agus is ris ráidhtear **Mílidh Easpáinne**; agus do ghabh mian é dul líon cabhlaigh d' ógbhaidh na **Spáinne** don **Scitia** d' fhios a bhraithreach is do dhéanamh feadhma dhóibh. Agus iar gcinneadh ar an gcomhairle sin dó, cóirighthear tríochad long leis, is do chuir a bhforthainn laochruidhe ionnta agus téid ar **Muir dToirrian**, is do thriall go réimdhíreach soir budh thuaidh do **Shicilia** is do **Chreta** go ráinig an **Scitia**; agus ar rochtain i dtir ann sin dó do chuir scéala uaidh go **Reaflóir mac Neomainn** .i. an rí do bhí ar an **Scitia** an tan soin; agus fá do shliocht **Reaflóir mic Rifill** do luaidheamar thuas an **Reaflóir-se mac Neomainn**. Mar ráinig iomorro **Mílidh** --- p.42 do láthair **Reaflóir**, fáiltighis roimhe; agus i gcionn athaidh da éis sin do rinne an rí taoiseach ar shluagh na **Scitia** dhe; agus do phós a inghean féin ris dar bh'ainm **Seang inghean Reaflóir**, agus rug sí dias mac dó mar atá **Donn** is **Airioch Feabhruadh**. Iar gcaitheamh cheana sealad aimsire do **Mhílidh** san **Scitia** do éirigh iomad áithis leis i n-aghaidh díbhfeargach is luchta foghla do dhéanamh san gcrích, ionnus tríd sin gur ghrádhuigheadar lucht na críche go mór é. Agus mar do mhothuigh an rí **Reaflóir** sin do ghabh eagla é go dtiocfadh **Mílidh** 'n-a aghaidh ré buain ríoghachta na **Scitia** dhe; agus do chogair da bhíthin sin **Mílidh** do mharbhadh tar ceann go raibhe sé 'n-a chliamhain aige; agus mar do chualaidh **Mílidh** sin iarrais árach ar an rígh **Reaflóir** gur marbhadh leis é; agus leis sin cuiris cruinniughadh is coimhthionól ar a mhuinntir dílis féin, agus tig ar muir go líon trí bhfichid long agus do thriall go réimdhíreach ar **Muir dToirrian** go ráinig bun srotha **Níl**; agus ar dteacht i dtír ann sin dó, do chuir teachta go **Pharao Nectonibus** 'ga fhaisnéis dó é féin do theacht don tír; agus cuiris an rí teachta i gcoinne **Míleadh**, agus ar rochtain da láthair dó, fáiltighis roimhe, agus tug fearann dó féin is da mhuinntir ré áitiughadh san tír; gonadh ag faisnéis an turais sin **Mhíleadh** ón **Scitia** go h-**Éigipt** atá **Giolla Caomháin** san rann-so: > 1. Ro ghoin **Mílidh** fá maith clann > > **Refelóir** nochar bh'anbhfann; > > Ro scuch go cruaidh ón tír thall > > Go sruth **Níl** go bhfuair fearann. > Tuig, a léaghthóir, go rabhadar an dias mac rug **Seang inghean Reaflóir** do **Mhílidh**, mar atá **Donn** is **Airioch Feabhruadh**, mar aon ris ag teacht don **Éigipt** iar n-éag a máthar san **Scitia**. Tarla fán am soin cogadh mór idir an rígh Pharao is rígh na **Aetiopia**. Do-ní Pharao taoiseach sluaigh do **Mhílidh**, iar meas a chródhachta is a chalmachta dó, i gcoinne shluaigh na --- p.44 **Aetiopia**, agus tug féin is sluagh na **Aetiopia** iomad cath is coinbhliocht da chéile gur éirigh iomad áithis lé **Mílidh** is go ndeachaidh a chlú is a oirdhearcas fá na críochaibh; ionnus go dtáinig dhe sin go dtug Pharao a inghean féin 'n-a mnaoi dhó; agus **Scota** ghairthear di ar mbeith 'n-a mnaoi ag **Mílidh** do bhí do chine **Scuit**. Agus rug sí dias mac dó san **Éigipt** mar atá **Éibhear Fionn** is **Aimhirgin**; agus do láthair iar rochtain na **Éigipte** do **Mhílidh** do chuir dá fhear dhéag do na hógaibh do bhí 'n-a fhochair d' fhoghluim prímhcheard na **Éigipte** go beith da gach aon díobh cliste 'n-a cheird féin i gcionn na seacht mbliadhan do chomhnuigh sé san **Éigipt**. Iomthúsa **Míleadh** do smuain 'n-a mheanmain gur thairrngir **Caichér Draoi** cian roimhe sin da shinnsear, do **Láimhfhionn**, gurab i n-**Éirinn** do-ghéabhdaois a shliocht flaitheas go bunadhasach, agus ollmhuighthear trí fichid long leis gur chuir forthainn sluagh ionnta, agus ceileabhrais do Pharao. Triallais iomorro leis sin ó bhun srotha **Níl** ar **Muir dToirrian** go ráinig i dtír i n-oiléan atá láimh ré **Tracia**, **Irena** ghoirthear dhe; agus is ann rugadh **Ír mac Míleadh**. Triallais as sin go hoiléan da ngairthear **Gotia** atá san bhfairrge chaoil téid san aigéan budh thuaidh, agus do rinne seal comhnuighthe ann sin, gonadh ann rug **Scota** mac dó da ngairthí **Colpa an Chloidhimh**. Triallaid as sin san gcaolmhuir budh thuaidh scaras an **Asia** is an **Eoraip** ré chéile, agus láimh chlé ris an **Eoraip** siar, go ráinig **Cruitheantuaith** ré ráidhtear **Alba**. Airgthear iomorro imeall na críche sin leo agus triallaid da éis sin láimh dheas ris an m-**Breatain Mhóir**, go rángadar bun srotha **Réin**, agus láimh chlé ris an b-**Fraingc** siar budh dheas, gur ghabhsad cuan da éis sin san **Bhioscáin**. Ar rochtain iomorro san chrích sin dóibh, tigid a bhráithre d' fháiltiughadh ré **Mílidh**; agus nochtaid dó na **Goti** go --- p.46 n-iomad eachtrann oile do bheith ag comhmbuaidhreamh na chríce sin is na h-**Easpáinne** uile. Ar na chlos sin iomorro do **Mhílidh**, do chuir tionól ar a ranntaibh féin feadh na h-**Easpáinne**; agus ar gcruinniughadh ar aonláthair dóibh, triallais leo agus lé líon an chabhlaigh do chuaidh ris féin san tír i n-aghaidh na n-**Goti** is na n-eachtrann, go dtug cheithre madhmanna déag is dá fhichid orra, gur thathfainn as an **Easpáinn** iad agus gur ghabh féin go n-a bhráithribh, mar atáid Clann **Bhreoghain mic Brátha**, urmhór na h-**Easpáinne** dhóibh féin. Do bhí iomorro fán am-so dá mhac dhéag is fiche ag **Mílidh**, amhail adeir an file: > 1. Tríochad mac agus dá mhac > > Ag **Mílidh** go ngile nglac; > > Ní ráinig dhíobh, deimhin linn, > > Acht aonochtar go h-**Éirinn**. > Do bhádar iomorro cheithre mic fichead díobh sin rugadh ar leannántacht dó, sul do thriall as an **Spáinn** don **Scitia**; agus an dias ban do bhí diaidh i ndiaidh aige pósta rug an t-ochtar oile dhó, mar atá **Seang inghean Reaflóir** flaith na **Scitia** rug dias díobh san **Scitia**, mar atá **Donn** is **Airioch Feabhruadh** , is **Scota inghean Pharao Nechtonibus** rug an seisear oile dhíobh, mar atá dias san **Éigipt** .i. **Éibhear Fionn** is **Aimhirgin**, **Ír** ar **Muir Tracia**, **Colpa an Chloidhimh** i n-**Gotia**, **Arannán** agus **Éireamhón** san **Galisia**, amhail adeir **Conaing** file san laoidh seanchusa-so síos: > 1. Ocht mic **Ghalaimh na ngáire**, > > Darbh ainm **Mílidh Easpáine**, > > Ro shleachtadar míle magh; > > Cidne tíre a ngeinsiodar? > 2. **Airioch Feabhruadh** 's **Donn** go ngliadh, > > Ro geineadh iad san **Scitia**; > > Rugadh san **Éigipt** aibhnigh > > **Éibhear Fionn** is **Aimhirgin**. > > > --- > > p.48 > > 5. **Ír**, ní raibhe laoch ba lia, > > Ro genair i dtaobh **Tracia**; > > Ro genair **Colpa an Chlaidhimh** > > I n-**Glionn Colpa** i n-**Gaothlaidhibh**. > 6. Ruga ag ***T*ur Breoghain** gan brón > > **Arannán** is **Éireamhón** , > > Dá shóisear na laoch gan locht, > > Mac Dé ro thraoth a dtothocht. > Ocht. --- p.50 ### XIX. Ar bhfás don tsliocht-soin **Breoghain mic Brátha** do bhádar neartmhar daoineach san **Easpáinn**; agus ar mhéid a n-oirbheart, do chuireadar rompa tuilleadh flaithis do ghabháil do leith éigin oile. Adhbhar oile fós do bhí aca, mar tharla ré linn na haimsire sin teirce bídh san **Easpáinn** feadh sé mbliadhan bhfichead, tré iomad tiormaigh na haimsire an feadh soin, agus fós tré iomad coinbhliocht tarla eatorra is na **Goti** is gach drong oile eachtrann ré rabhadar ag gleic fá iomchosnamh na h-**Easpáinne**. Cinnid uime sin comhairle cia an chríoch ar a ndéandaois braith nó cia do cuirfidhe da braith. Is í comhairle ar ar chinnsiod, **Íoth mac Breoghain mic Brátha** do bhí 'n-a dhuine ghaisceamhail, is do bhí fós eagnaidhe eolach sna healadhnaibh, do thogha ré dul do bhraith oiléin na h-**Éireann**. Agus is é áit ar ar chinneadar ar an gcomhairle-se ag ***T*or Breoghain** san **Galisia**. Is mar sin tarla dhóibh **Íoth** do chur go h-**Éirinn**, agus ní mar adeirid drong oile gurab i néallaibh nimhe oidhche gheimhridh do chonnairc do mhullach ***T*huir Breoghain** í. Óir do bhí caidreamh is roinn roimhe sin idir **Éirinn** is an **Easpáinn**, ón tráth fá dtug **Eochaidh mac Eirc** rí déidheanach **Fhear m-Bolg** **Taillte inghean Mhaghmhóir** rí **Easpáinne** 'n-a mnaoi. Do chleachtdaois trá leath ar leath bheith ag ceannaidheacht is ag malairt a n-earradh is a seod ar gach taoibh ré chéile, ionnus go raibhe aithidhe na h-**Éireann** ag **Easpáinneachaibh** agus aithne na h-**Easpáinne** ag **Éireannchaibh** sul rugadh **Íoth mac Breoghain**; ionnus da réir sin nach ó amharc aonoidhche d'fhagháil do mhullach ***T*huir Breoghain** fuair **Íoth** náid **clann Breoghain** eolas ar **Éirinn**, acht ó chaidreamh imchian aimsire roimhe sin do bheith idir an **Easpáinn** is **Éirinn**. --- p.52 Dála **Íotha** iomorro ollmhuighthear long leis is cuiris trí chaogad laoch toghtha innte, is triallais ar muir go rángadar don leith thuaidh d' **Éirinn**, gur ghabhadar cuan i m-**Bréantrácht Mhaighe Íotha**; agus mar ráinig **Íoth** i dtír ann do rinne iodhbairt do Neaptúin, dia na mara, is do rinneadar na deamhain drochthuar dhó. Leis sin tángadar drong do lucht na críche do labhairt ris i Scoitbhéarla .i. i n-Gaedhilg, is do fhreagair seisean san teangaidh chéadna iad, agus adubhairt gurab ó **Mhagog** táinig féin amhail tángadar-san; agus gurab Scoitbhéarla, fá teanga bhunadhasach dó féin amhail do b'eadh dhóibh sin. Atáid na seanchaidhe, ar lorg na háite-se san Leabhar Ghabhála, ag a rádh gurab é an Scoitbhéarla, ré ráidhtear Gaedhealg, fá teanga bhunadhasach do **Neimhidh** is da aicme, agus da réir sin ag **Fearaibh Bolg** is ag **Tuathaibh Dé Danann**. Óir is inchreidte sin as an ní adubhramar thuas gurab é **Gaedheal mac Eathóir** ar fhoráileamh **Féiniusa Farsaidh** rí na **Scitia** do chuir an Scoitbhéarla i n-eagar is i n-ordughadh; gonadh ón n-**Gaedheal** soin ráidhtear Gaedhealg ris an Scoitbhéarla, amhail adubhramar thuas. Is túsca trá do bhí an **Gaedheal**-so ag múnadh scol gcoitcheann san **Scitia** ioná do thriall **Neimhidh** ar eachtra ón **Scitia** go h-**Éirinn**; agus ós é an Scoitbhéarla fa teanga choitcheann san **Scitia** an tráth do thriall **Neimhidh** aiste, do réir na seanchadh, is é an Scoitbhéarla fá teanga dhíleas do **Neimhidh** is da fhuirinn ag teacht i n-**Éirinn** dóibh; agus da réir sin ag gach gabháltas da dtáinig ar **Éirinn** uaidh nó da shliocht; ní áirmhim mic **Mhíleadh** dar teanga dhíleas an Scoitbhéarla ó do fhágaibh **Niúl** an **Scitia** gus an am-so. Tig **Risteard Craobhach príomháidh **Éireann**** leis an ní-se san leabhar do scríobh sé do bhunadhas na Gaedhilge is aicme **Ghaedhil**. Ag so mar adeir: *Atá (ar sé) an Ghaedhealg i ngnáthughadh i n-**Éirinn** ó theacht **Neimhidh** 630 mbliadhan iar ndílinn gus an ló aniú. {Gaelica locutio est in usu in **Hibernia** ab adventu **Nemedii** anno 630 a Diluvio in hunc usque diem.}’’* Do réir a ndubhramar ní díchreidthe --- p.54 gurab i Scoitbhéarla do agaill **Íoth** is **Tuatha Dé Danann** a chéile. Iomthúsa **Íotha**, do fhiafruigh da éis sin ainm na críche dhíobh agus cia do bhí i bhflaitheas uirre an tan soin. Nochtaid an fhuireann soin tarla air ar dtús gurab **Inis Ealga** fá hainm don chrích, is gurab iad trí mic **Chearmada Milbheoil mic an Daghdha** do bhí i bhflaitheas innte ar sealaidheacht gach ré mbliadhain, amhail adubhramar thuas, go dtarla an tráth soin iad i n-**Oileach Néid** i dtuaisceart **Uladh**, agus iad i n-imreasan fá sheodaibh a sean. Triallais iomorro **Íoth** ar n-a chlos sin mar aon ré dhá dtrian na foirne táinig 'n-a luing leis, agus is é líon do bhí 'n-a luing trí chaogad laoch. Agus mar tháinig do láthair chloinne **Cearmada** fáiltighid roimhe, is foillsighid fáth a n-imreasain dó. Nochtais seisean dóibh-sean don leith oile gurab tré mhearughadh mara táinig féin don chrích, is nach raibhe a bhara faoi comhnuidhe do dhéanamh innte, acht triall tar a ais da thír féin. Gidheadh mar do measadh leo-san **Íoth** do bheith foghlumtha, do thoghadar n-a bhreitheamh san imreasan do bhí eatorra é, agus is í breath rug, na seoide do roinn tréanach eatorra; agus leis sin do ghabh ag moladh na h-**Éireann** is adubhairt gurab éagcóir do bhí imreasan eatorra agus líonmhaire na hinse fá mhil is fá mheas, fá iasc is fá lacht, fá íoth is fá arbhar, agus measardhacht a haieoir ar theas is ar fhuacht. Adubhairt fós dá roinntí an tír tréanach eatorra go raibhe a bhforthainn uile innte. Ceileabhrais **Íoth** da éis sin dóibh agus triallais mar aon ré n-a chéad laoch d'fhios a luinge. Dála chloinne **Cearmada** tugadar da n-aire méid an mholta thug **Íoth** ar **Éirinn**; agus is eadh do measadh leo dá roicheadh lais dul da chrích féin go dtiubhradh iomad sluagh leis do ghabháil na h-**Éireann**; agus is é ní ar ar chinneadar mac **Cuill** go líon trí chaogad laoch do chur 'n-a thóraidheacht; is rugadar air, is do ghabh **Íoth** féin deireadh ar a mhuinntir, --- p.56 is rug leis iad go **Maigh Íotha** budh thuaidh, gur fearadh coimheascar eatorra, gur thuit **Íoth** ann; agus rugadar a mhuinntear leo é 'n-a luing, gur éag sé ar muir aca, agus gur hadhnaiceadh san **Easpáinn** é iar dtaispéanadh a chuirp do mhacaibh **Míleadh** da ngreannughadh ré teacht da dhíoghail go h-**Éirinn** ar chloinn **Chearmada**. Is céadfaidh do dhruing ré seanchus gurab ar **Druim Lighean** do marbhadh **Íoth** is gurab ar **Maigh Íotha** do hadhnaiceadh é. Gidheadh is cinnte agus is fírinnighe an chéadfaidh thuas. #### Do ghabháil mhac míleadh ar **Éirinn** annso, agus da ndálaibh, agus cia an chríoch as a dtángadar go h-**Éirinn**. Adeir **Hector Boetius**, san treas caibidil do stáir na h-Alban, gurab clann do **Ghaedheal** **Éibhear** is **Éireamhón** . Gidheadh ní héidir sin do bheith fírinneach, do bhrígh, do réir **Chormaic mic Cuileannáin** 'n-a chroinic, gur bh' fhear comhaimsire do **Mhaoise** **Gaedheal**; agus adeir mar an gcéadna do réir an Leabhair Ghabhála gurab i gcionn trí mbliadhan ar cheithre fichid ar dhá chéad iar mbáthadh Pharao tángadar mic **Mhíleadh** i n-**Éirinn**, agus da réir sin nar bh'éidir **Gaedheal** do bheith 'n-a athair ag **Éibhear** ná ag **Éireamhón** . Is sollus fós do réir **Chormaic** san áireamh glún do-ní ó **Ghalamh** da ngairthí **Mílidh Easpáinne** fá hathair d'**Éibhear** is d'**Éireamhón** , go **Noe**, nar bh'é **Gaedheal** fá hathair dóibh. Ag so, do réir **Chormaic**, an geinealach go **Noe**: **Galamh mac Bile mic Breoghain mic Brátha mic Deaghátha mic Earchadha mic Eallóit mic Nuadhat mic Neanúil mic Eibric Ghlais mic Éibhir Ghlúinfhinn mic Láimhfhinn mic Aghnóin mic Táit mic Ogamain mic Beodhamain mic Éibhir Scuit mic Srú mic Easrú mic Gaedhil Ghlais mic Niuil mic Féiniusa Farsaidh mic Baath mic Magog mic Iafet mic Noe**. --- p.58 Gibé do léaghfadh stair **Hector Boetius** do mheasfadh go saoileann sé gurab ó **Ghaedheal** éigin oile tángadar **Gaedhil** **Alban** seoch an **Gaedheal** ó dtángadar **Éireannaigh**. Gidheadh is leor liom ughdar barántamhail Albanach, da ngairthear **Ioannes Maior**, ag a rádh gurab ó **Ghaedhealaibh** **Éireann** tángadar **Gaedhil** **Alban**. Ag so mar adeir: *Adeirim ar an adhbhar soin (ar sé) gibé dream ó bhfuil bunadhas na n-**Éireannach**, gurab ón ndruing gcéadna tángadar **Albanaigh**. {Dico ergo a quibuscunque **Hibernici** originem duxere ab iisdem **Scoti** exordium capiunt.}’’* Tig **Beda** leis an ní-se i Stair Eaglaise na Sacsan mar a n-abair, **Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum,* libro primo, cap. primo, I gcionn sealad aimsire do ghlac an **Bhreatain**, i ndiaidh na m-**Breathnach** is na b-**Pict**, an treas cine i gcuid nó i mír na b-**Pict**, cine do thriall a h-**Éirinn** mar aon ré na dtaoiseach **Rhéada**, do ghreamuigh i measc na b-**Pict** ionadh suidhe dóibh féin, lé cáirdeas nó lé harm, atá 'n-a seilbh gus an am so. {Procedente autem tempore **Britannia** post **Britones** et **Pictos** tertiam **Scotorum** nationem in **Pictorum** parte recepit qui duce **Rheada** de **Hibernia** egressi vel amicitia vel ferro sibimet inter eos sedes quas hactenus habent vindicarunt.}’’* As so is iontuigthe do réir **Bheda** gurab a h-**Éirinn** do chuadar cine **Scuit** lé **Rhéada** a dtaoiseach féin go h-**Albain**, agus go bhfuilid a sliocht ann ó shoin agus gurab díobh ghairmthear **Scuit**. Ag so mar adeir **Humfredus**, ughdar Breathnach, *Atá a dhearbh aca féin is ag cách gurab clann d'**Éireannchaibh** na **Scuit** is gurab aonainm amháin ghairmid lucht ar dtíre-ne (.i. na **Breathnaigh** ) dhíobh mar atá **Gaedhil**. {**Scotos** **Hibernorum** proles et ipsi et omnes optime norunt eodemque nomine a nostratibus scilicet **Gaidhil** appellantur.}’’* Atá fós **Cambrens** san seiseadh caibidil déag don treas distinct don leabhar do scríobh ar thuarasgbháil na h-**Éireann**, da fhoillsiughadh gurab ré linn **Néill Naoighiallaigh** do bheith i bhflaitheas **Éireann** do chuaidh seisear mac **Mhuireadhaigh ríogh **Uladh**** go h-**Albain** gur ghabhadar neart is arrachtas ann; agus gurab fán am soin tugadh **Scotia** d'ainm ar **Albain** ar dtús, agus gurab ón gcloinn sin ríogh **Uladh** ghairmthear cine **Scuit** d' **Albanchaibh**. Ag so mar adeir, ag labhairt ar --- p.60 an gcloinn sin, *Agus as sin, (ar sé), is uatha do craobhscaoileadh is do gairmeadh go speisialta cine **Scuit** do **Ghaedhealaibh** **Alban** ón am soin gus aniú. {Unde et gens ab his propagata et specificato vocabulo Scotica vocata usque in hodiernum.}’’* Do réir a ndubhramar is bréagach an dá ní mheasas **Hector Boetius** i Stair na h-Alban: an chéadní dhíobh, mar saoileas gurab é **Gaedheal** fá hathair do chloinn **Mhíleadh**; agus an dara ní mar mheasas gurab ó **Ghaedheal** éigin ar leith tángadar **fine Ghaedhil** na h-**Alban** seoch an **Gaedheal** ó dtángadar mic **Mhíleadh** lér gabhadh **Éire**. Adeir **Buccananus** ughdar Albanach san Stair ro scríobh ar **Albain** gurab ón bh-**Fraingc** tángadar mic **Mhíleadh** i n-**Éirinn**; agus do-bheir, dar leis féin, trí réasúin ris sin; an céidreasún díobh, mar a n-abair go raibhe an **Fhraingc** cómh daoineach soin go ndéineadh an chuid don **Fhraingc** ré ráidhtear **Gallia Lugdunensis** trí chéad míle fear infheadhma; agus uime sin gur chosmhail gur bhrúcht sí foirne uaithe d' áitiughadh críoch oile, agus da réir sin gur chuir sí fuireann d'áitiughadh na h-**Éireann**, mar atáid **fine Ghaedhil**. Mo fhreagra ar an réasún-so, nar bh'fheas don ughdar-so cá tráth tángadar mic **Mhíleadh** i n-**Éirinn**, agus mar sin nar bh'fheas dó ar dhaoineach nó ar bh'uaigneach don **Fhraingc** an tan tángadar mic **Mhíleadh** i n-**Éirinn**. Dá mbeith fós go mbiadh an **Fhraingc** comh líonmhar is adeir seisean a beith fá dhaoinibh an tan tángadar mic **Mhíleadh** i n-**Éirinn**, ní hiontuigthe go héigeantach as sin gurab ón bh-**Fraingc** tiocfadaois mic **Mhíleadh**. Óir ciodh fár chóra don **Fhraingc** bheith líonmhar fá dhaoinibh an tráth soin ioná don **Spáinn** ó dtángadar mic **Mhíleadh**? Dá bhrígh sin is iontuigthe gurab suarach an réasún-so chuireas **Buccananus** síos ag a chruthughadh gurab ón bh-**Fraingc** tángadar mic **Mhíleadh** do réir a mbunadhasa. An dara baramhail baothánta do-bheir gurab ón bh-**Fraingc** tángadar mic **Mhíleadh** i n-**Éirinn**, do bhrígh go bhfuilid focail Fhraingcise is Ghaedhilge ionann, mar atá dris agus dún atá --- p.62 ionann i bhFraingcis is i n-Gaedhilg, agus beagán oile da gcosmhaileas. Mo fhreagra ar an réasún-so go bhfuilid focail as gach aointeangaidh ar airleagadh san cheathramhadh mír don Ghaedhilg ré ráidhtear **Béarla Teibidhe** ó aimsir **Féiniusa Farsaidh** anuas; agus mar sin amhail atáid focail ón bhFraingcis innte atáid focail ón Spáinnis ón Eadáilis ón n-Gréigis ón Eabhra ón Laidin is ó gach prímhtheangaidh oile innte. Agus uime sin ní suidhiughadh ar Ghaedhealaibh do thigheacht ón bh-**Fraingc** go mbiadh beagán focal ionann i n-Gaedhilg is i bhFraingcis. Agus fós an beagán focal atá ionann eatorra, measaim gurab ó **Éirinn** rugadh don **Fhraingc** iad, agus is móide mheasaim sin mar adeir **Caesar** san seiseadh leabhar da Stair gurab ó oiléanaibh na **Breatan** do chuadar draoithe don **Fhraingc** do bhíodh 'n-a mbreitheamhnaibh aca, agus ag a mbíodh tearmann is saoirse is cádhas ó uaislibh na **Fraingce**. ### XX. Is inmheasta gurbh é oiléan na h-**Éireann** an t-oiléan soin as a thrialladar na draoithe don **Fhrainc** do bhrígh gur bh' í **Éire** tobar draoidheachta iarthair **Eorpa** an tan soin, agus gur bh' í an Ghaedhealg fá teanga do na draoithibh céadna. Nó ma's ón **Mhanainn** do thrialladar, is follus gurab í an Ghaedhealg fá teanga dhíleas ann sin, do réir **Ortelius** ag labairt ar **Mhanainn**, mar a n-abair: *Gnáthuighid (ar sé) teanga na **Scot** nó an Ghaedhealg atá ionann. {Lingua Scotica, seu Hibernica quae eadem est, utuntur.}’’* Da réir sin, ré linn bheith ag múnadh do na draoithibh san bh-**Fraingc**, is cosmhail gur thógbhadar aos óg na **Fraingce**, ó bheith i gcaidreamh na ndruadh, suim éigin d'fhoclaibh na Gaedhilge is go bhfuilid ar aithidhe i measc na Fraingcise ó shoin i le; agus fós go n-abair **Camdenus**, san leabhar da ngairthear Britannia **Camdeni**, gurab mó do theagascdaois na draoithe fán am soin ó theagasc beoil ioná ó scríbhinn da scolaibh. Adhbhar oile fós as nar bh'iongnadh focail Ghaedhilge do bheith i measc na Fraingcise, ar mhéid an chaidrimh do bhí ag **Éireannchaibh** ré **Frangcaibh**, óir adeir an Leabhar Gabhála gur bh' inghean do rígh **Frangc** fá bean d' **Ughaine Mhór** fá hairdrí ar **Éirinn**, agus do chuaidh an t-**Ughaine**-se do ghabháil neirt na **Fraingce**. Do chuaidh fós airdrí oile do bhí ar **Éirinn** .i. **Niall Naoighiallach**, aimsear imchian d'éis **Ughaine**, do ghabháil neirt na **Fraingce**, gur marbhadh ag sruth **Loeir** san bh-**Fraingc** é lé h-**Eochaidh mac Éanna Chinnsealaigh rí **Laighean****. Do chuaidh **Criomhthann mac Fiodhaigh rí **Éireann**** ria **Niall** don **Fhraingc**. Do chuaidh fós airdrí oile do bhí ar **Éirinn**, mar atá **Dáthí mac Fiachrach** d'iarraidh neirt do ghabháil ar an bh-**Fraingc** gur mharbh caor theintighe san leith thoir don **Fhraingc** láimh ré **sliabh Alpa** é. Adeir mar an gcéadna **Cornelius Tacitus** go raibhe roinn is caidreamh --- p.66 ceannaidheachta idir **Éirinn** is an **Fhraingc**. Do réir a ndubhramar, ní hiongnadh airleagadh focal do bheith ón Ghaedhilg san bhFraingcis, is ón bhFraingcis i n-Gaedhilg. Gidheadh ní hiontuigthe as sin go héigeantach gurab ón bh-**Fraingc** do thrialladar **fine Ghaedhil** i n-**Éirinn**. Uime sin is suarach an dara baramhail do-bheir **Buccananus**. Is bréagach fós an treas baramhail do bheir **Buccananus**, mar a n-abair gurab ionann nóis is béasa do **Fhrangcaibh** is d' **Éireannchaibh**. Cibé iomorro léighfeas **Ioannes Bohemus** san leabhar ro scríobh do bhéasaibh is do nósaibh an uile chinidh, do-ghéabha go follus ann nach ionann nóis náid béasa na bh-**Frangcach** is na n-**Éireannach** anois ná i n-allód. Da réir sin is bréagach an treas réasún do-bheir mar chruthughadh ar shliocht **Gaedhil** do thriall ar dtús ón bh-**Fraingc** i n-**Éirinn**. Adeirid cuid do na nuaGhallaibh-se ag scríobhadh ar **Éirinn** gurab ón **Bhreatain Mhóir** tángadar mic **Mhíleadh** ar dtús; agus is é fáth fá saoilid sin, do bhrígh go bhfuilid iomad focal ionann i n-Gaedhilg is i m-Breathnais. Mo fhreagra ar an réasún-so nach suidhiughadh ar aicme **Ghaedhil** do thigheacht ón **Bhreatain Mhóir** é ar dtús. Dá adhbhar atá ris sin. An céadadhbhar dhíobh, do bhrígh gurab í an Ghaedhealg fá teanga dhíleas do **Bhriotán mac Fearghusa Leithdheirg mic Neimhidh**, agus gurab uaidh ráidhtear **Britannia** re **Breatain** do réir **Chormaic mic Cuilleannáin** is Leabhar n-Gabhála na h-**Éireann**; agus gurab i m-**Breatain** do áitigh sé féin is a shliocht da éis; gur chuir **Éireamhón mac Míleadh** **Cruithnigh** ré ráidhtear **Picti** ag comhroinn na h-**Alban** riú, agus go dtáinig **Brutus mac Siluias**, ma's fíor do chuid da gcroinicibh féin, isteach orra is **Rómhánaigh** 'n-a dhiaidh sin, agus **Saxones** da éis sin, agus **Lochlonnaigh** is fá dheireadh **Uilliam Concúr** is na **Frangcaigh**, ionnus go dtáinig an oiread soin d' anfhorlann eachtrann orra nar bh' iongnadh an Scoitbhéarla, --- p.68 fá teanga do **Briotán** is da shliocht da éis, do dhul i mbáthadh. Gidheadh, an t-iarmhar beag atá ar marthain di gan múchadh uile, atá sí féin agus an Ghaedhealg ionann, an mhéid atá ó aimsir **Bhriotáin** gan malairt di. An dara hadhbhar as nach iongnadh iomad focal do bheith ionann san Bhreathnais is san Ghaedhilg, gion gurab ón m-**Breatain** tángadar mic **Mhíleadh** i n-**Éirinn**, do bhrígh gur bh'í **Éire** fá cúil dídin do **Bhreathnaibh** ré linn gach leathtruim da luigheadh orra, do bhíthin na **Rómhánach** is na **Sacsanach** nó gach druinge oile da n-imreadh foirneart orra, ionnus go dtigdís foirne iomdha go n-a muirear is go n-a muinntearaibh is go n-a maoin ar teitheadh i n-**Éirinn** díobh, go dtugdaois uaisle na h-**Éireann** fearann ar feadh a gcuarta dhóibh; agus an sliocht tigeadh uatha ré linn a ndeoraidheachta, do fhoghlamthaoi an Ghaedhealg leo, agus go bhfuilid bailte i n-**Éirinn** ainmnighthear uatha mar atá **Gráig na m-Breathnach** is **Baile na m-Breathnach** is **Dún na m-Breathnach** &c agus iar dtilleadh don **Bhreatain** tar a n-ais dóibh do bíodh iomad focal don Ghaedhilg ar gnáthughadh aca is ag a sliocht da n-éis. Do réir a ndubhramar ní hinmheasta go héigeantach gurab ón m-**Breatain** tángadar mic **Mhíleadh** ar dtús, tar ceann go bhfuilid focail ionanna san Breathnais is i n-Gaedhilg. Gibé adéaradh fós gurab cosmhail na **Breathnaigh** is na **Gaedhil** 'n-a nósaibh is 'n-a mbéasaibh ré chéile, óir mar bhíos an Gaedheal neamhchomhuightheach fá bhiadh do thabhairt i n-aiscidh uaidh, is mar sin bhíos an Breathnach; mar bhíos fós cion ag an Éireannach ar na seanchaidhibh, ar an aos dána, ar na bardaibh, is ar aos seanma na gcláirseach, bí a shamhail sin do chion ag an m-Breathnach ar an druing céadna agus bíd mar sin cosmhail ré chéile i mórán do bhéasaibh oile; gidheadh ní suidhiughadh sin ar **Ghaedhealaibh** do thigheacht on m-**Breatain** acht is mó is suidhiughadh é ar aithidhe do bheith ag **Breathnaibh** i n-**Éirinn**, amhail adubhramar thuas; agus da réir sin ní hiontuigthe as na réasúnaibh réamhráidhte gurab ón m-**Breatain Mhóir** tángadar mic --- p.70 **Mhíleadh** ar dtús. Gidheadh is éidir go fírinneach a rádh go ndeachadar drong do shliocht **Bhreoghain** a h-**Éirinn** d'áitiughadh na **Breatan Móire**, mar atá cuid do shliocht na dtaoiseach do chlannaibh **Breoghain** táinig lé macaibh **Míleadh** i n-**Éirinn**. Ag so anmanna na mac soin **Breoghain** táinig i n-**Éirinn** lé macaibh **Míleadh**, mar atá **Breagha** **Fuad** **Muirtheimhne** **Cuailgne** **Cuala** **Eibhle** **Bladh** is **Nár**. Is da sliocht-so go cinnte do réir seanchusa na h-**Éireann** an dream ré ráidhtear **Brigantes**; agus is córaide sin do mheas 'n-a fhírinne mar adeir **Tomasius** san bhfoclóir Laidne ro scríobh gurab pobal ó **Éirinn** na **Brigantes** .i. clann **Bhreoghain**. Adeir ughdar Spáinneach darab ainm **Florianus del Campo**, ag teacht lé seanchus na h-**Éireann**, gurab **Spáinnigh** do réir a mbunadhas na **Brigantes** agus gurab ón **Spáinn** tángadar i n-**Éirinn** agus ó **Éirinn** don m-**Breatain**. Is móide is ionchreidthe gach ní da ndubhramar do leith chaidrimh na m-**Breathnach** lé h-**Éireannchaibh**; agus gur bh' í **Éire** fá cúil dídin dóibh, mar adeir **Caradocus** ughdar Breathnach 'n-a chroinic agus **Albion** 'n-a chroinic, agus iomad d'ughdaraibh oile na m-**Breathnach**, go dtigdís mórán do phrionnsaidhibh na **Breatan** agus da n-uaislibh go n-a muirear agus go n-a muinntir i n-**Éirinn**, mar a ngabhthaoi riú, agus mar a nglacthaoi go cineálta iad, agus mar a dtugthaoi fearann ré háitiughadh dhóibh, amhail adubhramar thuas. Do-ní fós **Doctúir Hanmer** 'n-a chroinic speisialtacht ar chuid díobh. Ar dtús, adeir gur díbreadh go h-**Éirinn** lé **Eduin mac Athelfrid**, rí do bhí ar an m-**Breatain**, dar bh'ainm **Cadualin**, an tan fá haois don Tighearna 635, agus go bhfuair gabháil ris go grádhach ann, agus fuair congnamh sluaigh lér bhain sé a fhlaitheas féin amach arís. Adeir fós gó dtángadar dá phrionnsa ó **Bhreatain**, mar atá **Haralt** agus **Conan**, go h-**Éirinn**, an tan fá haois don Tighearna 1050, agus go bhfuaradar a nglacadh agus fós caidreamh agus cumhdach ó **Éireannchaibh**. Adeir mar an gcéadna go dtáinig **Allgor iarla **Chester**** ón m-**Breatain** ar teitheadh --- p.72 i n-**Éirinn**, agus gur chuireadar **Éireannaigh** sluagh leis lér bhain a thalamh féin amach arís, an tan fá haois don Tighearna 1054. Táinig arís prionnsa oile do **Breathnaibh** dar bh' ainm **Bleithin ap Conan** ar teitheadh i n-**Éirinn** an tan fá haois don Tighearna 1087; agus fuair congbháil ar feadh a chuarta innte. Mar sin dóibh i gcleamhnas is i gcaidreamh ó aimsir go haimsir. Léaghthar iomorro i g- croinic **Hanmer** gur phós **Arnulfus iarla **Pembroc**** inghean **Mhuircheartaigh Uí Bhriain ríogh **Éireann****, an tan fá haois don Tighearna 1101. Agus do pósadh an dara hinghean dó lé **Maghnus mac Arailt, rí na nOiléan**. I n-aimsir fós an **chéad-Henrí** i ríoghacht **Shacsan**, do bhí prionnsa ar an m-**Breatain** dar bh' ainm **Griffin ap Conan** do mhaoidheadh go minic gur bhean Éireannach fá máthair dó féin, agus fós fá seanmháthair, agus gurab i n-**Éirinn** rugadh agus do béasmhúineadh é. Do réir an ughdair chéadna, do bhí fós prionnsa oile ar an m-**Breatain** ré linn an **dara Henrí**, **Biradus mac Guinethi** fá hainm dó, agus fá bean Éireannach a mháthair. Mar sin do bhíodh iomad caidrimh cáirdeasa is cleamhnasa idir **Ghaedhealaibh** is na **Breathnaigh**, ionnus da réir sin nach ionchuir i n-iongantas iomad focal ionann do bheith 'n-a dteangthaibh leath ar leath agus cosmhaileas 'n-a mbéasaibh agus 'n-a nósaibh ré chéile, gion gurab ón m-**Breatain** tángadar **Gaedhil** riamh do réir a mbunadhasa. Adeir **Camden** mar an gcéadna gur áitigheadar na **Brigantes** sna tíribh-se síos don **Bhreatain Mhóir**, mar atá críoch **Yorke** críoch **Lancaster** críoch **Dhurham** críoch **Westmorland** is críoch **Chumberland**; agus ní hiongnadh, do réir a ndubhramar, **Breathnaigh** is **Éireannaigh** do bheith cosmhail ré chéile 'n-a mbéasaibh is 'n-a nósaibh agus mórán focal ionann do bheith 'n-a dteangthaibh leath ar leath gion go dtángadar mic **Mhíleadh** do réir a mbunadhasa ó na **Breathnaibh** riamh, gan chead do **Chamden** adeir gurab ón m-**Brittania** tángadar áitightheoire ar dtús i n-**Éirinn**. Is córa --- p.74 iomorro creideamhain do sheanchus **Éireann**, ar a bhfuil d'fhiachaibh fios is fíoreolas gach dála da dtarla d'**Éirinn** riamh do lorgaireacht is do choimhéad, ioná do bharamhail **Chamden** ris nar léig Seanchus **Éireann** a rún riamh as a mbeith fios dál na h-**Éireann** aige. Adeir **Cambrens**, ag scríobhadh ar **Éirinn**, gurab ar fulong ríogh do bhí ar an m-**Breatain Mhóir** tángadar mic **Mhíleadh** ón m-**Bioscáin**; agus fós gurab ar a tharraing tángadar 'n-a dhiaidh go h-**Orcades**, agus gur chuir fuireann leo go h-**Éirinn** da háitiughadh, ar eacht go mbeidís féin is a sliocht umhal dó féin is do ríoghaibh na **Breataine Móire** do shíor; agus is é ainm ghairmeas **Cambrens** don rígh-se **Gorguntius mac Beilín**. Mo fhreagra mar an gcéadna ar **Chambrens** gurab follus a bheith bréagach. Cibé iomorro léighfeas Croinic **Stoo** do-ghéabhaidh go follus nach fuil acht beagán lé trí chéad bliadhan ó fhlaitheas an **Ghorguntius** soin ar an m-**Breatain Mhóir** go tigheacht **Iulius Caesar** da gabháil an t-ochtmhadh bliadhain do fhlaitheas **Casibellanus** ar an m-**Breatain Mhóir**; agus léaghthar ag an ughdar gcéadna nach raibhe acht tuairim dá bhliadhan déag is dá fhichid ó **Iulius Caesar** go breith Chríost, ionnus do réir áirimh **Stoo**, nach raibhe coimhlíonadh cheithre céad bliadhan ó aimsir **Ghorguntius** go gein Chríost. Gidheadh adeir **Cormac mac Cuileannáin** is Leabhair Ghabhála Éireann gurab tuairim trí chéad déag bliadhan roimh Chríost tángadar mic **Mhíleadh** i n-**Éirinn**. Agus atá Policronicon ag teacht leo ar an áireamh gcéadna, mar a dtráchtann ar **Éirinn**. Ag so mar adeir: *Atáid (ar sé) míle is ocht gcéad bliadhan ó thigheacht na n-**Éireannach** go bás **Phádraig**. {Ab adventu **Ibernensium** usque ad obitum **Sancti Patricii** sunt anni mille octigenti.}’’* Ionann soin ré a rádh is gurab tuairim trí chéad déag bliadhan sul rugadh Críost tángadar mic **Mhíleadh** i n-**Éirinn**. Óir, bean an dá bhliadhain déag is cheithre fichid ar cheithre chéad ó ghein Chríost go bás **Phádraig** do na hocht --- p.76 gcéad déag bliadhan úd áirmheas Policronicon do bheith ó thigheacht mhac **Mhíleadh** i n-**Éirinn** go bás **Phádraig**, agus da réir sin atáid ocht mbliadhna ar thrí chéad déag ó thigheacht mhac **Míleadh** i n-**Éirinn** go gein Chríost, ionnus go dtig Policronicon is **Cormac mac Cuileannáin** is na Leabhair Ghabhála lé chéile ar áireamh na haimsire ó ghabháil mhac **Míleadh** go gein Chríost; agus dá bhfromhthar, do réir Chroinic **Stoo**, an t-áireamh aimsire atá ó **Ghorguntius** go gein Chríost, agus mar an gcéadna, an t-áireamh aimsire do-ní Policronicon is **Cormac mac Cuileannáin** is na Leabhair Ghabhála ar an áireamh aimsire atá ó thigheacht mhac **Míleadh** i n-**Éirinn** go gein Chríost do-ghéabhthar go follus go rabhadar mic **Míleadh** i n-**Éirinn** tuilleadh is naoi gcéad bliadhan sul do ghabh **Gorguntius** flaitheas na **Breataine Móire**. Do réir a ndubhramar, is follus gur bhréag gan bharántus do rinne **Cambrens** 'n-a chroinic mar a n-abair gurab é an **Gorguntius** thuas do dháil mic **Míleadh** 'n-a dhiaidh go h-**Orcades**, agus do chuir as sin go h-**Éirinn** iad. Óir cionnus budh éidir do **Ghorguntius** a gcur i n-**Éirinn** agus nach rugadh é féin, do réir gach ughdaráis da dtugamar síos annso, go ceann naoi gcéad bliadhan d'éis mhac **Míleadh** do thigheacht i n-**Éirinn**? ### XXI. #### Ag so síos do thigheacht mhac **Míleadh** i n-**Éirinn**: Ar n-a chlos do mhacaibh **Míleadh** is do **shliocht **Breoghain**** uile go ndearnadar clann **Chearmada** feall ar **Íoth mac Breoghain** is ar a mhuinntir, agus ar bhfaicsin a chuirp créachtnuighthe marbh, do mheasadar teacht da dhíoghail i n-**Éirinn** ar **chloinn **Chearmada****, agus tionóiltear sluagh leo ré teacht i n-**Éirinn** da gabháil ar **Thuathaibh Dé Danann** i ndíoghail na feilbheirte do rinneadar ar **Íoth mac Breoghain** is ar a mhuinntir. Adeirid cuid do na seanchaidhibh gurab ón m-**Bioscáin** do thrialladar mic **Mhíleadh** i n-**Éirinn** as an áit ré ráidhtear **Mondaca** láimh ré hInnbhear **Uerindo**; agus is uime mheasaid sin, do bhrígh go raibhe **Mílidh** 'n-a rígh ar an m-**Bioscáin** tar éis mar do ruagadh lé foirneart iomad eachtrann a ceartlár na **Spáinne** é don **Bhioscáin**, mar a rabhadar iomad coillteadh is cnoc is daingneach ré cosnamh na **Bioscáine** ar anfhorlann eachtrann. Gidheadh ní hí so céadfaidh choitcheann na seanchadh, acht is eadh adeirid gurab ó **Thor Breoghain** san **Galisia** do thrialladar i n-**Éirinn**; agus is í sin céadfaidh is mó mheasaim do bheith fírinneach. Óir léaghthar san Leabhar Gabhála gurab ag **Thor Breoghain** do chinneadar ar **Íoth mac Breoghain** do chur do bhraith na h-**Éireann**, agus gurab ann táinig **Lughaidh mac Íotha** iar dtilleadh a h-**Éirinn** dó lé corp a athar da thaispeánadh do **chloinn Mhíleadh** is do mhacaibh **Breoghain**; agus measaim da réir sin gurab as an áit chéadna do thrialladar i n-**Éirinn** iar n-éag do **Mhílidh** go grod roimhe sin, agus do bhíthin bháis **Mhíleadh**, táinig **Scota** mar aon ré n-a chloinn i n-**Éirinn**, ar mbeith don **Spáinn** an tráth soin 'n-a cnáimh choinghleaca idir an bhfuirinn do bhí san **Spáinn** féin agus iomad eachtrann táinig a tuaisceart na h-**Eorpa** do ghabháil neirt orra. --- p.80 Dála chloinne **Míleadh**, tionóiltear sluagh leo ré teacht i n-**Éirinn** do dhíoghail **Íotha** ar **Thuathaibh Dé Danann** is ar chloinn **Chearmada**, is do ghabháil na h-**Éireann** orra; agus is é líon taoiseach do bhí aca ré ceannas feadhna do dhéanamh, dá fhichid, do réir mar léaghthar san duain darab tosach: Tóisigh na luingse tar lear, do rinne **Eochaidh Ó Floinn**: > 1. Tóisigh na luingse tar lear > > 'N-a dtángadar mic **Mhíleadh**; > > Budh meabhair liom-sa rém lá > > A n-anmann, a n-oidheadha. > 2. **Eibhle** **Fuad** **Breagha** **Bladh** binn > > **Lughaidh** **Muirtheimhne** ón muirlinn; > > **Buas** **Breas** **Buaidhne** na mbríogh mór, > > **Donn** **Ír** **Éibhear** **Éireamhón** . > 3. **Aimhirgin** **Colpa** gan chrádh > > **Éibhear** **Airioch** **Arannán**; > > **Cuala** **Cuailgne** **Nár** amne, > > **Muimhne** **Luighne** is **Laighne**, > 4. **Fulmán** **Manntán** **Bile** séimh > > **Ér** **Orba** **Fearón** **Feirghéin**; > > **Én** **Ún** **Eatan** **Goistean** gle > > **Séadgha** **Sobhairce** **Suirghe**. > 5. **Palap mac Éireamhóin** áin > > Agus **Caichér mac Manntáin**; > > Do dhíoghail **Íotha na n-each** > > Tríochad deichneabhar tóiseach. > Tóisigh. Tríochad long líon an chabhlaigh do bhí aca, agus tríochad laoch i ngach luing díobh, gan áireamh a mban ná a ndaoscarshluagh. Ag so a n-anmanna: **Breagha mac Breoghain** ó ráidhtear **Magh Breagh** i **Midhe**; **Cuala mac Breoghain** ó ráidhtear **Sliabh Cuala**; **Cuailgne mac Breoghain** ó ráidhtear **Sliabh Cuailgne**; **Fuad mac Breoghain** ó bhfuil **Sliabh Fuaid**; **Muirtheimhne mac Breoghain** ó ráidhtear **Magh Muirtheimhne**; **Lughaidh mac Íotha** táinig i n-**Éirinn** do dhíoghail a athar is --- p.82 uaidh adeirthear **Corca Laighe** i n-**deisceart Mumhan**; **Eibhlinne mac Breoghain** ó bhfuil **Sliabh nÉibhlinne** san **Mhumhain**; **Buas** **Breas** is **Buaidhne** trí mic **Tighearnbhaird mic Brighe**; **Nár** ó ráidhtear **Ros Náir** i **Sliabh Bladhma**; **Séadgha** **Fulmán** **Manntán** **Caichér** is **Suirghe mac Caichér**; **Ér** **Orba** **Fearón** is **Feargna** cheithre mic **Éibhir**; **Én** **Ún** **Eatan** is **Goistean**; **Sobhairce**, ní feas dúinn a athair; **Bile mac Brighe mic Breoghain**; ocht mic **Mhíleadh Easpáinne**, mar atá **Donn** is **Airioch Feabhruadh** **Éibhear Fionn** is **Aimhirgin** **Ír** is **Colpa an Chloidhimh** **Éireamhón** is **Arannán** an sóisear agus cheithre mic **Éireamhóin**, mar atá **Muimhne** **Luighne** is **Laighne** is **Palap**, agus aonmhac **Ír** .i. **Éibhear** . Is iad soin iomorro an dá fhichid taoiseach tángadar mic **Mhíleadh** i n-**Éirinn**. **Irial Fháidh mac Éireamhóin**, cheana, i n-**Éirinn** féin rugadh é. Dála chloinne **Míleadh** is a gcabhlaigh, ní haithristear aoinní da scéalaibh gur ghabhadar cuan ag **Innbhear Sláinghe** i n-íochtar **Laighean**, áit ris a ráidhtear **Cuan Locha Garman** aniú. Cruinnighid is coimhthionóilid **Tuatha Dé Danann** 'n-a dtimcheall gur chuireadar ceo draoidheachta ós a gcionn, ionnus gur taidhbhrigheadh dóibh gur dhruim muice an t-oiléan ar a gcionn, agus is de sin ráidhtear **Muicinis** ré h-**Éirinn**. Ruaigthear iomorro lé draoidheacht **Thuatha Dé Danann** mic **Mhíleadh** ón dtír amach, gur ghabhadar timcheall **Éireann**, agus do ghabhsad cuan i n-**Innbhear Scéine** i n-**iarthar Mhumhan**; agus ar dteacht i dtír dhóibh triallaid go **Sliabh Mis** go dtarla **Banbha** go n-a bantracht is go n-a draoithibh orra ann. Fiafruighis **Aimhirgin** a hainm dhi. ‘Banbha mh'ainm’ ar sí ‘agus is uaim ráidhtear **Inis Banbha** ris an oiléan-so.’ Triallaid as sin i **Sliabh Eibhlinne** go dtarla **Fódla** dhóibh ann, agus fiafruighis **Aimhirgin** a hainm dhi. ‘Fódla mh'ainm’ ar sí ‘agus is uaim ráidhtear **Fódla** ris an --- p.84 gcrích-se.’ Triallaid as sin go h-**Uisneach** **Midhe**, go dtarla **Éire** dhóibh san áit sin agus fiafruighis an file a hainm dhi. ‘Éire mh'ainm’ ar sí ‘agus is uaim ráidhtear **Éire** ris an oiléan-so.’ Agus is ag faisnéis an neithe-se thuas atá an rann-so as an duain darab tosach: Canam bunadhas na n-Gaedheal: > 1. **Banbha** i **Sliabh Mis** go slóghaibh > > Séithreach tuisleach; > > **Fódla** i **Sliabh Eibhlinne** asnach, > > **Éire** i n-**Uisneach**. > Ag so thuas an triúr bainríoghan fá mná do thrí macaibh **Cearmada**; agus adeirid cuid dona seanchaidhibh nach roinn tréanach do bhí ar **Éirinn** ag cloinn **Chearmada**, acht sealaidheacht bliadhna ag gach fear díobh agus is é ainm mhná an té aca do bhíodh i bhflaitheas do bhíodh ar an gcrích ar feadh na bliadhna soin. Ag so deismireacht ar an sealaidheacht flaithis sin: > 1. Gach ré mbliadhain do bhíodh soin > > An *ríghe* ag na flathaibh, > > **Éire** **Fódla** is **Banbha** > > Triúr ban na laoch lánchalma. > Triallaid mic **Mhíleadh** as sin go **Teamhair** go dtarladar trí mic **Chearmada** .i. **Eathúr** **Ceathúr** **Teathúr** go n-a sluagh draoidheachta orra ann; agus iarraid mic **Mhíleadh** cath nó ceart um cheann na críche ar chloinn **Chearmada**, agus adubhradar-san go dtiubhradaois breath **Aimhirgin** a ndearbhráthar féin dhóibh agus dá mbeireadh breath éagcóir orra, go muirbhfidís tré dhraoidheacht é. Is í breath rug **Aimhirgin** ar chloinn **Mhíleadh** triall tar a n-ais go h-**Innbhear Scéine**, is iad féin go líon a sluagh do dhul 'n-a longaibh agus dul feadh naoi dtonn san muir amach, agus dá roicheadh leo teacht i dtír --- p.86 d'aimhdheoin **Tuatha Dé Danann** ceart na críche do bheith aca. Agus do ba lór lé **Tuathaibh Dé Danann** sin, óir do mheasadar go dtiocfadh da ndraoidheacht féin gan a léigean tar a n-ais don chrích chéadna go bráth. ### XXII. Iomthúsa chloinne **Míleadh** triallaid tar a n-ais go i h-**Innbhear Scéine**, is téid siad 'n-a longaibh feadh naoi dtonn san muir amach, amhail do orduigh **Aimhirgin** dóibh. Mar do chonncadar draoithe **Thuath Dé Danann** iad-san ar an muir, do thógbhadar gaoth gháibhtheach gheintlidhe do chuir anfadh ar an muir; agus adubhairt **Donn mac Míleadh** gur ghaoth draoidheachta í. ‘Is eadh,’ ar **Aimhirgin**. Leis sin téid **Arannán** sóisear chloinne **Míleadh** san seolchrann suas, agus lé sonnadh da dtug an ghaoth tuitis **Arannán** ar chláraibh na luinge, gur marbhadh amhlaidh sin é. Agus leis sin do dhealuigh luascadh na garbhghaoithe an long 'n-a raibhe **Donn** ré cách, agus go grod da éis sin do báthadh é féin is lucht na luinge mar aon ris, mar atá ceathrar ar fhichid do laochraidh agus cúigear taoiseach, mar atá **Bile mac Brighe** **Airioch Feabhruadh** **Buan** **Breas** is **Buaidhne** agus dá mhnaoi dhéag agus ceathrar amhus agus ochtar ré hiomramh, caogad macaomh ar daltachas; agus is é áit 'n-ar báthadh iad ag na **Dumhachaibh** ré ráidhtear **Teach Duinn** i n-**iarthar Mhumhan**. Agus is ó **Dhonn mac Míleadh** do báthadh ann ghairmthear **Teach Duinn** de. Gonadh ag faisnéis bháis **Duinn** is na n-uasal-so do báthadh mar aon ris atá **Eochaidh Ó Floinn** san duain darab tosach: Tóisigh na luingse tar lear. Ag so mar adeir: > 1. **Donn** is **Bile** **Buan** a bhean, > > **Dil** is **Airioch mac Míleadh**, > > **Buas** **Breas** **Buaidhne** go mbloidh, > > Do báthadh ag **Dumhachaibh**. > **Ir mac Míleadh**, iomorro, do scar an t-anfadh an long 'n-a raibhe ris an gcabhlach is do cuireadh i n-**iarthar Dheasmhumhan** --- p.88 i dtír í; gur báthadh **Ír** ann agus gur hadhnaiceadh ag **Sceilig Mhichíl** é, amhail adeir an t-ughdar céadna: > 1. **Aimhirgin** file na bhfear > > Marbh i gcath **Bhile Theineadh**; > > Marbh **Ír** ag **Sceilig na scál**, > > 'S is marbh san luing **Arannán**. > Gabhais **Éireamhón** , go gcuid don luingeas mar aon ris, lámh chlé ré h-**Éirinn** go ráinig bun **Innbheir Cholpa** ré ráidhtear **Droichead Átha**. Is uime trá ghairthear **Innbhear Cholpa** don abhainn sin, do bhrígh gurab innte do báthadh **Colpa an Chloidhimh mac Míleadh** ag teacht i dtír ann mar aon ré h-**Éireamhón mac Míleadh**. Is follus as sin gur báthadh cúigear do chloinn **Mhíleadh** sul do bheanadar sealbh **Éireann** do **Thuathaibh Dé Danann**; gonadh uime sin do rinne file éigin an rann-so: > 1. Do báthadh cóigear díobh sin > > Do chlannaibh meara **Mílidh**; > > I gcuantaibh **Éireann** na rann, > > Lé draoidheacht **Thuath Dé Danann**: > mar atá **Donn** is **Ír**, **Airioch Feabhruadh**, **Arannán** is **Colpa an Cloidhim*h***, ionnus nach raibhe beo don chloinn chéadna ré linn na h-**Éireann** do bhuain do **Thuathaibh Dé Danann** acht triúr, mar atá **Éibhear** **Éireamhón** is **Aimhirgin**. Iomthúsa na druinge oile do mhacaibh **Míleadh** tángadar i dtír i n-**Innbhear Scéine**, mar atá **Éibhear** go n-a fhuirinn féin do chabhlach. Tarla **Éire bean Mhic Gréine** ar **Sliabh Mis** riú i gcionn trí lá iar dteacht i dtír dóibh, agus is ann sin tugadh Cath **Sléibhe Mis** idir iad féin is **Tuatha Dé Danann**, áit ar thuit **Fás bean Úin mic Uige**, agus is uaithe ráidhtear **Gleann Fáis** ris an ngleann atá ar **Sliabh Mis** da ngairthear aniú **Gleann Fáis**; gonadh da dhearbhughadh sin adeir an file an rann-so: > 1. **Gleann Fáis** 's é an forus fíor, > > Gan imreasan gan imshníomh; > > **Fás** ainm na mná luaidhtear linn, > > Do marbhadh isin mórghlinn. > --- p.90 Is san chath chéadna do thuit **Scota bean Mhíleadh**, agus don leith thuaidh don ngleann soin atá sí adhlaicthe, láim ré muir; agus is do shuidhiughadh a báis is a fearta atáid an dá rann-so síos as an laoidh chéadna: > 1. Is san gcath soin fós, ní chél, > > Fuair **Scota** bás is bithég; > > Ó nach maireann i gclí chain > > Fuair a marbhadh san ghleann-sain. > 2. De sin atá san leith thuaidh > > Feart **Scota** san nglionn nglanfhuar; > > Idir an Sliabh láimh ré linn > > Ní cian do cháidh ón gcoimhling. > Fá hé sin an céadchath tugadh idir mhacaibh **Míleadh** is **Thuatha Dé Danann**, amhail adeir an laoidh chéadna: > 1. Céadchath mhac **Míleadh** go mblaidh, > > Ar dteacht a h-**Easpáinn** éachtaigh, > > Ag **Sliabh Mis** fá mana leoin, > > Is forus fis is fíreoil. > Is iad an dias ban úd do luaidheamar, mar atá **Scota** is **Fás**, agus an dá dhraoi ba dearscnaighthe aca, mar atá **Uar** is **Éithiar**, dream ba táscamhla d' **fhine Ghaedhil** dar thuit san chath soin. Acht cia do marbhadh trí chéad díobh, gidheadh do marbhadh leo-san deich gcéad do **Thuathaibh Dé Danann** agus cuirid i raon madhma amhail séin iad; agus gabhais **Éire** .i. bean **Mhic Gréine** deireadh orra agus triallais go **Tailltean** agus nochtais a dáil do chloinn **Chearmada**. Anaid iomorro mic **Mhíleadh** ar láithreach an chatha, ag adhnacal na druinge da muinntir do marbhadh, is go háirithe ag adhnacal an dá dhruadh; gonadh aire sin do rinne an file na roinn seanchusa-so síos: > 1. Fágbham san maidin **Sliabh Mis**, > > Fuaramar ágh is aithis; > > Ó chlannaibh an Daghdha duinn > > Do lannaibh calma comhluinn. > > > --- > > p.92 > > 4. Do chuirsiom cath go calma > > Ar shiabhraibh **Inse Banbha**; > > Dar thuit deich gcéad ceann i gceann > > linn do **Thuathaibh Dé Danann**. > 5. Sé caogad fear dar ndáimh-ne > > do shluagh adhbhal **Easpáinne**, > > Ag sin a dtorchair dar sluagh, > > Ré heasbhaidh an dá dheaghdhruadh: > 6. **Uar** agus **Eithiar na n-each** > > ionmhain dias dhána dheimhneach; > > leach ós a leachtaibh go lom, > > 'N-a bhfeartaibh Féine fágbhom. > Ochtar iomorro do thaoiseachaibh an tsluaigh do thuit ar muir lé draoidheacht **Thuaithe Dé Danann**, amhail adubhramar thuas, mar atá **Ír** i **Sceilig Mhichíl**, **Arannán** as an seolchrann **Donn** go n-a chúigear taoiseach ar n-a mbáthadh ag **Teach Duinn**. Do thuiteadar fós ocht ríoghna ann .i. dias díobh mar aon ré **Donn**, mar atá **Buan bean Bhile**, is **Dil inghean Mhíleadh Easpáinne**, bean is siúr **Dhuinn**. Do báthadh iomorro **Scéine bean Aimhirgin** i n-**Innbhear Scéine**, gonadh uaithe ghairmthear **Innbhear Scéine** don abhainn atá i g-**Ciarraidhe**. Fuair **Fial bean Lughaidh mic Íotha** bás do náire ar bhfaicsin a nochta da céile ar dteacht ó shnámh dhi; gonadh uaithe ghairmthear **Innbhear Féile** don abhainn sin ó shoin i le; do marbhadh fós **Scota** is **Fás** i g-Cath **Sléibhe Mis**, amhail adubhramar thuas. Do éagadar fós dias eile dhíobh, mar atá bean **Ír** is bean **Muirtheimhne mic Breoghain**; gonadh iad sin na hocht ríoghna is na hocht dtaoisigh do cailleadh do shluagh chloinne **Míleadh** ó theacht i n-**Éirinn** dóibh go cur Chatha **Tailltean**. Ag so síos anmanna an mhóirsheisir sin ban is fearr táinig lé macaibh **Míleadh** i n-**Éirinn** do réir an Leabhair Ghabhála: **Scota** **Tea** **Fial** **Fás** **Líobhra** **Odhbha** agus **Scéine**. Ag so síos suidhiughadh an tseanchaidh air sin, agus --- p.94 cia an fear do bhí ag gach mnaoi dhíobh ag ar mhair a fear ag teacht i n-**Éirinn** dóibh. > 1. Seacht mná is fearr táinig i le > > Lé macaibh **Míleadh** uile: > > **Tea** **Fial** **Fás**, feairrde dhe, > > **Líobhra** **Odhbha** **Scot** **Scéine**. > 2. **Tea bean Éireamhóin na n-each**, > > Is **Fial** fós fá bean **Luighdheach**; > > **Fás bean Úin mic Oige** iar sin, > > Agus **Scéine bean Aimhirgin**. > 3. **Líobhra bean Fhuaid**, caoin a bla, > > **Scota** an aontumha is **Odhbha**; > > Ag sin na mná nachar mhear > > Táinig lé macaibh **Míleadh**. > Iomthúsa chloinne **Míleadh**, an drong díobh táinig i dtír le h-**Éibhear** , lér cuireadh Cath **Sléibhe Mis**, triallaid i ndáil **Éireamhóin** go bun **Innbhir Cholpa**; agus mar rángadar a chéile ann sin do fhógradar cath ar thrí macaibh **Cearmada** is ar **Tuaithaibh Dé *Danann*** ar cheana. Is ann sin do cuireadh Cath **Tailltean** eatorra agus do chuaidh an briseadh ar chloinn **Chearmada** ag macaibh **Míleadh** áit ar thuit **Mac Gréine** lé h-**Aimhirgin**, **Mac Cuill** lé h-**Éibhear** , agus **Mac Céacht** lé **Éireamhón** , amhail adeir an seancha: > 1. Atrorchair **Mac Gréine** geal > > i d-**Tailltean** lé h-**Aimhirgean**; > > **Mac Cuill** lé h-**Éibhear an > óir**, > > **Mac Cécht** do láimh **Éireamhóin**. > Do thuiteadar fós a dtrí ríoghna ann, mar atá **Éire** is **Fódla** is **Banbha**; gonadh uime sin is da dhearbhadh cia an dream lér thuiteadar, do rinne an seancha an rann-so: > 1. **Fódla** lé h-**Eatan** go n-uaill, > > Lé **Caichér** **Banbha** go mbuaidh; > > **Éire** sonn lé **Suighre** iar sin: > > Is iad oidheadha an trír sin. > Tuitid iomorro urmhór shluagh **Thuath Dé Dhanann** ar cheana agus ar mbeith ag leanmhain na ruaige do shluagh mhac --- p.96 **Míleadh** san aird budh thuaidh marbhthar san tóraidheacht soin dá thaoiseach do shluagh mhac **Míleadh**, mar atá **Cuailgne mac Breoghain** ar **Sliabh Cuailgne** agus **Fuad mac Breoghain** ar **Sliabh Fuaid**. ### XXIII. Tar éis iomorro **Tuath Dé Danann** do dhíbirt, is na h-**Éireann** do bheith ar a gcumas féin aca, roinnis **Éibhear** is **Éireamhón** **Éire** eatorra; agus do réir druinge ré seanchus, is í roinn do rinneadh eatorra, an leath thuaidh do bheith ag **Éireamhón** ó **Bhóinn** is ó **Shruibh Broin** budh thuaidh; is ón teorainn chéadna budh dheas go **Tuinn Clíodhna** ag **Éibhear** . Ag so mar adeir an seancha ar an roinn-se. **Éireamhón** is **Éibhear** ard, tosach na duaine: > 1. Ar an leith thuaidh, beart gan bhrón, > > Gabhais an fhlaith **Éireamhón** > > Ó **Shruibh Broin**, buadhach an roinn, > > Tar gach mbuidhin go **Bóainn**. > 2. **Éibhear mac Míleadh** go rath > > Do ghabh an leath theas deaghmhaith; > > Ó **Bhóinn** fuair, fá cródha an roinn, > > Go tuinn **inghine Geanoinn**. > Téid iomorro cúigear do phríomhthaoiseachaibh shluaigh mhac **Míleadh** lé h-**Éireamhón** ar a mhír féin don roinn, agus gabhaid fearann uaidh, agus do rinne gach neach díobh dúnphort 'n-a roinn féin don fhearann. Ag so an cúigear taoiseach do ghabh lé h-**Éireamhón** , mar atá **Aimhirgin** **Goistean** **Séadgha** **Sobhairce** is **Suirghe**. Ag so síos na ríoghrátha do tógbhadh lé h-**Éireamhón** is lé n-a chúigear taoiseach. Ar dtús do thógaibh sé féin **Ráith Beitheach** i n-**Airgeadros** ar bruach na **Feoire** i n-**Osruighe**. Do thógaibh fós **Aimhirgin** **Turlach Innbhir Mhóir**. Do tógbhadh lé **Sobhairce** **Dún Sobhairce**. Do tógbhadh lé **Séadgha** **Dún Deilginse** i gcrích **Chualann**. Do --- p.98 tógbhadh lé **Goistean** **Cathair Náir**. Do tógbhadh lé **Suirghe** **Dún Éadair**. Ag so an cúigear do ghabh lé h-**Éibhear** , mar atá **Caichér** **Manntán** **Én** **Oige** is **Fulmán**. Do tógbhadh mar an gcéadna ráith leis gach n-aon díobh. Ar dtús do tógbhadh lé h-**Éibhear** féin **Ráith Eoamhain** i **Laigheanmhaigh**; lé **Caichér** **Dún Inn** i n-iarthar **Éireann**; lé **Manntán** **Cumhdach Cairrge Bladhruidhe**; lé h-**Én mac Oige** **Ráith Airde Suird**; lé **Fulmán** **Ráith Chairrge Feadha**. Cúig glúine déag is fiche ó **Éibhear** go h-**Ádamh**, mar adeir an file: > 1. Cúig glúine déag ré a ndeaghoil, > > Is fiche glún geinealoigh, > > Tréad féinneadh gan cruas um chradh > > Suas ó **Éibhear** go h-**Ádamh**. > Is í céadfaidh dhruinge oile ré seanchus gurab í roinn do rinne **Éibhear** is **Éireamhón** ar **Éirinn**, da **Chúigeadh Mumhan** do bheith ag **Éibhear**; **Cúigeadh Connacht** is **Cúigeadh Laighean** do bheith ag **Éireamhón**; is **Cúigeadh Uladh** do bheith ag **Éibhear mac Ír mic Míleadh** agus ag cuid oile do na taoiseachaibh táinig lé macaibh **Míleadh**; is tríocha céad **Chorca Laighdhe** san **Mhumhain** teas tugadar do **Lughaidh mac Íotha** mac dearbhráthar a seanathar. Agus is móide mheasaim an chéadfaidh sin do bheith fírinneach gurab i **Laighnibh** do bhí príomhlongport **Éireamhóin**, mar atá **Ráith Beitheach** i n-**Airgeadros**, láimh ré **Feoir**, agus fós gurab san **Mhumhain** go bunadhasach do áithigheadar sliocht **Éibhir** agus sliocht **Éireamhóin** i g-**Connachtaibh** is i **Laighnibh**, agus sliocht **Rudhruidhe mic Sithrighe** táinig ó **Éibhear mac Ír mic Míleadh** i n-**Ulltaibh**. Ón **Rudhruidhe** sin iomorro ghairmthear **Clanna Rudhruidhe** do na fíor-Ulltachaibh agus gach drong do na sleachtaibh-se do chuaidh i gcúigeadhaibh a chéile do dhéanamh fearainn is gabháltais, mar atá *teacht* **chloinne Rudhruidhe** go **Laighnibh** .i. sliocht **Conaill --- p.100 Chearnaigh** i **Laoighis** agus sliocht **Fearghusa mic Róigh** i g-**Conmhaicne Chonnacht** is i g-**Corca Moruadh** is i g-**Ciarraidhe Mumhan**, agus **muinntear Dhuibhidhir** do shliocht **Cairbre Chluitheachair mic Conchorb** do shliocht **Labhraidh Loingsigh**, agus **muinntear Riain** do shliocht **Cathaoir Mhóir**, ó **Laighnibh** tángadar don **Mhumhain**. Is cian d'éis na ronna-so do rinne **Éibhear** is **Éireamhón** ar **Éirinn** rángadar na foirne sin as a gcríochaibh féin i dtíribh oile i n-**Éirinn**. Is follus fós gurab ré linn **Mhuireadhaigh Tírigh** do chuadar na trí **Cholla** go n-a mbráithribh ó **Chonnachtaibh** do dhéanamh gabháltais ar **Ulltaibh**, gur bheanadar roinn mhór do **Chúigeadh Uladh** dhíobh ar éigin, mar atá **Modhairn** **Uí mac Uais** is **Uí Chriomhthainn** go bhfuilid drong mhór dhíobh da háitiughadh aniú, mar atá **Raghnall mac Samhairle Iarla **Antruim** nó n**Aondroma**** ó **Cholla Uais**; **Mag Uidhir** **Mag Mathghamhna** is **Ó hAnnluain** ó **Cholla Dá Chríoch**. Is ré linn **Chormaic mic Airt** fós tángadar **Déisigh** .i. cine do shliocht **Éireamhóin**, don **Mhumhain**, gur ghabhadar fearann innte. Is ré linn iomorro **Fhiachaidh Muilleathain mic Eoghain Mhóir mic Oiliolla Óluim** do bheith i ríoghacht **Mumhan** táinig **Cairbre Músc**, duine uasal do shliocht **Éireamhóin**, ré dán go **Fiachaidh**, go bhfuair a bhfuil d' fhearann ó **Shlighe Dhála** .i. **Bealach Mór Osruighe** go **Cnoc Áine Cliach** i nduais a dhána, amhail léaghthar i Leabhar Ard Macha, agus is ón g-**Cairbre Músc**-so ghairthear **Múscruidhe Tíre** don dá **Urmhumhain**. Agus go grod da éis sin rángadar cuid do shíol **Éibhir** mar atá sliocht **Cormaic Gaileang** i g-**Connachtaibh**, mar atáid **Gaileanga** is **Luighne**, agus is da sliocht **Ó hEadhra** is **Ó Gadhra** san leith thuaidh. Agus mar sin da gach aicme is da gach cinéal oile ráinig i dtír oile i n-**Éirinn**, ní do bhíthin na ronna do rinne **Éibhear** is **Éireamhón** do chuadar ionnta; --- p.102 agus da réir sin measaim an chéadfaidh dhéidheanach do bheith fírinneach; óir ní hinmheasta gurab san mír ráinig **Éibhear** 'n-a bhfuil **Airgeadros** do thóigeobhadh **Éireamhón** a chéadphríomhráith, mar atá **Ráith Beitheach** i n-**Airgeadros**. Uime sin measaim gurab 'n-a mhír féin do rinne í, agus da réir sin gurab do roinn **Éireamhóin** Cúigeadh **Laighean**, amhail adeir an chéadfaidh dhéidheanach. Tarla file foghlumtha is cruitire ceoilbhinn .i. **Cir mac Cis** an file, agus **Ónaoi an cruitire**, ar an druing táinig lé macaibh **Míleadh** i n-**Éirinn**; agus adubhairt **Éibhear** gurab aige féin do bheidís; adubhairt **Éireamhón** cheana gurab aige féin do bheidís. Acht cheana is é ordughadh do chuaidh eatorra a roinn ré chéile tré chrannchur do chur ortha; agus tuitis crann **Éibhir** ar an oirfideach agus crann **Éireamhóin** ar an bhfile; gonadh ag faisnéis an imreasain-se atáid na roinn-se síos a Psaltair Chaisil: > 1. Do chuirsiod crannchor go cóir > > Ar an dias ndána ndíomhóir; > > Go ráinig don fhior a ndeas > > An cruitire cóir coimhdheas. > 2. Ráinig fós don fhior a dtuaidh > > An t-ollamh gus an ollbhuaidh; > > Gonadh de sin ráinig smacht > > Ordan agus ollamhnacht, > 3. Téidbhinneas ciuil caoine dreann > > I ndeas i ndeisceart **Éireann**; > > Is amhlaidh bhias go bráth mbras, > > Amhail atá san seanchas. > Tángadar cheithre moghaidh fichead lé macaibh **Míleadh** i n-**Éirinn**, agus do bheanadar cheithre maighe fichead a coill iar dteacht i n-**Éirinn** dóibh, agus is uatha féin ainmnighthear na maighe sin. Ag so anmanna na bhfear soin: **Aidhne** **Ai** **Asal** **Méidhe** **Morbha** **Midhe** **Cuibh** **Cliú** **Ceara** **Réir** **Slán** **Léighe** **Lithfe** **Line** **Lighean** **Trea** **Dula** **Adhar** **Airiu** **Déise** --- p.104 **Deala** **Fea** **Feimhean** agus **Seara**; agus atáid na hanmanna soin go cinnte ar na maighibh céadna i n-**Éirinn** aniú. Tug fós **Tea inghean Luighdheach mic Íotha** .i. bean **Éireamhóin** fá deara múr do thógbhail di féin i **Liathdruim** ré ráidhtear **Teamhair** aniú; agus is ó **Thea inghin Luighdheach** ghoirthear **Teamhair** don tulaigh sin .i. múr **Tea**. Do bhádar mic **Mhíleadh** i gcomhfhlaitheas **Éireann** feadh bliadhna go dtarla imreasan eatorra fá sheilbh na dtrí ndromonn is fearr do bhí i n-**Éirinn** .i. **Druim Clasaigh** i gcrích **Mhaine** is **Druim Beitheach** i **Maonmhaigh** is **Druim Finghin** i g-**Connachtaibh**. Is ann sin iomorro tugadh cath idir **Éibhear** is **Éireamhón** i n-**Uibh Fáilghe** ag **Brú Bhriodáin** ag tóchar idir dá mhagh i dtuaith **Ghéisille**. Do briseadh d'**Éibhear** san chath soin; is do marbhadh é féin is triar taoiseach da mhuinntir ann mar atá **Suirghe** **Sobhairce** is **Goistean**. Ag so mar adeir an file ar an ní-se ag faisnéis adhbhair an imreasain: > 1. Do roinnsiod **Banbha** gan brón > > **Éibhear** agus **Éireamhón** , > > Go dtáinig uabhar a mban, > > Bliadhain gan chreich gan chogadh, > 2. Do ráidh bean **Éibhir** na gcath > > Mun budh lé **Druim caoin Clasach**, > > **Druim Beitheach**, **Druim Finghin** finn, > > Nach beith aonoidhche i n-**Éirinn**. > 3. Torchair **Éibhear** , anba an fear, > > Lé h-**Éireamhón mac Míleadh** ; > > Fuair i dtuath **Géisille** a ghoin, > > San maidin ar **Maigh Smearthoin**. > Ag so mar adeir an file **Tanuidhe** ag teacht leis an ní gcéadna: > 1. A éigse **Banbha** go mblaidh, > > An feas daoibh nó an bhfeadbhair, > > Créad fár cuireadh an cath mór > > Ar **Éibhear** lé h-**Éireamhón**? > > > --- > > p.106 > > 4. Inneosad uaim daoibh-se sain— > > An fáth fá ndearna an fhionghail, > > Um thrí dromannaibh gan dreim > > Is fearr do bhí i n-**Éireinn**: > 5. **Druim Finghin** **Druim Clasaigh** cain, > > **Druim Beitheach** i g-**Connachtaibh**; > > 'Ga gcosnamh sin ní rádh glé. > > Tugadh an t-ár-so, a éigse. > ### XXIV. #### Do ríoghaibh chloinne **Míleadh** ria g-Créideamh annso, agus fad a bhflaitheasa i n-**Éirinn**. Do ghabh **Éireamhón** , iar mbeith i gcomhfhlaitheas **Éireann** ré h-**Éibhear** feadh bliadhna, flaitheas iomlán **Éireann** cheithre bliadhna déag d' éis mharbhtha **Éibhir** i g-Cath **Airgeadrois**, do réir dhruinge ré seanchus, amhail adeir an rann-so: > 1. Cheithre bliadhna déag rodfeas > > D'**Éireamhón** i n-ardfhlaitheas; > > Iar g-Cath **Airgeadrois** go n-ágh > > Mar ar thuit **Éibhear** iomlán. > Gidheadh is í céadfaidh choithcheann na seanchadh nach i g-Cath **Airgeadrois** do marbhadh **Éibhear** acht i g-Cath **Géisille**, amhail adubhramar thuas. Is ré linn **Éireamhóin** do rinneadh na gníomha-so síos, mar atá Cath **Cúile Caichéir** i gcionn bliadhna d'éis mharbhtha **Éibhir**; agus is ann sin do thuit **Caichér** .i. taoiseach do mhuinntir **Éibhir**, lé h-**Aimhirgin mac Míleadh**. I gcionn bliadhna da éis sin, do thuit **Aimhirgin** lé h-**Éireamhón** i gcath **Bile Theineadh** i g-**Cúlaibh Breagh**; agus is ann san mbliadhain sin do lingeadar naoi m-**Brosnacha** **Éile** is trí h-**Uinnsionna** **Ua nOiliolla** fá thír i n-**Éirinn**. An treas bliadhain da éis sin do thuit **Fulmán** agus **Manntán** .i. dias taoiseach do mhuinntir **Éibhir**, lé h-**Éireamhón** i gCath **Breoghain** i bh-**Fréamhainn**. Do lingeadar ocht locha fó thír i n-**Éirinn** i --- p.108 bhflaitheas **Éireamhóin**, mar atá **Loch Cime**, agus **Magh Sreing** ainm an mhachaire tar ar ling an loch; **Loch Buadhaigh** **Loch Bágha** **Loch Réin** **Loch Fionnmhaighe** **Loch Gréine** **Loch Riach**, agus **Magh Maoin** ainm an mhachaire tar a dtáinig sí; **Loch Dá Chaoch** i **Laighnibh** agus **Loch Laogh** i n-**Ulltaibh**. An ceathramhadh bliadhain da éis sin do marbhadh **Ún** **Én** is **Eatan** i gcath **Comhruire** i **Midhe** lé h-**Éireamhón** , agus do tógbhadh a bhfearta ann. An bhliadhain chéadna do lingeadar na trí **Suca** fá thír i g-**Connachtaibh**. Adeirid drong ré seanchus gurab é **Éireamhón** do roinn cúig cúigeadha **Éireann** d' éis bháis **Éibhir** ar chuid do na taoiseachaibh do bhí aige. Tug ar dtús Cúigeadh **Laighean** do **Criomhthann Sciathbhéal** do **Dhomhnannchaibh**, duine uasal d' iarmhar bh-**Fear m-Bolg**. Tug fós dá Chúigeadh **Mumhan** do cheithre macaibh **Éibhir**, mar atá **Ér** **Orba** **Fearón** is **Feargna**. Tug arís **Cúigeadh Connacht** d' **Ún mac Oige** agus do **Eatan**, dias taoiseach da dtáinig leis ón **Easpáinn**. Mar an gcéadna do fhágaibh **Cúigeadh Uladh** ag **Éibhear mac Ír** .i. mac a dhearbhráthar féin. Is i bhflaitheas **Éireamhóin** iomorro tángadar **Cruithnigh** .i. **Picti**, sluagh do thriall ón **Tracia**, go h-**Éirinn**; agus do réir **Chormaic mic Cuileannáin** 'n-a Psaltair is é fáth fár fhágbhadar an **Tracia** tré mar do thogair **Policornus**, rí na **Tracia**, inghean álainn aontumha do bhí ag **Gud** ardtaoiseach na g-**Cruithneach** d' éigniughadh, agus iad féin i seilbh bhuannachta na críche. Ar n-a bhraith cheana do **Ghud** agus da **Chruithneachaibh** go raibhe an rí ar tí na hinghine d' éigniughadh, marbhthar leo é, agus tréigid an tír uime sin, agus triallaid ó chrích go crích go rochtain na **Fraingce** dhóibh mar a bhfuaradar congbháil buannachta agus fearann ó rígh **Frangc** áit ar thógbhadar cathair ris a ráidhtear **Pictauium** ó na **Pictibh** .i. **Cruithnigh** lér tógbhadh í. Agus mar do chualaidh rí **Frangc** teist scéimhe na hinghne do thogair a beith 'n-a leannan leaptha --- p.110 aige féin. Ar n-a chlos sin do **Ghud** triallais go líon a mhuinntire ar teitheadh leis an inghin go h-**Éirinn**, agus ar mbeith ar muir dhóibh, éagais an inghean aca; agus gabhaid féin da éis sin cuan i n-**Innbhear Sláinghe**. Tig **Beda** leis an ní-se san chéadchaibidil don chéidleabhar do Stair Eagailse na Sacsan, acht amháin go n-abair gurab san taobh thuaidh d' **Éirinn** tángadar i dtír, mar a n-abair: *Tarla do chine na b-**Pict** teacht ón **Scitia**, amhail adeirthear, i mbeagan do luingeas fhada san oigian lé seoladh nó lé séideadh na ngaoth, tigheacht leath amuigh do uile-theorannaibh na **Breataine**, teacht i n-**Éirinn**, agus ar bhfagháil chinidh na **Scot** rompa do iarradar ionadh comhnuidhthe dhóibh féin ann sin, agus ní bhfuaradar. {Contigit gentem **Pictorum** de **Scythia** (ut perhibent) longis navibus non multis oceanum ingressam, circumagente flatu ventorum, extra fines omnes **Britanniae** **Hiberniam** pervenisse, eiusque septemtrionales oras intrasse, atque inventa ibi gente **Scotorum** sibi quoque in partibus illius sedes petiisse nec impetrare potuisse.}’’* Gidheadh ní i dtuaisceart **Éireann** tángadar i dtír, acht ag bun **Innbhir Sláinghe** i gcuan **Locha Garman**, amhail adubhramar. Agus táinig **Criomhthann Sciathbhéal**, do bhí i gceannas **Laighean** ó **Éireamhón** an uair sin, 'n-a ndáil ann sin agus do rinne cáirdeas riú. Is iad fá taoisigh don chabhlach soin **Gud** agus a mhac **Cathluan**; agus is uime do cheangail **Criomhthann** cáirdeas riú, do bhrígh go rabhadar dronga d' uaislibh na **Breataine** da ngairthí **Tuatha Fiodhgha** ag gabháil neirt i bh-**Fothartaibh** do gach leith do bhun na **Sláinghe**. Is amhlaidh do bhádar an drong soin agus neimh ar arm gach aoin aca, ionnus madh beag nó mór an chréacht do-níthí leo ní ghabhadh leigheas ar bith greim don othar go bhfaghadh bás. Agus do chualaidh **Criomhthann** go raibhe draoi deigheolach da ngairthí **Trostán** i bhfochair na g-**Cruithneach** do-bhéaradh leigheas dó féin agus da mhuinntir i gcoinne na neimhe do bhíodh ar armaibh **Tuaithe Fiodhgha**; agus do fhiafruigh do **Throstán** créad an leigheas do dhéanadh i n-aghaidh neimhe arm na druinge úd do luaidheamar. ‘Cuirthear leat,’ ar **Trostán**, ‘trí caogad bó mhaol fhionn da gcrúdh is cuirthear an lacht do géabhthar uatha i log ar --- p.112 lár an mhachaire 'n-a gcleachtar libh bheith ag comhrac riú, agus fógair cath orra ar an machaire gcéadna; agus gach aon dod mhuinntir loitfidhear leo, téidheadh don log da fhothrugadh, agus budh slán ó ghoimh na neimhe é’. Do rinneadh lé **Criomhthann** a ndubhairt an draoi, agus fógrais Cath **Arda Leamhnachta** ar **Tuathaibh Fiodhgha**, agus brisis díobh go dtug a ndeargár ann. Is ón ngníomh agus ón gcath ghairthear Cath **Arda Leamhnachta** don chath soin ó shoin i le; gonadh ag dearbhadh an sceoil do rinne an file an laoidh seanchusa-so síos: > 1. **Ard Leamhnachta** san tír theas, > > Fionnadh gach án is éigeas; > > Créad ó ngairthear ainm an fhuinn > > Do ghabh ó aimsir **Chriomhthuinn**; > 2. **Criomhthann Sciaithbhéal** é ro ghabh, > > Do shaoradh ár a churadh; > > Da ndídean ar ghéirneimh arm > > Na n-athach n-uathmhar n-athgharbh. > 3. Seisear **Cruithneach**, ro chinn Dia, > > Tángadar a tír **Thracia**; > > **Soilen** **Ulpia** **Neachtain** nár > > **Aonghus** **Leathan** is **Trostán**. > 4. Ro thiodhnuic Dia dhóibh tré ghus > > Da n-íoc ar ghéarghoimh othrus, > > 'S da ndídean ar ghéirneimh arm > > Na n-athach reachtmhar rógharg. > 5. Is é fíreolas fuair dóibh > > Draoi na g-**Cruithneach**, fá chéadóir > > Trí chaogad bó mhaol don mhaigh > > Do bhleodhan i n-aon chuthaigh. > 6. Do cuireadh an cath go cacht > > Mu'n log a raibhe an leamhnacht; > > Do mhuidh an cath go calma > > Ar athachaibh **Ardbhanbha**. > Dála na g-**Cruithneach** ann sin, mar atá **Gud** is **Cathluan** a mhac, cuirid rompa neart **Laighean** do ghabháil; agus mar --- p.114 do chualaidh **Éireamhón** sin, tionóilis sluagh líonmhar agus tig da n-ionnsuighe; agus mar do chonncadar na **Cruithnigh** gan iad féin líon cathuighthe ris, ceanglaid síoth is cáirdeas ré h-**Éireamhón** . Nochtais **Éireamhón** dóibh go raibhe dúthaigh don leith thoir thuaidh d'Éirinn agus adubhairt riú dul da háitiughadh. Is ann sin do iarradar na **Cruitnigh** ar **Éireamhón** cuid do na mnáibh uaisle do bhí i n-aontumha aige féin, do mhnáibh na dtaoiseach táinig leis on **Easpáinn** ag ar marbhadh a bhfir, do thabhairt dóibh féin, do reir **Beda** san chéadchaibidil don chéadleabhar do Stair na Sacsan; agus do cheangladar rátha gréine agus éasca orra féin gurab mó do bhiadh ríoghacht **Cruitheantuaithe**, ris a ráidhtear **Alba** aniú, aga sealbhughadh ó bharántas sleachta na mban ioná ó bharántas sleachta na bhfear, go crích an bheatha. Agus tug **Éireamhón** ar na heachtaibh sin triúr ban dóibh, mar atá bean **Bhreise**, bean **Bhuais** is bean **Bhuaidhne**; agus gabhais **Cathluan** fá hardtaoiseach dhóibh bean díobh dó féin; agus triallaid ainn séin go **Cruitheantuath**, is do ghabh **Cathluan** neart na críche agus fá hé céidrí **Alban** do **Chruithneachaibh** é. Do bhádar deich rígh is trí fichid do **Cruitneachaibh** .i. na **Picti** i bhflaitheas na h-**Alban** da éis, amhail léaghthar i Psaltair Chaisil, san duain darab tosach: A eolcha **Alban** uile. Ag so mar adeir ar an ní-se: > 1. **Cruithnigh** do ghabhsad iardtain > > Ar dtigheacht a h-**Éireannmhaigh**; > > Deich rígh is seascad ríoghrán > > Do ghabh díobh an **Cruitheanchlár**. > 2. **Cathluan** an céidrí dhíobh sain, > > Inneosad daoibh go cumair; > > Ro b'é an rí déidheanach díobh > > An cur calma **Constaintín**. > Acht cheana anais **Trostán Draoi** is an cúigear **Cruithneach** oile luaidhtear san laoidh thuas i n-**Éirinn** d'éis **Chathluain**, --- p.116 go bhfuaradar fearann i m-**Breaghmhaigh** i **Midhe** ó **Éireamhón** . An ceathramhadh bliadhain déag d'éis bháis **Éibhir** fuair **Éireamhón** bás i n-**Airgeadros** i **Ráith Beitheach** láimh ré **Feoir**, agus is ann do hadhnaiceadh é. San bhliadhain chéadna do ling an abhainn darab ainm an **Eithne** fá thír i n-**Uibh Néill**; is do ling an abhainn da ngairthear **Freaghobhal** fá thír idir **Dhál nAruidhe** is **Dhál Riada**. ### XXV. Do ghabhsad trí mic **Éireamhóin** da éis féin ríoghacht **Éireann** trí bliadhna, mar atá **Muimhne** **Luighne** is **Laighne**. Trí bliadhna dhóibh i gcomhfhlaitheas go bás **Mhuimhne** i **Maigh Cruachan** agus gur marbhadh **Luighne** is **Laighne** lé macaibh **Éibhir** i g-Cath **Arda Ladhrann**. Do ghabhadar cheithre mic **Éibhir**, **Ér** **Orba** **Fearón** is **Feargna** ríoghacht **Éireann** bladh do bhliadhain, gur mharbh **Írial Fáidh mac Éireamhóin** iad i ndíoghail a dhá bhráthar .i. **Luighne** is **Laighne**. Do ghabh **Írial Fáidh mac Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna, óir ní raibhe sliocht ar an dtriúr dearbhráthar do bhí aige do ba sine ioná é féin. Taire sin an tan ráinig **Irial** san ríoghacht is do ghabh oirbheart is arrachtas ré a ais, do marbhadh cheithre mic **Éibhir** leis, mar atá **Ér** **Orba** **Fearón** **Feargna**, i ndíoghail a dhá bhráthar do marbhadh leo-san. Do réidheadh sé maighe déag a coill i n-**Éirinn** i bhflaitheas **Íriail**. Ag so síos a n-anmanna: **Magh Reichead** i **Laoighis**; **Magh Neiliu** i **Laighnibh**; **Magh Comair**, **Magh Seiliu** i n-**Uibh Néill**; **Magh Sanais** i g-**Connachtaibh**; **Magh nInis** i n-**Ulltaibh**; **Magh Midhe**, **Magh Luinge** i g-**Ciannachta**; **Magh Téacht** i n-**Uibh mac Uais**; **Magh Fearnmhuighe** i n-**Oirghiallaibh**; **Magh Foithin** sna h-Iartharaibh; **Magh Cobha** i n-**Uibh Eachach**; **Magh Cuma** --- p.118 i n-**Uibh Néill**; **Magh Cúile Feadha**, **Magh Riada**, **Magh nAirbhrioch** i bh-**Fothartaibh Airbhrioch** i **Laighnibh**. Do thógaibh **Írial Fáidh mac Éireamhóin** seacht ríoghrátha i n-**Éirinn** 'n-a aimsir féin mar atá **Ráith Ciombaoith** i n-**Eamhain**; **Ráith Croichne** i **Maigh Inis**; **Ráith Bachaill** i **Lotharnaibh**; **Ráith Coincheadha** i **Seimhne**; **Ráith Mothaigh** i n-**Deaghcharbad**; **Ráith Búireach** i **Sleachtaibh**; **Ráith Lochaid** i n-**Glascharn**. An bhliadhain da éis sin do lingeadar na trí haibhne da ngoirthear na trí **Fionna** fá thír i n-**Ulltaibh**. An bhliadhain 'n-a dhiaidh sin do bhris **Írial** cheithre catha. An céadchath, Cath **Arda Ionmhaith** i d-**Teathbha**, mar ar thuit **Stirne mac Duibh mic Fomhóir**; an dara cath, Cath **Teannmhaighe** tug **Írial** d'**Fhomhórchaibh**, áit ar thuit rí **Fomhórach** dar bh'ainm **Echtghe Ethcheann**; an treas cath, Cath **Lochmhaighe**, i n-ar thuit **Lughroth mac Mogha Feibhis**; an ceathramhadh cath, Cath **Cúile Márta** mar ar bhris do cheithre macaibh **Éibhir**. Gonadh uime sin agus ag faisnéis na ngníomh soin, atá an duain darab tosach an rann-so síos: > 1. **Irial** sóisear na clainne, > > Mac ríogh **Fódla** foltchaime, > > Rí **Sléibhe Mis**, rí **Macha**, > > Do bhris cheithre cruadhchatha. > An dara bliadhain da éis sin fuair **Írial Fáidh mac Éireamhóin** bás i **Maigh Muaidhe**, agus do hadhnaiceadh ann é. Do ghabh **Eithrial mac Íriail Fháidh mic Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** fiche bliadhan. Is ré linn an **Eithriail**-se do beanadh seacht machaire a coill i n-**Éirinn**, mar atá **Teannmhagh** i g-**Connachtaibh**; **Magh Lioghat** agus **Magh m-Bealaigh** i n-**Uibh Tuirtre**; **Magh Géisille** i n-**Uibh Fáilghe**; **Magh Ochtair** i **Laighnibh**; **Lochmhagh** i g-**Connachtaibh**; **Magh Rath** i n-**Uibh Eachach**; agus iar gcaitheamh fichid bliadhan i bhflaitheas **Éireann** dó do marbhadh lé **Conmhaol mac Éibhir** é i g-Cath **Raoireann** i **Laighnibh**. --- p.120 Do ghabh **Conmhaol mac Éibhir** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna fichead; agus fá hé céidrí **Éireann** do shíol **Éibhir** é. Do bhris iomorro an **Conmhaol**-so cúig catha is fiche ar shliocht **Éireamhóin**. Ag so síos naoi gcatha dhíobh mar atá Cath **Ucha**; Cath **Cnucha**; Cath **Éile**; Cath **Sléibhe Beatha**; is Cath **Géisille** mar ar thuit **Palap mac Éireamhóin**; Cath **Sléibhe Modhairn** mar ar thuit **Samhra mac Ionbhotha**; Cath **Locha Léin** mar ar thuit **Mughroth**; Cath **Béirre**; is Cath **Aonaigh Macha** mar ar thuit **Conmhaol** féin lé h-**Éibhear mac Tighearnmhais** do shíol **Éireamhóin**. Agus do hadhnaiceadh don taoibh theas d'**Aonach Macha** é san áit da ngairthear **Feart Conmhaoil** aniú. Do ghabh **Tighearnmhas mac Follaigh mic Eithriail mic Íriail Fháidh mic Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna is dá fhichidh, nó do réir dhruinge oile seascad bliadhan; agus do bhris an **Tighearnmhas**-so seacht gcatha fichead ar shliocht **Éibhir**, mar atá Cath **Éille** 'n-ar thuit **Rochorb mac Golláin**; agus Cath **Cumair**; Cath **Maighe Téacht**; Cath **Lochmhaighe** i n-ar thuit **Deighiarna mac Guill mic Golláin**; Cath **Cúile hAird** i **Maigh Inis**; Cath **Cúile Fraocháin**; Cath **Athghuirt** i **Seimhne**; Cath **Arda Niadh** i g-**Connachtaibh**; agus Cath **Cairn Fhearadhaigh** mar ar thuit **Fearadhach mac Rochuirb mic Golláin**; Cath **Cluana Cuasa** i d-**Teathbha**; Cath **Comhnuidhe** i d-**Tuaith Eibhe**; Cath **Cluana Muirisc** i dtuaisceart **Bréithfne**; agus Cath **Cúile Fabhair** ar **Earbhus**; agus seacht gcatha i **Lughlachta** ar **Loch Lughdhach** i n-aonló; agus dá Chath **Cúile** i n-**Airgeadros**, agus Cath **Reibh** mar ar marbhadh urmhór shleachta **Éibhir** lé **Tighearnmhas**. An bhliadhain da éis sin do bhrúchtadar naoi locha fá thír i n-**Éirinn**, mar atá **Loch Cé**, tar **Magh Sulchair** do ling; agus **Loch n-Aillinne** i g-**Connachtaibh**; **Loch n-Iairn**; **Loch --- p.122 nUair**; **Loch Saighlionn**; **Loch Gabhair** i **Midhe** agus i m-**Breaghaibh**; **Loch Feabhail** i d-**Tír Eoghain**, tar **Feabhal mic Lodáin** do mhuid sí, agus **Magh Fuinnsighe** ainm an Mhaighe tar a dtáinig an loch; **Dubhloch** **Arda Ciannachta** is **Loch Dá Bhaill** i n-**Oirghiallaibh**, agus trí dubhaibhne **Éireann**, mar atá **Fobhna** **Toronn** is **Callonn**. Is é an **Tighearnmhas** céadna fuair mianach óir ar dtús i n-**Éirinn**, agus **Uchadán** ainm an chearda do bhíodh ag bruithneadh an óir dó. I bh-**Fothartaibh** oirthir **Lithfe** do bhíodh ag a bhearbhadh. Is ré linn **Tighearnmhais** do cuireadh corcair is gorm is uaine ar éadaighibh ar dtús i n-**Éirinn**. Is ré n-a linn fós do cuireadh gréasa is corthaire is cumhdaighthe ar bhrataibh ar dtús i n-**Éirinn**. Is é mar an gcéadna do chuir mar nós i n-**Éirinn** aondath i n-éadach moghaidh, dá dhath i n-éadach an aithigh; a trí i n-éadach an amhais nó óigthighearna, a ceathair i n-éadach bhrughaidh, a cúig i n-éadach flaithe tuaithe, a sé i n-éadach ollamhan is i n-éadaighibh ríogh is bainríoghan. Agus is é áit i n-a bhfuair **Tighearnmhas** féin bás ar **Maigh Sléacht** agus trí ceathramhna d'fhearaibh **Éireann** mar aon ris oidhche Shamhna agus iad ag adhradh do Chrom Chruaidh ríghiodhal **Éireann**. Óir is é an **Tighearnmhas**-so thionnscain iodhaladhradh do dhéanamh ar dtús do Chrom Chruaidh (amhail do rinne **Zoroastres** san n-**Gréig**) timcheall chéad bliadhan iar dteacht i n-**Éirinn** dóibh; agus is ó na sléachtaibh do-nídís fir **Éireann** don iodhal ráidhtear **Magh Sléacht** ris an machaire gcéadna soin atá san m-**Bréithfne**. Adeirid drong ré seanchus go raibhe **Éiré** seacht mbliadhna gan rígh uirre d'éis bháis **Thighearnmhais** i mórdháil **Mhaighe Sléacht**, agus gurab é **Eochaidh Faobharghlas mac Conmhaoil** do ghabh ríoghacht **Éireann** da éis. Gidheadh ní fíor dhóibh é; óir adeir an Réim Ríoghruidhe gurab é **Eochaidh Éadghothach** do shliocht **Luighdheach mic Íotha** do ghabh í. --- p.124 Do ghabh **Eochaidh Éadghothach mac Dáire mic Conghail mic Éadhamain mic Máil mic Luighdheach mic Íotha mic Breoghain mic Brátha** ríoghacht **Eireann** cheithre bliadhna, gur thuit lé **Cearmna mac Éibric**. Do ghabh **Cearmna** is **Sobhairce** dá mhac **Eibric mic Éibhir mic Ír mic Míleadh Easpáinne** ríoghacht **Éireann** dá fhichid bliadhan, agus fá hiad céidríogha **Éireann** do **Ulltaibh** iad; agus do roinneadar ríoghacht **Éireann** eatorra; agus is í teora do bhí san roinn sin, ó **Innbhear Colpa** ag **Droichead Átha** go **Luimneach** **Mumhan**, agus an leath budh thuaidh ag **Sobhairce**; agus do rinne dún ar a leith féin .i. **Dún Sobhairce**. Do ghabh **Cearmna** an leath budh dheas, agus do rinne dún láimh ré fairrge theas .i. **Dún Cearmna** agus is ris ráidhtear **Dún Mic Pádraig** i gcrích **Chúirseach** aniú. Do thuit **Sobhairce** lé h-**Eochaidh Meann** mac ríogh **Fomhóire**. Do thuit **Cearmna** lé h-**Eochaidh Faobharghlas mac Conmhaoil** i g-Cath **Dúin Cearmna**. Do ghabh **Eochaidh Faobharghlas mac Conmhaoil mic Éibhir Fhinn mic Míleadh Easpáinne** ríoghacht **Éireann** fiche bliadhan; agus is uime do gairthí **Eochaidh Faobharghlas** de, óir fá glas géarfhaobhrach a dhá shleigh. Agus is é do chuir na catha-so romhainn ar **shíol **Éireamhóin****, mar atá Cath **Luachra Deaghaidh** i n-**Deasmhumhain**; Cath **Fosaidh Dá Ghort**; Cath **Cumair na dTrí n-Uisce**; Cath **Tuama Dreagain** i m-**Bréithfne**; is Cath **Droma Liatháin**. Do réidhigheadh seacht maighe a coill i n-**Éirinn** leis, mar atá **Magh Smeathrach** i n-**Uibh Fáilghe**; **Magh Laighne** agus **Magh Luirg** i g-**Connachtaibh**; **Magh Leamhna**, **Magh nIonair**, **Magh Fubhna** is **Magh Dá Ghabhal** i n-**Oirghiallaibh**. Agus do thuit an t-**Eochaidh**-se lé **Fiachaidh Labhruinne mac Smiorghuill mic Éanbhotha mic Tighearmhais** i g-Cath **Carman**. Do ghabh **Fiachaidh Labhruinne mac Smiorghuill mic Éanbhotha mic Tighearmhais mic Follaigh mic Eithriail mic Íriail Fháidh --- p.126 mic Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** cheithre bliadhna fichead, nó do réir dhruinge oile seacht mbliadhna déag ar fhichid; agus is uime ghairthear **Fiachaidh Labhruinne** dhe, mar is 'n-a aimsir do ling **Innbhear Labhruinne** fá thír i n-**Éirinn**; agus is 'n-a ré do lingeadar na trí haibhne-se síos, mar atá **Innbhear Fleisce** **Innbhear Mainge** agus **Innbhear Labhruinne** ó ráidhtear **Fiachaidh Labhruinne** ris. Is ré n-a linn fós do bhrúcht **Loch Éirne** fá thír, agus **Magh Geanainn** ainm an mhachaire tar a dtáinig sí. Is é mac an **Fhiachach**-so .i. **Aonghus Ollbhuadhach** do bhris iomad cath ar na **Cruithneachaibh** is ar na **seanBhreathnaibh** do bhí i n-**Albain**, agus do chuir **Alba** fá smacht iomlán na n-**Gaedheal** ar dtús, tar ceann ó aimsir **Éireamhóin mic Míleadh** go raibhe cíoscháin ag **Gaedhealaibh** orra. Tuairim dá chéad go leith bliadhan d'éis mhac **Míleadh** do theacht i n-**Éirinn** do cuireadh **Alba** fá smacht is fá chíos lé h-**Aonghus Ollbhuadhach mac Fiachach Labhruinne**; agus is é an **Fiachaidh Labhruinne**-se tug cheithre catha ar shíol **Éibhir**, mar atá Cath **Fairrge**, Cath **Gallaigh**, Cath **Sléibhe Feimhion**, is Cath **Sléibhe Bealgadáin** mar ar thuit sé féin lé h-**Eochaidh Mumhó mac Mo Feibhis**. Do ghabh **Eochaidh Mumhó mac Mo Feibhis mic Eochach Faobharghlais mic Conmhaoil mic Éibhir Fhinn mic Míleadh Easpáinne** ríoghacht **Éireann** bliadhain is fiche, gur thuit lé h-**Aonghus Olmucaidh** i g-Cath **Cliach**. --- p.128 ### XXVI. Do ghabh **Aonghus Olmucaidh mac Fiachach Labhruinne mic Smiorghuill mic Éanbhotha mic Tighearnmhais mic Follaigh mic Eithriail mic Íriail Fháidh mic Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** ocht mbliadhna déag, agus do réir dhruinge oile bliadhain is fiche. Is uime ghairthear **Aonghus Olmucaidh** dhe ón fhocal-so oll .i. mór agus muca, do bhrígh gurab aige do bhádar na muca fá mó i n-**Éirinn** 'n-a ré; agus is leis do cuireadh na catha-so síos, mar atá Cath **Cléire**, Cath **Sléibhe Cailge** mar ar thuit **Baiscionn**, agus Cath **Maighe Éinsciath** i g-**Connachtaibh**, agus Cath **Glaise Fraocháin** mar ar thuit **Fraochán Fáidh**, agus caogad cath ar **Chruithneachaibh** is ar **Fhearaibh Bolg** agus ar lucht **Orcades**. Tomhaidhm trí loch 'n-a ré: **Loch Éinbheithe** i n-**Oirghiallaibh**, **Loch Sailgheadáin** agus **Loch n-Gasáin** i **Maigh Luirg**. Is 'n-a aimsir do réidhigheadh na maighe-se síos a coill, mar atá **Magh Glinne Dearcon** i g-**Cinéal Chonaill**; **Magh nÉinsciath** i **Laighnibh**; **Magh Cúile Caol** i m-**Boghaine**; **Aolmhagh** i g-**Callruidhe**; **Magh Mucruimhe** i g-**Connachtaibh**; **Magh Luachra Deaghaidh** is **Magh Archaill** i g-**Ciarraidhe Luachra**. Agus i g-Cath **Sléibhe Cua** do marbhadh **Aonghus Olmucaidh** féin lé h-**Éanna mac Neachtain** do **Mhuimhneachaibh**; agus adeirid cuid oile aca gurab é **Éanna Airgthioch** do mharbh é i g-Cath **Carman**; *agus* is í an chéadfaidh dhéidheanach is fírinnighe do réir na duaine darab tosach, **Aonghus Olmucaidh** atbath. Agus fós tig an Réim Ríoghruidhe leis an gcéadfaidh gcéadna. Do ghabh **Éanna Airgthioch mac Eochach Mumhó mic Mo Feibhis mic Eochach Faobharghlais mic Conmhaoil mic Éibhir Fhinn mic Míleadh Easpáinne** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna fichead; agus is é do rinne scéith airgid i n-**Airgeadros** ar dtús i n-**Éirinn** agus do bhronn d'fhearaibh **Éireann** iad; agus --- p.130 do thuit sé i gcath **Raighne** lé **Roitheachtaigh mac Maoin mic Aonghusa Olmucaidh**. Do ghabh **Roitheachtaigh mac Maoin mic Aonghusa Olmucaidh mic Fiachach Labhruinne mic Smiorghuill mic Éanbhotha mic Tighearnmhais mic Follaigh mic Eithriail mic Íriail Fháidh mic Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** cúig bliadhna fichead; agus do thuit an **Roitheachtaigh**-se lé **Séadna mac Airt mic Airtre** i **Ráith Cruachan**. Do ghabh **Séadna mac Airt mic Airtre mic Eibric mic Éibhir mic Ír** ríoghacht **Éireann** cúig bliadhna, gur marbhadh lé n-a mhac féin é ar dteacht ‘dubhloingis’ go **Cruachain**. Do ghabh **Fiachaidh Fíonscothach mac Séadna mic Airt mic Airtre mic Eibric mic Éibhir mic Ír mic Míleadh *Easpáinne*** ríoghacht **Éireann** fiche bliadhan. Agus is uime do gairthí **Fiachaidh Fíonscothach** de .i. scotha fíona do bhíodh ré n-a linn i n-**Éirinn** go bhfáiscthí i gcornaibh iad; agus do marbhadh an **Fiachaidh**-se lé **Muineamhón mac Cais Chlothaigh**. Do ghabh **Muineamhón mac Cais Chlothaigh mic Fir Arda mic Roitheachtaigh mic Rossa mic Glais mic Nuadhat mic Eochach Faobharghlais mic Conmhaoil mic Éibhir Fhinn** ríoghacht **Éireann** cúig bliadhna; agus is é an **Muineamhón**-so do orduigh muinceadha nó slabhradha óir fá bhráighdibh na n-uasal ar dtús i n-**Éirinn**; agus do éag sé do **thámh** i **Maigh Aidhne**. Do ghabh **Ailldeargóid mac Muineamhóin mic Cais Chlothaigh mic Fir Arda mic Roitheachtaigh mic Rossa mic Glais mic Nuadhat Deaghláimh mic Eochach Faobharghlais mic Conmhaoil mic Éibhir Fhinn mic Míleadh** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna; agus is ré n-a linn do cuireadh fáinneadha óir ar ghlacaibh na n-uasal ar dtús i n-**Éirinn** agus do marbhadh lé h-**Ollamh Fódla** é i g-Cath **Teamhrach**. Do ghabh **Ollamh Fódla mac Fiachach Fíonscothaigh mic --- p.132 Séadna mic Airt mic Airtre mic Eibric mic Éibhir mic Ír mic Míleadh Easpáinne** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna fichead agus a éag 'n-a mhúr. Is uime ghairthear **Ollamh Fódla** dé, do bhrígh go raibhe 'n-a ollamh i n-eagna agus i n-eolus ré reachtaibh is ré dlighthibh d'ordughadh i n-**Éirinn** 'n-a ré, agus is leis do rinneadh **Feis Teamhrach** ar dtús i n-**Éirinn**, amhail adeir an file: > 1. **Ollamh Fódla** feochair gal > > Do rinne múr na n-ollmhan; > > An céidrí rán, réim go rath, > > Lé n-a ndearnadh **Feis Teamhrach**. > Ionann iomorro **Feis Teamhrach** is ríoghdháil choitcheann, amhail pharlaimeint, mar a dtigeadh coimhthionól uasal is ollamhan **Éireann** go **Teamhair** gacha treas bliadhain um Shamhain, mar a gcleachtaoi leo reachta is dlighthe d'ordughadh is d'athnuadhadh, is fromhadh do dhéanamh ar annálaibh is ar sheanchus **Éireann**. Is ann fós do horduighthí ionadh suidhe da gach aon d'uaislibh na h-**Éireann** do réir a chéime is a gharma féin, agus fós is ann do horduighthí ionadh suidhe da gach ceann feadhna da mbíodh ós cionn na laochraidhe do bhíodh ar buannacht ag ríoghaibh is ag tighearnaibh **Éireann**. Do bhíodh fós do nós i bh-**Feis Teamhrach** cibé do-dhéanadh éigean nó goid, do bhuaileadh neach nó d'imreadh arm air, bás do thabhairt dó, agus gan neart ag an rígh féin ná ag aon oile maithmheachas do thabhairt dó san ghníomh soin. Do cleachtaoi leo fós bheith ar feadh sé lá ag comhól sul do shuidheadh an ríoghdháil, mar atá trí lá roimh Shamhain is trí lá da héis, ag snadhmadh síothchána is ag ceangal cáirdeasa ré chéile. Gonadh ag faisnéis na nós do bhíodh i bh-**Feis Teamhrach**, atá **Eochaidh Eolach** san laoidh seanchusa-so síos: > 1. **Feis Teamhrach** gach treas bliadhna > > Do chomhall reachta is riaghla, > > Do-níthí an tan soin go teann > > Ag ríoghaibh ána **Éireann**. > > > --- > > p.134 > > 4. Do rinne **Cathaoir** cleamhnach > > Feis ró-chaomh na rígh-Theamhrach; > > Tángadar leis, feirrde dhe, > > Fir **Éireann** go haon bhaile. > 5. Trí lá ré Samhain do ghrés, > > Trí lá 'n-a diaidh fá deighbhés; > > Don tsluagh ro ba díomhór doigh > > Ag síoról ris an seachtmhoin. > 6. Gan ghoid is gan ghoin duine > > Aca an oiread soin uile; > > Gan imirt airm gan áladh > > Gan acradha d'iomrádhadh. > 7. Cibé do-níodh ní dhíobh sin > > Fá bíodhbha troch go dtromnimh: > > Ní gabhtha ór arann uaidh > > Acht a anam ré haonuair. > Do ghabh **Fionnachta mac Ollamhan Fódla mic Fiachach Fionscothaigh mic Séadna mic Airt mic Airtre mic Eibric mic Éibhir mic Ír mic Míleadh** ríoghacht **Éireann** fiche bliadhan; agus is uime ghairthear **Fionnachta** dhe .i. Fínshneachta, do bhrígh gur fearadh fíon sneachta 'n-a fhlaitheas; agus fuair sé bhás i **Maigh Inis**. Do ghabh **Slánoll mac Ollamhan Fódla mic Fiachach Fíonscothaigh mic Séadna mic Airt mic Airtire mic Eibric mic Éibhir mic Ír mic Míleadh** ríoghacht **Éireann** cúig bliadhna déag. Agus is uime ghairthear **Slánoll** de, ionann oll is mór .i. sláinte mhór do bhí ag gach aon feadh a fhlaitheasa, óir ní raibhe támh ná galar ar aonduine d' fhearaibh **Éireann** 'n-a fhlaitheas. Agus i d-**Tigh Miodhchuarda** i d-**Teamhraigh** fuair sé bás; agus adeirid drong oile nach feas cá galar rug é. Do ghabh **Geidhe Ollghothach mac Ollamhan Fódla mic Fiachach Fíonscothaigh mic Séadna mic Airt mic Airtre mic Eibric mic Éibhir mic Ír mic Míleadh** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna déag; agus is uime ghairthear **Ollghothach** dhe .i. fá mór guth --- p.136 gach aonduine i n-**Éirinn** 'n-a fhlaitheas. Agus is lé **Fiachaidh mac Fionnachta** do marbhadh é. Do ghabh **Fiachaidh mac Fionnachta mic Ollamhan Fódla mic Fiachach Fíonscothaigh mic Séadna mic Airt mic Airtre mic Eibric mic Éibhir mic Ír mic Míleadh** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna fichead; gur thuit lé **Bearnghal mac Geidhe Ollghothaigh**. Do ghabh **Bearnghal mac Geidhe Ollghothaigh mic Ollamhan Fódla mic Fiachach Fíonscothaigh mic Séadna mic Airt mic Airtre mic Eibric mic Ír mic Míleadh** ríoghacht **Éireann** dhá bhliadhain déag, gur thuit lé h-**Oilill mic Slánuill**. Do ghabh **Oilill mac Slánuill mic Ollamhan Fódla mic Fiachach Fionscothaigh mic Séadna mic Airt mic Airtre mic Eibric mic Éibhir mic Ír mic Míleadh** ríoghacht **Éireann** sé bliadhna déag gur thuit lé **Siorna mac Déin**. Do ghabh **Siorna Saoghlach mac Déin mic Roitheachtaigh mic Maoin mic Aonghusa Olmucaidh mic Fiachach Labhruinne mic Smiorghuill mic Éanbhotha mic Tighearnmhais mic Follaigh mic Eithriail mic Íriail Fháidh mic Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** bliadhain ar fhichid; agus is uime ghairthear **Siorna Saoghlach** dhe, ar fhad na ré fuair tar a lucht comhaimsire; gur thuit lé **Roitheachtaigh mac Roáin** i n-**Aillinn**, amhail adeir an duain darab tosach, Éire ard inis na ríogh: > 1. Ro chaith **Siorna** go srianaibh > > Ré trí sheacht do shaoirbhliadhnaibh: > > Oidhidh **Shiorna** go sleachtaibh > > I n-**Aillinn** lé **Roitheachtaigh**. > Do ghabh **Roitheachtaigh mac Roáin mic Failbhe mic Cais Chéadchaingnigh mic Ailldeargóid mic Muineamhóin mic Cais Clothaigh mic Fir Arda mic Roitheachtaigh mic Rossa mic Glais --- p.138 mic Nuadhat Deaghláimh mic Eochach Fhaobharghlais mic Conmhaoil mic Éibhir Fhinn mic Míleadh Easpáinne** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna, gur loisc teine ghealáin é i n-**Dún Sobhairce**. Do ghabh **Éilim mac Roitheachtaigh mic Roáin mic Failbhe mic Cais Chéadchaingnigh mic Ailldeargóid mic Muineamhóin mic Cais Chlothaigh mic Fir Arda mic Roitheachtai*gh* mic Rossa mic Glais mic Nuadhat Deaghláimh mic Eochach Faobharghlais mic Conmhaoil mic Éibhir Fhinn mic Míleadh** ríoghacht **Éireann** aoinbhliadhain amháin, gur thuit lé **Giallchadh mac Oiliolla Ólchaoin**. Do ghabh **Giallchaidh mac Oiliolla Ólchaoin mic Siorna Shaoghlaigh mic Déin mic Roitheachtaigh mic Maoin mic Aonghusa Olmucaidh mic Fiachach Labhruinne mic Smiorghuill *mic* Éanbhotha mic Tighearnmhais mic Follaigh mic Eithriail mic Íriail Fháidh mic Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** naoi mbliadhna, gur thuit i **Maigh Muaidhe** lé h-**Art Imleach**. Do ghabh **Art Imleach mac Éilim mic Roitheachtaigh mic Roáin mic Failbhe mic Cais Chéadchaingnigh mic Ailldeargóid mic Muineamhóin mic Cais Chlothaigh mic Fir Arda mic Roitheachtaigh mic Rossa mic Glais mic Nuadhat Deaghláimh mic Eochach Faobharghlais mic Conmhaoil mic Éibhir Fhinn mic Míleadh** ríoghacht **Éireann** dá bhliadhain is fiche, gur thuit lé **Nuadha Fionn Fáil**. Do ghabh **Nuadha Fionn Fáil mac Giallchadha mic Oiliolla Ólchaoin mic Siorna Shaoghlaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** fiche bliadhan, nó do réir druinge oile trí fichid bliadhan, gur thuit lé **Breisrígh mac Airt Imligh**. Do ghabh **Breisrígh mac Airt Imligh mic Éilim mic Roitheachtaigh mic Roáin mic Failbhe mic Cais Chéadchaingnigh mic Ailldeargóid mic Muineamhóin** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** --- p.140 naoi mbliadhna; agus do bhris iomad cath ar **Fhomhórchaibh** fris an ré sin; agus do thuit féin fá dheireadh lé h-**Eochaidh Apthach** i g-**Carn Connluain**. Do ghabh **Eochaidh Apthach mac Finn mic Oiliolla mic Floinn Ruaidh mic Rothláin mic Mairtine mic Sithchinn mic Riaghláin mic Eoinbhric mic Luighdheach mic Íotha mic Breoghain** ríoghacht **Éireann** aoinbhliadhain amháin; agus is uime ghairthear **Eochaidh Apthach** dhe, ar a liacht do-gheibheadh bás i n-**Éirinn** ré n-a linn. Do lingeadh iomorro támh nó galar gacha míosa ar fhearaibh **Éireann** lé marbhthaoi iomad díobh, gonadh uime sin do lean **Eochaidh Apthach** dhe; ionann cheana apthach is marbhthach; gur thuit féin lé **Fionn mac Brátha**. Do ghabh **Fionn mac Brátha mic Labhradha mic Cairbre mic Ollamhan Fódla mic Fiachach Fíonscothaigh mic Séadna mic Airt mic Airtre mic Eibric mic Éibhir mic Iacute;r mic Míleadh** ríoghacht **Éireann** fiche bliadhan, nó do réir dhruinge oile, tríochad bliadhan, gur thuit lé **Séadna Ionnarraidh**. Do ghabh **Séadna Ionnarraidh mac Breisrígh mic Airt Imligh** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** fiche bliadhan: agus is uime ghairthear **Séadna Ionnarraidh dhe .i. Séadna an Tuarastail**, do bhrígh gurab é céidrí do dháil tuarastal d'amhusaibh ar dtús i n-**Éirinn** é: ionann iomorro Ionnarraidh is tuarastal. Agus do riadhadh a bhaill ó chéile lé **Simeon Breac**, go bhfuair bás amhlaidh sin. Do ghabh **Simeon Breac mac Aodháin Ghlais mic Nuadhat Fionn Fáil mic Giallchadha mic Oiliolla Ólchaoin mic Siorna Shaoghlaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** sé bliadhna gur thuit lé **Duach Fionn** i ndíoghail a athar agus a riadhadh do rinne. Do ghabh **Duach Fionn mac Séadna Ionnarraidh mic Breisrígh mic Airt Imligh** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** cúig bliadhna; gur thuit lé **Muireadhach Bolgrach**. Do ghabh **Muireadhach Bolgrach mac Simeoin Brich mic --- p.142 Aodháin Ghlais mic Nuadhat Finn Fáil mic Giallchadha mic Oiliolla Ólchaoin mic Siorna Shaoghlaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** cheithre bliadhna; gur thuit lé h-**Éanna Dearg mic Duach Fhinn**. Do gabh **Éanna Dearg mac Duach Fhinn mic Séadna Ionnarraidh mic Breisrígh mic Airt Imligh** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** dhá bhliadhain déag. Is uime do gairthí **Éanna Dearg** dhe .i. dearg a oineach .i. a ghnúis. Is ré n-a linn do buaileadh airgead i n-**Airgeadros** ar dtús i n-**Éirinn**. Agus fuair sé bás do **thámh** ar **Shliabh Mis** go sochruide mhóir mar aon ris. ### XXVII. Do ghabh **Lughaidh Iardhonn mac Éanna Deirg mic Duach Fhinn mic Séadna Ionnarraidh mic Breisrígh mic Airt Imligh** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** naoi mbliadhna. Is uime ghairthear **Lughaidh Iardhonn** dhe, ionann iardhonn is dubhdhonn; gonadh tré fholt dubhdhonn do bheith air, ráinig **Lughaidh Iardhonn** d'fhorainm air; gur marbhadh lé **Síorlamh** i **Ráith Clochair** é. Do ghabh **Síorlamh mac Finn mic Brátha mic Labhradha mic Cairbre mic Ollamhan Fódla** do shíol **Ír mic Míleadh** ríoghacht **Éireann** sé bliadhna déag. Is uime ghairthear **Síorlaámh** dhe, ionann síor is fada .i. lámha fada do bhí aige, óir do shoichdís a dhá láimh an talamh agus é 'n-a sheasamh; agus is lé h-**Eochaidh Uaircheas** do marbhadh é. Do ghabh **Eochaidh Uaircheas mac Luighdheach Iardhuinn mic Éanna Deirg mic Duach Fhinn mic Séadna Ionnarraidh mic Breisrígh mic Airt Imligh** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** dhá bhliadhain déag. Is uime ghairthear **Eochaidh Uaircheas** dhe .i. ceasa fuara do bhíodh aige mar loingeas; ionann iomorro ceasa is naomhóga nó coctaoi; agus do bhrígh go raibhe seisean dhá bhliadhain ar muir is é ar deoraidheacht a h-**Éirinn** --- p.144 is amhlaidh do-níodh fuireann da mhuinntir do chur sna ceasaibh sin do chreachadh imill gacha críche tar a ngabhadh agus na héadála do thabhairt leis sna ceasaibh sin gus an luingeas; gonadh ó na ceasaibh sin do lean **Eochaidh Uaircheas** dhe; gur thuit lé h-**Eochaidh Feadhmhuine** is lé **Conuing Beigeaglach**. Do ghabh **Eochaidh Fiadhmhuine** agus **Conuing Beigeaglach** dá mhac **Duach Teamhrach mic Muireadhaigh Bholgraigh mic Simeoin Bhric mic Aodháin Ghlais mic Nuadhat Finn Fáil mic Giallchadha mic Oiliolla Ólchaoin mic Siorna Shaoghlaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann**; cúig bliadhna i gcomhfhlaitheas dóibh. Is uime ghairthear **Eochaidh Fiadhmhuine** dhe do bhrígh go ngnáthuigheadh bheith ag seilg is ag fiadhach i muinidhibh nó i gcoilltibh; agus do thuit an t-**Eochaidh**-se lé **Lughaidh Láimhdhearg mac Eochach Uaircheas**. Do gab **Lughaidh Láimhdhearg mac Eochach Uaircheas mic Luighdheach Iardhuinn mic Éanna Deirg mic Duach Fhinn mic Séadna Ionnarraidh mic Breisrígh mic Airt Imligh** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna. Is uime ghairthear **Lughaidh Láimhdhearg** dhe do bhrígh go raibhe tí nó ball dearg ar a láimh; gur thuit lé **Conuing Beigeaglach**. Do ghabh **Conuing Beigeaglach mac Duach Teamhrach mic Muireadhaigh Bholgraigh mic Simeoin Bric mic Aodháin Ghlais mic Nuadhat Finn Fáil mic Giallchadha mic Oiliolla Ólchaoin mic Siorna Shaoghlaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna. Is uime ghairthear **Conuing Beigeaglach** dhe do bhrígh nár ghabh taom eagla riamh é i gcath ná i gcomhrac, agus fós fá tréinfhear i n-iorghail é; gonadh uime sin do rinne an file an rann-so: > 1. **Conuing** na gcoinghleac gcleathghlan, > > Nachar uaimhnigh ré neach riamh; > > A deich ro chaith for gach leath > > Nó gur mharbh **Art mac Luighdheach**. > Do ghabh **Art mac Luighdheach Laimhdheirg mic Eochach Uaircheas mic Luighdheach Iardhuinn mic Éanna Deirg mic Duach --- p.146 Fhinn mic Séadna Ionnarraidh mic Breisrígh mic Airt Imligh** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** sé bliadhna; gur thuit lé **Duach Laghrach mic Fiachach Tolgraigh** agus lé **Fiachaidh** féin. Do ghabh **Fiachaidh Tolgrach mac Muireadhaigh Bolgraigh mic Simeon Bhric mic Aodháin Ghlais mic Nuadhat Finn Fáil mic Giallchadha mic Oiliolla Ólchaoin mic Siorna Shaoghlaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna; gur thuit lé h-**Oilill Fionn**. Do ghabh **Oilill Fionn mac Airt mic Luighdheach Láimhdheirg mic Eochach Uaircheas mic Luighdheach Iardhuinn mic Éanna Deirg mic Duach Fhinn mic Séadna *Ionnarraidh* mic Breisrígh mic Airt Imligh** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** naoi mbliadhna, gur thuit lé h-**Airgeadmhár** is lé **Fiachaidh** is lé **Duach mac Fiachach**. Do ghabh **Eochaidh mac Oiliolla Finn mic Airt mic Luighdheach Láimhdheirg mic Eochach Uaircheas** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna; agus níor léig an *ríghe* d'**Airgeadmhár**, acht do rinne síoth ré **Duach Laghrach**, gur marbhadh lé **Duach** é ar aonach. Do ghabh **Airgeadmhár mac Síorláimh mic Finn mic Brátha mic Labhradha mic Cairbre mic Ollamhan Fódla** do **shliocht **Ír mic Míleadh**** ríoghacht **Éireann** trí bliadhna fichead, nó do réir dhruinge oile ocht mbliadhna déag ar fhichid gur thuit lé **Duach Lagrach** is lé **Lughaidh Laighdhe**. Do ghabh **Duach Laghrach mac Fiachach Tolgraigh mic Muireadhaigh Bholgraigh mic Simeoin Bhric mic Aodháin Ghlais mic Nuadhat Finn Fáil mic Giallchadha** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna. Is uime ghairthear **Duach Lagrach** dhe, ionann iomorro ladhgra is luathagra, óir ní thabhradh cairde do neach iar ndéanamh éagcóra gan é do agra ann do láthair; gonadh de sin ráinig an forainm **Duach Laghrach** air. --- p.148 Do ghabh **Lughaidh Laighdhe mac Eochach mic Oiliolla Finn mic Airt mic Luighdheach Láimhdheirg mic Eochach *Uaircheas*** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna gur thuit lé h-**Aodh Ruadh mac Badhairn**. Adeir an Chóir Anmann gurab do na cúig **Luigheachaibh** fá clann do **Dháire Dhoimhtheach** an **Lughaidh Laighdhe** sin. Is eadh iomorro nochtas an leabhar céadna gur fhaisnéis draoi d'áirithe tré fháistine do **Dháire Dhoimhtheach** go mbeith mac aige da ngairfidhe **Lughaidh** do-ghéabhadh flaitheas **Éireann**; agus rugadh da éis sin cúigear mac diaidh i ndiaidh dó, agus tug **Lughaidh** d'ainm ar gach aon díobh. Ar bhfás don chloinn téid **Dáire** d'fhios an draoi chéadna is fiafruighis de cia an **Lughaidh** don chúigear do-ghéabhadh flaitheas **Éireann**. ‘Triall amárach go **Tailltin**’ ar an draoi ‘mar aon réd chúigear mac agus tiocfaidh amárach laogh álainn alla fán aonach agus lingfid cách is do chlann ar a lorg; agus cibé dod chloinn-se chinnfeas air is muirbhfios é budh rí **Éireann** é.’ Ráinig an laogh ar n-a mhárach fán aonach is téid fir **Éireann** is clann **Dáire** 'n-a dhiaidh go rángadar **Binn Éadair**. Cuirthear ceo draoidheachta idir mhacaibh **Dáire** agus fir **Éireann**. Triallaid mic **Dáire** i ndiaidh an laoigh as sin go **Dál Maschorb** **Laighean**, agus táirthidhis **Lughaidh Laighdhe** an laogh agus marbhais é; gonadh ón laogh soin ghairthear **Lughaidh Laighdhe** .i. **Lughaidh Laoghdha** dhe. Is ar an **Lughaidh**-se atá an finnscéal filidheachta mar a n-aithristear go dtarla agus é ag seilg i ndíthreibh é ré cailligh urghránna ar a raibhe cealltair dhraoidheachta, agus go ndeachaidh 'n-a leabaidh gur bhean a cealltair dhraoidheachta dhi, gur taidhbhrigheadh dhó a beith 'n-a hógmhnaoi álainn da éis; agus go fáthach is í **Éire** an chailleach-so lér luigh **Laighdhe**, mar go bhfuair duadh is doghruing fá a ceann ar dtús agus áineas is soirbheas da éis sin. Tar ceann go n-abair an Chóir Anmann gur mhac do --- p.150 **Dháire Dhoimhtheach** **Lughaidh Laighdhe**, ní mheasaim gurab é an **Lughaidh Laighdhe**-se luaidheas an Chóir Anmann fá rí ar **Éirinn** an **Lughaidh** úd, tar ceann gur tairrngireadh leis na draoithibh gomadh rí **Éireann** **Lughaidh Laighdhe mac Dáire Dhoimhthigh**. Do ghabh **Aodh Ruadh mac Badhairn mic Airgeadmháir mic Síorláimh mic Finn mic Brátha mic Labhradha mic Cairbre mic Ollamhan Fódla** do **shliocht **Ír mic Míleadh**** ríoghacht **Éireann** bliadhain is fiche; gur báthadh ag **Eas Ruaidh** é. Do ghabh **Díothorba mac Déamáin mic Airgeadmháir mic Síorláimh mic Finn mic Brátha mic Labhradha mic Cairbre mic Ollamhan Fódla** do **shliocht **Ír mic Míleadh**** ríoghacht **Éireann** bliadhain is fiche; gur thuit leis na **Cuanaibh** san **Chorann** .i. **Cuan Mara** **Cuan Muighe** is **Cuan Sléibhe**. Do ghabh **Ciombaoth mac Fionntain mic Airgeadmháir mic Síorláimh mic Finn mic Brátha mic Labhradha mic Cairbre mic Ollamhan Fódla** do **shliocht **Ír mic Míleadh**** ríoghacht **Éireann** fiche bliadhan, nó do réir dhruinge oile ocht mbliadhna fichead, gur thuit do **thámh** i n-**Eamhain Mhacha**. --- p.152 ### XXVIII. Do ghabh **Macha Mhongruadh inghean Aodha Ruaidh mic Badhairn mic Airgeadmháir mic Síorláimh mic Finn mic Brátha mic *Labhradha* mic Cairbre mic Ollamhan Fódla** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna, gur mharbh **Reachtaidh Ríghdhearg** í. Agus is ré n-a linn do tógbhadh **Eamhain Mhacha**. Ag so iomorro an fáth fá ráidhtear **Eamhain Mhacha** ria .i. trí rígh do bhí i bhflaitheas **Éireann** a h-**Ulltaibh**, mar atá **Aodh Ruadh mac Badhairn** ó ráidhtear **Eas Ruaidh**, agus **Díothorba mac Déamáin** a h-**Uisneach** **Midhe** agus **Ciombaoth mac Fionntain** a **Fionnabhair**. Agus is ag an g-**Ciombaoth** soin do hoileadh **Ughaine Mór mac Eachach Bhuadhaigh**. Agus seacht mbliadhna da gach rígh díobh fá seach ar timcheall, go dtángadar fá thrí i bhflaitheas **Éireann**; agus is é **Aodh Ruadh** fuair bás ar dtús díobh; agus níor fhágaibh do shliocht da éis acht aoininghean amháin, **Macha** a hainm. Iarrais **Macha** seal don ríoghacht iar n-éag a hathar; agus adubhairt **Díothorba** is a chlann nach fuighbheadh bean ríoghacht uatha féin; agus do fearadh cath eatorra féin is **Macha**, go rug **Macha** buaidh an chatha soin orra; agus do ghabh flaitheas **Éireann** seacht mbliadhna; agus fuair **Díothorba** bás agus do fhágaibh cúigear mac da éis, mar atá **Baoth** **Bédach** **Bras** **Uallach** is **Borbchas**. Do iarradar flaitheas **Éireann** dóibh féin amhail do bhí ag a sinsear rompa. Adubhairt **Macha** nach tiubhradh dóibh acht cath tar ceann na ríoghachta. Do fearadh cath eatorra agus rug **Macha** buaidh orra. Téid clann **Díothorba** da ndídean féin i gcoilltibh dorcha diamhaire; agus tug **Macha** **Ciombaoth mac Fionntain** mar chéile agus mar cheann feadhna ar a laochraidh, agus do chuaidh féin ar lorg chloinne **Díothorba** i riocht claimhsighe, iar gcuimilt taois seagail da deilbh, agus fuair iad-san i gcoill diamhair i m-**Buirinn**, --- p.154 ag bruith thuirc allta. Fiafruighid clann **Díothorba** scéala dhi is tugadar mír don bhiadh dhi. Nochtais sise gach scéala da raibhe aice dhóibh. Is ann sin adubhairt fear díobh gurab álainn an rosc do bhí ag an gclaimhsigh agus go raibhe mian ar féin luighe ria. Leis sin triallais féin is **Macha** i ndiamhair na coille, agus ceanglais **Macha** an fear soin, agus fágbhais ann sin é, agus tillis go cách arís. Agus fiafruighid di ‘C'áit ar fhágbhais an fear do chuaidh leat?’ ar siad. ‘Ní fheadar,’ ar sí, ‘acht saoilim gurab nár lais teacht da bhar láthair-se i ndiaidh aontuighthe ré claimh.’ ‘Ní nár,’ ar iad-san, ‘óir do-dhéanaimne an ní céadna.’ Téid iomorro ris gach n-aon aca fá seach san gcoill; is do cheangail uile iad, ionnus go rug i n-aoncheangal do láthair fhear **Uladh** go h-**Eamhain** iad, agus fiafruighis do mhaithibh **Uladh** créad an díol do-dhéanadh dhíobh. Adubhradar uile d'aoinmhéin bás do thabhairt dóibh. ‘Ní hamhlaidh is cóir,’ ar **Macha**, ‘óir do budh claonadh reachta sin; acht daorthar iad agus tugthar orra ráith do thógbháil damh-sa bhus príomhchathair don chúigeadh go bráth.’ Leis sin beanais **Macha** an dealg óir do bhíodh san mbrat do bhíodh fá n-a brághaid amach, agus do thomhais leis fóir na rátha fá héigean do chloinn **Díothorba** do thógbháil. **Eamhain** iomorro ghairmthear don ráith. Eó, cheana, ainm do dhealg, agus muin, bráighe; gonadh de sin ráidhtear **Eamhain** .i. eo mhuin, ris an ráith. Nó is uime ghairthear **Eamhain** di ó **Eamhain Mhacha** .i. bean **Chruinn mic Adhnamain**; agus fá héigean don mhnaoi sin da haimhdheoin dul do chómhruith ré heachaibh **Chonchubhair ríogh **Uladh****, gur sháruigh iad agus í torrach; agus i gceann na scríbe rug sí mac is inghean; agus tug a mallacht d'fhearaibh **Uladh**, gonadh de sin táinig an **ceas naoidhean** orra, agus do bhí an ceas soin orra ré ré naoi ríogh .i. ó **Chonchubhar** go flaitheas **Máil mic Rochruidhe**. --- p.156 **Eamhain**, amhlaidh sin, .i. amhaon; amh, ag a dhiúltadh nach aon rug **Macha** mu'n am soin, acht dias; gonadh de ráidhtear **Eamhain Mhacha** iars an gcéadfaidh-se. Do marbhadh **Macha Mhongruadh** iar sin lé **Reachtaidh Ríghdhearg**. Do ghabh **Reachtaidh Ríghdhearg mac Luighdheach Laighdhe mic Eochach mic Oiliolla Finn mic Airt mic Luighdheach Láimhdhearg mic Eochach Uaircheas** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** fiche bliadhan. Is uime ghoirthear **Reachtaidh Ríghdhearg** de .i. rígh dhearg do bhí aige .i. bun *ríghe* deirg; agus is lé h-**Ughaine Mór** do marbhadh i ndíoghail a bhuimighe é. Do ghabh **Ughaine Mór mac Eachach Buadhaigh mic Duach Laghruigh mic Fiachach Tolgraigh mic Muireadhaigh Bholgraigh mic Simeoin Bhric mic Aodháin Ghlais mic Nuadhat Finn Fáil mic Giallchadha mic Oiliolla Ólchaoin mic Siorna Shaoghlaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna fichead, nó do réir dhruinge oile, dá fhichid bliadhan. Is uime ghairthear **Ughaine Mór** dhe, do bhrígh gur mhór a fhlaitheas, óir do bhí cur ar oiléanaibh iarthair **Eorpa** aige; agus do bhádar cúigear ar fhichid do chloinn ag an **Ughaine** sin, mar atá dias is fiche do chloinn mhac is triar inghean. Ar bhfás don chloinn sin do ghabh gach aon díobh fá leith buidhean 'n-a dhiaidh féin. Agus an tan do beirthí saorchuairt **Éireann** leo, mar a mbíodh mac dhíobh anocht, do bhíodh an mac oile amárach ann. Mar sin dóibh diaidh i ndiaidh ionnus gach taobh 'n-a dtugdaois aghaidh go gcaithtí leo a mbíodh do bhiadh is do lón ann. Agus mar thugadar fir **Éireann** sin da n-aire do chuadar do cheisneamh an dochair sin ris an rígh **Ughaine**. Agus is é ní ar ar chinneadar leath ar leath **Éire** do roinn i gcúig rannaibh fichead, agus a mhír féin do thabhairt da gach aon don chloinn sin di, agus gan ar breith do neach díobh caitheamh ar chuid a chéile; gonadh uime sin do rinne file éigin an rann-so: > 1. **Ughaine** uallach amhra, > > Diar bha brugh buadhac*h* Banbha; > > Rannsad a chlanna go ceart > > **Éire** i gcóig ranna fichead. > --- p.158 Agus is do réir na ronna soin do tógthaoi cíoschána is dualgais da gach rígh da raibhe ar **Éirinn** feadh trí céad bliadhan, mar atá ó aimsir **Ughaine** go haimsir na gcúigeadhach do mhair ré linn **Eochach Feidhligh** do bheith 'n-a rígh **Éireann**, amhail adeir an file san rann-so: > 1. Trí céad bliadhan, buan an oil, > > Go dtángadar cóigeadhaigh; > > Cóigear gan chreideamh i gcrí > > Ronnsad **Éirinn** **Ughaini**. > Is é **Eochaidh Feidhlioch** do roinn cúigeadha **Éireann** idir an druing-se síos. Tug **Cúigeadh Uladh** do **Fhearghus mac Léide**. Tug **Cúigeadh Laighean** do **Rossa mac Fearghusa Fairrge**. Tug dá **Chúigeadh Mumhan** do **Tighearnach Téidbheannach mac Luchta** is do **Dheaghaidh mac Sin**. Tug mar an gcéadna **Cúigeadh Connacht** do thriúr, mar atá d' **Fhidhic mac Féig** d' **Eochaidh Allad** is do **Thinne mac Connrach**, do réir mar chuirfeam síos da éis so an tan laibheoram ar fhlaitheas **Eochach Feidhligh** féin. Agus ní lughaide do bhí an roinn sin chloinne **Ughaine** ar **Éirinn** go ndeachadar clann **Ughaine** gan shliocht acht dias, mar atá **Cobhthach Caol m-Breagh** is **Laoghaire Lorc** ó dtáinig a maireann do **shíol **Éireamhóin****. Agus is lé **Badhbhchaidh mac Eachach Bhuadhaigh** a dhearbhráthair féin do marbhadh **Ughaine Mór** i d-**Tealaigh an Choscair**; agus ní raibhe féin i *ríghe* n-**Éireann** acht lá go leith an tan do marbhadh lé **Laoghaire Lorc** é i ndíoghail a athar. --- p.160 ### XXIX. Do ghabh **Laoghaire Lorc mac Ughaine Mhóir mic Eachach Buadhaigh mic Duach Laghraigh mic Fiachach Tolgraigh mic Muireadhaigh Bholgruigh mic Simeoin Bhric mic Aodháin Ghlais mic Nuadhat Finn Fáil mic Giallchadha mic Oiliolla Ólchaoin mic Siorna Shaoghlaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** dá bhliadhain. **Ceasair Chruthach inghean ríogh **Frangc**** bean **Ughaine Mhóir** máthair **Laoghaire Luirc** is **Chobhthaigh Chaoil m-Breagh**. Agus is uime ghairthear **Laoghaire Lorc** de, ionann lorc is fionghal agus do rinne **Laoghaire** feall ar **Bhadhbhchaidh mac Eachach Bhuadhaigh** gur de sin do lean an forainn dhe .i. **Laoghaire Lorc** . Is lé **Cobhthach Caol m-Breagh** a dhearbhráthair féin do marbhadh **Laoghaire Lorc** i n-**Dionn Ríogh** ar bruach na **Bearbha**. Is amhlaidh iomorro do bhí **Cobhthach Caol m-Breagh** agus é ag seargadh tré fhormad ré **Laoghaire Lorc** fá ríoghacht **Éireann** do bheith aige; agus mar do chualaidh **Laoghaire** eisean do bheith éagcruaidh táinig buidhean armtha da ionnsuighe. An tan do chonnairc **Cobhthach** é, is eadh adubhairt gur thruagh da bhráthair an neimhiocht gnátach do bhíodh aige as féin do shíor is nach tigeadh da láthair gan sluaghbhuidhin. ‘Ní miste,’ ar **Laoghaire**, ‘tiocfaidh mise go síodhach do láthair an céidfheacht arís gan bhuidhin armtha im fhochair.’ Leis sin ceileabhrais **Laoghaire** do **Chobhthach**. Dála **Chobhthaigh**, do rinne comhairle ré draoi do bhí 'n-a fhochair cionnus do-ghéabhadh a bhráthair ré a mharbhadh. ‘Is eadh is indéanta,’ ar an draoi, ‘bás bréige do léigean chugat agus dul i n-eiliotrom amhail mharbh agus scéala do chur go **Laoghaire** air sin, agus tiocfaidh ar bheagán buidhne dot fhios agus ar dteacht do láthair dhó luighfidh ar --- p.162 do chorp dot chaoineadh agus tabhair scian i n-íochtar a bhronn agus marbhthar leat mar sin é.’ Ar gcríochnughadh marbhtha **Laoghaire** amhlaidh sin lé **Cobhthach** do marbhadh **Oilill Áine mac Laoghaire** lé **Cobhthach**, agus iar ndéanamh na ngníomh soin dó fuair a shláinte. Tug fós fá deara leanbh óg dar bh'ainm **Maon** fá mac d'**Oilill Áine** do thabhairt da láthair, agus tug air mír do chroidhe a athar is a sheanathar d'ithe is luchóg go n-a los do shlogadh, agus táinig don déistin do ghabh an leanbh gur beanadh a urlabhra dhe; agus ar mbeith balbh dhó scaoilis **Cobhthach** uaidh é. Triallais an leanbh go **Corca Dhuibhne** gur chomhnuigh seal i bhfochair **Scoiriath** fá rí ar an gcrích sin; agus triallais as sin don **Fhraingc** go naonbhar do chuideachtain mar aon ris; acht ce adeirid drong ré seanchus gurab go crích **Armenia** do chuaidh. Agus do nochtadar an bhuidhean do chuaidh lais gur bh'é damhna ríogh **Éireann** é; agus táinig de sin go ndearna rí **Frangc** taoiseach teaghlaigh ar a mhuinntir dhe, agus do éirigh iomad áithis leis, ionnus go dtáinig de sin go raibhe iomrádh mór is oirdhearcas adhbhal i n-**Éirinn** air; uime sin gur leanadar móran d'fhearaibh **Éireann** don **Fhraingc** é. Agus do fhuirigh ann seal fada da aimsir. Do ghabh **Cobhthach Caol m-Breagh mac Ughaine Mhóir mic Eachach Bhuadhaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna fichead, nó do réir dhruinge oile, caogad bliadhan. **Ceasair Chruthach ingean ríogh **Frangc**** fá máthair dhó. Is uime ghairthear **Cobhthach Caol m-Breagh** dhe .i. galar trom do ghabh é tré fhormad ré n-a dhearbhráthair **Laoghaire Lorc** fá rí **Éireann** roimhe féin, ionnus go ndeachaidh i seirglidhe is gur thréig a chuid fola is feola uile, gur chaol é; agus **Magh Breagh** ainm na háite 'n-a raibhe 'n-a luighe, go dtugadh **Caol m-Breagh** air uime sin; agus do marbhadh an **Cobhthach**-so lé **Labhraidh Loingseach mac Oiliolla Áine** i n-**Dionn Ríogh** oidhche Nodlag mór i ndíoghail a athar agus a sheanathar do --- p.164 marbhad leis-sean; gonadh tríd sin do rinne file éigin an rann-so: > 1. **Labhraidh Loingseach**, lór a líon, > > Ro ort **Cobhthach** i n-**Dionn Ríogh**; > > Go sluagh laighneach tar linn lir, > > Díobh ro hainmnigheadh **Laighin**. > Do ghabh **Labhraidh Loingseach mac Oiliolla Áine mic Laoghaire Luirc mic Ughaine Móir** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna, gur thuit lé **Meilge mac Cobhthaigh Chaoil m-Breagh**. Agus is é ní da dtáinig a bhréagadh ón bh-**Fraingc** go h-**Éirinn**, grádh éagmaiseach tug **Moiriath inghean Scoiriath ríogh críche bh-**Fear Morc**** i n-iarthar **Mumhan** dó, ar méid na clú is na dteastas do bhí air. Ollmhuighthear lé **Craiftine Cruitire**, oirfideach do bhí fán am soin i n-**Éirinn**, ré dul 'n-a dhiaidh don **Fhraingc** agus iomad do ghréithibh geanamhla leis mar aon re laoidh chumainn n-ar nocht sí díoghainne a dioghraise do **Mhaon**; agus sinnis port síthbhinn ar a chruit ar rochtain na **Fraingce** do **Chraiftine** an tan ráinig mar a raibhe **Maon**; agus gabhais an laoidh chumainn do rinne **Moiriath inghean Scoiriath** do **Mhaon**. Gabhais an oiread soin lúthghára ré hoirfideadh **Chraiftine** é go ndubhairt gur bhinn leis an laoidh is an port; agus ar n-a chlos soin da mhuinntir is do **Chraiftine**, do ghuidheadar rí **Frangc** fá chongnamh sluagh do thabhairt dó fá theacht do bhuain a chríche féin amach; agus tug an rí líon cabhlaigh dó .i. dá chéad ar fhichid céad; agus triallaid ar muir; agus ní haithristear a bheag da scéalaibh gur ghabhadar cuan ag **Loch Garman**; agus ar dtigheacht i dtír dóibh fuaradar scéala **Cobhthach Caol m-Breagh** do bheith i n-**Dionn Ríogh** go n-iomad d'uaislibh **Éireann** 'n-a fhochair; agus leis sin triallaid do ló is d'oidhche go dtugadar amus longph*u*irt air gur mharbhadar **Cobhthach** mar aon ris na huaislibh sin. Is ann sin do fhiafruigh draoi do bhí san mbruidhin cia --- p.166 do rinne an orgain sin. ‘An Loingseach’ ar an fear amuigh. ‘An labhair an loingseach?’ ar an draoi. ‘Labhraidh’ ar an fear oile. Gonadh de sin do lean **Labhraidh Loingseach** mar fhorainm do **Mhaon** ó shoin i lé. Agus is leis do rónadh laighne leathanghlasa ar dtus i n-**Éirinn**; ionann iomorro Laighne is sleagha ar a mbídís cinn leathanghlasa iarainn; agus ó na laighnibh sin ghairmthear **Laighin** do lucht chúigidh **Gailian** ris a ráidtear **Cúigeadh Laighean** aniú. Gonadh da dhearbhadh sin agus d'fhaisnéis nuimhreach an tsluaigh táinig lé **Labhraidh Loingseach** ón bh-**Fraingc** atá an file san rann-so: > 1. Dá chéad ar fhichid céad Gall, > > Go laighnibh leathna leo anall; > > Ó na laighnibh sin gan oil > > Ghairmthear **Laighin** do **Laighnibh**. > Ar marbhadh iomorro **Chobhthaigh Chaoil m-Breagh** do **Labhraidh Loingseach** agus ar ndul i seilbh **Éireann** dó, téid féin is **Craiftine** d'ionnsuighe ar **Mhoiriath inghin Scoiriath inghin rígh críche bh-**Fear Morc****, an leannán lér cuireadh **Craiftine** da fhios don **Fhraingc**. Do phós **Labhraidh** í, agus is í fá ríoghan aige an gcéin do mhair. Is é fáth iomorro fá ndeachaidh **Maon** ré ráidhtear **Labhraidh Loingseach** don **Fhraingc** do bhíthin a ghaoil ré rígh **Frangc**; óir fá hí inghean ríogh **Frangc**, **Ceasair Chruthach** a hainm, fá bean d' **Ughaine Mhór** is fá máthair da chloinn, mar atá **Laoghaire Lorc** is **Cobhthach Caol m-Breagh** agus mac mic don **Laoghaire Lorc** soin **Labhraidh Loingseach**. Gonadh tré n-a ghaol ré **Frangcaibh** do chuaidh ar a gcomairce. Adhbhar oile fós fá ndeachaidh don **Fhraingc** seoch dhula i dtír oile; do bhrígh go raibhe rann cinnte comhmbaidhe idir **Laighnibh** is **Frangcaigh**. Do bhíodh iomorro rann cinnte carad ag gach cúigeadh i n-**Éirinn** don leith thall d'fhairrge, mar atá idir **chlannaibh Néill** is **Albanaigh**, idir **fhearaibh Mumhan** is --- p.168 **Sacsain**, idir **Ulltaibh** is **Easpáinigh**, idir **Chonnachtaibh** is **Breathnaibh** is idir **Laighnibh** is **Frangcaigh**, amhail adeir **Seán mac Torna Uí Maoilchonaire ardoide **Éireann** ré seanchus** sna rannaibh-se síos: > 1. Fríthe gach da chosmhaileas, > > Gion gurb ionann a mbunadh; > > **Uí Néill** agus **Albanaigh**; > > **Sacsain** agus **fir Mhumhan**; > 2. **Ulaidh** agus **Easpáinnigh**; > > coinnmhe cogaidh gach críche; > > **Connachtaigh** is **Briotáinigh**; > > **Laighin** lé **Frangcaibh** fríthe. > Táinig don chomhmbáid do bhí idir na cúigeadhaibh is na críocha réamhráidhte go raibhe cosmhaíleas 'n-a mbéasaibh eatorra leath ar leath do réir an cháirdeasa is an chumainn do bhí ré chéile aca. Bíodh a fhios agat, a léaghthóir, gurab ar lorg an **Labhraidh Loingsigh**-se atáid a maireann do na fíor-**Laighnibh** do **shíol Éireamhóin** acht **Oacute; Nualláin** táinig do **shliocht **Chobhthaigh Chaoíl m-Breagh****. Ag so síos na príomhshloinnte táinig do **Laighnibh**, mar atá **Ó Conchubhair Fáilghe** go n-a ghabhlaibh geinealach **Caomhánaigh** ***Tuathalaigh*** **Branaigh** **Mac Giolla Phádraig** **Ó Duinn** **Ó Díomasaigh** **Ó Duibhidhir** **muinntear Riain** is gach géag dar ghabhluigh ó na sloinntibh sin. Ó **Chathaoir Mhór** tángadar urmhór **Laighean**; gidheadh ní uaidh táinig **Mac Giolla Phádraig**, óir do scar **Mac Giolla Phádraig** is é féin ré chéile ag **Breasal Breac mac Fiachach Foibhric**, an ceathramhadh glún déag ó **Chathaoir** suas. Dá mhac iomorro do bhí ag an m-**Breasal**-so mar atá **Lughaidh Lóithfhionn** is **Connla**; agus do roinneadh **Cúigeadh Laighean** idir an dias soin, mar atá ó **Bearbha** soir ag **Lughaidh** is ag a shliocht, agus ón **Bearbha** siar ag **Connla** is ag a shliocht. Gonadh ag --- p.170 suidhiughadh na mac-so is na ronna atá an rann-so as an duain darab tosach, Naoimhsheanchus naomh Inse Fáil: > 1. **Lughaidh** is **Connla** gan chrádh, > > Dá mhac do **Bhreasal Bhreac** nár; > > **Osruighe** ó **Chonnla na gcneadh**, > > **Lugaidh** seanathair **Laighean**. > Ó **Lughaidh** fós tángadar **muinntear Duibhidhir**, agus an cúigeadh glún ó **Chathaoir Mhór** suas scaraid féin is **Cathaoir** ré chéile. **Cathaoir Mór** iomorro mac **Feidhlimidh Fíorurghlais mic Cormaic Ghealta Gaoth mic Nia Corb mic Conchorb**. Mac don **Choinchorb**-so **Cairbre Cluithiochair** ó bhfuil **Ó Duibhidhir**; agus ó **Náthí mic Criomhthainn mic Éanna Cinnsealaigh** an seachtmhadh glún ó **Chathaoir Mhór** anuas tángadar **muinntear Riain**. An dara mac cheana d'**Ughaine Mhór** ar a dtáinig sliocht mar atá **Cobhthach Caol m-Breagh**, is ar a shliocht atáid **síol g-Cuinn** uile idir shliocht **Fiachach Sraibhtheine** is **Eochaidh Doimhléin** is gach craobh coibhneasa oile dar fhás ó **Chonn**, amhail chuirfeam síos da éis so i gcraobhscaoileadh **mhac Míleadh**. --- p.172 ### XXX. Léaghthar ar **Labhraidh Loingseach** gurab cuma chluas gcapall do bhí ar a chluasaibh; agus uime sin gach aon do bhíodh ag bearradh a fhuilt, do mharbhadh do láthair é, d' fhaitchios go mbiadh fios na hainmhe sin aige ná ag aonduine eile. Fá gnáth leis iomorro é féin do bhearradh gacha bliadhna, mar atá a mbíodh ó n-a dhá chluais síos da ghruaig do theascadh dhe. Fá héigean crannchur do chur da fhios cia da roichfeadh an rí do bhearradh gacha bliadhna, do bhrígh go gcleachtadh bás do thabhairt da gach aon da mbearradh é. Acht cheana tuitis an crannchur ar aonmhac baintreabhthaighe do bhí i n-earr a haoise agus í ag áitiughadh láimh ré longphort an ríogh. Agus mar do chualaidh an crannchur do thuitim ar a mac táinig do ghuidhe an ríogh ag a iarraidh air gan a haonmhac do bhásughadh agus í taoibh ris do shliocht. Geallais an rí dhi gan an mac do mharbhadh da ndearnadh rún ar an ní do chífeadh is gan a nochtadh do neach go bás. Agus iar mbearradh an ríogh don mhacaomh do bhí tormach an rúin sin ag siadadh 'n-a chorp gur bh'éigean dó bheith i luighe othrais go nachar ghabh leigheas san bhith greim dhe. Ar mbeith i bhfad i gcróilidhe dhó tig draoi deigheolach da fhios agus innsis da mháthair gurab tormach sceoil rúnda fá hadhbhar tinnis dhó, agus nach biadh slán go nochtadh a rún do ní éigin; agus adubhairt ris ó do bhí d'fhiachaibh air gan a rún do nochtadh do dhuine dul i gcomhgar cheithre rian, agus tilleadh ar a láimh dheis agus an céadchrann do theigéamhadh dhó do agallmha, is a rún do léigean ris. Is é céadchrann tarla dhó, soileach mhór, gur léig a rún ria. Leis sin scéidhis an t-oircheas tinnis do bhí fá n-a bhroinn, go raibhe slán do láthair, ag tilleadh go teach a mháthar tar ais dó. Acht cheana go grod da éis sin tárla gur briseadh cruit **Chraiftine** agus téid d'iarraidh adhbhair cruite go dtarla an tsoileach chéadna rér léig mac na baintreabhthaighe a rún --- p.174 dó, agus beanais adhbhar cruite aiste agus ar mbeith déanta don chruit is í gléasta, mar do shinn **Craiftine** uirre is eadh do saoiltí ris gach n-aon da gcluineadh í gurab eadh do chanadh an chruit: ‘Dá ó phill ar **Labhraidh Lorc**’ .i. **Labhraidh Loingseach** .i. Dá chluais chapaill ar **Labhraidh Lorc**; agus gach a mhionca do sheinneadh ar an gcruit sin is é an ní c*é*adna do tuigthí uaidh. Agus ar gclos an sceoil sin don rígh do ghabh aithmhéile é tré n-ar básuigheadh do dhaoinibh leis ag ceilt na hainmhe sin do bhí air, agus taispeánais a chluasa ós árd don teaghlach agus níor chuir ceilt orra ó shoin amach. Is mó saoilim an chuid-se don scéal do bheith 'n-a fhinnscéal fhilidheachta ioná 'n-a stair. Agus is lé **Meilge mac Cobhthaigh Chaoil m-Breagh** do thuit an **Labhraidh**-se. Do ghabh **Meilge Molbhthach mac Cobhthaigh Chaoil m-Breagh mic Ughaine Mhóir** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna gur thuit lé **Mogh Corb mac Cobhthaigh Chaoimh**. Do ghabh **Mogh Corb mac Cobhthaigh Chaoimh mic Reachtadha Ríghdheirg mic Luighdheach Laighde mic Eochadha mic Oiliolla Finn mic Airt mic Luighdheach Láimhdheirg mic Eochach Uaircheas** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna. Is uime ghairthear **Mogh Corb** dhe, ar mbeith da mhac i gcarbad lá n-aon, bristear ball don charbad agus cóirighthear lé **Mogh Corb** é. Gonadh trés an bhfeidhim sin do dhéanamh da mhac dar bh'ainm **Corb** gairthear **Mogh Corb** dhe; gur thuit lé h-**Aonghus Ollamh**. Do ghabh **Aonghus Ollamh mac Oiliolla mic Labhradha Loingsigh mic Oiliolla Áine mic Laoghaire Luirc mic Ughaine Móir** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** ocht mbliadhna déag gur thuit le h-**Iarainnghleo mac Meilge**. Do ghabh **Iarainnghleo Fáthach mac Meilge Mholbhthaigh mic Cobhthaigh Chaoil m-Breagh mic Ughaine Mhóir** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna; agus is uime ghairthear **Iarainnghleo Fáthach** dhe do bhrígh go raibhe seisean fáthamhail glic gaosmhar; agus fá dheireadh do thuit sé lé **Fear Corb mac Mogha Cuirb**. --- p.176 Do ghabh **Fear Corb mac Mogha Cuirb mic Cobhthaigh Chaoimh mic Reachtadha Ríghdheirg** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** aonbhliadhain déag gur thuit lé **Connla mac Iarainnghleo Fháthaigh**. Do ghabh **Connla Cruaidhchealgach mac Iarainnghleo Fháthaigh mic Meilge Mholbhthaigh mic Cobhthaigh Chaoil m-Breagh mic Ughaine Mhóir** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** cheithre bliadhna, gur thuit i d-**Teamhraigh**. Do ghabh **Oilill Caisfhiaclach mac Connla Chruaidhcheal*g*aigh mic Iarainnghleo Fháthaigh mic Meilge Mholbhthaigh mic Cobhthaigh Chaoil m-Breagh mic Ughaine Mhóir** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** cúig bliadhna fichead, gur thuit lé h-**Adhamair Foltchaoin**. Do ghabh **Adhamair Foltchaoin mac Fir Chuirb mic Mogha Cuirb mic Cobhthaigh Chaoimh mic Reachtadha Ríghdheirg** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** cúig bliadhna, gur thuit lé h-**Eochaidh Foiltleathan**. Do ghabh **Eochaidh Foltleathan mac Oiliolla Chaisfhiaclaigh mic Connla Chruaidhchealgaigh mic Iarainnghleo Fháthaigh mic Meilge Mholbhthaigh mic Cobhthaigh Chaoil mic Ughaine Mhóir** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** aoinbhliadhain déag gur thuit lé **Fearghus Fortamhail**. Do ghabh **Fearghus Fortamhail mac Breasail Bhric mic Aonghusa Gailine mic Oiliolla Bhracáin mic Labhradha Loingsigh mic Oiliolla Áine mic Laoghaire Luirc mic Ughaine Mhóir** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** dá bhliadhain déag. Agus is uime ghairthear **Fearghus Fortamhail** de .i. ba laochta láidir foirtil é 'n-a aimsir féin; gur thuit lé h-**Aonghus Tuirbheach**. Do ghabh **Aonghus Tuirbheach mac Eochach Foiltleathain mic Oiliolla Chaisfhiaclaigh mic Connla Chruaidhchealgaigh mic Iarainnghleo Fháthaigh mic Meilge Mholbhthaigh mic Cobhthaigh Caoil m-Breagh mic Ughaine Mhóir** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna fichead, nó do réir dhruinge oile, trí fichid bliadhan; agus is uime ghairthear **Aonghus Tuirbheach** --- p.178 dhe óir ba tuirbheach .i. ba nárach leis an mac do rinne ré n-a inghin féin tré mheisce .i. **Fiachaidh Fear Mara** ainm an mhic sin; agus is uime tugadh **Fiachaidh Fear Mara** air, do bhrígh gurb ar muir do cuireadh i gcurachán é mar dhísliughadh air go seoidibh uaisle 'n-a thimcheall budh inneamhail do mhac ríogh; go dtarladar iascaireadha ris go dtugadar i dtír é is gur chuireadar ar oileamhain é. Do bhí fós mac ré a mhnaoi phósta ag **Aonghus Tuirbheach**, **Éanna Aighneach** fá hainm dó, agus is uaidh tángadar **síol g-**Cuinn**** uile; is do marbhadh **Aonghus Tuirbheach** féin i d-**Teamhraigh**; gonadh ó n-a mharbhadh i d-**Teamhraigh** ghairthear **Aonghus Tuirbheach Teamhrach** dhe. Do ghabh **Conall Collamhrach mac Eidirsceoil Teamhrach mic Eochach Foiltleathain mic Oiliolla Chaisfhiaclaigh mic Connla Chruaidhchealgaigh mic Iarainnghleo Fháthaigh mic Meilge Mholbhthaigh mic Cobhthaigh Chaoil m-Breagh mic Ughaine Mhóir** ríoghacht **Éireann** cúig bliadhna, gur thuit lé **Nia Seaghamain**. Do ghabh **Nia Seaghamain mac Adhamair Fholtchaoin mic Fir Chuirb mic Mogha Cuirb mic Cobhthaigh Caoimh mic Reachtadha Ríghdheirg** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna; agus is uime ghairthear **Nia Seaghamain** de .i. seachmhaoineach, óir fá mór an bhreis mhaoine dó seoch cách, mar do thigdís na heillte allta do thabhairt lachta go ceannsa amhail gach boin oile 'n-a ré i n-**Éirinn** tré dhraoidheacht a mháthar dar bh'ainm **Fliodhais**; agus do thuit an **Nia Seaghamain**-se lé h-**Éanna Aighneach**. Do ghabh **Éanna Aighneach mac Aonghusa Thuirbhigh Teamhrach mic Eochach Fhoiltleathain mic Oiliolla Chaisfhiaclaigh mic Connla Chruaidhchealgaigh mic Iarainnghleo Fháthaigh mic Meilge Mholbhthaigh mic Cobhthaigh Chaoil m-Breagh mic Ughaine Mhóir** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** ocht mbliadhna fichead. Is uime ghairthear **Éanna Aighneach** dhe, ionann aighneach agus ógh eineach .i. oineach iomlán; óir do bhronnadh gach ní da --- p.180 dteagmhadh 'n-a laímh; agus do thuit sé lé **Criomhthann Coscrach**. Do ghabh **Criomhthann Coscrach mac Feidhlimidh Foirthriuin mic Fearghusa Fortamhail mic Breasail Bhric mic Aonghusa Gailine mic Oiliolla Bhrácáin mic Labhradha Loingsigh mic Oiliolla Áine mic Laoghaire Luirc mic Ughaine Mhóir** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna. Is uime ghairthear **Criomhthann Coscrach** dhe ar a mhionca do bheireadh buaidh coscair is comhlainn i ngach cath í dteagmhadh; gur thuit lé **Rudhruighe mac Sithrighe**. Do ghabh **Rudhruighe mac Sithrighe mic Duibh mic Fomhóir mic Airgeadmháir mic Síorláimh mic Finn mic Brátha mic Labhradha mic Cairbre mic Ollamhan Fódla** do **shliocht **Ír mic Míleadh**** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna fichead nó do réir dhruinge oile deich mbliadhna is trí fichid; gur thuit do **thámh** i n-**Airgeadros**. Do ghabh **Ionnadmhár mac Nia Seaghamain mic Adhamair Fholtchaoin mic Fir Chuirb mic Mogha Cuirb mic Cobhthaigh Chaoimh mic Reachtadha Ríghdheirg** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** trí bliadhna; gur thuit lé **Breasal Bóidhíobhadh**. Do ghabh **Breasal Bóidhíobhadh mac Rudhruighe mic Sithrighe mic Duibh mic Fomhóir mic Airgeadmháir mic Síorláimh** do **shliocht **Ír mic Míleadh**** ríoghacht **Éireann** aoinbhliadhain déag. Is uime ghairthear **Breasal Bóidhíobhadh** dhe .i. bó-ár mór tarla i n-**Éirinn** ré n-a linn. Do thuit an **Breasal**-so lé **Lughaidh Luaighne**. Do ghabh **Lughaidh Luaighne mac Ionnadmháir mic Nia Seaghamain mic Adhamair Fholtchaoin mic Fir Chuirb mic Mogha Cuirb mic Cobhthaigh Chaoimh mic Reachtadha Ríghdheirg** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** cúig bliadhna, gur thuit lé **Conghal Cláiringneach**. Do ghabh **Conghal Cláiringneach mac Rudhruighe mic Sithrighe --- p.182 mic Duibh mic Fomhóir mic Airgeadmháir mic Síorláimh** do **shliocht **Ír mic Míleadh**** ríoghacht **Éireann** cúig bliadhna déag; gur thuit lé **Duach Dallta Deaghaidh**. ### XXXI. Do ghabh **Duach Dallta Deaghaidh mac Cairbre Luisc mic Luighdheach Luaighne mic Ionnadmháir mic Nia Seaghamain mic Adhamair Fholtchaoin mic Fir Chuirb mic Mogha Cuirb mic Cobhthaigh Chaoimh mic Reachtadha Ríghdheirg** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna. Is uime ghairthear **Duach Dallta Deaghaidh** dhe, dá mhac do bhí ag **Cairbre Luisc** .i. **Duach** is **Deaghaidh** a n-anmanna, agus do bhí imreasan eatorra fá ríoghacht **Éireann**; óir ba hinneamhail mar adhbhar ríogh gach mac dhíobh ar dheilbh is ar dhéanamh ar ghníomh is ar ghaisceadh. Gidheadh do thogair **Deaghaidh** an mac do b'óige don dís teacht fá bhrághaid a dhearbhráthar do ba sine ioná é féin .i. **Duach**. An tan do chonnairc **Duach** an ní sin do chuir teachta uaidh ar cheann a dhearbhráthar .i. **Deaghaidh**. Táinig iomorro **Deaghaidh** go hairm a raibhe **Duach** agus mar ráinig do láthair gabhthar lé **Duach** é, gur bhean a dhá shúil as, go raibhe 'n-a dhall go dearbhtha; gonadh de sin do lean **Duach Dallta Deaghaidh** mar fhorainm air. Is ag faisnéis an ghníomha soin do rinne file éigin an rann-so: > 1. Do gabhadh **Deaghaidh** 'n-a thoigh > > Ag **Duach**, ag a dhearbhráthoir; > > Agus do dalladh go dian > > An **Deaghaidh** sin, gér dhroichchiall. > Do thuit an **Duach**-so lé **Fachtna Fáthach mac Cais**. Do ghabh **Fachtna Fáthach mac Cais mic Rudhruighe mic Sithrighe mic Duibh mic Fomhóir mic Airgeadmháir mic Síorláimh** do **shliocht **Ír mic Míleadh**** ríoghacht **Éireann** sé bliadhna déag gur thuit lé h-**Eochaidh Feidhlioch**. --- p.184 Do ghabh **Eochaidh Feidhlioch mac Finn mic Fionnlogha mic Roighnéin Ruaidh mic Easamain Eamhna mic Bláthachta mic Labhradha Luirc mic Éanna Aighnigh mic Aonghusa Thuirbhigh Teamhrach mic Eochach Fhoiltleathain mic Oiliolla Chaisfhiaclaigh mic Connla Chruaidhchealgaigh mic Iarainnghleo Fháthaigh mic Meilge Mholbhthaigh mic Cobhthaigh Chaoil m-Breagh mic Ughaine Mhóir** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** dhá bhliadhain déag. **Beinia inghean Chriomhthainn** máthair **Eochach Feidhligh**. Is uime ghairthear **Eochaidh Feidhlioch** dhe do bhrígh go raibhe osna i bhfad ann. Ionann iomorro feidhil is fada; ionann fós uch is osna; uime sin, is ionann feidhlioch is feidhil uch .i. fadosna; óir níor dhealuigh osna ré n-a chroidhe ó do marbhadh a mhaca leis i gcath **Droma Criaidh** go bhfuair féin bás. Na trí **Finneamhna** do gairthí do na trí macaibh sin. Agus is uime do gairthí **Eamhna** dhíobh ón fhocal-so amhaon, da dhiúltadh nach 'n-a aonar rugadh neach aca, acht gurab i n-aoinfheacht rugadh iad; agus **Cloithfhionn inghean Eochach Uichtleathain** bean **Eochach Feidhligh** fá máthair dhóibh, agus d'aon toirbheart rug sí iad. **Breas** is **Nár** is **Lothar** a n-anmanna. Agus is é an t-**Eochaidh Feidhlioch**-so do roinn is do orduigh cúigeadhaigh ar **Éirinn** ar dtús. Óir do roinn sé **Cúigeadh Connacht** 'n-a trí míribh ar thriar .i. **Fidheac mac Féig**, **Eochaidh Allad**, **Tinne mac Connrach**. Tug do **Fhidheac** **Fir na Craoibhe** ó **Fhidheac** go **Luimneach**; tug d'**Eochaidh Allad** **Iorrus Domhnann** ón n-**Gaillimh** go **Duibh** agus go **Drobhaois**; tug do **Thinne mac Connrach** **Magh Sainbh** agus **Seantuatha Taidhean** ó **Fhidheac** go **Teamhair Bhrogha Niadh**; tug fós **Cúigeadh Uladh** d'**Fearghus mac Léide**; tug **Cúigeadh Laighean** do **Rossa mac Fearghusa Fairrge**; tug dá **Chúigeadh Mumhan** do **Thighearnach Théadbhannach** is do **Dheaghaidh**; ionnus gur chuir **Éire** fá n-a smacht is fá n-a ordughadh féin go hiomlán feadh a fhlaithis. --- p.186 Acht cheana téid **Eochaidh** iar sin i g-**Connachtaibh**; agus tigid na trí rígh sin is trí ranna **Connacht** 'n-a dháil. Do iarr **Eochaidh** ionadh longphuirt ríogh i g-**Connachtaibh** orra dhó féin. Adubhairt **Eochaidh Allad** is **Fidheac** nach tiubhradaois féin sin dó, is gur bh'fhearr leo a chíos is a dhualgas do chur chuige go **Teamhair**. Gidheadh do ba toil lé **Tinne mac Connrach** .i. an treas fear dhíobh ionadh longphuirt do bheith ag **Eochaidh**. Tug **Eochaidh** a inghean féin .i. **Meadhbh** 'n-a mnaoi do **Thinne**, agus do cheangladar cáirdeas ré chéile. Do fhiafruigh **Eochaidh Feidhlioch** da dhraoithibh c'áit a ndéanadh longphort; agus adubhradar ris a dhéanamh i n-**Druim na nDruadh** ris a ráidhtear **Cruachain**. Do tionnscnadh an ráith ann sin leis an n-**Gamhanruidh** ó **Iorrus Domhnann** agus do rinneadar cloidh na rátha soin **Eochach** i n-aonló, amhail adeir an file: > 1. Tug i n-aonló ar oireacht **Domhnann** > > Déanamh na diongna is a dheilbh; > > Ní thug rí **Fáil** go na fleadhaibh > > Dáil do na fearaibh mu'n bhfeidhm. > Do rinneadh foirghneamh iar sin innte; agus tug **Eochaidh** ríoghacht **Chonnacht** do **Thinne mac Connrach**, agus do phós a inghean féin .i. **Meadhbh** ris. Do mharbh **Tinne** **Eochaidh Allad** da éis sin agus tug *ríghe* **Domhnannach** d'**Oilill Fhionn**. Tug trá **Meadhbh** ceannas **Rátha hEochach** do **Chróchain Chróidheirg** máthair **Mheidhbhe** féin; agus is ón **Chróchain** sin ghairthear **Cruachain** do **Ráith Cruachan** aniú, amhail adeir an file san rann-so: > 1. **Druim na nDruadh** is **Tulach Oichne**, > > **Ráith hEochach** a hainm iar soin; > > **Ráith Cruachan** ó **Chróchain Chróidheirg**, > > Do luathuigh móirfheirg san moigh. > Do bhí **Meadhbh** 'n-a mnaoi i bhfad 'n-a dhiaidh sin ag **Tinne mac Connrach**, gur thuit sé i d-**Teamhraigh** do láimh **Mhonuidhir** --- p.188 da ngairthí **mac Céacht**. Do bhí cheana **Meadhbh** deich mbliadhna i *ríghe* **Connacht** d'éis **Tinne** gan feis lé fear ar bith ós ard, acht gach fear ós íseal da sanntuigheadh féin do bheith aici. Tug **Meadhbh** **Oilill Mór mac Rossa Ruaidh** do **Laighnibh** mar chéile iar sin. **Mada Muirisc** bean Chonnachtach fá máthair dó; agus rug **Meadhbh** móirsheisear mac .i. na seacht **Maine** d'**Oilill**; agus is é **Conall Cearnach** ar mbeith 'n-a sheanóir i g-**Cruachain** do mharbh **Oilill** d'urchor do ghai: agus leanaid **fir Chonnacht** é féin is marbhaid 'n-a dhíol soin é. Is fada iomorro do bhí cogadh is coinbhliocht idir **Chonnachtaibh** is **Ulltaigh** ré linn **Mheidhbhe** do bheith i gceannas **Chonnacht** agus **Chonchubhair** do bheith 'n-a rígh **Uladh**. Ionnus cheana go mbeith fios fátha na heasaonta tarla eatorra agat, a léaghthóir, cuirfead síos annso mar do marbhadh **clann Uisneach** tar slánadh nó tar chomairce **Fhearghusa mic Róigh** agus **Chormaic Conluingios** agus **Dubhthaigh Daoil Uladh**. Ag so síos go cumair éirim na heachtra. --- p.190 ### XXXII. Lá n-aon iomorro da ndeachaidh **Conchubhar rí **Uladh**** do chaitheamh fleidhe go tigh **Fheidhlimidh mic Daill**, scéaluidhe **Conchubhair**, agus ré linn na fleidhe sin rug bean **Fheidhlimidh** inghean álainn, agus do rinne **Cathbhadh** draoi tarla san chomhdháil an tan soin tuar is tairrngire don inghin go dtiocfadh iomad dochair is díotha don chúigeadh da toisc. Ar n-a chlos sin don laochraidh do thogradar a marbhadh do láthair. ‘Ní déantar’ ar **Conchubhar** ‘acht béaraidh mise liom í agus cuirfead da hoileamhain í go raibhe 'n-a haonmhnaoi agam féin.’ **Deirdre** do ghairm an draoi **Cathbhadh** dhi. Do chuir **Conchubhar** i lios ar leith í agus oide is buimeach da hoileamháin; agus ní lámhadh neach don chúigeadh dul 'n-a láthair acht a hoide is a buimeach is bancháinteach **Chonchubhair** da ngairthí **Leabharcham**. Do bhí ar an ordughadh soin go beith ionnuachair dhi, agus gur chinn ar mhnáibh a comhaimisire i scéimh. Tarla iomorro da hoide laogh do mharbhadh ré proinn d'ollmhughadh dhisi lá sneachta; agus iar ndortadh fhola an laoigh san sneachta cromais fiach dubh da hól. Agus mar thug **Deirdre** sin da haire adubhairt ré **Leabharchaim** gomadh maith lé féin fear do bheith aice ar a mbeidís na trí datha adchonnairc mar atá; dath an fhéich ar a fholt, dath fola laoigh ar a ghruaidh, is dath an tsneachta ar a chneas. ‘Atá a shamhail sin d'fhior ré ráidhtear **Naoise mac Uisneach**, i bhfochair **Chonchubhair** san teaghlach.’ ‘Maseadh, a **Leabharcham**,’ ar sí, ‘guidhim-se thusa a chur dom agallmha gan fhios.’ Agus nochtais **Leabharcham** an ní sin do **Naoise**. Leis sin táinig **Naoise** ós íseal i ndáil **Deirdre**, agus cuiris i suim méad a seirce dhó agus iarrais air í féin do bhreith ar éalódh ó **Chonchubhar**. Tug **Naoise** aonta leis sin, gér leasc leis d'eagla **Chonchubhair** é. --- p.192 Triallais féin is a dhá bhráthair .i. **Ainle** is **Ardán** agus **Deirdre** is trí caogad laoch mar aon riú, go h-**Albain**, áit i bhfuaradar congbháil buannachta ó rígh **Alban** go bhfuair tuarasgbháil scéimhe **Deirdre** is gur iarr 'n-a mnaoi dhó féin í. Gabhais fearg **Naoise** go n-a bhráithribh uime sin, agus triallaid a h-**Albain** i n-oiléan mhara ar teitheadh ré **Deirdre**, tar éis iomad coinbhliocht do thabhairt do mhuinntir an ríogh is dóibh féin da gach leith roimhe sin. Acht cheana ar n-a chlos i n-**Ulltaibh** go rabhadar **mic **Uisneach**** san éigcandáil sin adubhradar móran d'uaislibh an chúigidh ré **Conchubhar** gur thruaighe **clann Uisneach** do bheith ar deoraidheacht tré dhrochmhnaoi, agus gomadh cóir fios do chur orra is a dtabhairt don tír. Do-bheir **Conchubhar** aonta ris sin ar impidhe na n-uasal agus tug **Fearghus mac Róigh** is **Dubhthach Daol Uladh** is **Cormac Conluingeas** i slánadh air féin fá bheith díleas dóibh. Ar na heachtaibh sin cuiris **Fearghus mac Róigh** **Fiachaidh** a mhac féin i gcoinne **chloinne hUisneach** go dtug leis i n-**Éirinn** iad go n-a mbuidhin agus **Deirdre** mar aon riú; agus ní haithristear a bheag da scéalaibh go rochtain fhaithche na h-**Eamhna** dhóibh. Tarla **Eoghan mac Durrthachta flaith **Fearnmhaighe**** orra ar an bhfaithche go sluagh líonmhar maille ris ré feall do dhéanamh ar **chloinn Uisneach** ar fhoráileamh **Chonchubhair**; is mar rángadar **clann Uisneach** do láthair téid **Eoghan** d'fháiltiughadh ré **Naoise**, agus ris an bhfáilte cuiris sáthadh sleighe thríd. Mar do chonnairc **Fiachaidh mac Fearghusa** sin lingeas idir **Eoghan** is **Naoise** go dtug **Eoghan** an dara sáthadh ar **Fhiachaidh** gur mharbh mar aon ré **Naoise** é; agus da éis sin lingis **Eoghan** is a shluagh ar **chloinn Uisneach**, gur marbhadh leo iad, agus go dtugadar deargár a muinntire. Mar do chualaidh iomorro **Fearghus** is **Dubhthach** marbhadh **chloinne hUisneach** tar a slánadh féin triallaid d' ionnsuighe na h-**Eamhna**, agus tugadar féin is muinntear **Chonchubhair** coimheascar da chéile gur thuit **Maine mac Conchubhair** leo --- p.194 agus trí chéad laoch da muinntir mar aon ris. Loiscthear is airgthear **Eamhain** is marbhthar bantracht **Chonchubhair** leo; agus cruinnighid a rannta da gach leith iad féin is **Cormac Conluingeas**; agus fá hé líon a sluagh an tan soin, trí mhíle laoch; agus triallaid as sin i g-**Connachtaibh** go **Meidhbh** is go h- **Oilill** mar a bhfuaradar fáilte is fastódh. Ar rochtain ann sin dóibh ní bhídís aonoidhche gan lucht foghla uatha ag argain is ag loscadh **Uladh**. Mar sin dóibh gur loisceadh críoch **Chuailgne** leo—gníomh da dtáinig iomad dochair is díbhfheirge idir an da chúigeadh; is do chaitheadar seacht mbliadna ar an ordughadh soin gan osadh aonuaire eatorra; agus is don leith istigh don ré sin do chumaisc **Fearghus** ar **Mheidhbh**, gur toircheadh leis í, go rug sí triúr mac d'aontoirbheart dó, mar atá **Ciar** is **Corc** is **Conmhac**, amhail adeir an file: > 1. Torrach **Meadhbh** i g-**Cruachain** chaoin > > Ó **Fhearghus** nar thuill tathaoir; > > Go rug triar gan locht nar lag > > **Ciar** is **Corc** is **Conmhac**. > Is ón g-**Ciar**-so ráidhtear **Ciarraidhe** **Mumhan**, agus is ar a shliocht atá **Ó Conchubhair** **Ciarraidhe**. Ó **Chorc** atá **Corca Moruadh** agus Ó **Chonmhac** ráidhtear gach **Conmhaicne** da bhfuil i g-**Connachtaibh**; agus cibé léighfeas an duain do rinne **Lughair file Oiliolla** darab tosach: Clann Fhearghusa clann ós cách: do-ghéabhaidh go follus gurab mór an t-arrachtas is an neart do ghabhadar an triúr mac soin **Meidhbhe** i g-**Connachtaibh** agus san **Mumhain**. Bíodh a fhiadhnaise sin ar na tíorthaibh atá ainmnigthe uatha san dá chúigeadh soin. Dála **Dheirdre** da dtángadar na gníomha do luaidheamar, do bhí i bhfochair **Chonchubhair** feadh bliadhna d'éis mharbhtha **chloinne hUisneach**; agus ge madh beag tógbhail a cinn nó gean gáire do thigheacht tar a béal, ní dhearnaidh ris an ré sin é. Mar do chonnairc **Conchubhar** nar ghabh cluiche ná caoineas greim dhi, agus nach tug adhbhacht ná áineas ardughadh --- p.196 ar a haigneadh, do chuir fios ar **Eoghan mac Durrthachta flaith **Fearnmhuighe****; agus ar dtigheacht d'**Eoghan** 'n-a láthair adubhairt ré **Deirdre** ó nach fuair féin a haigneadh do chlaochlódh ó n-a cumhaidh go gcaithfeadh dul sealad oile lé h-**Eoghan**, agus leis sin cuirthear ar cúlaibh **Eoghain** 'n-a charbad í. Téid **Conchubhar** da dtiodhlacadh, agus ar mbeith ag triall dóibh do-bheireadh sise súil fhraochta ar **Eoghan** roimpe agus súil ar **Chonchubhar** 'n-a diaidh, óir ní raibhe dias ar talmhain is mó da dtug fuath ioná iad araon. Mar do mhothuigh iomorro **Conchubhar** ise ag silleadh fá seach air féin is ar **Eoghan**, adubhairt ria, tré adhbhacht, ‘A **Dheirdre**,’ (ar sé), ‘is súil chaorach idir dá reithe an tsúil sin do-bheir tú oram-sa is ar **Eoghan**.’ Ar n-a chlos sin do **Dheirdre** do ghabh beadhgadh ris na briathraibh sin í, go dtug baoithléim as an gcarbad amach gur bhuail a ceann fá chairthe chloiche do bhí ar an lár roimpe, go ndearnadh míre míonbhruithte da ceann, gur ling a hinchinn go hobann aiste; gonadh amhlaidh sin táinig díbirt **Fhearghusa mic Róigh** is **Chormaic Conluingeas mic Conchubhair**, **Dubhthaigh Daoil Uladh**, agus bás **Deirdre**. Do bhrígh gurab i n-aimsir **Chonchubhair** is na gcuradh do bhí **Meadhbh** i bhflaitheas **Chonnacht** agus gur mhair deich mbliadhna i ndiaidh bháis **Tinne mic Connrach** an céidfhear pósta do bhí aice, agus cheithre fichid bliadhan da éis sin 'n-a mnaoi ag **Oilill Mhór**, agus i ndiaidh bháis **Oiliolla** ocht mbliadhna i n-aontumha gur marbhadh lé **Forbhuidhe mac Conchubhair** í, cuirfeam síos annso bás na druinge is dearscnaidhthe do na curadhaibh do bhí ann ré linn **Meidhbhe**, is cuid dá ndálaibh go cumair. --- p.198 ### XXXIII. #### Ag so síos ar dtús go haithghearr éirim na heachtra da dtáinig bás **Chonchubhair**. Nós iomorro do bhíodh fán am soin ann mar ghríosadh ar lucht gaiscidh ré mbeith calma i gcomhlannaibh dóibh, mar atá mír curaidh mar chomhartha buadha do thabhairt don tí ba foirtille i bhfeidhm aoinfhir, agus ag a mbíodh buaidh láithreach gaiscidh ar a chéile comhraic. Táinig cheana don nós-so go dtarla imreasan fá'n gcuraidhmhír idir **Chonall Chearnach** agus **Choin g-Culainn** agus **Laoghaire Buadhach** i n-**Eamhain**; gur iarr **Conall** inchinn **Mheisceadhra** .i. tréinfhear calma do **Laighnibh** do marbhadh leis féin i gcomhlann aoinfhir; agus ar dtáispeanadh inchinne an tréinfhir sin, do léig **Laoghaire** is **Cú Chulainn** da gcoimhmheas ré **Conall**, ar n-a mheas nach dearna ceachtar díobh féin a chomhmór soin do ghníomh goile ná gaiscidh riamh. Fá béas iomorro fán am soin cibé tréinfhear lé dtuitfeadh tréinfhear táscamhail oile, go mbeanadh a inchinn as a cheann is go gcumascadh aol tríthe go mbíodh 'n-a liathróid chruinn chruaidh aige aga taispeánadh ar aonaighibh is i gcomhdhálaibh coitcheanna mar chomhartha buaidhe gaiscidh. Agus mar do chonncadar dá óinmhid do bhí ag **Conchubhar** méad an cheana do bhíodh ag cách ar an inchinn, gadtar leo ar n-a mhárach as an g-**Craoibh Dheirg** **Chonchubhair** í. Trí háruis iomorro do bhíodh i n-**Eamhain** ré linn **Chonchubhair** mar atá **Bróin Bhearg** is **Craobh Dhearg** is **Craobh Ruaidh**. San chéidteach do bhídís a n-othair, agus is uime sin ráidhtear **Bróin Bhearg** ria, do bhrígh go mbídís na hothair do bhíodh innte fá bhrón is fá mhéala ó ghoimh na ngon is na ngalar do bhíodh orra innte. An dara teach da ngairthí **Craobh Dhearg** is ann do bhídís na hairm is na seoid uaisle i gcumhdach; agus is uime sin do cuireadh inchinn **Mheisceadhra** i dtaiscidh ann mar gach seod uasal oile. An treas teach do bhíodh ag --- p.200 **Conchubhar**, an **Chraobh Ruaidh** do gairmthí dhi. Is innte do riarthaoi é féin mar aon ré líon a laochraidhe. Dála an dá óinmhid iar mbreith inchinne **Mheisceadhra** as an g-**Craoibh Dheirg** amhail adubhramar, do chuadar ar faithche na h-**Eamhna** go rabhadar ag iomáin na hinchinne amhail liathróid ó láimh go láimh go dtáinig onchú uilc ar **Ulltachaibh** .i. **Ceat mac Mághach** tréinfhear do **Chonnachtaibh**, gur bhréag inchinn **Mheisceadhra** ó na hóinmhidibh is go rug leis i g-**Connachtaibh** í, agus gacha mhionca do thigeadh i n-iorghail nó i gcath i n-aghaidh na n-**Ulltach** do bhíodh inchinn **Mheisceadhra** ar a chrios aige i ndóigh éachta do dhéanamh ar **Ulltachaibh**. Óir do bhí i dtairrngire **Meisceadhra** da dhíoghail féin ar **Ulltachaibh** d'éis a bháis; agus do mheas gurab don inchinn do thiocfadh fíoradh na fáistine sin. Gonadh uime sin do chleachtadh **Ceat** inchinn **Mheisceadhra** do bheith ar iomchar aige do shúil ré neach éigin d'uaislibh **Uladh** do mharbhadh lé. Téid iomorro **Ceat** go sluagh líonmhar maille ris do chreachadh **Uladh**, go dtug táin mhór bó a **Fearaibh Rois** i n-**Ulltaibh**, agus leanaid drong mhór d' **Ulltaibh** é; agus cruinnighid **fir Chonnacht** don leith anoir d' fhortacht **Cheit**, agus **Conchubhar** don leith aniar d'fhortacht **Ulltach**. Mar do chualaidh trá **Ceat** go raibhe **Conchubhar** san tóraidheacht, cuiris fios go bantracht **Chonnacht** do bhí ar chnoc ag feitheamh an dá shluagh, ag iarraidh orra **Conchubhar** do bhréagadh da bhféachain féin, ar mbeith 'n-a dhuine shochma sholabhartha dhó, óir ní léigfidis **Ulltaigh** é san chath i gcoinne **Chonnacht**. Ar n-a chlos iomorro do **Chonchubhar** go raibhe mian ar an mbantracht é féin d'fhaicsin, triallais 'n-a aonar ón tulaigh 'n-a raibhe d'fhios an bhantrachta; agus tig **Ceat** ós íseal don leith oile go raibhe i meadhón an bhantrachta d' oirchill ar **Conchubhar** do mharbhadh. Ar mbeith cheana do **Chonchubhar** ag tigheacht i ngar don bhantracht éirghis **Ceat** agus do-ní inchinn **Mheisceadhra** d' inneall 'n-a chranntabhaill ré **Conchubhar** --- p.202 do mharbhadh. Ar bhfaicsin iomorro **Cheit** dó, triallais tar a ais i measc a mhuinntire féin; agus ag dul go **Doire Dá Bhaoth** dhó, tug **Ceat** urchar d' inchinn **Mheisceadhra** as a chranntabhaill 'n-a dhiaidh, gur bhuail 'n-a bhaitheas é, gur briseadh a sheicne don urchar soin, gur lean inchinn **Mheisceadhra** da bhaitheas; agus leis sin tigid a mhuinntear féin da fhóirthin ó **Cheat**. Cuirid fios an tráth soin i gcoinne **Fínghin Fáithliaigh** agus ar dtigheacht do láthair is eadh adubhairt dá mbeantaoi an meall soin as a cheann go bhfuighbheadh bás do láthair. ‘Is fearr linn,’ ar cách, ‘ar rí do bheith ainmheach ioná a éag.’ Leighistear lé **Fínghin** é, agus adubhairt ris ainnséin gan fearg do dhéanamh ná luighe ré mnaoi ná dul ar each ná feidhm foiréigneach do dhéanamh, agus da ndearnadh, lé gluasacht friothbhuailte a inchinne féin, go dteilgfeadh an meall as a cheann is go bhfuighbheadh bás. Mar sin dó seacht mbliadhna gus an Aoine 'n-ar crochadh Críost do réir dhruinge ré seanchus; agus mar do chonnairc claochlódh neamhghnáthach na ndúl is urdhubhadh na gréine san éasca lán, fiafruighis do **Bhacrach draoi** do **Laighnibh** do bhí 'n-a fhochair, créad da dtáinig an mhalairt neamhghnáthach soin ar reannaibh nimhe is talmhan. ‘Íosa Críost mac Dé,’ ar an draoi, ‘atá ag a bhásughadh anois ag **Iuduidhibh**.’ ‘Truagh sin,’ ar **Conchubhar**, ‘dá mbeinn-se 'n-a láthair do mhuirbhfinn a raibhe timcheall mo Ríogh dá bhásughadh ’; agus leis sin tug a chloidheamh amach agus téid fá dhoire choille do bhí láimh ris gur ghabh ag a ghearradh is ag a bhuain; agus is eadh adubhairt dá mbeith i measc na n-**Iuduidheach** gurb é sin díol do bhéaradh orra; agus ar mhéid na dásachta do ghabh é do ling an meall as a cheann go dtáinig cuid da inchinn 'n-a dhiaidh, agus leis sin go bhfuair bás. **Coill Lamhruidhe** i bh-**Fearaibh Rois** ghoirthear don mhuine choille sin. Ar mbeith marbh do **Chonchubhar** tairgthear ríoghacht **Uladh** don tí do bhéaradh corp **Chonchubhair** leis gan scíth go h-**Eamhain**. Tarla giolla ag **Conchubhar** ar an láthair sin dar bh'ainm --- p.204 **Ceann Bearroide** agus i ndóigh ris an ríoghacht da rochtain féin tógbhais an corp go calma agus rug leis go h-**Ardachadh** **Sléibhe Fuaid** é, gur bhris a chroidhe agus go bhfuair bás ann sin. Gonadh trés an ngníomh-so atá an seanfhocal adeir gurb i ríoghacht **Chinn Bearroide** iarrais neach an tan chuireas roimhe go huaillmhianach céim do rochtain is aoirde ioná mar do fhéadfadh do ghreamughadh. Acht cia chuirid ughdair an tseanchusa síos an stair-se **Chonchubhair** agus gurb fhear comhaimsire do Chríost é, do réir fírinne an tseanchusa ní rugadh Críost go haimsir imchian i ndiaidh **Chonchubhair**; agus is amhlaidh atá fírinne na staire-se gur thairrngir **Bacrach draoi** do **Laighnibh** tré fháistine go ngeinfidhe Críost an Tairrngirtheach Mac Dé; agus go ngéabhadh colann agus go n-imeoraidís na h-**Iodhail** bás air, agus gurab de do thiocfadh fuascladh an chinídh dhaonna a hanbhroid an aibhirseora. Agus ar n-a chlos sin do **Chonchubhar** do ghabh dásacht amhail adubhramar é; agus do ghabh tré chomhmbáidh ré Críost ag gearradh choille **Lámhruídhe** i ríocht na n-**Iodhal** go bhfuair bás don bhfeidhm sin. Cibé iomorro do chuirfeadh i n-iongantas go bhféadfadh **Bacrach** nó draoi oile da raibhe Págánta bás Chríost do thairrngire, ciodh fár chóra do na **Sibillae** do bhí Págánta Críost ria n-a ghein do réamhfhaicsin ioná do **Bhacrach** nó da shamhail oile? Uime sin ní díchreidte an stair mar so. --- p.206 ### XXXIV. #### Ag so síos do bhás **Cheit mic Mághach**. Ba tréinfhear an **Ceat**-so is fá biodhbha biothfhoghlach ar **Ulltachaibh** é feadh a ré. Lá n-aon dá ndeachaidh an **Ceat**-so i n-**Ulltachaibh** do dhéanamh díbhfeirge mar fá gnáth leis; go dtarla sneachta mór fán am soin ann; agus ag tilleadh dhó is trí cinn laoch aige do marbhadh leis san turas soin, tig **Conall Cearnach** ar a lorg gur chuir fá ghreim ag **Áth Ceit** é, gur comhraicsiod re chéile gur thuit **Ceat** san chomhlann agus gur tromghonadh **Conall**, gur thuit i néall ar an láthair iar dtréigean iomad fola dhó. Agus leis sin, tig **Béalchú Bréithfne** tréinfhear do **Chonnachtaibh** go láthair an chomhraic mar a bhfuair **Ceat** marbh is **Conall** i gcrothaibh báis, agus adubhairt gur mhaith an scéal an dá onchoin sin da dtáinig aidhmhilleadh **Éireann** do bheith sna hainreachtaibh sin. ‘Is fíor sin’ ar **Conall** ‘agus i ndíol a ndearna mise do dhochar do **Chonnachtaibh** marbh-sa mé.’ Is uime iomorro adubhairt sin do bhrígh gomad fearr leis ioná flaitheas **Éireann** laoch éigin oile da ghoin ionnus nach biadh clú a mharbhtha ar aon laoch amháin do **Chonnachtaibh**. ‘Ní mhuirfead tú’ ar **Béalchú** ‘óir is geall ré bheith marbh dhuit an riocht 'n-a bhfuilir. Gidheadh béar liom tú agus cuirfead leigheas ort; agus ma's téarnódh ód othras duit do-dhéan comhrac aoinfhir riot, go ndíoghaltar liom ort gach dochar is gach díoth dar himreadh leat ar **Chonnachtaibh**.’ Agus leis sin cuiris iomchar faoi agus beiris leis da theach féin é, gur chuir leigheas air ann, go beith da chréachtaibh cneasuighthe. Mar do mheas iomorro **Béalchú** eisean ag téarnódh agus a neart féin ag fás arís ann, do ghabh eagla ré g-**Conall** é, agus ollmhuighthear triúr laoch da chloinn lé **Béalchoin** ré marbhadh **Conaill** i bhfeall san oidhche ar a leabaidh. Gidheadh --- p.208 fuair **Conall** dóigh ar chogar na ceilge sin. Agus an oidhche do bhí a bhara fán gcloinn teacht do dhéanamh na feille adubhairt **Conall** ré **Béalchoin** go gcaithfeadh malairt leaptha d'fhágháil uaidh nó go muirbhfeadh é. Agus leis sin luighis **Béalchú**, gér leasc ris é, i leabaidh **Chonaill** agus do luigh **Conall** i leabaidh **Bhéalchon** go dtángadar an triúr laoch soin fá clann do **Bhéalchoin** d'ionnsuighe na leaptha 'n-a mbíodh **Conall**, gur marbhadh a n-athair i riocht **Chonaill** leo. Mar do mhothuigh iomorro **Conall** iad-san ar marbhadh a n-athar 'n-a riocht féin, do ling orra is marbhthar iad a dtriúr leis, agus dícheanntar leis iad mar aon ré n-a n-athair, go rug ar n-a mhárach a gcinn da gcomhmhaoidheamh go h-**Eamhain**; gonadh ag maoidheamh an ghníomha-so atá an rann-so as an seanchus: > 1. Fá do cheardaibh **Chonaill Chearnaigh** > > Ionnradh **Manann** argain mogh > > Is goin trí mac **Bhéalchon Bréithfne** > > Iar ngoin **Luighdheach mic trí gcon**. > Gonadh é marbhadh **Cheit mic Mághach** is **Bhéalchon Bréithfne** go n-a trí macaibh go ró so. Gidheadh is iomdha éacht adhbhal leis so do féadfaidhe do chomhmhaoidheamh ar **Chonall** fhuigfeaim don chur so gan chur síos. #### Ag so síos an ní da dtáinig bás **Fheargusa mic Róigh**. Ar mbeith iomorra d'**Fhearghus** ar deoraidheacht i g-**Connachtaibh**, tarla i bhfochair **Oiliolla** is **Meadhbha** é i **Maigh Aoi**, áit a raibhe dúnphort comhnuighthe aca; agus lá n-aon dar éirgheadar amach ar bruach locha do bhí láimh ris an lios, iarrais **Oilill** ar **Fhearghus** dul do shnámh ar an loch, agus téid **Fearghus** ann. Ar mbeith cheana d'**Fhearghus** ag snámh do ghabh mian **Meadhbh** dul do chomhshnámh ris agus ar ndul san loch di i bhfochair **Fhearghusa** do ghabh éad **Oilill** agus tug ar bhráthair dó féin do bhí 'n-a fhochair dar bh'ainm **Lughaidh Dailléigeas** urchar sleighe do chaitheamh ré **Fearghus** go dtarla --- p.210 tré n-a chliabh agus tig **Fearghus** i dtír lé goin an urchair sin, agus gaduis an tsleagh as féin, go dtug amus urchair go h-**Oilill** go dtarla tré mhíolchoin do bhí láimh ré n-a charbad í; agus leis sin tuitis **Fearghus** agus fuair bás, gur haidhnaiceadh ar bruach an locha céadna é. Is é an **Fearghus**-so do mharbh **Fiachna mac Conchubhair** agus an tréinfhear **Geirrgheann mac Molladha** agus **Eoghan mac Durrthachta rí **Fearnmhuighe**** is iomad curadh is caithmhíleadh ar cheana nach luaidhfeam annso. Is é fós tug an táin mhór leis a h-**Ulltaibh** da dtáinig iomad uilc is easaonta idir **Chonnachta** is **Ulltaigh** ionnus go rabhadar an dubhloingeas táinig ar deoraidheacht lé **Fearghus** a h-**Ulltaibh** seacht mbliadhna i g-**Connachtaibh**, nó deich mbliadhna do réir dhruinge oile, ag déanamh fíorluit is foghla ar **Ulltachaibh** tré bhás **mac n-Usnuigh** agus **Ulltaigh** mar an gcéadna ag déanamh díbhfeirge orra-san is ar fhearaibh **Connacht** trés an dtáin rug **Fearghus** uatha, agus trés gach dochar oile da ndearna an dubhloingeas .i. an sluagh deoraidheachta do chuaidh lé **Fearghus** i g-**Connachtaibh**, agus fir **Chonnacht** féin dóibh; ionnus go rabhadar na díotha is na dochair do rinneadar leath ar leath da chéile comh mór soin go bhfuilid leabhair scríobhtha orra budh liosta ré a luadh agus budh fada ré a bhfaisnéis annso. #### Ag so síos an t-adhbhar fá dtáinig bás **Laoghaire Bhuadhaigh**. File iomorro do bhí ag **Conchubhar** da ngairthí **Aodh mac Ainninn** do liamhnadh ar **Mhaghain** bean **Chonchubhair**; agus ar n-a fhionnochtadh sin dó, is í breath rug ar an bhfilidh a chur da bháthadh i **Loch Laoghaire**; agus tángadar drong leis ar fhógradh an ríogh gus an loch da bháthadh; agus ar n-a fhaicsin sin do reachtaire **Laoghaire Bhuadhaigh** téid go **Laoghaire** agus adubhairt nach raibhe i n-**Éirinn** áit 'n-a mbáithfidhe an file acht 'n-a dhoras san. Leis sin lingis **Laoghaire** amach is --- p.212 tarla fardoras an tighe do chúl a chinn gur briseadh a sheicne, agus da éis sin lingis go dásachtach ar chách gur mharbh iad is gur fóireadh an file leis; agus éagais féin ar an láthair sin; gonadh í sin críoch **Laoghaire Bhuadhaigh**. ### XXXV. #### Ag so fachain bháis **Mheidhbhe Cruachan**. Iar marbhadh iomorro **Oiliolla** lé **Conall Cearnach** do chuaidh **Meadhbh** do chomhnuidhe go h-**Inis Clothrann** ar **Loch Ríbh** agus ar mbeith 'n-a comhnuidhe ann sin di ba geis di í féin d'fhothragadh san tobar do bhí i ndoras na hinse gacha maidne; agus ar n-a chlos sin d'**Fhorbuidhe mac Conchubhair** táinig lá n-aon go huaigneach d'fhios an tobair, agus do thomhais lé snáth lín ó bhruach an tobair gus an leith oile don loch agus beiris an tomhas céadna leis i n-**Ulltaibh**; agus is eadh do ghníodh, dá chuaille do chur i dtalamh agus ceann an tsnáithe do cheangal da gach cuaille dhíobh agus ubhall do chur ar mullach cuaille aca agus é féin do sheasamh ag an gcuaille oile agus bheith ag síorlámhach as a chranntabhaill go dtugadh amus ar an ubhall do bhíodh ar bárr an chuaille oile go mbuaileadh é. Do cleachtadh leis iomorro an cluithche sin ionnus go raibhe cliste air go nach teibeadh aonurchar air gan an t-ubhall d'amus. Tarla trá go grod da éis sin comhdháil idir **Ulltachaibh** is **Connachtaigh** da gach leith don t-**Sionainn** ag **Inis Clothrann** agus tig **Forbuidhe** anoir i gcomhdháil na n-**Ulltach**. Agus maidean da raibhe ann do chonnairc **Meadhbh** ag a fothragadh féin amhail ro chleachtadh san tobar réamhráidhte; agus leis sin do-ní cloch d' inneall 'n-a chranntabhaill go dtug urchar da hionnsuighe gur amuis 'n-a héadan í, go bhfuair bás ar an láthair sin iar mbeith ocht mbliadhna déag si cheithre fichid i gceannas **Connacht** di, amhail adubhramar thuas. Tugamar anuas annso gabhlán ar na curadhaibh ar mbeith 'n-a lucht comhaimsire ag **Meidhbh** dhóibh. Gidheadh --- p.214 fillfeam ar **Eochaidh Feidhlioch** arís. Trí mic iomorro agus trí hingheana do bhí ag **Eochaidh**, mar atá **Breas** is **Nár** is **Lothar** na trí mic, agus na trí hingheana **Eithne Uathach** **Clothra** is **Meadhbh Cruachan**, amhail adeir an file san rann-so: > 1. Trí hingheana **Eochach Feidhlioch**, > > Fuaim ar fochla > > **Eithne Uathach** **Meadhbh chaoin > Chruachan** > > Agus **Clothra**. > Do-dhéanam athchasadh arís ar **Chonchubhar** agus cuirfeam síos annso cuid da dhálaibh. Fá hí iomorro inghean **Eochach Sálbhuidhe** do **Chonnachtaibh** a mháthair dar bh'ainm **Neasa**, agus do gairthí uaithe é. Gidheadh fá hé **Fachtna Fáthach mac Cais mic Rudhruighe** do **shliocht **Ír mic Míleadh**** fá hathair dó; agus an tan do bhádar na cúigeadhaigh ag iarraidh teorann gacha cúigidh fá leith, is ann tug **Cairbre Nia Fear rí **Laighean**** i gcommaoin inghine **Chonchubhair** d'fhaghbháil 'n-a mnaoi dhó féin, an mhír atá ó **Loch an Chúigidh** i m-**Breaghaibh** agus ó **Theamhair** go fairrge do Chúigeadh **Uladh**, agus trí triúcha céad iomlána na míre sin, amhail adeir an file: > 1. Dia rannta chóig cóigidh **Éireann** > > Idir dá mhuir, mór an cead, > > Rug trí triúcha céad lé a chuibhreann > > **Conchubhar**, níor chaoileang bheag. > **Feidhlim Nuachrothach** ainm na hinghine lé bhfuair an sochar-so; agus do chuaidh go hainmhianach ar éalódh lé **Conall Cearnach** ó rígh **Laighean**. Dála **Chonchubhair** tarla mac is fiche aige agus do rinne corbadh do dhruim mheisce ré n-a mháthair féin go rug sí **Cormac Conluingeas** dó. Ionann iomorro Cormac is Corbmac do bhrígh gurab tré chorbadh do rinne **Conchubhar** **Chormaic** ré n-a mháthair féin, **Neasa** fá hainm dhi. Agus is i ndíol an híghníomha soin do chuadar a mhic uile gan sliocht acht triúr --- p.216 mar atá **Beanna** ó ráidhtear **Beanntraighe**; **Lanna** ó ráidhtear **Lannraidhe**; is **Glaisne** ó ráidhtear **Glasraidhe**. Gidheadh ní fhuil neach beo ar sliocht na druinge-se i n-**Éirinn** aniú. Is é an **Conchubhar**-so mac **Fachtna Fáthaigh** agus a bhráithre tug Cath **Aonaigh Macha** do **Dhabhall Dianbhuilleach** mac airdríogh **Lochlonn**. Ba dío-áirimh trá an sluagh baoi mar aon ré mac ríogh **Lochlonn** an tan soin ag teacht do ghabháil **Éireann**. I **g-Cúigeadh Uladh** is ann tángadar i dtír, agus triallaid rompa iar sin go **Magh Macha**. Do thionóilsiod **clanna Rudhruighe** um **Chonchubhar** i n-aghaidh na n-allmhurrach do thabhairt chatha dhóibh. Adubhairt **Geanann Gruadhsholus mac Cathbhaidh** ria a mhuinntir an tan soin. ‘Is tearc bhar sluagh, a Ullta,’ ar sé, ‘agus is óg amhulchach gach aon agaibh.’ ‘Créad do-dhéanam uime sin,’ ar cách; ‘Maseadh,’ ar **Geanann**, ‘tabhraidh iomad d'olainn léith libh agus cruaidhcheanglaidh an olann da bhar n-aighthibh ionnus go madh móide gráin is eagla na n-allmhurrach romhaibh an ní sin amhail budh ríoghlaoich sibh.’ Do rinneadar uile comhairle **Gheanainn** gach aon ba hamhulchach .i. gach aon ar nach raibhe féasóga aca. Tugadh an cath iar soin, is do briseadh do na hallmhurrchaibh agus do cuireadh a n-ár ann; gonadh ón gcath soin **Aonaigh Macha** adeirtear **Ulaidh** riú. #### Ag so síos do bhás **Chonlaoich mic Con g-Culainn**. Is é ní iomorro da dtáinig a bhás, **Cú Chulainn** do chuaidh d'fhoghluim chleas ngoile go **Scáthaigh**, banghaisceadhach do bhí i n-**Albain**; agus tarla inghean álainn i n-**Albain** an tan soin dar bh'ainm **Aoife inghean Airdghéime** tug grádh éagmaise do **Choin g-Culainn** ar a airdscéalaibh go dtáinig da fhios gur chumaisc sí féin is **Cú Chulainn** ré chéile go dtarla mac 'n-a broinn. Agus ar mbeith ag triall i n-**Éirinn** do **Choin g-Culainn** iar bhfoghluim na gcleas lúith ó **Scáthaigh**, téid do --- p.218 cheileabhradh d'**Aoife** is tug órnasc .i. slabhradh óir di agus adubhairt ria a choimhéad go beith da mac infheadhma; agus ar mbeith infheadhma dhó an slabhradh do chur leis an mac chuige féin mar chomhartha chinnte as a n-aitheonadh é; nó do réir dhruinge oile, iodh óir, agus adubhairt ria an tan do bhiadh a mhac chomh arrachta is go líonfadh a mhéar an iodh a chur da fhios féin i n-**Éirinn**; agus fós do chuir trí geasa ar an mac ria dteacht go h-**Éirinn** dó. An chéidgheis díobh gan seachnadh slighe do dhéanamh d'aonchuradh ná d'aonchaithmhíleadh san domhan. An dara geis gan a ainm do thabhairt tré uamhan d'aonlaoch san bhith. An treas geis gan comhrac aoinfhir da threise ar talmhain d'obadh. Agus iar bhfás is iar bhforbairt iomorro don mhac soin is iar bhfoghluim chleas ngoile is ngaiscidh dó ó bhanoide na gcuradh .i. **Scáthach**, triallais i n-**Éirinn** d'fhios **Chon g-Culainn** fá hathair dó; agus ar rochtain tíre don mhacaomh, tarla **Conchubhar** go maithibh **Uladh** i ndáil nó i n-oireachtas ag **Trácht Eise** ar a chionn; agus cuiris **Conchubhar** laoch dá mhuinntir dá ngairthí **Cuinnire** d'fhagháil scéal uaidh. Mar tháinig iomorro do láthair an mhacaoimh fiafruighis a ainm dhe. ‘Ní shlonnaim mé féin d'aonlaoch amháin ar druim thalmhan’ ar **Conlaoch**. Tillis trá **Cuinnire** go **Conchubhar** agus nochtais an t-aitheasc soin dó. Leis sin téid **Cú Chulainn** do bhuain scéal de. Gidheadh ní bhfuair acht an freagra céadna ó **Chonlaoch**; agus comhraictear leo go fuileach ré chéile go raibhe **Conlaoch** ag traochadh **Con g-Culainn**, acht gér mhór a chródhacht is a chalmacht i ngach comlann riamh roimhe sin, ionnus gur bh'éigin dó dul san áth do b'fhoigse dhó agus a thabhairt fá deara ar **Laogh mac Riain Ghabhra** an ga bolg d'inneall dó gur chuir tré chorp **Chonlaoich** é; gonadh mar sin táinig a bhás. --- p.220 ### XXXVI. Tuig, a léaghthóir, dá gcuirinn síos annso mar do thuit **Cú Chulainn** lé clannaibh **Cailitín** agus **Fear Diadh mac Damhain** lé **Coin g-Culainn** agus na seacht **Maine** fá clann d' **Oilill Mhór** is do **Mheidhbh** agus iomad oile do churadhaibh calma nach áirmhighthear annso, go mbiadh eachtra adhbhal ré a hiomluadh orra. Gidheadh ma's maith leat a bhfios go foirleathan d'fhagháil léaghthar leat Brisleach Mhuighe Muirtheimhne, Oidhidh na g-Curadh, nó Táin Bó Cuailgne, nó Táin Bó Reaghamain, nó Deargruathar Chonaill Chearnaigh, nó Feis Eamhna, nó Táin Bó Fliodhais, nó a samhail oile so do stairibh atá ré a bhfaicsin i n-**Éirinn** aniú, agus do-ghéabhair luadh go líonmhar ar an druing thuas is ar iomad do churadhaibh is do chathmhíleadhaibh oile—ar a ndálaibh is ar a n-imtheachtaibh ionnta. Acht cheana measaim nach indéanta dearmad do **Choinrí mac Dáire** annso gan fachain a bháis do chur síos, ar mbeith 'n-a thréinfhear dó is 'n-a fhior comhaimsire ag **Conchubhar** agus ag na curadhaibh. **Morann Mhanannach** máthair **>Chonraoi mic Dáire**, amhail adeir an file san rann-so: > 1. **Morann Mhanannach** miadh nglé, > > **Inghean Ír mic Uinnsidhe**; > > **Siúr Eochach Eachbheoil** fá hí > > **Máthair Chonraoi mic Dáirí**. > Trí haicmeadha iomorro do bhí do thréinfhearaibh i n-**Éirinn** i gcomhaimsir; agus ní raibhe rompa ná ó shin a leithéid do mhacaibh **Míleadh** ba mhó ba arrachta ba cródha ba cliste is ba calma i gcathláithribh is i gcleásaibh goile is gasceadh ioná iad, ó nár chomhmheasta **Fian Laighean** riú. An chéadaicme dhíobh curaidh na **Craoibhe Ruaidhe** fá **Chonchubhar**; an dara haicme **Gamhanruidh Iorrais Domhnonn** fá **Oilill Fhionn**, --- p.222 agus an treas aicme **clanna Deaghaidh** fá **Choinrí mac Dáire** i n-iarthar **Mhumhan**. Is é ní da dtáinig bás **Chonraoi**: coimhéirghe do chuadar curaidh na **Craoibhe Ruaidhe** d'argain oiléin mhara láimh re h-**Albain** da ngairthear **Manainn**, mar a raibhe iomad óir is airgid is iolmhaoine agus iomad do sheoidibh uaisle oile, agus inghean álainn aontumha do chinn ar mhnáibh a comhaimsire i gcruth is i scéimh ag tighearna an oiléin. **Blánaid** fá hainm di. Agus mar do chuala **Cúraoi** na curaidh ag triall sán turas soin cuiris é féin tré dhraoidheacht i mbréigriocht go ndeachaidh san chomhdháil; agus ar mbeith ar tí airgthe an oiléin dóibh i bhforbhais bhfear bhfalgha, do mheasadar docamhal mór do bheith i ngabháil an dúin do bhí san oiléan mar a raibhe **Blánaid** is seoide uaisle an oiléin uile, ar dhaingne an dúin is ar iomad draoidheachta na druinge do bhí ag a chosnamh. Is ann sin adubhairt **Cúraoi** do bhí i riocht fhir an bhruit lachtna dá bhfaghadh rogha seoide da raibhe san dún go ngéabhadh féin an dún dóibh. Geallais **Cú Chulainn** sin dó agus leis sin tugadar ucht ar an dún agus fear an bhruit lachtna 'n-a dtosach gur fastadh an roth geintlidhe do bhí ar siubhal ar dhoras an dúnaidh leis, gur léig cách isteach, gur hairgeadh an dún leo, agus go dtugsad **Blánaid** agus a raibhe do sheoidibh uaisle ann as. Triallaid as sin i n-**Éirinn** go rochtain **Eamhna** dhóibh agus ar mbeith ag roinn na seod dóibh iarrais fear an bhruit lachtna rogha seoide amhail do gealladh dó. ‘Do-ghéabhair’ ar **Cú Chulainn**. ‘Maiseadh’ ar sé ‘is í **Blánaid** mo rogha do na seoidibh.’ ‘Do rogha do na seoidibh oile dhuit’ ar **Cú Chulainn** ‘acht **Blánaid** amháin.’ ‘Ní ghéabh a malairt’ ar fear an bhruit lachtna. Leis sin iarrais **Cúraoi** árach ar **Bhlánaid** d'fhuadach, go dtug amus ós íseal uirre, go rug leis í i gcealltair dhraoidheachta. Mar do mhothuigh **Cú Chulainn** easbhaidh na hinghine air do --- p.224 mheas gurab é **Cúraoi** rug leis í agus leanais ar a lorg go réimdhíreach iad don **Mhumhain** go rug ortha ag **Solchóid**; agus beirid na tréinfhir ar a chéile is do níd gleic chalma churata, gur trascradh **Cú Chulainn** lé **Coinrí** is go dtug ceangal na gcúig gcaol air gur fhágaibh 'n-a chime chuibhrighthe ann sin é iar mbearradh a fhuilt lé n-a chloidheamh. Agus beiris féin **Blánaid** leis i n-iarthar **Mhumhan** iar bhfágáil **Chon g-Culainn** ceangailte amhail adubhramar. Tig iomorro leis sin **Laogh mac Riain Ghabhra** is scaoilis do **Choin g-Culainn** is triallaid as sin go tuaisceart **Uladh**, gur áitigheadar láimh ré **Beannaibh Boirche** feadh bliadhna gan teacht i gcomhdháil **fhear n-Uladh** nó gur fhás folt **Con g-Culainn**; agus i gceann na bliadhna soin tarla **Cú Chulainn** ar **Bheannaibh Boirche**, go bhfacaidh ealta mhór d'éanaibh dubha ag tigheacht adtuaidh do dhruim an mhara, agus ar rochtain i dtír dhóibh leanais ar a lorg iad, agus marbhais as a chranntabhaill leis an gcleas da ngairthí táithbhéim éan as gach crích dhíobh; gur mharbh an duibhéan déidheanach dhíobh ag **Sruibh Broin** i n-iarthar **Mhumhan**. Agus ag tilleadh aniar dhó fuair **Blánaid** go huaigneach láimh ré **Fionnghlaise** i g-**Ciarraidhe** mar a raibhe dúnphort comhnuighthe **Chonraoi** an tan soin go dtarla comhagallmha eatorra araon an tráth soin gur nocht sise dó nach raibhe ar druim thalmhan fear b'annsa lé ioná é; agus iarrais air an tSamhain ba neasa dhóibh teacht líon sluagh da breith féin ar áis nó ar éigin leis; agus go madh córaide dhó sin do dhéanamh go dtiocfadh dhi féin an tráth soin **Cúraoi** do bheith i n-uathadh sluagh is sochaidhe. Geallais **Cú Chulainn** di-se tigheacht fán am soin dá hionnsuighe. Ceileabhrais iomorro leis sin di is triallais i n-**Ulltaibh** agus nochtais an dáil do **Chonchubhar**. Dála **Bhlánaide**, adubhairt ré **Coinrí** gur bh'oircheas dó cathair do dhéanamh dó féin do-bhéaradh barr ar ríoghphortaibh **Éireann** uile; agus gurab amhlaidh budh éidir sin do dhéanamh **clanna Deaghaidh** do chur do chnuasach is do chruinniughadh a rabhadar do liagaibh cloch 'n-a seasamh i n-**Éirinn** do dhéanamh --- p.226 cathrach dó féin. Agus fá hé fáth **Bhlánaide** ris sin go mbeidís **clanna Deaghaidh** fá chríochaibh imchiana **Éireann** i bhfad ó **Choinrí** ré teacht **Chon g-Culainn** da breith féin leis. Ar a chlos iomorro do **Choin g-Culainn** go rabhadar **clanna Deaghaidh** ar n-a scannradh fá **Éirinn** mar sin, triallais ós íseal a h-**Ulltaibh** go sluaghbhuidhin leis agus ní haithristear a bheag da scéalaibh go ráinig an doire choille do bhí láimh ré longphort **Chonraoi**; agus ar mbeith ann sin dó, cuiris scéala ós íseal go **Blánaid** é féin do bheith ann sin go sluagh 'n-a fhochair; agus is é comhartha do chuir sí chuige go ngoidfeadh cloidheamh **Chonraoi**, agus leis sin go ndoirtfeadh dabhach leamhnachta do bhí san lios ris an sruth do bhí ag snighe ón *mbaile* trés an gcoill i raibhe **Cú Chulainn**. Iar gclos an chomhartha dhó, ní cian do bhí an tan atchonnairc an sruth bán ón mbainne, agus leis sin tugadar amus ar an longphort agus do lingeadar an lios ar **Choinrí**, gur marbhadh leo é ar mbeith 'n-a aonar gan arm dhó. **Fionnghlaise** iomorro fá hainm don tsruth réamhráidhte ar mbeith fionn ón mbainne dhó. Téid file **Chonraoi**, **Feircheirtne** a ainm, i ndiaidh **Bhlánaide** i n-**Ulltaibh**, i ndóigh go bhfuighbheadh árach ar **Bhlánaid** do mharbhadh i ndíoghail **Chonraoi**; agus ar rochtain i n-**Ulltaibh** dó, fuair **Conchubhar** is **Cú Chulainn** is **Blánaid** go gcomhdháil umpa ag rinn **Chinn Bheara**; agus mar do chonnairc an file **Blánaid** 'n-a seasamh ar bruach aille ann téid da hionnsuighe agus iadhais a lámha uimpe, gur chuir é féin agus í d'urchor ris an aill, gur marbhadh amhlaidh sin iad. --- p.228 ### XXXVII. Do ghabh **Eochaidh Airiomh mac Finn mic Fionnlogha mic Roighnéin Ruaidh mic Easamhain Eamhna mic Bláthachta mic Labhradha Luirc mic Éanna Aighnigh mic Aonghusa Tuirbhigh Teamhrach mic Eochach Foiltleathain mic Oiliolla Chaisfhiaclaigh mic Connla Chruaidhchealgaigh mic Iarainnghleo Fháthaigh mic Meilge Mholbhthaigh mic Cobhthaigh Chaoil m-Breagh mic Ughaine Mhóir** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** dhá bhliadhain déag. Is uime do gairthí **Eochaidh Airiomh** dhe, do bhrígh gurab é do thochail uaimh ar dtús i n-**Éirinn**. Airiomh, iomorro, ar uaimhe .i. treabhadh nó tochailt uaimhe; agus fá dheireadh do thuit an t-**Eochaidh**-se lé **Siodhmall** i bh-**Fréamhuinn Teathbha**. Do ghabh **Eidirsceol mac Eoghain mic Oiliolla mic Iair mic Deaghaidh mic Sin mic Roisin mic Triuin mic Roithriuin mic Airndil mic Maine mic Forga mic Fearadhaigh mic Oiliolla Érann mic Fiachach Fir Mara mic Aonghusa Tuirbhigh Teamhrach mic Eochach Foiltleathain mic Oiliolla Chaisfhiaclaigh mic Connla Chruaidhchealgaigh mic Iarainnghleo Fháthaigh mic Meilge Mholbhthaigh mic Cobhthaigh Chaoil m-Breagh mic Ughaine Mhóir** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** sé bliadhna, gur thuit lé **Nuadha Neacht** i n-**Aillinn**. Do ghabh **Nuadha Neacht mac Séadna Siothbhaic mic Luighdheach Lóithfhinn mic Breasail Bhric mic Fiachach Foibhric mic Oiliolla Ghlais mic Fearadhaigh Foghlais mic Nuadhat Fullóin mic Eallóit mic Airt mic Mogha Airt mic Criomhthainn Choscraigh mic Fearadhaigh Finn mic Feidhlimidh Foirthriuin mic Fearghusa Fortamhail mic Breasail Bhreoghamain mic Aonghusa Ollamhan mic Oiliolla *Bhracáin* mic Labhradha Loingsigh mic Oiliolla Áine mic Laoghaire Luirc mic Ughaine Mhóir** do **shíol **Éireamhóin**** --- p.230 ríoghacht **Éireann** leithbhliadhain. Is uime do gairthí **Nuadha Neacht** dhe, ón fhocal nix .i. sneachta. Óir do samhaltaoi gile a chneis ris an sneachta; agus do thuit an **Nuadha**-so lé **Conaire Mór mac Eidirsceoil**. Do ghabh **Conaire Mór mac Eidirsceoil mic Eoghain mic Oiliolla mic Iair mic Deaghaidh mic Sin mic Roisin mic Triuin mic Roithriuin mic Airndil mic Maine mic Forga mic Fearadhaigh mic Oiliolla Érann mic Fiachach Fir Mara mic Aonghusa Tuirbhigh Teamhrach** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna fichead, nó do réir dhruinge oile, deich mbliadhna is trí fichid. Is é an **Conaire Mór**-so céadduine lér tógbhadh éiric a athar .i. **Eidirsceoil** ar **Laighnibh**. Do thógbhadar an drong-so 'n-ar ndiaidh an éiric chéadna soin ar **Laighnibh**, mar atá **Oilill Ólom**, **Eoghan mac Oiliolla**, **Fiachaidh Muilleathan**, **Oilill Flann Beag**, **Lughaidh mac Oiliolla Flann Big**, agus **Corc mac Luighdheach**. Fá hí sium na héarca soin, trí céad bó fhionn; trí céad leann; trí céad torc; is trí céad cloidheamh órdha; agus tugadh **Osruighe** leis an **Mumhain** do roinn, mar atá ó **Ghabhrán** go **Gréin Airbh** láimh ré **Móin Éile**; agus tugadar rátha na n-uile dúl ré híoc na héarca soin go bráth, amhail adeir an seancha san rann-so: > 1. **Osruighe** ó **Ghabhrán** go **Gréin** > > Tugadh d'éiric **Eidirscéil**, > > Lé **Mumhain** toghuidhe thoigh, > > Is **Conaire** ros ceangoil. > Tuig, a léaghthóir, gurab do shliocht an **Chonaire**-se **Éarna** **Mhumhan** agus **Dál Riada** i n-**Albain**, agus gurab i n-aimsir **Duach Dallta Deaghaidh** tángadar **Éarna** don **Mhumhain**; agus do réir **Chormaic** 'n-a Psaltair is iad **clanna Rudhruighe** do thathfainn don **Mhumhain** iad iar mbriseadh ocht gcatha orra; gur ghabhadar neart mór san **Mhumhain** da éis sin ó aimsir **Dhuach Dallta Deaghaidh** go haimsir **Mhogha Nuadhat**, ionnus gur ruagadar do réir an Leabhair Mhuimhnigh síol **Éibhir** siar --- p.232 go reannaibh **Ó Ráthach** go himeall is go hoiléanaibh iarthair **Mhumhán** iar ngabháil cheannais na críche dóibh féin go haimsir **Mhogha Nuadhat** lér díbreadh iad. Agus fá dheireadh do thuit an **Conaire Mór**-so i m-**Bruighin Da Bhearg** lé h-**Aingcéal Caoch mac ríogh **Breatan****. Do ghabh **Lughaidh Riabh nDearg mac na dtrí bhFinneamhna mic Eochach Feidhligh mic Finn mic Finnlogha mic Roighnéin Ruaidh mic Easamhain Eamhna mic Bláthachta mic Labhradha Luirc mic Éanna Aighnigh mic Aonghusa Tuirbhigh Teamhrach** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** fiche bliadhan, nó do réir dhruinge oile, sé bliadhna fichead. **Dearbhorgai*ll* inghean Fargaill Ríogh **Lochlonn**** fá bean do **Lughaidh Riabh nDearg**. Is uime do gairthí **Lughaidh Riabh nDearg** dhe do bhrígh go raibhe ciorcaill dearg timcheall a bhrághad is ciorcaill oile timcheall a mheadhóin; óir is iad na trí **Finn** do rinne ré n-a ndeirbhshiair é, **Chlothra inghean Eochach Feidhligh** a hainm, ar mbeith ar meisce dhóibh; gonadh ag faisnéis an ghníomha soin atá an rann seanchusa-so síos as a dtuigfidhear gurab í an **Clothra**-so lé rugadh **Lughaidh Riabh nDearg** da dearbhráthraibh rug **Criomhthainn Nia Nár** don **Lughaidh** chéadna soin fá mac di féin. Ag so an rann: > 1. **Lughaidh Riabh nDearg** do **Chriomhthainn** chain > > Fá athair is *fá* bráthair; > > Is **Clothra** an chrotha ghnáthaigh > > Da mac ro ba seanmháthair. > Do measadh an tráth soin gurab lé mac dhíobh dar bh'ainm **Nár** fá cosmhail a raibhe ón chiorcaill uachtair suas do **Lughaidh Riabh nDearg** agus ré **Breas** a raibhe idir an dá chiorcaill, agus ré **Lotar** a raibhe ón dá chrios síos. Is amhlaidh do thuit an **Lughaidh**-se .i. lingeadh ar a chloidheamh do rinne go ndeachaidh tríd. Do ghabh **Conchubhar Abhradhruadh mac Finn Fhileadh mic --- p.234 Rossa Ruaidh mic Fearghusa Fairrge mic Nuadhat Neacht mic Séadna Siothbhaic mic Luighdheach Loithfhinn mic Breasail Bhric mic Fiachach Foibhric mic Oiliolla Ghlais mic Fearadhaigh Foghlais mic Nuadhat Fullóin mic Eallóit mic Airt mic Mogha Airt mic Criomhthainn Choscraigh mic Feidhlimidh Foirthriuin mic Fearghusa Fortamhail mic Breasail Bhreoghamain mic Aonghusa Ollamhan mic Oiliolla *Bracáin* mic Labhradh Loingsigh mic Oiliolla Áine mic Laoghaire Luirc mic Ughaine Mhóir** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** aonbhliadhain amháin. Agus is uime do gairthí **Conchubhar Abhradhruadh** dhe, do bhrígh gurab fabhradha ruadha do bhí ag a shúilibh; agus fá dheireadh do thuit sé lé **Criomhthann Nia Nár**. ### XXXVIII. Do ghabh **Criomhthann Nia Nár mac Luighdheach Riabh nDearg mic na dtrí bhFinneamhna mic Eochach Feidhligh mic Finn mic Finnlogha mic Roighnéin Ruaidh mic Easamhuin Eamhna mic Bláthachta mic Laoghaire Luirc mic Éanna Aighnigh mic Aonghusa Tuirbhigh Teamhrach** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** sé bliadhna déag. Is uime do gairthí **Criomhthann Nia Nár** dhe óir is ionann nia is gaisceadhach nó tréinfhear. Agus is as tugadh **Nár** air do bhrígh gur bha nár leis a gheineamhain idir a dhearbhráthair is a mháthair. An dara bliadhain déag do fhlaitheas an **Chriomhthainn Nia Náir**-se rugadh Críost. Is amhlaidh do básuigheadh an **Criomhthann**-so .i. tuitim da each do rinne go bhfuair bás go grod da éis sin. Do ghabh **Fearadhach Fionn Feachtnach mac Criomhthainn Nia Náir mic Luighdheach Riabh nDearg mic na dtrí bhFinneamhna mic Eochach Feidhligh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** fiche bliadhan. **Nár Thuathchuach inghean Lóich mic Dáire** do **Chruitheantuaith** máthair **Fhearadhaigh Fheachtnaigh**. Is uime --- p.236 ghairthear **Fearadhach Fionn Feachtnach** dhe do bhrígh go raibhe ceart is fírinne dá gcoimhéad ré n-a linn i n-**Éirinn**. Ionann iomorro feachtnach is fírinneach. Is 'n-a réimheas do bhí **Morann mac Maoin** ann .i. an ceirtbhreitheamh ag a raibhe an **iodh Morainn**; agus do ba do bhuadhaibh na hidhe-se cibé do chuirfeadh fá n-a bhrághaid í ré linn breitheamhnais éigceirt do dhéanamh go n-iadhadh an iodh go daingean timcheall a bhrághad, agus go mbíodh ag fáscadh ar a bhrághaid go mbeireadh an bhreath chóir. Agus do-níodh mar an gcéadna ris an tí thigeadh do dhéanamh faisnéise bréige go hadmháil na fírinne dhó. Gonadh ón idh sin atá an seanfhocal mar a n-orduigheann neach an **iodh Morainn** do bheith fá bhrághaid an tí bhíos ag déanamh fiadhnaise i ndóigh go ndiongnadh fírinne. Agus fuair **Fearadhach Feachtnach** bás i **Liath Druim**. Do ghabh **Fiatach Fionn**, a quo **Dál bhFiatach**, mac **Dáire mic Dlúthaigh mic Deitsin mic Eochach mic Sin mic Roisin mic Triuin mic Roithriuin mic Airndil mic Maine mic Forga mic Fearadhaigh mic Oiliolla Éarann mic Fiachach Fir Mara mic Aonghusa Tuirbhigh Teamhrach** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** trí bliadhna, gur thuit lé **Fiachaidh Fionnoladh**. Do ghabh **Fiachaidh Fionnoladh mac Fearadhaigh Fhinn Fheachtnaigh mic Criomhthainn Nia Náir mic Luighdheach Riabh nDearg mic na dtrí bhFinneamhna mic Eochach Feidhligh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna fichead. Is uime ghairthear **Fiachaidh Fionnoladh** dhe, oladh ainm do bhoin, agus fionn do bhádar urmhór bó **Éireann** ré n-a linn; gonadh de sin tugadh **Fiachaidh Fionnoladh** air. Tuig, do réir Chroinic **Stoo**, go rabhadar **Scuit** ag aithidhe i n-**Albain** Anno Domini 73 go grod i ndiaidh **Fiachaidh Fionnoladh** do bheith i bhflaitheas **Éireann** agus fá taosca sin ioná **Cairbre Riada** do mharthain. Agus is lé h-**athachthuathaibh** **Éireann** do marbhadh an **Fiachaidh**-se i bhfeall. Do ghabh **Cairbre Chinn Chait mac Dubhthaigh mic Rudhruighe --- p.238 mic Díochon Uairiodhnaigh mic Táit Teadhmannaigh mic Luaighne Laidhcinn mic Oiris Eachlonnaigh mic Earnduilbh mic Rionnail Dagharmaigh mic Ríogh **Lochlonn**** táinig mar aon ré **Labhraidh Loingseach** go buidhin **Tuama Teannbhaoth** agus adeirid drong oile gurab d'**Fhearaibh Bolg** é, ríoghacht **Éireann**. Cúig bliadhna i ríoghacht dó gur éag do **thámh**. Agus is uime ghairthéar **Cairbre Chinn Chait** de, do brígh gur bha cosmhail ré cluasaibh cait a chluasa amhail adeir an file san rann-so: > 1. Amhail do bhí **Cairbre** cruaidh, > > Do ghabh **Éire** theas is thuaidh: > > Dá chluais chait um a cheann cain, > > Fionnfadh cait tré n-a chluasaibh. > Is é cor ar a ráinig ríoghacht **Éireann** **Cairbre**, feall do hollmhughadh lé daorchlannaibh nó lé h-**athachthuathaibh** **Éireann** uile i gcoinne ríogh is uaisle **Éireann**; agus is é modh ar ar chuireadar rompa an feall-so do dhéanamh fleadh d'ollmhughadh ré n-a dáil do ríoghaibh is d'uaislibh **Éireann**; agus is é áit 'n-ar dáileadh an fhleadh soin i **Maigh Crú** i g-**Connachtaibh** agus do bhádar trí bliadhna ag a hollmhughadh; agus ar feadh na haimsire sin do choigilsiod trian a dtoradh i n-oirchill na fleide; agus tángadar saorchlanna **Éireann** mar aon ré trí ríoghaibh dá chaitheamh .i. **Fiachaidh Fionnoladh** rí **Éireann** is **Eithne inghean ríogh **Alban**** a bhean; **Feig mac Fidheic Chaoich rí **Mumhan**** agus **Bearta inghean Ghoirtniad rí **Breatan**** fá bean dó; **Breasal mac Firb ri **Uladh**** is inghean ríogh **Sacsan** fá bean dó; **Áine** a hainm, agus **Cainneall** ainm a hathar. Trí taoisigh do bhí ag an **athachthuaith** mar atá **Monach**, **Buan** is **Cairbre Caitcheann**; agus is é an **Cairbre**-se fá ceann ortha uile.Naoi lá do bhádar ag caitheamh na fleidhe sin agus fá dheireadh do lingsiod an **athachthuaith** ar shaorchlannaibh **Éireann** da marbhadh gur thuitsiod uile leo ar an láthair sin acht na trí geine do bhí i mbruinnibh an triar ban dobhí ag na trí --- p.240 ríoghaibh do luaidheamar. Éaluighid iomorro na mná go h-**Albain** agus rugadar triar mac ann mar atá **Tuathal Teachtmhar**, **Tiobraide Tíreach** is **Corb Ólom**. Dála **Éireann** do fhás gorta mhór agus teirce toradh is iomad míoratha ar **Éirinn** agus do bhí sin uirre go beith do thriar mac na dtrí ríogh soin do mharbhsad i bhfeall ionairm. Agus ar n-a chlos d'fhearaibh **Éireann** gur mhaireadar triar mac na ríogh soin do chuireadar feasa is teachta 'n-a ndáil da iarraidh orra flaitheas a sean is a sinsear féin do ghlacadh arís agus do chuireadar grian is éasca i slánadh nó i gcoraidheacht orra féin fá umhlacht do thabhairt dóibh, is fá bheith díleas go bráth arís dóibh. Leis sin tángadar na macaoimh is do ghlacadar oighreacht a n-athrach go dtáinig a rath féin ar **Éirinn** arís de sin. Agus do éag **Cairbre Chinn Chait** do **thámh**. Do ghabh **Eilim mac Connrach mic Rossa Ruaidh mic Rudhruighe mic Sithrighe mic Duibh mic Fomhóir mic Airgeadmháir mic Síorlaimh mic Finn mic Brátha mic Labhradha mic Cairbre mic Ollamhan Fódla** do **shliocht **Ír mic Míleadh**** ríoghacht **Éireann** fiche bliadhan; gur thuit lé **Tuathal Teachtmhar** i g-Cath **Aichle**. --- p.242 ### XXXIX. Do ghabh **Tuathal Teachtmhar mac Fiachach Fionnoladh mic Fearadhaigh Fhinn Fheachtnaigh mic Criomhthainn Nia Náir mic Luighdheach Riabh nDearg mic na dtrí bhFinneamhna mic Eochach Feidhligh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna fichead. Is uime ghairthear **Tuathal Teachtmhar** dhe ó theacht gacha maitheasa ré n-a linn. Níor fhágaibh iomorro **Fiachach Fionnolodh** do chloinn acht aonmhac dá ngairthí **Tuathal Teachtmhar**. Agus i mbroinn **Eithne inghine ríogh **Alban**** do chuaidh ar éalódh a hargain **Mhaighe Crú** i g-**Connachtaibh** do bhí an mac soin an tan do mharbhadar an **Athachthuaith** **Fiachaidh Fionnolad** is saorchlanna **Éireann**. Agus iar mbreith **Thuathail** i n-**Albain** do hoileadh is do béasmhúineadh ann é go beith i gcionn a chúig mbliadhan fichead dó; agus feadh na ré sin do bhí míorath ar **Éirinn**; agus ar mbeith i gcruadhdáil mhóir don **Athachthuaith** do chuadar do chinneadh chomhairle ré n-a ndraoithibh da fhios cionnus nó créad an modh da dtáinig an míorath do bhí ar **Éirinn** an tráth soin, nó cionnus do fóirfidhe uaidh í. Is eadh adubhradar na draoithe gurab uime do bhí an míorath uirre tré mar do rinneadar an feall ar ríoghaibh is ar shaorchlannaibh **Éireann**; adubhradar fós nach fillfeadh a rath féin ar **Éirinn** go ngabhadh neach éigin do shliocht na ríogh soin do marbhadh ceannas **Éireann**. Agus is fán am soin do chualadar an **Athachthuaith** go raibhe mac ag **Fiachaidh Fionnoladh** i n-**Albain** dar bh'ainm **Tuathal Teachtmhar**; agus do chuadar dronga móra don **Athachthuaith** i gcomhairle agus is eadh do cinneadh leo teachta do chur i gcoinne **Tuathail** go h-**Albain**. Do bhádar fós dronga d' iarmhar shaorchlann **Éireann** mar atáid **clann an Duinn Déasa** do **Laighnibh** **Fiachaidh Casán** is **Fionnbhall** a bhráthair agus sé céad foghluidhe mar aon riú ag argain **Éireann** i ndíoghail na feille --- p.244 do rónsad an **Athachthuaith** ar ríoghaibh is ar shaorchlannaibh **Éireann**. Ar gclos an sceoil sin do **Thuathal Teachtmhar** triallais féin is a mháthair .i. **Eithne inghean ríogh **Alban**** i n-**Éirinn** go sluagh líonmhar maille riú. Cúig bliadhna fichead do b'aois do **Thuathal** an tráth soin agus do ghabhadar cuan i n-**Iorrus Domhnann** go dtarla **Fiachaidh Casán** go n-a bhráthair riú ann sin. Triallaid as sin go **Teamhraigh** is tionóilid a rannta as gach aird d'**Éirinn** i ndáil **Tuathail** go **Teamhraigh** agus gairmthear leo rí **Éireann** de. Tig **Eilim mac Connrach** ó bhí i bhflaitheas **Éireann** an tráth soin ar n-a thogha lé **Athachthuathaibh** d' éis bháis **Chairbre Chinn Chait** do thabhairt Chatha **Aichle** i n-aghaidh **Thuathail**. Bristear d'**Eilim** is d'**Athachthuathaibh** is marbhthar é féin is urmhór a shluaigh san chath soin. Tug **Tuathal** is a rannta ucht ar **Athachthuathaibh** feadh **Éireann** ann sin gur bhris cúig catha fichead i n-**Ulltaibh** agus cúig catha fichead i **Laighnibh** is cúig catha fichead i g-**Connachtaibh** agus cúig catha déag is fiche san **Mumhain** orra. Iar mbriseadh iomorro na gcath soin do **Thuathal** agus iar bhfóirithin saorchlann **Éireann**a hanbhroid na n-**Athachthuath**, do rinneadh **Feis Teamhrach** leis, amhail is gnáth ris gach rígh i dtús a fhlaithis ríoghdháil choithcheann do chruinniughadh is do choimhthionól ré hordughadh reacht is nós na críche. Tángadar uaisle **Gaedheal** as gach cúigeadh i n-**Éirinn** chuige iar sin; agus do ghabhadar mar rígh ris tré mar do shaor iad féin ó mhoghaine na ndaorchlann .i. na n-**Athachthuath**; agus tugadar rátha na ndúl ré ríoghacht **Éireann** do léigean dó féin is da chloinn, amhail do gealladh roimhe sin d' **Ughaine Mhór**. Is ann sin fós fuair cheithre míre do na cúigeadhaibh da ndearna sé an **Mhidhe**-se ann anois mar fhearann cinnte do gach airdrígh da mbiadh i n-**Éirinn**. Óir tar ceann go raibhe --- p.246 **Midhe** d'ainm ar an dtuaith fhearainn atá láimh ré h-**Uisneach** ó aimsir **chloinne Neimhidh** go haimsir **Thuathail**, maseadh ní raibhe **Midhe** d' ainm ar na míribh do beanadh do na cúigeadhaibh go haimsir **Thuathail** go ndearna críoch ar leith ó na cúigeadhaibh dhi. Tar éis iomorro mar do chuir **Tuathal** na cheithre míre-se ré chéile go ndearna aoin chríoch amháin díobh da ngoirthear **Midhe**, do thógaibh sé cheithre príomhlongphuirt innte, mar atá longphort .i ngach mír dhíobh. Do thógaibh cheana **Tlachtgha** san mír don **Mhumhain** atá leis an **Midhe**, agus is ann sin do horduigheadh **Teine Thlachtgha** mar a gcleachtaoi leo draoithe **Éireann** do chruinniughadh is do chóimhthionól oidhche **Shamhna** do dhéanamh iodhbartha do na huile dhéibh. Is ann san teinidh sin do loiscthí a n-iodhbartha leo agus fá héigean i bpéin chánach teinnte **Éireann** do mhúchadh an oidhche sin, agus ní lámhadh neach d'fhearaibh **Éireann** teine d'adhnadh acht ón teinidh sin; agus gach teine do bhíodh ar n-a hadhnadh aiste i n-**Éirinn** do bhíodh screaball nó trí pinginne ag rígh **Mumhan** do chíos uirre do bhrígh gurab don mhír ráinig ón **Mumhain** don **Mhidhe** an fonn ar a bhfuil **Tlachtgha**. Do rinne an dara longphort san mír ráinig do **Chúigeadh Connacht** é, mar atá **Uisneach** mar a mbíodh comhdháil choitcheann fhear n-**Éireann** ar a dtugtaoi **Mórdháil **Uisnigh****; agus um **Bealltaine** do bhíodh an t-aonach soin ann mar a gcleachtaoi leo malairt a maoine is a n-earradh is a séad do dhéanamh fá seach. Do cleachtaoi leo fós iodhbartha do dhéanamh don airddia da n-adhradaois da ngairthí Béil, agus fá gnáth leo dá theine do dhéanamh i n-onóir do Béil i ngach tuaith i n-**Éirinn**, agus deibhléan da gach cinéal spréidhe da mbíodh san tuaith do thiomáin idir an dá theinidh mar urchosc da gcaomhna ar gach galar feadh na bliadhna soin; agus is ón teinidh sin do-níthí i n-onóir do Bhéil ghairmthear **Bealltaine** don fhéil --- p.248 uasail ar a bhfuil lá an dá apstal mar atá **Pilip** agus **Séamus**; **Bealltaine** .i. Béilteine nó teine Bhéil. Do bhíodh fós each is earradh gach flatha tigeadh i mórdháil **Uisnigh** uatha do rígh **Connacht** mar chíos, do bhrígh gurab don mhír ráinig ó **Chúigeadh Connacht** ris an **Midhe** an áit 'n-a bhfuil **Uisneach**. An treas longphort do thógaibh **Tuathal**, **Taillte** a ainm, atá san mír ráinig do Chúigeadh **Uladh** ris an **Midhe** agus is innte do-níthí **aonach** **Tailltean** mar a gceangladaois **fir Éireann** cleamhnas is cáirdeas ré chéile; agus is soibhéasach an nós do bhíodh eatorra san chomhdháil sin, mar atá na fir ar leith leo féin agus na mná ar leith don taoibh oile agus a n-aithreacha is a máithreacha ag snadhmadh eatorra go bpóstaoi ré chéile gach lánamhain díobh do roicheadh i n-eachtaibh is i gconnarthaibh a chéile, amhail adeir an file: > 1. Gan teacht fear i bhfarradh ban, > > Gan mná i bhfarradh bhfear bhfionnghlan, > > Acht cách i gcádhas ó a dtoigh > > I n-árus an ardaonoigh. > Tar ceann iomorro gurab é **Lughaidh Lámhfhada** do thionnscain **aonach** **Tailltean** ar dtús mar chuimhniughadh bliadhna ar a bhuimigh féin **Tailltin inghin Mhaghmóir rí **Easpáinne**** fá bean d'**Eochaidh mac Eirc** rí déidheanach **Fhear m-Bolg** amhail adubhramar thuas—ar mbeith trá do **Thailltin** ar n-a hadhnacal lé **Lughaidh** san tulaigh sin do commóradh **aonach** **Tailltean** leis mar násadh nó mar chuimhniughadh uirre, gonadh uime sin do gairthí **Lughnasa**, .i. násadh nó cuimhniughadh logha dhon chéadla d'August ar a bhfuil **féil Ghéibheann Pheadair** aniú — tar ceann go raibhe feart is **aonach** **Tailltean** ann ó aimsir **Lughdheach Lámhfhada** maseadh ní raibhe **Taillte** 'n-a ríoghphort go haimsir **Thuathail Teachtmhair** . Do bhrígh iomorro gurab --- p.250 don mhír do beanadh do **Chúigeadh Uladh** an áit i bhfuil **Taillte** is ag rígh **Uladh** do bhíodh cíos **aonaigh** **Thailltean**. Ag so suim an chíosa soin, mar atá uinge d'airgead ar gach lánamhain do bhíodh ar n-a bpósadh ann. An ceathramhadh ríoghphort **Teamhair** atá san mír ráinig do **Laighnibh** ris an **Midhe** mar a gcleachtaoi **Feis Teamhrach** do dhéanamh gacha treas bliadhain, iar ndéanamh a n-iodhbartha da n-uile dhéibh i d-**Tlachtgha** (amhail adubhramar) ré hucht na ríoghdhála soin da ngairthí **Feis Teamhrach** mar a gcleachtaoi leo reacht is nóis d'ordughadh, is fromhadh do dhéanamh ar annálaibh is ar sheanchus **Éireann**; ionnus an mhéid do bhíodh dearbhtha dhíobh go scríobhdaois ardollamhain iad i **Rolla na Ríogh** da ngairthí Psaltair na Teamhrach, agus gach nós nó gach seanchus oile da mbíodh i n-**Éirinn** nach bíodh do réir an phrímhleabhair sin ní bhíodh cion fírinne ortha. Ní luaidhfeam annso go cinnte na reachta ná na nóis do horduigheadh go cinnte i bh-**Feis Teamhrach** do bhrígh gurab lán leabhair an **Breitheamhnais Tuaithe** dhíobh. Acht amháin cuirfead síos annso an nós do horduighthí i bh-**Feis Teamhrach** ar shuidhiughadh na n-uasal is na laochraidhe ré linn bheith i gcomhdháil fleidhe 'n-a bproinntighibh ag caitheamh bídh dhóibh. Ní bhíodh iomorro aonollamh ré seanchus i n-**Éirinn** nach scríobhadh i **Rolla** na **Teamhrach** anmanna na n-uasal do bhíodh 'n-a bhflathaibh fearainn, gach aon díobh do réir a chéime is a gharma féin, amhail do horduighthí i bh-**Feis Teamhrach** agus gach ceann feadhna da mbíodh ós cionn na laochraidhe do bhíodh i mbuannacht ag cosnamh is ag coimhéad críche na h-**Éireann** do bhíodh a ainm scríobhtha ag an ollamh mar an gcéadna; agus ní bhíodh aon díobh so idir fhlathaibh fearainn is cheannaibh feadhna gan fear iomchair scéithe ré a chois. Is amhlaidh fós do bhídís na proinntighe do bhíodh aca caol fada agus buird ré dá shlios an tighe agus ealchuing ar gach slios díobh agus a lán bacán ionnta ós cionn na suidheachán 'n-a mbídís an teaghlach 'n-a suidhe is gan acht --- p.252 leithead scéithe idir gach dhá bhacán díobh. Agus is ar na bacánaibh do chuireadh an seancha sciatha na n-uasal is na laochraidhe ré suidhe dhóibh, gach aon díobh fá n-a scéith féin idir uasal is laoch. Gidheadh do bhíodh rogha sleasa ag na flaithibh fearainn agus an slios oile ag na ceannaibh feadhna, agus éadan an tighe ag na hollamhnaibh agus an t-éadan oile ag lucht freastail ré fritheolamh an teaghlaigh. Do ba nós dóibh fós gan aoinneach do shuidhe i bhfiadhnaise acht gach aon do shuidhe druim ré froigh idir fhlathaibh fearainn is cheannaibh feadhna fá n-a scéith féin. Ní cleachtaoi leo fós mná do bheith 'n-a bproinntighibh acht árus ar leith do bheith aca féin mar a riarthaoi iad. Fá gnáthughadh aca fós ré hucht na comhdhála do riar foscardadh nó folmhughadh do dhéanamh ar an bproinnteach go nach anadh ann acht triúr, mar atá seancha is bollsaire .i. maruscál tighe agus fear stuic ag a mbíodh barr buabhaill nó adharc ré toghairm cháich don phroinnteach. Do shinneadh a stoc trí huaire. An chéadfheacht do shinneadh é do thionóildís lucht iomchair sciath na n-uasal timcheall doruis an phroinntighe agus do ghlacadh an bollsaire sciath gach uasail do réir a gharma agus do shuidheadh ar ordughadh an tseanchaidh gach sciath dhíobh 'n-a hionadh chinnte féin. Do shinneadh fear an stuic an dara feacht an barr buabhaill do bhíodh aige agus do thionóildís lucht iomchair sciath na laochraidhe go dorus an phroinntighe agus do ghlacadh an bollsaire na sciatha uatha agus do shuidheadh gach sciath dhíobh ar ordughadh an tseanchaidh ar slios oile an tighe ós cionn bhuird na laochraidhe. Do shinneadh cheana fear an stuic an barr buabhaill an treas feacht, agus leis sin do thionóildís na huaisle is na laochraidh san phroinnteach agus do shuidheadh gach aon díobh fá n-a scéith féin ionnus ná bíodh iomrasan ná easaonta fá ionadh suidhe eatorra. --- p.254 ### XL. Is é an **Tuathal Teachtmhar**-so ar a bhfuilmíd ag tráchtadh do cheangail an **Bhóraimhe** ar **Laighnibh** mar cháin i ndíol bháis a dhá inghean .i. **Fithír** is **Dáirine** a n-anmanna. Rí iomorro do bhí ar **Laighnibh** dar bh'ainm **Eochaidh Aincheann** agus tug sé **Dáirine inghean Tuathail Teachtmhair** do mhnaoi, agus rug leis i **Laighnibh** da longphort féin .i. i **Maigh Luadhat** í. Agus i gcionn aimsire da éis sin téid go **Teamhraigh** agus nochtais do **Thuathal** go bhfuair **Dáirine** bás, agus iarrais an deirbhshiúr oile .i. **Fithír** air, go dtug **Tuathal** dó í, agus beiris leis go **Laighnibh** da longphort féin í. Agus mar do chonnairc **Fithír** a deirbhshiúr **Dáirine** roimpe beo do ling a hanam go hobann aiste tré náire; agus táinig **Dáirine** da caoineadh agus fuair bás do láthair da cumhaidh; gonadh da fhaisnéis sin do rinne an file an rann-so: > 1. **Fithír** agus **Dáirine**, > > Dá inghin **Tuathail** turaidh, > > Marbh **Fithír** do náirighe, > > Marbh **Dáirine** dia cumhaidh. > Mar do chualaidh iomorro **Tuathal** bás na deise ban, do ghabh fearg mhór é, agus do chuir teachta uaidh do gach leith go huaislibh **Éireann** do chasaoid na feilbheirte do rinne rí **Laighean** air; agus uime sin tugsad uaisle **Éireann** congnamh sluagh is sochaidhe do **Thuathal** ré díoghail an mhíghníomha soin; agus mar do bhreathnuigh **Tuathal** **Laighin** d'argain is do chreachadh agus gan iad ionchathuighthe ris, do aomhadar cáin do dhíol uatha féin is ó n-a sliocht 'n-a ndiaidh i n-íoc bháis na mban soin do **Thuathal** is da gach rígh da dtiocfadh ar a lorg. Ag so suim na cána do díoltaoi lé **Laighnibh** do ríoghaibh **Éireann** gacha dara bliadhain i ndíol bháis chloinne **Tuathail** --- p.256 mar atá trí fichid céad bó; trí fichid céad uinge d'airgead; trí fichid céad brat; trí fichid céad torc; trí fichid céad molt; is trí fichid céad coire umha. Agus is í roinn do bhíodh ar an gcáin sin, a trian d'**>fhearaibh Connacht**, a trian d'**Oirghiallaibh**, agus a trían do **Uíbh Néill**. Ag so mar adeir an Stair da ngoirtear Bóraimhe Laighean sna rannaibh-se síos: > 1. Trí fichid céad bó shlabhra, > > Tugtha gan mheath, > > La trí fichid céad uinge > > D'airgead as deach > 2. La trí fichid céad leann Líoghdha > > Léire a dtoimhse, > > La trí fichid céad ró-thorc > > Fá róid roimhse > 3. La trí fichid céad do mholtaibh, > > Tugadh umne, > > La trí fichid céad coire n-umha > > Do chumhdach lase > 4. A trian do **Chonnachtaibh**, > > A ndligheadh ó chéin, > > A trian do **Oirghiallaibh**, > > A trian do **Uíbh Néill**. > Is don cháin sin do gairthí **Bóraimhe** **Laighean** agus do bhí sí ag a tabhach ré linn dá fhichead ríogh dar ghabh flaitheas **Éireann** mar atá ó aimsir **Thuathail Teachtmhair** go haimsir **Fhionnachta** do bheith i bhflaitheas **Éireann** amhail adeir an file san rann-so: > 1. Ceathracha rígh do rala > > Lé rugadh an **Bhóramha** > > Ó aimsir **Thuathail** **Tlachtgha** > > Go haimsir **Fhir Fhionnachta**. > Is é **Moling** fuair maitheamh uirre san chairde fuair ó **Fhionnachta** go Luan, agus is é Luan do thuig **Moling** Luan Laoi an Bhrátha. Do bhíodh iomorro an cháin sin seal 'ga díol go humhal ag **Laighneachaibh**; agus uair eile nach aomhdaois --- p.258 a díol, go dtigeadh de sin iomad cogaidh is coinbhleacht do bheith eatorra leath ar leath gur thuiteadar mórán d'uaislibh **Éireann** ar gach taoibh ann. Agus is lé **Mál mac Rochruidhe** do thuit **Tuathal Teachtmhar**. Do ghabh **Mál mac Rochruidhe mic Cathbhaidh mic Giallchadha Finn mic Fionnchadha mic Muireadhaigh mic Fiachna Fionnamhnais mic Iriail Ghlúnmhair mic Conaill Chearnaigh mic Aimhirgin Iairghiúnaigh mic Cais Thrillsigh mic Cais mic Fachtna mic Capa mic Gionga mic Rudhruighe Mhóir** ó ráidhtear **clanna Rudhruighe** do **shliocht **Ír mic Míleadh**** ríoghacht **Éireann** cheithre bliadhna gur thuit lé **Feidhlimidh Reachtmhar**. Do ghabh **Feidhlimidh Reachtmhar mac Tuathail Teachtmhair mic Fiachach Fionnoladh mic Fearadhaigh Fhinn Fheachtnaigh mic Criomhthainn Nia Náir mic Luighdheach Riabh nDearg mic na dtrí bhFinneamhna mic Eochach Feidhligh** do shíol **Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** naoi mbliadhna. **Báine inghean Scáil Bhailbh** bean **Tuathail Teachtmhair** máthair **Fheidhlimidh Reachtmhair**; agus is uime do gairthí **Feidhlimidh Reachtmhar** dhe tré fheabhas na mbreath reachta do beirthí i n-**Éirinn** ré n-a linn. Is é iomorro reacht do orduigh **Feidhlimidh** ré n-a linn féin i n-**Éirinn** samhail an dlighidh da ngairthear i Laidin **lex talionis**. Ionann sin agus samhail an dochair nó an luit do-ní neach do dhuine oile a shamhail sin d'imirt ar féin 'n-a dhíol, mar atá cion san chion, bó san bhoin, lámh san láimh, cos san chois, súil san tsúil, agus mar sin do gach lot oile ó shin amach. Agus táinig don reacht soin **fir Éireann** do leasughadh a ngníomh ré linn **Fheidhlimidh**, gonadh uime sin do gairthí **Feidhlimidh Reachtmhar** dhe. Agus fá dheireadh is bás le hadhart fuair an fear-so. Do ghabh **Cathaoir Mór mac Feidhlimidh Fíorúrghlais mic Cormaic Gealta Gaoth mic Nia Corb mic Con --- p.260 Corb mic Mogha Corb mic Conchubhair Abhradhruadh mic Finn Fhileadh mic Rossa Ruaidh mic Fearghusa Fairrge mic Nuadhat Neacht mic Séadna Síothbhaic mic Luighdheach Loithfhinn mic Breasail Bhric mic Fiachach Foibhric mic Oiliolla Ghlais mic Fearadhaigh Foghlais mic Nuadhat Fullóin mic Eallóit mic Airt mic Mogha Airt mic Criomhthainn Choscraigh mic Feidhlimidh Foirthriuin mic Fearghusa Fortamhail mic Breasail Breodhamhain mic Aonghusa Ollamhan mic Oiliolla Bhrácáin mic Labhradha Loingsigh** do shíol **Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** trí bliadhna. Do bhádar iomorro tríochad mac ag **Cathaoir**, amhail adeir an file san rann-so: > 1. Tríochad mac, fá maith an chlann, > > Do chinn ó **Chathaoir** **Chualann**; > > Trí deichneabhair, fá scéimh scol, > > 'N-a bh-Féin chleithreamhair churadh. > Gidheadh do chuadar fiche don chloinn sin gan tsliocht, agus táinig sliocht ar an deichneabhar oile dhíobh. Ag so anmanna na mac ar a dtáinig sliocht: **Rossa Fáilgheach** sinnsear na cloinne ar a dtáinig sliocht, **Dáire Barrach**, **Breasal Einiochghlas**, **Fearghus**, **Oilill**, **Criomhthann**, **Deargmhosach**, **Eochaidh Teimhin**, **Aonghus** is **Fiachaidh Aiceadha** sóisear na cloinne tar ceann gurab ag a shliocht fá gnáthaighe ríoghacht **Laighean**. Ar sliocht **Fiachach Aiceadha mic Cathaoir Mhóir** atá **Ó Broin** is **Ó Tuathail**. Ar sliocht **Breasail Bhéalaigh mic Fiachach Aiceadha** atá **Mac Murchadha**. Ar sliocht **Rossa Fáilghigh mic Cathaoir Mhóir** atá **Ó Conchubhair Fáilghe** agus **Ó Díomasaigh** agus **O Duinn** agus **clann Cholgan** amhail adéaram da éis-so ag craobhscaoileadh mac **Míleadh**; agus is lé **Conn Céadchathach** do thuit an **Cathaoir Mór**-so i g-Cath **Maighe hAgha**. Do ghabh **Conn Céadchathach mac Feidhlimidh Reachtmhair mic Tuathail Teachtmhair** do shíol **Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** fiche bliadhan gur thuit le **Tiobraide Tíreach mac Máil mic Rochruidhe** i bhfeall i dtuaith **Theamhrach** agus é uaigneach --- p.262 ann. Caogad iomorro laoch do chuir **Tiobraide** i reachtaibh ban da mharbhadh agus is a h-**Eamhain** do thrialladar do dhéanamh na feille sin. **Úna, inghean ríogh **Lochlann****, fá máthair don **Chonn**-so. Is don **Chonn**-so do bhean **Mogh Nuadhat** leath **Éireann** iar mbriseadh deich gcath ar **Chonn** dó. **Síoda inghean Fhloinn mic Fiachach** do **Éarnaibh** máthair **Mhogha Nuadhat**. Is amlaidh iomorro tarla iomrasan idir **Mhogh Nuadhat** agus **Chonn** mar tharla d'**Éarnaibh** do shliocht **Fiachach Fir Mara** do shíol **Éireamhóin** treise do ghabháil san **Mhumhain** ar shíol **Éibhir**, ionnus go rabhadar triúr díobh i n-aoinfheacht i gceannas na **Mumhan** uile mar atá **Lughaidh Eallaightheach** **Dáire**, **Dornmhar** agus **Aonghus**. Agus mar do chonnairc **Mogh Nuadhat** síol **Éireamhóin** i gceannas **Mumhan** triallais go **Laighnibh** mar ar hoileadh é ag **Dáire Barrach mic Cathaoir Mhóir** go dtug sluagh líonmhar leis do chongnamh ó **Dháire** ré flaitheas **Mumhan** do ghabháil amhail fá dual dó; agus tug ucht ar dtús ar deisceart **Mumhan** i n-**Uíbh Liatháin** mar ar ghabh an t-**Aongus** thuas treise, agus brisis **Mogh Nuadhat** de agus ionnarbais as an dtír é, go ndeachaidh as sin d'iarraidh conganta ar **Chonn** agus tug **Conn** cúig catha dhó .i. cúig míle deag fear infeadma. Triallais leis an sluagh soin go crích **Liathain** mar a dtug **Mogh Nuadhat** Cath **Arda Neimhidh** dhó mar ar bhris de agus mar a dtug ár a mhuinntire. Da éis sin do thathfainn **Mogh Nuadhat** **Éarna** as **Mumhan**, an méid nach raibhe umhal dó féin díobh gur fhás dá bhítin cogadh mór idir **Mhogh Nuadhat** agus **Chonn** gur bhris **Mogh Nuadhat** deich gcatha ar **Chonn** mar atá Cath **Brosnaighe** agus Cath **Samhpaite** Cath **Sléibhe Musaigh** Cath **Gabhrain** Cath **Suama** agus Cath **Gréine** agus Cath **Átha Luain** agus Cath **Maighe Cróich** mar ar thuit **Fiachaidh Rioghfhada --- p.264 mac Feidhlimidh Reachtmhair**; Cath **Asail** agus Cath **Uisnigh**. Agus do bhí an t-iomreasan-so eatorra gur bhean **Mogh Nuadhat** leath **Éireann** do **Chonn** mar atá a bhfuil ón **Ghaillimh** agus ó **Áth Cliath** budh dheas d'**Éirinn** agus **Eiscir Riada** 'n-a teorainn eatorra; agus is é ainm ghairmthear don leath soin **Leath Mogha** ó **Eoghan** da ngairthí **Mogh Nuadhat**. Agus **Leath Cuinn** gairthear don leith budh thuaidh ó **Chonn Chéadchathach**; gonadh ag faisnéis na ronna-so do rinne file éigin an rann-so: > 1. **Eoghan Mór** fá mór a rath > > Comhard ré **Conn Chéadchathach**; > > An dias sin fá caomh a gclú, > > Roinnid **Éire** eatorru. > Fáth oile fár bhean **Mogh Nuadhat** leath **Éireann** do **Chonn** mar tharla gorta mhór seacht mbliadhna i n-**Éirinn** lé n-a linn; agus sul táinig aimsear na gorta soin ann do thairrngir draoi **Eoghain** cian ré an ngorta do theacht go dtiocfadh sí ar **Éirinn** uile agus is eadh do rinne **Eoghan** air sin i n-oirchill na gorta caitheamh ar fheolmhach agus ar *iascach* agus an t-arbhar do choigill; agus fós gach cíos agus gach cáin da roicheadh dhó is ar arbhar do-bheireadh é, gur líonadh a iothlanna leis, agus mar rug an aimsear ghann air tángadar as gach leith mórán d'fhearaibh **Éireann** 'n-a dháil agus do ghabhadar cíos agus cáin orra féin d'**Eoghan** tré n-a mbeathughadh feadh na haimsire cruaidhe sin, amhail léaghthar san duain darab tosach, Eoghan Mór fá mór a rath: > 1. Do dhearscnuigh **Eoghan** tar **Conn**, > > Ní ar líon gcath ná ar chomhlann— > > Fá lia biadh **Eoghain** eachtraigh > > Da sheoladh ar shíthreachtaibh*.* > 2. Doirtis orra an ghorta ghann— > > Fá maith d'**Eoghan** a tadhall— > > Go n-itheadh cách a chéile > > Ar fud **Éireann** aighmhéile*.* > > > --- > > p.266 > > 5. Ód chualaidh cách — cian ro char — > > Lionn is biadh iomdha ag **Eoghan**, > > Ros*-*daorsad féin, féata an modh, > > D'**Eoghan** ar n-a mbeathughodh. > Do bhádar iomorro cheithre hanmanna ar **Mhogh Nuadhat**, mar atá **Eoghan Fidhfheacach**, **Eoghan Mór**, **Eoghan Taoidhleach** agus **Mogh Nuadhat** amhail adeir an file san rann-so: > 1. Cheithre hanmanna gan bhrón > > Do bhádar for **Eoghan Mhór**: > > **Eoghan Fidhfheacach** fial, gart, > > **Eoghan Taoidhleach** **Mogh Nuadhat**. > Ma's maith leat iomorro fios fátha gach foranma da luaidhtear san rann-so d' fhagháil léigh an Chóir Anmann agus do-ghéabhair innte iad. Is í fá bainchéile d'**Eoghan Mhór** .i. **Beara inghean Éibhir Mhóir mic Modhna rí na **Castile**** agus rug sí mac agus dias inghean dó. **Oilill Ólom** an mac agus **Scoithniamh** agus **Coinneal** anmanna an dá inghean. Ag so deismireacht an tseanchaidh ar an ní-se: > 1. **Beara inghean Éibhir** uill, > > Máthair **Óiliolla Óluim**; > > 'S máthair na deise déine > > **Choinnle** agus **Scoithnéimhe**. > Is lé **Conn Céadchathach** fós do marbhadh **Mogh Nuadhat** 'n-a leabaidh tré fheall (do réir dhruinge ré seanchus), ar dtabhairt ionnsuighthe maidne air, agus iad ré hucht catha do thabhairt da chéile ar **Maigh Léana**. Is uime ghairthear **Conn Céadchathach** ar an rígh-se ar a bhfuilmíd ag tráchtadh ó na céadaibh cath do chuir ar chúigeadhaibh **Éireann** amhail nochtas an rann-so: > 1. Céad cath ar an **Mumhain** mhóir, > > Do bhris **Conn Céadchathach** cóir; > > Céad cath ar **Ulltaibh** go ngoil, > > Seascad cath ar **Laighneachoibh**. > Is lé **Tiobraide Tíreach** do marbhadh **Conn** i bhfeill i d-**Teamhraigh**. --- p.268 Do ghabh **Conaire mac Mogha Lámha mic Luighdheach Allathaigh mic Cairbre Chroimchinn mic Dáire Dhornmhair mic Cairbre Fionnmhóir mic Conaire Mhóir mic Eidirsceoil** do shíol **Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna gur thuit lé **Neimhidh mac Sraibhghinn**. **Eithne inghean Luighdheach mic Dáire** máthair an **Conaire**-se. Is ar sliocht an **Chonaire**-se atáid **Dál Riada** **Alban** agus **Uladh**, **Baiscnigh** ó **Léim Chon g-Culainn**, agus **Múscruidhe**, amhail adeir an file san rann-so: > 1. **Albanaigh Riada** don roinn, > > **Baiscnigh** ó **Léim Chon g-Culoinn**, > > **Múscruidhe** gan aoir a le, > > Cineadh an chaoimh-**Chonaire**. > ### XLI. Do ghabh **Art Aoinfhear mac Cuinn Chéadchathaigh mic Feidhlimidh Reachtmhair mic Tuathail Teachtmhair** do shíol **Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna fichead. Agus is í ba bainchéile dhó .i. **Meadhbh Leithdhearg inghean Chonáin Chualann**, agus is uaithe ainmnighthear **Ráith Meadhbha** i dtaoibh **Theamhrach**. Is uime do gairthí **Art Aoinfhear** dhe do bhrígh nachar mhair do mhacaibh a athar acht é féin amháin ó do marbhadh a dhias dearbhráthar mar atá **Connla** agus **Crionna** lé h-**Eochaidh Fionn** dearbhráthair **Chuinn**. Dias iomorra dearbhrathar do bhí ag **Conn**, mar atá **Eochaidh Fionn** agus **Fiachaidh Suighdhe**, agus is leo do thuiteadar dá bhráthair **Airt**; gonadh da fhaisnéis sin atáid an dá rann-so as an seanchus: > 1. Dá bhráthair **Chuinn** gan choirthe, > > **Eochaidh Fionn** **Fiachaidh Suighdhe**; > > Do mharbhsad **Connla** is **Crionna**, > > Dá mhac **Cuinn** dá chaoimhghiolla. > 2. **Eochaidh Fionn** ba fuath lé h-**Art**, > > A haithle mharbhtha an dá mhac; > > **Art Aoinfhear** an t-ainm ros gabh > > D'aithle mharbhtha a dhá bhráthar. > --- p.270 Do bhádar trá seisear cloinne ag **Conn** mar atá **Art Aoinfhear** **Connla** agus **Crionna**, **Maoin** **Sadhbh** agus **Sáruit**, amhail léaghthar san duain darab tosach an rann-so síos: > 1. Eol damh seisear cloinne **Cuinn**: > > **Maoin** **Sadhbh** **Sáruit** síol **Óluim**; > > Fir Fhionna calma corp ngeal, > > **Connla** **Crionna** > **Art Aoinfhear**. > Do marbhadh amhail adubhramar **Connla** agus **Crionna** lé h-**Eochaidh Fionn** agus lé **Fiachaidh Suighdhe**. Do pósadh **Sáruit** lé **Conaire mac Mogha Lámha** agus rug sí na trí **Cairbre** dhó mar atá **Cairbre Rioghfhada** agus **Cairbre Baschaoin** agus **Cairbre Músc**. Is iad sliocht **Chairbre Rioghfhada** do chuaidh i n-**Albain** agus is díobh ghairmthear **Dál Riada**. Dá mhac iomorro do bhí ag **Eochaidh Muinreamhar** do shliocht **Chairbre Rioghfhadha** mar atá **Earc** agus **Olchú**. Ar sliocht **Earca** atáid **Dál Riada** **Alban** agus ar sliocht **Olchon** atáid **Dál Riada** **Uladh** ó ráidhtear an **Rúta**. Do pósadh mar an gcéadna **Sadhbh inghean Chuinn** lé **Maicniadh mac Luighdheach** do sliocht Luighdeach mic Íotha agus rug sí mac dó dar bh'ainm **Lughaidh** .i. **Mac Con mac Maicniadh**. Agus tar éis bháis **Mhaicniadh** do pósadh ré h- **Oilill Ólom** í, agus rug sí naonbhar mac dó, mar atá an móirsheisear do thuit i g-Cath **Maighe Muchruimhe**, amhail adeir **Oilill Ólom** féin san rann-so: > 1. Mo sheacht mic do mharbh **Mac Con**, > > Is truagh mo ghoil gháibhtheach gharg; > > **Eoghan** **Dubhmearchon** **Mogh Corb**, > > **Lughaidh** **Eochaidh** **Díochorb** **Tadhg**, > agus an dá mhac ré h-**Oilill** táinig a Cath **Maighe Muchruimhe** mar atá **Cormac Cas** agus **Cian**. Bíodh iomorro go rabhadar naoi mic déag ag **Oilill Ólom** mar atá naonbhar ré **Saidhbh inghin Chuinn** agus deichneabhar ré mnáibh oile; maseadh --- p.272 ní tháinig sliocht acht ar thriúr díobh, amhail adeir an file san rann-so: > 1. Naoi mic déag data ag an donn, > > Ag **Oilill áluinn Ólom**; > > Aointriar nár chríon cineadh ann, > > Ór síoladh sliocht na saorchlann. > Fá clann do **Shaidhbh inghin Chuinn** an triúr-so ar a dtáinig sliocht. An céidfhear dhíobh **Eoghan Mór mac Oiliolla** do thuit i g-Cath **Maighe Muchruimhe** lé **Béinne Briot**> mac ríogh **Breatan**, agus fá mac don **Eoghan** soin **Fiachaidh Muilleathan** ór síoladh **clann Charrthaigh** agus **síol Shúilleabháin** go n-a ngabhlaibh geinealaigh; agus fá hí **Moncha inghean Dil mic Dá Chreaga** an draoi fá máthair dó. Agus is ag **Áth Uiseal** ar **Siuir** rugadh é agus do gairthí **Fiachaidh Fear dá Liach** dhe. Ionann iomorro liach agus scéal doiligh, agus is doiligh an dá scéal tarla dó-san, mar atá a athair do mharbhadh i g-Cath **Maighe Muchruimhe** go grod iar n-a gheineamhain i mbroinn, agus a mháthair d' fhagháil bháis do láthair iar n-a bhreith; gonadh de sin do lean **Fiachaidh Fear dá Liach** de. Ag so mar adeir **Oilill Ólom** féin ar an ní-se, amhail léaghthar i g- Cath Maighe Muchruimhe: > 1. Dá liach dhuit a n-éag > > Mar aon *'s is* scéal mór, > > T' athair is do mháthair, > > Ro dod bháthuidh brón. > 2. T' athair is do mháthair > > Dá móiréacht nár mheith, > > Gaod an fear i gcath, > > Marbh an bhean god bhreith. > Do gairthí fós **Fiachaidh Muilleathan** de óir ar dteacht d'ionbhaidh a bheirthe, mar adubhairt a sheanathair an draoi ré **Moncha**, dá gcongbhadh an mac gan bhreith go ceann cheithre n-uaire bhfichead go madh rí é; agus dá mbeireadh don leith istigh don ré sin é nach biadh acht 'n-a dhraoi. ‘Maseadh,’ ar --- p.274 **Moncha** ‘i ndóigh go mbiadh mo mhac-sa 'n-a rígh ní bhéar é go ceann cheithre n-uaire fichead acht muna thí sé trém shlios.’ Agus leis sin téid san áth do bhí ar **Siuir** láimh ré dún a hathar agus suidhis ar chloich ann, gur an feadh cheithre n-uaire fichead 'n-a suidhe ar chloich ann; agus i gcionn na haimsire sin táinig as an abhainn, go rug sí mac agus fuair sí féin bás do láthair iar n-a bhreith. Is don mhac-so iaramh do gairthí **Fiachaidh Muilleathan**; agus is uime adeirthí Muilleathan ris ó mhullach leathan do bheith aige. Ar mbeith iomorro da mháthair 'n-a suidhe ar an leic san áth ré hucht a bheirthe do leathnuigh baitheas an leinbh i dteannta na leice ar a raibhe a mháthair 'n-a suidhe san áth; gonadh de sin do lean **Fiachaidh Muilleathan** de. An dara mac d' **Oilill Ólom** ar a dtáinig sliocht mar atá **Cormac Cas** ó dtángadar **Dál g-Cais** agus **síol Aodha** .i. **clann Mic na Mara** agus **síol Fhlannchuidhe**. Is ag an g-**Cormac g-Cas**-so trá do fhágaibh **Oilill Ólom** oighreacht **Mhumhan** go bhfuair a fhios go raibhe **Fiachaidh Muilleathan** ar n-a bhreith d' **Eoghan Mhór** agus ar n-a chlos sin is é ordughadh do rinne an flaitheas d' fhágbháil da éis féin ag **Cormac** feadh a ré agus a bheith ag **Fiachaidh Muilleathan** d'éis bháis **Cormaic** feadh a ré sin arís; agus mar sin an flaitheas do bheith fá seach gach ré nglún idir shliocht **Chormaic Cais** agus **Fiachaidh Muilleathain** do shíor. Agus do chaitheadar seal glún ar an ordughadh soin i bhflaitheas ***Mumhan***. Do b'é an **Cormac Cas-so mac Oiliolla Óluim** an cúigeadh gaisceadhach is fearr do bhí i n-**Éirinn** 'n-a ré féin. An ceathrar oile **Lughaidh Lámha**, **Fionn mac Cumhaill**, **Lughaidh Mac Con**, **Cairbre Gailin**, agus **Cormac Cas** an cúigeadh gaisceadhach. Agus ní raibh aonduine i n-**Éirinn** ionchomhlainn ré haonduine dhíobh acht iad féin. Is é an **Cormac Cas**-so céadduine do chuir cíoscháin ar thuathaibh **Mumhan** ar dtús. --- p.276 Is é thug naoi n-uinge agus cúig céad uinge d'airgead i n-aon ló d'éigsibh agus d'ollamhnaibh tré n-a mholadh. Is é thug tríocha creach a **Breatain** dia raibhe i loingeas ag iomluadh cogaidh for **Laighnibh**; gur ghiallsad **Laighin** dó. An treas mac d'**Oilill** ar a dtáinig sliocht .i. **Cian**. Is ar sliocht an **Chéin** sin atá **Ó Cearbhaill** agus **Ó Meachair** **Ó hEadhra** agus **Ó Gadhra** agus **Ó Cathasaigh** agus **Ó Conchubhair Ciannachta**. Is é **Oilill Ólom** céidrí ainmnighthear san Réim Ríoghruidhe dar ghabh sealbh flaitheasa dá chúigheadh **Mumhan** do shíol **Éibhir**. Trí bliadhna fichead do bhí **Oilill** i bhflaitheas **Mumhan**. Óir sul do dhíbhir **Oilill Mac Con** do bhádar dá shliocht i gceannas **Mumhan** mar atá sliocht **Dáirine** do shliocht **Luighdheach mac Íotha** ó dtáinig **Mac Con** agus sliocht **Deirgthine** do shíol **Éibhir** ó dtáinig **Oilill Ólom**. Agus an tan do bhíodh ríoghacht **Mhumhan** ag sliocht **Dáirine** do bhíodh breitheamhnas agus tainisteacht ag sliocht **Deirgthine**, agus an tan do bhíodh sliocht **Deirgthine** i bhflaitheas do bhíodh an ní céadna ag sliocht **Dáirine**, go ndeachaidh **Mac Con** tar bhreitheamhnas **Oiliolla Óluim** amhail is iontuigthe as an ní adéaram 'n-ar ndiaidh. Mar do orduigh **Oilill** dó gan páirt **Neimhidh mic Sraibhghinn** do ghabháil i gcoinne **Eoghain mic Oiliolla** a bhráthar féin agus na dtrí g-**Cairbre**; agus ionnus gurab móide do tuigfidhe fáth ionnarbtha **Mic Con** cuirfead síos annso an ní da dtáinig **Mac Con** do thathfann a h-**Éirinn**, mar atá tuitim **Aingcéil mic Deighill** do bhí i bhfochair **Neimhidh mic Sraibhghinn**, agus is leis do marbhadh **Conaire mac Mogha Lámha** ag cosnamh **Éireann** do **Neimhidh**, agus is do bhíthin **Aingcéil** do mharbhsad na trí **Cairbre** **Neimhidh mac Sraibhghinn** fear a máthar féin **Sáruit inghean Chuinn**. Óir is é **Neimhidh** do mharbh **Conaire** fá --- p.278 hathair dóibh. Tarladar tríd sin trí mic **Conaire** i bhfochair **Airt mic Cuinn**. Téid **Cairbre Riada** don **Mhumhain** go teach **Neimhidh** agus **Sáruide inghine Cuinn** a mháthar féin, óir is ag **Neimhidh** do bhí sí pósta d'éis **Chonaire mic Mogha Lámha**, agus tarla **Aingcéal** i dtigh **Neimhidh** an tráth soin; agus is amhlaidh do bhí agus gleacuidhe tréinfhir dar bh'ainm **Dartadha** 'n-a fhochair ann, agus gach drong anaithnidh tigeadh go teach **Neimhidh** fá héigean d'fhior díobh dul do ghleic ré **Dartadha** agus ar mbeith do **Cairbre Riada** ag teacht d'fhios a mháthar go teach **Neimhidh** do chuaidh do ghleic ré **Dartadha**, agus buailis ar ríoghchoire an tighe é, gur marbhadh leis amhlaidh sin é. Agus leis sin tillis go **Teamhraigh** agus ar nochtadh a dhál d'**Art Aoinfhear** adubhairt **Art** gur riata an toisc ré ndeachaidh siar ané agus tigheacht aniar aniú, gonadh de sin adearar **Cairbre Riada** ris. Ar n-a chlos don dá **Chairbre** oile mar atá **Cairbre Músc** agus **Cairbre Baschaoin** **Aingcéal** ré raibhe a bhfala féin do bheith i dtigh **Neimhidh** is eadh a dubhradar ‘Is soirbhe sin ioná dul i m-**Breathnaibh** da thóraidheacht.’ Agus leis sin triallaid na trí **Cairbre** don **Mhumhain** go bhfuirinn laoch 'n-a bhfochair agus mar ráángadar go teach **Eoghain Mhóir mic Oiliolla Óluim** téid **Eoghan** agus iad féin i gcoinne **Neimhidh** agus tig **Neimhidh** agus **Mac Con** 'n-a fhochair agus fearthar cath **Feabhrad** eatorra ann. Gonais **Cairbre Músc** **Mac Con** san chath soin, agus marbhthar **Aingcéal** ann, agus teithis **Neimhidh** go ráinig mar a raibhe **Sáruit**. ‘Comairce, a mhaca,’ ar sí, ag leathadh a lámh timcheall **Neimhidh**. ‘Biaidh comairce ag a bhfuil idir do dhá láimh dhe,’ ar **Cairbre Músc**, agus leis sin tug béim dó gur bhean a cheann de, agus tug an dara béim lér bhean a chosa dhe. ‘Is aisc mhór sin a --- p.280 Chairbre,’ ar sí. Gonadh de do lean **Cairbre Músc** de .i. mó a áisc ionáid a bhráithre, óir is é do mharbh fear a mháthar. Gonadh tré cheangal chomhmbáidhe do **Mhac Con** ré **Neimhidh mac Sraibhghinn**, agus tré chur i gcoinne **Eoghain Mhóir** agus a bhráithreach mar atáid na trí **Cairbre**, do hionnarbadh lé h-**Oilill** a h-**Éirinn** é, go raibhe seal ar deoraidheacht; agus ré linn a dheoraidheachta do rinne rannta agus caraid dó féin, go dtáinig féin agus **Béinne Briot** mac ríogh na **Breataine Móire** agus iomad eachtrann oile leo i n-**Éirinn** gur fhógradar cath ar **Art Aoinfhear** rí **Éireann** tré bheith ag neartughadh lé h-**Oilill Ólom**, gur commóradh Cath **Maighe Muchruimhe** eatorra mar a dtáinig **Art** go líon a shluagh agus naoi mic **Oiliolla** go seacht gcathaibh **Mumhan** mar aon riú do chongnamh lé h-**Art**, agus **Mac Con** go n-a allmhurrchaibh don leith oile 'n-a n-aghaidh, gur fearadh cath **Maighe Muchruimhe** eatorra, gur briseadh d'**Art** is dá shluagh, agus gur marbhadh **Art** do láimh an tréinmhílidh **Lughaidh Lámha** bráthair **Oiliolla Óluim** do bhí ag congnamh lé **Mac Con**; agus do thuiteadar móirsheisear do chloinn **Oiliolla Óluim** ann. Aonghus fá hainm ar dtús d'**Oilill Ólom** agus is uime tugadh **Oilill Ólom** air, feis do rinne sé ré h-**Áine inghin Eoghabhail** agus ar mbeith 'n-a codladh i bhfochair **Oiliolla** dhi do chreim sí a chluais ó n-a cheann i ndíoghail a héignighthe agus a hathar do mharbhadh dhó. Gonadh tríd sin ghairthear **Oillioll Ólom** .i. cluaslom dhe. Is uime fós ghairthear **Oilill** dhe: ionann iomorro **Oilill** agus oil oll .i. aithis mhór, agus tarladar trí aithise ainmheacha d'**Oilill** do lean de go bás, mar atá a bheith cluaslom dó agus a dhéad do dhubhadh agus a anál do bheith bréan. Is amhlaidh táinig sin, iar gcaill a chluaise lé h-**Áine**, amhail adubhramar, do ghabh fearg é, agus leis sin tug sáthadh sleighe tré **Áine** go talmhain go dtarla rinn na sleighe i gcloich gur fiaradh í, agus cuiris seisean fá n-a --- p.282 dhéad da díorghadh an rinn, agus téid, an neimh do bhí i rinn na sleighe 'n-a dhéad gur dubhadh do láthair í, agus gur fhás bréantas anáile as sin dó do lean de go bás tré choill na dtrí ngeas do bhí ar an sleigh sin, mar atá gan a rinn do chur i gcloich, gan a rinn do chur fá dhéad, agus gan bainéacht do dhéanamh lé; gona ó na geasaibh sin do choill tarladar na haithise réamhráidhte dhó, agus gurab ó n-a haithisibh móra soin adubhradh **Oilill** .i. oil oll .i. aithis *mhór* ris mar forainm. Agus is i g-Cath **Maighe Muchruimhe** do marbhadh **Art Aoinfhear**. ### XLII. Do ghabh **Lughaidh** .i. **Mac Con mic Maicniadh mic Luighdheach mic Dáire mic Fir Uillne mic Éadbhuilg mic Dáire mic Síothbhuilg mic Fir Uillne mic Deaghamhraigh mic Deaghaidh Deirg mic Deirgthine mic Nuadhat Airgthigh mic Luchtaire mic Logha Feidhligh mic Éireamhóin mic Eadamain mic Gosamain mic Sin mic Maitsin mic Logha mic Eadamain mic Máil mic Luighdheach mic Íotha mic Breoghain** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna fichead. Is í **Sadhbh inghean Chuinn** fá máthair do **Mhac Con** amhail adubhramar romhainn. Is uime do gairthí **Mac Con** do **Lughaidh mac Maicniadh** .i. cú do bhí ag **Oilill Ólom** da ngairthí Ealóir Dhearg, agus an tan do bhí **Mac Con** 'n-a naoidhin i dtigh **Oiliolla** do thrialladh an leanbh ar a lámhaibh d'ionnsuighe na con agus do ghlacadh an chú 'n-a glotain é agus níor féadadh a theasargain gan teacht n-a dáil do ghnáth, gonadh uime sin go gairmeadh **Mac Con** de. Ar ngabháil arrachtais do **Mhac Con** agus iar dteacht ó n-a dheoraidheacht agus iar gcur Chatha **Maighe Muchruimhe** amhail adubhramar thuas ag tráchtadh ar **Art Aoinfhear**, do --- p.284 bhean flaitheas **Éireann** amach ré haoinsheachtmhain, agus do chothuigh tríochad bliadhan é, amhail léaghthar san duain darab tosach: Cnucha cnoc ós cionn Lithfe. Ag so mar adeir san dá rann-so: > 1. Ré seacht láithibh, líth nach gann, > > Do ghabh **Lughaidh** iath n-**Éireann**; > > Táinig da ríghe neartmhair > > Táth **Éireann** ré haoinsheachtmhain. > 2. Tríochad bliadhan gan míne, > > Do **Mhac Con** i n-airdríghe; > > Nó go dtorchair an cur cas, > > Gan léan for a aireachas. > An **Mac Con**-so ar a bhfuilmíd ag tráchtadh, ní do shliocht **Éanna Munchaoin** do shíol **Éibhir** é, mar adeir an duain darab tosach Conaire caomh cliamhain **Chuinn**, acht do sliocht **Luighdheach mic Íotha mic Breoghain**. Fá clann iomorro dá dhearbhráthar **Lughaidh mac Íotha mic Breoghain** agus **Mílidh Easpáinne**, dá ngairthí **Galamh mac Bile mic Breoghain**, ionnus tar ceann gurab d'**fhine Ghaedhil** sliocht **Lughaidh mic Íotha**, nach do **chlannaibh Míleadh** iad acht cómhmbráithre dhóibh amhail adeir an file ag labhairt ar thrí aicmeadhaibh do shliocht **Luighdheach mic Íotha** san rann-so: > 1. **Ó Cobhthaigh** na gcorn bhfleadh-óil, > > **Ó Floinn Arda**, **Ó hEidirsceoil**; > > Triar nach facaidh fiadh a sean, > > Triar nach do mhacaibh **Míleadh**. > Ag so fós cuid do na sloinntibh oile táinig ó **Lughaidh mac Íotha**, mar atá **Ó Laoghaire Ruis**, **Ó Báire Arann i Rinn mhuinntire Báire** i g-**Cairbreachaibh** is **Ó Cuirnín** is **Mac Ailín** i n-**Albain** táinig ar sliocht **Fathaidh Canann mac Mic Con mic Maicniadh**. Is é an **Mac Con**-so an treas rí do shliocht **Luighdheach mic Íotha** do ghabh ceannas **Éireann**. An ceidrí --- p.286 dhíobh .i. **Eochaidh Éadghothach mac Dáire mic Conghail mic Eadamain mic Máil mic Luighdheach mic Íotha mic Breoghain** do ghabh ceannas **Éireann** cheithre bliadhna, gur thuit le **Cearmna mic Eibric**; an dara fear **Eochaidh Apthach mac Finn mic Oiliolla** do ghabh ceannas **Éireann** naoi mbliadhna gur thuit le **Fionn mac Brá**; an treas fear do shliocht **Luighdheach mic Íotha** do bhí i bhflaitheas an **Mac Con**-so ar a bhfuilmíd ag labhairt anois; gonadh dá dhearbhughadh sin atá an rann-so as an seanchus: > 1. Trí rígh ó mhac **Íotha** ard > > Dá **Eochaidh** **Lughaidh** > lángharg; > > Nocha gníomhradh nach líoth linn > > mar do díoghladh **Íoth** aoibhinn. > Is é **Feircheas mac Comáin Éigeas** ar fhoráileamh **Chormaic mic Airt** do mharbh **Mac Con** leis an nga da-ngairthí ringcne agus a dhruim ré cairthe cloiche ar **Ghort an Óir** láimh ré **Deargráith** i **Maigh Feimhean** don leith thiar d'**Áth na g-Carbad** agus é ag bronnadh óir agus airgid d'éigsibh agus d'ollamhnaibh ann. Ar n-a chlos sin d' **Fheircheas mac Comáin Éigeas** agus é 'n-a chomhnuidhe i n-**Ard na n-Geimhleach** ré ráidhtear **an Chnocach** aniú tig san chomhdháil i measc cháich agus an ringcne leis. Agus iar rochtain do láthair **Mhic Con** dó, tug sáthadh don tsleigh sin tríd i dteannta an chairthe ré raibhe a dhruim gur éagaibh **Mac Con** do láthair de sin. **Gort an Óir** ghairthear don Mhaigh ar ar marbhadh **Mac Con** ón am soin ale ó n-ar bronnadh d'ór lais-sean d'éigsibh agus d'ollamhnaibh ann. Is é fáth fá dtáinig **Mac Con** don **Mhumhain** do bhrígh gur thairrngirsiod a dhraoithe dhó nach mairfeadh i bhflaitheas **Éireann** leithbhliadhain muna bhfágbhadh **Teamhair**. Uime sin táinig d'iarraidh comhmbáidhe ar a bhráithribh .i. sliocht **Oiliolla Óluim**; gidheadh do chuimhnigheadar an tseanfhala dhó, mar atá marbhadh **Eoghain Mhóir** agus a --- p.288 bhráithreach i g-Cath **Maighe Muchruime**. Agus is de sin táinig a bheith ag tilleadh go **Laighnibh** an tan do marbhadh é. Do ghabh **Fearghus Duibhdhéadach mac Fionnchadha mic Oghamain mic Fiatach Finn mic Dáire mic Dlúthaigh mic Deitsin mic Eochach mic Sin mic Roisin mic Triuin mic Roithriuin mic Airndil mic Maine mic Forga mic Fearadhaigh mic Oiliolla Éarann mic Fiachach Fir Mara mic Aonghusa Tuirbhigh Teamhrach** do shíol **Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** aoin bhliadhain amháin. Is uime do gairthí **Fearghus Dubhdhéadach** dhe .i. dá dhéad mhóra dhubha do bhí aige. Is é an **Fearghus**-so táinig fá bhrághaid **Chormaic mic Airt** i bhflaitheas **Éireann** iar n-ionnarbadh **Chormaic** lé h-**Ulltaibh** i g-**Connachtaibh** iar mbreith a ghiall agus iar ndéanamh na fleidhe dhóibh do **Chormac** i dtuaisceart **Maighe Breagh** mar a dtug giolla ríogh **Uladh** an choinneal fá fholt **Chormaic** gur loisc go mór é. Trí mic iomorro **Fionnchadha mic Oghamain mic Fiatach Fhinn** .i. **Fearghus Dubhdhéadach** **Fearghus Caisfhiaclach** is **Fearghus Fuiltleabhair** do imir an t-anfhorlann-so ar **Chormac**; agus téid **Cormac** d'iarraidh conganta ar **Thadhg mac Céin** do bhí neartmhar an tráth soin i n-**Éilibh**. Is eadh adubhairt **Tadhg** ris go dtiubhradh congnamh dó dá bhfuigheadh fearann uaidh. ‘Do-bhéar duit,’ ar **Cormac**, ‘a dtimcheallfaidh do charbad do **Mhaigh Breagh** san ló iar mbriseadh catha ar na trí **Fearghusaibh**.’ ‘Maseadh,’ ar **Tadhg**, ‘braithim-se dhuit cá bhfuighbhir an tréinmhílidh **Lughaidh Lámha** bráthair mo sheanathar, agus dá dtugair san chath é is cosmhail go muirbhfidh sé na trí **Fearghuis**, agus is é áit i n-a bhfuighfir é i n-**Eatharlaigh** láimh ré **Sliabh g-Crot**.’ Triallais **Cormac** leis sin go h-**Eatharlaigh** mar a bhfuair **Lughaidh Lámha** i bhfianbhoith 'n-a luighe. Cuiris **Cormac** a gha trés an bhfianbhoith agus gonais **Lughaidh** 'n-a dhruim. ‘Cia ghonas mé?’ ar **Lughaidh**. ‘Cormac --- p.290 mac Airt,’ ar sé. ‘Maith fuarais mise do ghoin,’ ar **Lughaidh**, ‘óir is mé do mharbh th'athair .i. **Art Aoinfhear**.’ ‘Éiric dam ann,’ ar **Cormac**. ‘Ceann ríogh i gcath dhuit,’ ar **Lughaidh**. ‘Maseadh,’ ar **Cormac**, ‘tabhair ceann ríogh **Uladh** .i. **Fearghus Dubhdhéadach** dhamh atá ag cur im aghaidh féin fá fhlaitheas **Éireann**.’ ‘Do-ghéabhair sin,’ ar **Lughaidh**. Leis sin triallaid go **Tadhg mac Céin** i n-**Éilibh** agus gluaisid féin agus **Tadhg** go líon a sluagh go **Brugh mic an Óig** i g-**Crionna Chinn Chomair** mar ar commóradh **Cath Crionna** idir **Chormac** agus na trí **Fearghusa**. Do bhí fós fáth oile ag **Tadhg mac Céin** fá dhul i n-aghaidh **Uladh**, do bhrígh gurab é an **Fearghus Duibhdhéadach**-so do mharbh a athair i g-Cath Samhna. Gidheadh níor léig **Tadhg** **Cormac** san chath, acht do fhágaibh ar chnoc ar chúl an chatha é agus giolla n-a fhochair ann. Tug iomorro **Tadhg** agus **Lughaidh**. Leis sin triallaid go **Tadhg mac Céin Lámha** aghaidh ar na trí **Feargusaibh** go n-a sluagh, gur thuit **Fearghus Fuiltleabhair** lé **Lúghaidh Lámha**, gur bhean an ceann de, agus triallais gus an dtulaigh 'n-ar raibhe **Cormac** ris an gceann. Is eadh iomorro do rinne **Cormac** ré hucht cháich do dhul san chath éadach **Deilionn Drúit**, a ghiolla, do chur uime féin agus a éadach-san ar an ngiolla; óir fá dearbh leis an tan do fhásfadh lonn laoich **Luighdheach** agus do-ghéabhadh confadh catha é, nar bh'iontaobhtha do neach é. Dála **Luighdheach** tig leis an gceann do bhí aige do láthair an giolla do bí i ríocht **Cormaic** agus fiafruighis de nar bh'é sin ceann **Fearghusa Duibhdhéadaigh**. ‘Ní hé,’ ar an giolla, ‘acht ceann a bhráthar.’ Leis sin téid **Lughaidh** fán gcath arís agus beanais a cheann d' **Fhearghus Chaisfhiaclach** agus tug 'n-a láimh gus an dtulaigh i raibhe an giolla i riocht **Chormaic** é. ‘An é so ceann ríogh **Uladh**?’ ar **Lughaidh**. --- p.292 ‘Ní hé,’ ar an giolla, ‘acht ceann a bhráthar oile.’ Téid an treas feacht fán gcath go dtug ceann **Fearghusa Duibhdhéadaigh** leis, agus do fhiafruigh an céadna don ngiolla. Do fhreagair an giolla agus adubhairt gur bh'é ceann ríogh **Uladh** é. Leis sin tug **Lughaidh** urchar don cheann don ghiolla gur bhuail 'n-a bhrollach é, gur éag an giolla do láthair; agus téid **Lughaidh** féin i néall iar dtréigean iomad fola dhó tré líonmhaire a chréacht. Dála **Thaidhg mic Céin** do chuir an briseadh ar sluagh **Uladh** ionnus go dtug seacht madhmanna orra san ló gcéadna ó **Chrionna** go **Glais Neara** i dtaoibh **Droma Ineasclainn**, amhail adeir **Flannagán** file san rann-so síos: > 1. **Tadhg mac Céin** thuaidh i **Ráith > Cró**. > > Ro bhris seacht gcatha i n-aonló, > > For **Ulltaibh** go rionna réin > > Ó **Áth Crionna** go h-**Ard-Céin**. > Téid **Tadhg** iar sin 'n-a charbad agus trí créachta ó thrí sleaghaibh air; agus adubhairt ré n-a ghiolla an carbad do dhíorghadh d'ionnsuighe na **Teamhrach** go dtugadh múr **Teamhrach** don leith istigh do thimcheall a charbaid an lá soin. Triallaid go réimdhireach rompa agus **Tadhg** ag dul i néall go minic ó thréigean fhola as a chréachtaibh; agus ar rochtain láimh lé h-**Áth Cliath** dóibh do fhiafruigh **Tadhg** don ghiolla an dtugadar **Teamhair** leo san timcheall soin. ‘Ní thugamar,’ ar an giolla. Leis sin buailtear agus marbhthar lé **Tadhg** é; agus iar marbhadh an ghiolla tig **Cormac mac Airt** do láthair, agus mar do chonnairc na trí créachta móra do bhí ar **Thadhg** tug ar an liaigh do bhí 'n-a fhochair dias eorna do chur i gcréacht do chréachtaibh **Taidhg**, agus doirbh bheo i gcréacht oile, agus scolb do rinn ghai san treas créacht, agus cneasughadh tar ghoimh do dhéanamh orra ionnus go raibhe **Tadhg** feadh bliadhna dá bhíthin sin i seirglighe, go ndeachaidh **Lughaidh Lámha** don **Mhumhain** ar ceann an táithleagha. Táinig an liaigh go n-a thrí daltadhaibh go gcualadar éagcaoine --- p.294 **Thaidhg** ag tigheacht gus an dún dóibh. Fiafruighis an táithliaigh don chéaddalta don triúr ar gclos na eéadmhairge ó **Thadhg** créad é fáth na mairge sin. ‘Cnead so,’ ar sé, ‘do cholg, ar mbeith do cholg eorna 'n-a chréacht.’ Ar gclos an dara mairge fiafruighis don dara dalta créad é adhbhar na mairge sin. ‘Cnead do mhíol bheo so,’ ar an dara dalta‘ ar mbeith do dhoirbh beo san dara chréacht.’ Ar gclos an treas mairge don táithliaigh fiafruighis don treas dalta créad é adhbhar na cneide sin. ‘Cnead do rinn airm so,’ ar an treas dalta. Agus ar rochtain don tigh 'n-a raibhe **Tadhg** don táithliaigh is eadh do rinne **colltar** iarainn do chur san teallach go ndearna caoir dhearg dhe agus a thabhairt dá inneall ar bhruinnibh **Thaidhg** iar sin. Mar do chonnairc **Tadhg** an t-iarann dearg dá inneall ré a sháthadh 'n-a chorp do ghabh criothnughadh croidhe é, ionnus go dtáinig don uathbhás soin gur theilg go foiréigneach an dias*,* an doirbh agus an scolb do rinn ghai as a chréachtaibh; agus leis sin do-ní an táithliaigh cneasughadh iomlán ar a chréachtaibh gur bha slán **Tadhg** gan fuireach dá éis sin. Do rinne an **Tadhg**-so gabháltais mhóra i **Leith Cuinn** da éis sin. Dá mhac *iomorro* do bhí ag **Tadhg mac Céin mic Oilliola Óluim**, mar atá **Connla** agus **Cormac Gaileang**. Ó **Iomchaidh mac Connla** táinig **Ó Céarbhaill**, agus ó **Fhionnachta mac Connla** táinig **Ó Meachair**. Ó **Chormac Gaileang mac Taidhg mic Céin** táinig **Ó hEadhra** agus **Ó Gadhra** agus **Ó Conchubhair** **Ciannachta**. Ag so na tíre do ghabhadar, mar atá **Gaileanga** thoir agus thiar, **Ciannachta** theas agus thuaidh, **Luighne** thoir agus thiar. Do ghabhsad fós drong oile do shíol **Éibhir** críocha oile i **Leith Cuinn**, mar atáid sliocht **Cochláin mic Lorcáin mic Datháin mic Treachuire mic Tréin mic Sidhe mic Ainbhile --- p.296 mic Big mic Aodháin mic Dealbhaoith mic Cais mic Conaill Eachluaith mic Luighdheach Meinn** (do rinne fearann cloidhimh da bhfuil ó **Luimneach** go **Sliabh Echtghe**) mic **Aonghusa Tírigh mic Fir Chuirb mic Mogha Cuirb mic Cormaic Cais mic Oiliolla Óluim**. Ag so na fearainn, mar atáid na seacht n-**Dealbhna** .i. **Dealbhna Mhór**, **Dealbhna Bheag**, **Dealbhna Eathra**, **Dealbhna Iarthair Mhidhe**, **Dealbhna Shithe Neannta**, **Dealbhna Chúile Fabhair** agus **Dealbhna Thíre dá Loch** i g-**Connachtaibh**. Gonadh da fhoillsiughadh sin chuireas an file na roinn-se síos as an seanchus: > 1. Na seacht n-**Dealbhna** fá donn sleagha, > > Síol an **Dealbhaoith** dhonnarmaigh; > > Táid i **Leith Cuinn** an chómhóil, > > Nach bheag onóir d' ollamhnaibh: > 2. **Dealbhna Mhór**, **Dealbhna Bheag** Breaghdha. > > **Dealbhna Eathra** rinnreamhair; > > Aicme fá mearrdha modha, > > **Dealbhna an Bhrogha** báirrleabhair; > 3. **Dealbhna Shithe niamhghlain Neannta**, > > **Dealbhna Nuadhat** neamhdhochruigh; > > **Dealbhna Chúla fionnghlain Fobhair**, > > Nár dhealuigh ré deaghlochaibh. > Tuig gurab lé **Lughaidh Lámha** ar fhoráileamh **Chormaic mic Airt** do thuit an **Fearghus**-so ar a bhfuilmíd ag tráchtadh agus gurab i g-Cath **Críonna** do marbhadh é. ### XLII. Do ghabh **Cormac Ulfhada mac Airt Aoinfhir mic Cuinn Chéadchathaigh mic Feidhlimidh Reachtmair mic Tuathail Teachtmhair** do shíol **Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** dá fhichid bliadhan. Is uime ghairthear **Cormac Ulfhada** dhe, ulcha fhada .i. féasóg fhada do bhí air, nó ón bhfocal-so Ulfhada .i. **Ulaidh** i bhfad mar gur chuir na h-**Ulltaigh** ar deoraidheacht feadh sé mbliadhan ndéag a h-**Ulltaibh** tré n-ar imreadar d'ulc air sul ráinig flaitheas **Éireann** é. Agus is í fá máthair don **Chormac**-so **Éachtach inghean Uilceathaigh** an ghabhann. Agus is ré hucht Catha **Maighe Muchruimhe** do chur do rinne **Art Aoinfhear** **Cormac** ré hinghin an ghabhann agus í ar choibhche aige. Óir fá nós i n-**Éirinn** an tráth soin gibé rí nó mac ríogh do chuirfeadh dúil i n-inghin bhrughaidh nó bhiadhtaigh ré luighe nó leannánacht do dhéanamh ria, gur bha héigean dó a fagháil gan acht coibhche nó crodh nuachair do dháil di. Agus is ar an modh soin fuair **Art** máthair **Chormaic**, óir níor bh'í fá bean phósta dhó, acht **Meadhbh Leithdhearg, inghean Chonáin Cualann**, agus is uaithe ainmnighthear **Ráith Meadhbha** láimh ré **Teamhair**. Is iongnadh an aisling do chonnairc **Éachtach** úd .i. máthair **Chormaic**. Dar lé, iomorro, ar mbeith 'n-a codladh mar aon ré h-**Art** di, do teascadh a ceann da colainn agus do fhás bile mór as a muinéal do leathnuigh a ghéaga ós **Éirinn** uile, agus táinig an mhuir ós cionn an bhile sin, gur trascradh é; agus da éis sin fásais bile oile a préimh an chéidbhile go dtáinig sidhe gaoithe aniar lér leagadh é; agus ré faicsin na haislinge sin beadhgais an bhean agus músclais as a codladh, gur nocht suim na haislinge d'**Art**. ‘Is fíor sin,’ ar **Art**, ‘ceann gach mná a fear agus beanfuidhear --- p.300 mise dhíot-sa i g-Cath **Maighe Muchruimhe**; agus is é bile fhásfas asad, mac bhéaras tú dhamh-sa bhus rí ar **Éirinn**; agus is é muir bháithfeas é, cnáimh éisc shluigfeas, agus tachtfuidhear ré n-a linn sin é. Agus is é bile fhásfas a préimh an chéidbhíle mac bhéarthar dó soin bhus rí ar **Éirinn**; agus is é sidhe gaoithe aniar leagfas é, cath cuirfidhear idir é féin agus an **Fhian**; agus tuitfidh sé leis an bh-**Féin** san chath soin. Gidheadh ní bhía rath ar an bh-**Féin** ó shoin amach.’ Agus táinig an aisling sin i gcrích do **Chormac** agus da mhac **Cairbre Lithfeachair**, óir is ré linn chnáimh éisc do shlogadh dhó do thachtadar na siabhradha é, agus is leis an bh-**Féin** do thuit **Cairbre Lithfeachair** i g-Cath **Gabhra**. Is í **Eithne Thaobhfhada inghean Chathaoir Mhóir** do ba bean do **Chormac** do réir dhruinge ré seanchus. Gidheadh ní héidir sin do bheith fírinneach agus a rádh go madh í an **Eithne** sin máthair **Chairbre Lithfeachair**. Óir do bhádar ocht mbliadhna is cheithre fichid ó bhás **Chathaoir** gur ghabh **Cormac** flaitheas **Éireann**, mar atá an fiche bliadhan do bhí **Conn Céadchathach** i bhflaitheas **Éireann**, agus na seacht mbliadhna do bhí **Conaire mac Mogha Lámha** agus an tríochad bliadhan do bhí **Art Aoinfhear** agus an tríochad bliadhan do bhí **Mac Con** agus an *aoin bhliadhain* do bhí**Fearghus Duibhdhéadach** i bhflaitheas **Éireann** gur ghabh **Cormac** a ceannas. Acht cheana is fíor gurab í **Eithne Ollamhdha inghean Dúnlaing mic Éanna Niadh** máthair **Chairbre Lithfeachair**; agus is í fá dalta do **Bhuicead**, brughaidh bóichéadach do bhí i **Laighnibh**, do choimhéadadh coire féile ar theinidh ré biathadh gach aoin d'fhearaibh **Éireann** tigeadh da thigh. Agus is amhlaidh do bhí an **Buicead**-so go n-iomad saidhbhreasa, óir do bhádar seacht n-airghe aige agus seacht bhfichid bó i ngach airghe dhíobh go n-a bhforthainn groidhe agus gach cinéal spréidhe oile, ionnus go dtigdís uaisle --- p.302 **Laighean** go n-a mbuidnibh da theach, go mbeireadh drong dhíobh scaoi da bhuaibh uaidh, agus drong oile aicme da ghroidh, agus drong oile scor da eachaibh, go rugadar a mhaoin uile amhlaidh sin uaidh, ionnus nar an aige acht seacht mba agus tarbh; agus téid i n-éalódh oidhche é féin agus a bhean agus a dhalta **Eithne**, ó **Dhún Buicead** go doire choille do bhí láimh ré **Ceanannus** na **Midhe**, mar a ngnáthuigheadh **Cormac** comhnuidhe an tan soin. Agus do thógaibh **Buicead** boith 'n-a gcomhnuigheadh féin agus a bhean agus a dhalta an tan soin. Agus do bhíodh **Eithne** ag timpireacht nó ag friotháileamh da hoide agus da buimigh amhail bhanóglaoich. Lá n-aon iomorro dar éirigh **Cormac** amach 'n-a aonar ar each do thaisteal an fhuinn timcheall an bhaile go bhfacaidh an inghean álainn **Eithne** ag bleoghan nó ag crúdh na seacht mbó soin **Bhuicead**. Agus is amhlaidh do bhí agus dá shoitheach aice, agus do chrúidh tosach an lachta ó gach boin san chéadshoitheach agus an dara lacht san dara soitheach; agus mar sin di go crúidh na seacht mbó dhi agus **Cormac** ag a féachain ar mhéid a gheana uirre. Tig as sin don bhoith i raibhe a hoide agus fágbhais an bainne ann agus beiris dá shoitheach oile agus corn 'n-a láimh lé amach gus an sruth do bí láimh ris an mbaile nó ris an mboith, agus do líon leis an gcorn an céadshoitheach don uisce do bhí láimh ré port, agus an dara soitheach don uisce do bhí i lár an tsrotha; agus tillis ann séin don bhoith. Téid amach an treas feacht agus corrán lé do bhuain luachra, agus ar mbeith ag buain na luachra dhi do chuireadh gach scoith fhada úrluachra da mbeanadh ar leith agus an luachair ghearr don leith oile. Tarla cheana do **Chormac** ar mhéid a ghrádha dhi bheith ag a feitheamh ar feadh gach feadhma dhíobh sin. Agus fiafruighis **Cormac** dhi cia da ndéineadh cinéal an uisce an lachta agus na luachra. ‘An tí ar a ndéinim,’ ar sí, ‘dlighidh dhíom-sa cinéal budh mó dá --- p.304 mbeith ar mo chumas.’ ‘Gá hainm é?’ ar **Cormac**. ‘**Buicead** brughaidh,’ ar sí. ‘An é sin **Buicead** biadhtach do **Laighnibh** atá iomráidhteach i n-**Éirinn**?’ ar **Cormac**. ‘Is é,’ ar sise. ‘Maseadh, is tusa **Eithne inghean Dúnlaing** a dhalta,’ ar **Cormac**. ‘Is mé,’ ar **Eithne**. ‘Maith tharla,’ ar **Cormac**, ‘óir biaidh tú it aoinmhnaoi agam-sa.’ ‘Ní hagam féin atá mo dhíol,’ ar ise, ‘acht agam oide.’ Leis sin téid **Cormac** mar aon ria go **Buicead** agus geallais cumhaidh dó tré **Eithne** d'fhagháil 'n-a mnaoi dhó féin. Aontuighis **Buicead** **Eithne** do dháil do **Chormac** 'n-a mnaoi. Agus tug **Cormac** tuaith **Odhráin** go n-a forthainn spréidhe ré slios **Teamhrach** dhó feadh a ré. Agus leis sin luighis **Cormac** ré h-**Eithne** gur toircheadh leis í, agus da éis sin rug sí mac oirdheirc dó da ngoirthí **Cairbre Lithfeachair**. Do bhí iomorro an **Cormac**-so ar na ríoghaibh is eagnaidhe do ghabh **Éirinn** riamh. Bíodh a fhiadhnaise sin ar an d- Teagasc Ríogh ro scríobh do **Chairbre Lithfeachair** agus ar mhórán do nósaibh agus do reachtaibh somholta da bhfuil uaidh iar n-a gcur síos san m-**Breitheamhnas Tuaithe**. Do bhí **Cormac** fós ar na ríoghaibh ba flaitheamhla do thigheasach do ba mhó muirear agus muinntear da raibhe do ríghthibh i n-**Éirinn** riamh. Is córaide fírinne an neithe-se do mheas an tuarasgbháil do-bheir **Aimhirgin mac Amhalghadha mic Maoilriain** file **Dhiarmada mic Cearbhaill** ar Theagh Miodhchuarta do hathnuaidheadh agus do horduigheadh lé **Cormac** féin; gidheadh is cian ria g-**Cormac** do céadtógbhadh Teach Miodhchuarta. Óir is ann fuair **Slánoll** rí **Éireann** bás i bhfad ria n-aimsir g-**Cormaic**. Ag so mar léaghthar san leabhar n-**Dinnseanchuis** ro scríobh an t-**Aimhirgin** thuas .i. gurab i n-amsir **Chormaic** do rinneadh mar theach n-óla é. Trí chéad troigh 'n-a fhad, tríochad cubhad 'n-a airde, agus caogad cubhad 'n-a thura; lóchrann ar lasadh do shíor ann, cheithre dóirse déag air; trí chaogad leabhaidh ann mar aon ré leabaidh **Chormaic**; trí chaogad laoch i ngach --- p.306 leabaidh dhíobh. Do bhádar trí chaogad reachtaire ag **Cormac**. Caogad laoch 'n-a seasamh i bhfiadhnaise an ríogh ré mbeith ar a phroinn dó; trí chéad dáileamh san dún soin, trí chaogad corn do charrmhogal d'ór agus d'airgead ann. Caogad ar mhíle fear ré a n-aireamh líon an teaghlaigh sin uile; gonadh ar mhórdhacht agus ar mhaith **Chormaic** adeir an file an rann-so: > 1. **Art** nochar fhágaibh do chloinn > > Acht **Cormac** chríche an **Choroinn**; > > Ré dáil shéad níor ghann a ghlac. > > Fearr 'ná céad do chloinn **Cormac**. > Deichneabhar inghean agus triúr mac do bhí ag **Cormac**, amhail adeir an file san rann-so: > 1. Deich n-ingheana ag **Cormac** gcáidh, > > Is triúr mac go méid gconáigh; > > Lucht airgne **Chláire** na gcreach, > > **Dáire** **Cairbre** 'gus **Ceallach**. > I n-**Dubhros** ós **Bóinn** i m-**Breaghaibh** do marbhadh **Dáire**, agus is é **Aonghus Gaoibuaibhtheach** do mharb **Ceallach**, amhail adeir an file: > 1. **Aonghus Gaoibuaibhtheach** go mbloidh, > > Ro mharbh **Ceallach mac Cormoic**; > > Bás **Dáire** is **Taidhg mic Céin** chain. > > I n-**Dubhros** **Bóinne** i m-**Breaghaibh**. > Agus ionnus gurab móide do tuigfidhe réim an neithe-se beagán do chraobhscaoileadh na druinge-se do chur síos annso, bíodh a fhios agat go rabhadar triar mac ag **Feidhlimidh Reachtmhar** mar atá **Conn Céadchathach**, **Eochaidh Fionn** agus **Fiachaidh Suighdhe**, amhail adubhramar thuas. Do bhádar **sliocht Cuinn** i d-**Teamhraigh** san ríoghacht, agus do chuaidh an dara bráthair do **Chonn** .i. **Eochaidh Fionn** go **Laighnibh** agus do shíolsad a shliocht ann; agus is ag a shliocht do bhádar na seacht bh-**Fotharta** atá i **Laighnibh**. Is ré n-a linn do bhí **Cú Chorb mac Mogha Corb** i ríoghacht **Laighean**. Is ag an --- p.308 **Eochaidh Fhionn**-so do hoileadh agus do béasmhúineadh **Laoighseach Ceannmhór mac Conaill Chearnaigh**. Tarla fán am soin gur ghabhadar **Muimhnigh** neart mór i **Laighnibh** ionnus gur shealbhuigheadar **Osruighe** agus **Laoighis** go **Mullach Maistean**. Mar do chonnairc iomorro **Cú Chorb** **Muimhnigh** ag gabháil treise i **Laighnibh** iarrais ar **Eochaidh Fionn** congnamh do thabhairt dó ré tathfann **Muimhneach** a **Laighnibh**. Aontuighis **Eochaidh** sin agus cuiris cruinniughadh ar a chairdibh do gach leith gur thionóil mar sin sluagh líonmhar go haonláthair, agus do rinne ceann sluaigh da dhalta .i. **Laoighseach Ceannmhór**, agus tug féin agus **Cú Chorb rí **Laighean**** go n-a sluaightibh ucht ar **Mhuimhneachaibh**, agus **Laoiseach Ceannmhór** i mbarántas tosaigh na sluagh, gur ruagadar **Muimhnigh** ó **Mhullach Mhaistean** go **Bearbha**, go dtugadar maidhm orra ag **Áth Troistean** ré ráidthear **Áth Í** ag **Bearbha**. Agus leanaid an mhaidhm go dtugadar an dara briseadh orra ag **Coirtheine** i **Maigh Riada** ré ráidhtear **Laoighis Riada**; agus leanaid an ruaig orra as sin go dtugadar an treas maidhm orra ag **Slighe Dhála** .i. **Bealach Mór Osruighe**, gur fóireadh leo ó bhruid na **Muimhneach** Cúigeadh **Laighean** mar sin. Agus fuair **Eochaidh** da bhíthin sin seacht bh-**Fotharta** **Laighean** dó féin agus da shliocht. Agus fuair a dhalta mar an gcéadna na seacht **Laoighise** dó féin agus da shliocht mar cheannach láimhe i ndíol an cheannais do rinne ag díbirt **Mhuimhneach** as na háitibh sin adubhramar. Do orduigh fós rí **Laighean** uaidh féin agus ó gach rígh ar a lorg, mar churaidhmhír do rígh **Laoighse**, druim gacha mairt agus caruidh gacha muice da muirbhfidhe i dtigh ríogh **Laighean** do thabhairt dó, agus fear tuaighe do bheith i dtigh ríogh **Laighean** do shíor ar chostas an ríogh féin ré glacadh an dualgasa soin i gcomhair ríogh **Laoighse**. Do bhíodh fós rí **Laoighse** do --- p.310 chomhairle ríogh **Laighean**, agus fá hé an ceathramhadh fear do b'fhoigse don rígh é i gcomhdháil. Agus is aige do bhíodh urlamhas gach bronntanais do-níodh rí **Laighean** ré a dháil d'uaislibh agus d'ollamhnaibh agus gach bronntanas do-níthí do rígh **Laighean** is do rígh **Laoighse** do dáiltí é da thoirbheirt do rígh **Laighean**. Do bhíodh fós móirsheisear ó rígh **Laoighse** ar thuarastal ríogh **Laighean** féin, agus iad i bhfochair ríogh **Laighean** do shíor ré héideadh a chuirp; agus ar ndul ar siubhal sluagh do rígh **Laighean** ní bhíodh d'fhiachaibh ar rígh **Laoighse** do thabhairt do lón dó acht seacht mairt do chuireadh go fianbhoith an ríogh féin. Gidheadh dlighidh rí **Laoighse** seacht bhfichid laoch ar a chostas féin do chothughadh ar sluagh an ríogh, agus fós dlighidh sé tosach sluaigh ríogh **Laighean** ag dul i dtír námhad agus i mbearnaibh baoghail d'fhagháil. Gidheadh dlighidh rí **Laoighse** coimhéirghe ag comhdhálaibh coitcheanna ré rígh bh-**Fotharta**, do bhrígh gurab é **Eochaidh Fionn mac Feidhlimidh Reachtmhair** sinnsear ríogh **Fotharta** fá hoide múinte do **Laoighseach Cheannmhór** ó dtáinig rí **Laoighse**. Agus do coimhéadtaoi do shíor an nós-so eator*r*a go Gabháltas **Gall**. --- p.312 ### XLIV. Dála an dearbhráthar oile do **Chonn** mar atá **Fiachaidh Suighdhe** láimh ré **Teamhair** fuair fearann .i. **Déise Teamhrach**, agus níor ghabh sé ríogacht **Éireann**. Gidheadh tarladar triúr mac aige .i. **Rossa** agus **Aonghus** da ngoirthear **Aonghus Gaoibuaibhtheach** agus **Eoghan** an treas mac. Acht cheana do sháruigh **Aonghus Gaoibuaibhtheach** i gcródhacht a lucht comhaimsire. Agus tárla an tan soin neach cumhachtach 'n-a bhíodhbhadh ag **Cormac**, agus níor ghabh aon oile i slánadh dhó ó **Chormac** acht **Aonghus Gaoibuaibhtheach**, agus tug an rí **Aonghus** san slánadh soin dó. Do ghabh **Aonghus** an duine uasal-so ré a ais. Tarla da éis sin gur ghabh **Ceallach mac Cormaic** an duine uasal-so tar slánadh **Aonghusa**, gur bhean a shúile as gan chead don rígh. Ar n-a chlos sin d'**Aonghus Gaoibuaibhtheach** téid go **Teamhraigh** go sluagh líonmhor leis agus marbhais **Ceallach** d'urchar da shleígh ar chúlaibh an ríogh **Chormaic** san longphort, agus gonais rosc an ríogh féin gur fhágaibh taoibh ré leathshúil é. Tionólais **Cormac** sluagh mór agus ionnarbais **Aonghus** go n-a bhráithribh. Is iomdha gleo tugsad an sliocht soin **Fiachach Suighdhe** do **Chormac**. Gidheadh do dhíochuir **Cormac** go **Laighnibh** íad agus anaid bliadhain innte, agus as sin dóibh go h-**Osruighibh**, agus tigid as sin go h-**Oilill Ólom** ag a raibhe **Sadhbh**, inghean **Chuinn**, fá siúr dóibhsean, 'n-a mnaoi. Tug **Oilill** na **Déise** san **Mhumhan** dóibh, óir fá hiad **Déise Teamhrach** fá dúthaigh dhóibh sul do díbreadh lé **Cormac** iad. Roinníd an triar mac soin **Fiachach Suighdhe** an chríoch soin i dtrí rannaibh eatorra agus goirthear sliocht **Oiliolla Éarann** agus **Éarna** dhíobh. Gidheadh ní hiad **Éarna** iad acht sliocht **Chonaire mic Mogha Lámha** is díobh do gairthí **Éarna**. --- p.314 Is é **Corc Duibhne mac Cairbre Múisc** do rinne ceannas ar sliocht **Fhiachach Suighdhe** do tharraing don **Mhumhain** agus is don tsliocht soin do gairthí na **Déise**. Agus is é **Aonghus mac Eochach Finn mic Feidhlimidh Reachtmhair** do ba taoiseach orra ag triall don **Mhumhain** dóibh agus trí mic **Fhiachach Suighdhe** mar aon ris, mar atá **Rossa** **Eoghan** agus **Aonghus**. Tárla fán am soin gur ghabh **Cairbre Músc** neart mór san **Mhumhain** agus go dtárla míorath agus meath talmhan ré n-a linn san **Mhumhain**; agus do ba neimhiongnadh sin, óir is tré chorbadh agus tré chol do rinne sé **Corc** ré **Duibhfhinn** do ba deirbhshiúr dhó féin. Clann iomorro do **Chonaire mac Mogha Lámha** agus do **Sháruit inghin Chuinn Chéadchathaigh** iad. Mar thugadar maithe **Mumhan** da n-aire an míorath do bhí ré linn **Chairbre**, fiafruighid de créad do bhean a toirthe agus a rath don chrích. Adubhairt **Cairbre** gurab col do rinne féin ré n-a dheirbhshiair .i. **Duibhfhinn**; agus rug sí dias mac dó .i. **Corc** agus **Cormac**. Agur mar do chualadar maithe **Mumhan** sin do iarradar na mic ré a milleadh — go loiscthí leo iad, agus go gcuirdís a luaith ré sruth. ‘Déantar sin libh ré **Cormac**,’ ar **Dineach Draoi**; ‘gidheadh ná marbhthar **Corc** libh acht tugthar damh-sa é go mbeirinn a h-*É*irinn é.’ Do faomhadh sin dó, agus rug leis ar muir é go h-**Inis Baoi** go bhfuair teach san oiléan, agus cailleach ann da ngairthí **Baoi**, agus cuiris an draoi **Corc** ar a comairce, agus anais 'n-a fochair feadh bliadhna; agus i gcionn bliadhna tug an draoi **Corc** leis ar chomairce **Sháruite inghine Cuinn** do ba seanmháthair don **Chorc** chéadna do leith a athar agus a mháthar. Dála na n-**Déise** do fhiafruigheadar da bhfileadhaibh an raibhe fos ná comhnuidhe i gcinneadh dhóibh féin san **Mhumhain**. Tugadar na fileadha do fhreagra orra fuireach san tír agus go raibhe bean **Chriomhthainn mic Éanna Chinnsealaigh** rígh --- p.316 **Laighean**, **Congain** a hainm, agus toircheas aice, agus gurab inghean do bhéaradh, agus an inghean d'iarraidh ré a hoileamhain, agus luach do thabhairt do chionn a faghála. Rugadh an inghean iar sin, agus do hoileadh leis na **Déisibh** í. **Eithne Uathach** fá hainm don inghin, agus is ar fheoil naoidhean do biathadh leis na **Déisibh** í, ionnus gurab luathaide do fhásfadh é; óir do thairrngir draoi d'áirithe dhóibh fearann d'fhagháil ón fhior ré mbeadh sí pósta. Agus ar mbeith ionnuachair dhí, do pósadh ré h-**Aonghus mac Natfraoich** .i. rí **Mumhan** í. Agus tug **Aonghus** dóibh-sean **Magh Feimhean**, mar atá **Trian Chluana Meala** agus an **Trian Meadhónach**, i gcommaoin na mná d'fhagháil dó féin iar n-ionnarbadh **Osruigheach** as na tíribh sin. Agus aimsear imchian da éis sin do marbh*a*dh **Aonghus** agus **Eithne** lé **Laighnibh** i g-Cath **Ceall Osnadh**, cheithre míle ó **Léithghlinn** soir. An sliocht-so **Fhiacach Suighdhe** da ngiorthear **Déise**, ní raibhe aca acht an dúthaigh ré ráidhtear **Déisi Dheisceirt** mar atá ón t-**Siuir** go fairrge budh dheas, agus ó **Lios Mór** go **Ceann Criadáin** gus an am fár pósadh **Eithne Uathach** ré h-**Aonghus mac Natfraoich** rí **Mumhan**. Óir is fán am soin tug **Aonghus** **Déise Thuaisceirt** dóibh, mar atá ón t-**Siuir** chéadna go **Corca Athrach** ré ráidhtear **Machaire Caisil**. Agus is é **Ó Faoláin** táinig don chine sin fá rí ar **Dhéisibh Tuaisceirt**; agus is é áit i n-a raibhe a dhúnphort ar bruach na **Siuire** don leith thiar d'**Inis Leamhnachta** agus is ris ráidhtear aniú **Dún Uí Fhaoláin**. Do ghabh comhmbráthair oile dhó **Déise Dheisceirt** agus is de do gairthí **Ó Bric** agus is é áit 'n-a mbíodh a dhúnphort láimh ré fairrge theas san áit da ngoirthear aniú **Oiléan Uí Bhric**. Agus do bhádar na **Déise** mar sin leathach idir an dá shliocht soin, go ndeachaidh báthadh ar sliocht **Uí Bhric**, go ráinig ceannas an dá chríoch **Ó Faoláin**, agus go rabhadar aimsear imchian da éis sin 'n-a sheilbh, gur bheanadar --- p.318 síol **Éibhir** **Déise Thuaisceirt** de, go nach raibhe 'n-a sheilbh ré dteacht **Ghall** i n-**Éirinn** acht **Déise Dheisceirt** amháin. Tuig gurab é **Aonghus Osruighe** go n-a fhuirinn do ghabh treise i **Maigh Feimhean** da ngoirthí **Déise Thuaisceirt**, agus gurab iad an sliocht-so **Fhiachach Suighdhe** do thathfainn a **Maigh Feimhin** **Aonghus Osruighe** go n-a fhuirinn; gonadh ón mbriseadh tugadar ar **Aonghus** ráidhtear **Baile Orluidhe** agus **Mullach Inneona** i **Maigh Feimhean** aniú; **Baile Orluidhe** iomorro ó urluidhe na laoch san chomhlann, agus **Mullach Inneona** ón tathfann aimhdheonach do rinneadh ar **Osruighibh** as go **Laighnibh**. Tarla fán am soin teirce feola ar **Chormac mac Airt** rí **Éireann**, agus é ar gcaitheamh chíosa na gcúigeadh tré líonmhaire luchta a theaghlaigh, agus cinnis comhairle ré n-a airdfheadhmannach cionnus do-ghéabhadh ní lé riar a mhuirir go ham a chíosa do thógbháil, agus is í comhairle thug an feadhmannach dhó, sluagh líonmhar do thionól agus triall don **Mhumhain** do thabhach rúrachais chíosa ríogh **Éireann**. ‘Óir ní díoltar leo,’ ar sé, ‘acht cíos aoinchúigidh ribh-se, agus atá dá chúigeadh san **Mhumhain** agus téid cíos cúigidh do rígh **Éireann** as gach cúigeadh dhíobh.’ Cinnis **Cormac** ar an gcomhairle sin agus cuiris teachta go **Fiachaidh Muilleathan** fá rí ar an **Mumhain** an tan soin do thabhach chíosa an dara chúigidh air. Freagrais **Fiachaidh** do na teachtaibh, agus adubhairt nach díolfadh barr cíosa ré **Cormac** nachar díoladh ris na ríoghaibh táinig roimhe. Agus mar ráinig an scéal soin **Cormac**, cuiris tionól ar sluagh líonmhar agus triallais leo agus ní dheárnaidh comhnuidhe go ráinig **Druim Dámhghaire** san **Mhumhain**, áit dá ngairmthear **Cnoc Luinge** aniú. Agus suidhis i bhforbhais nó i bhfoslongphort ann; agus tig **Fiachaidh Muilleathan** rí **Mumhan** don leith eile ucht ré hucht dó. Is amhlaidh do bhí **Cormac** an tráth soin agus draoithe --- p.320 Albanacha 'n-a fhochair ann, agus iad ag imirt iomaid draoidheachta ar rígh **Mumhan** agus ar a mhuinntir; agus go háirithe níor fágbhadh aon bhraon uisce láimh ré longphort ríogh **Mumhan**, ionnus go rabhadar daoine agus áirnéis i nguais bháis d'easbhaidh uisce, ionnus gur bh'éigean do rígh **Mumhan** fios do chur i ndáil **Mhogha Ruith** draoi do bhí i g-**Ciarraidhe Luachra**; agus do mhair an **Mogh Ruith**-se ré linn naoi ríog deag, amhail adeir an file san rann-so: > 1. Ré naoi ríogh déag diaidh i ndiaidh > > Saoghal **Mhogha Ruith** ré róighliaidh > > Ó **Roth mac Rioghaill** mór bloidh, > > Go **Cairbre lonn Lithfeachoir**. > Agus mar tháinig **Mogh Ruith** fá héigean don rígh dá thriúcha céad **Fhearmuighe** da ngoirthear críoch **Róisteach** agus críoch **Chondúnach** do thabhairt dó. Agus leis sin scaoilis **Mogh Ruith** an glas do bhí ar an uisce ag a chongbháil ó shluagh ríogh **Mumhan** maille ré ga geintlidhe do bhí aige do theilgean san aer suas, agus san áit 'n-ar thuirling an ga, do ling tobar fíoruisce aiste lér fóireadh fir **Mhumhan** ón éigean tarta i n-a rabhadar. Agus leis sin lingis rí **Mumhan** go n-a shluagh ar **Chormac** agus ar a mhuinntir, gur ruagadar as an **Mumhain** iad gan cath do thabhairt gan creich do dhéanamh dóibh. Agus do bhádar ag tóraidheacht orra go h-**Osruighe** gur bha héigean do **Chormac** cuir agus teannta do thabhairt uaidh ré braighdibh do chur ó **Theamhraigh** go **Ráith Naoi** ré ráidhtear **Cnoc Rathfonn** go **Fiachaidh Muilleathan** i ngioll ré cúitiughadh do thabhairt i ngach dochar da ndearna san **Mhumhain** don turas soin; gonadh da fhaisnéis sin do rinne an file an rann-so: > 1. **Fiachaidh Muilleathan**, maith rí, > > A hiath Aibhle i **Leitribh Craoi**; > > Tugadh géill dó a **Teamhraigh** thréin > > Go **Ráthfoinn** réil go **Ráith Naoi**. > Do bhádar dias mac ag an bh-**Fiachaidh**-so mar atá **Oilill Flann Mór** agus **Oilill Flann Beag**. Ní raibhe sliocht ar --- p.322 **Oilill Flann Mór** agus a maireann do shliocht **Fhiachach Muilleathain** is ar sliocht **Oiliolla Flann Big** atáid; gonadh uime sin adeir an file an rann-so: > 1. Mic **Fhiachaidh Muilleathain** mhóir, > > **Oilill Flann Mór** an miodhóil, > > **Oilill Flann Beag** na slógh soin; > > A chlann is mór san **Mhumhoin**. > Ar mbeith iomorro d'**Oilill Flann Mór** gan shliocht, do ghabh ré n-a dhearbhráthair **Oilill Flann Beag** mar mhac agus do fhágaibh a mhaoin shaoghalta agus a oighreacht aige, ar eacht go mbeith d'fhiachaibh air féin agus ar a shliocht a ainm féin do chur san chraobhscaoilcadh idir é féin agus **Fiachaidh Muilleathan**; agus is mar sin atá sé i Psaltair Chaisil agus i seinleabhraibh oile. Gidheadh ní hé is iontuigthe asta go madh é **Oilill Flann Mór** b'athair d'**Oilill Flann Beag**. Acht is uime do gnáthuigheadh leis na seanchaidhibh **Oilill Flann Mór** do chur i ngéig gheinealaigh **Fhiachach Muilleathain** mar chuimhniughadh ar an eacht do bhí idir é féin agus **Oilill Flann Beag**, amhail adubhramar thuas. Is é **Connla Clamh mac Taidhg mic Céin** sinnsear **shíl g-Cearbhaill** agus **shíl Meachair** do mharbh **Fiachaidh Muilleathan** i bhfeill ag **Áth Uiseal**, ré ráidhtear **Áth Aiseal** ar **Siuir** an tan-so. Agus is é ní da dtáinig é do dhéanamh na feilbheirte sin, ar mbeith iomorro do **Chonnla** agus é 'n-a mhacaomh óg i bhfochair **Chormaic mic Airt** ag foghluim béas agus tréitheadh, tarla **lubhra** nó **claimhe** dhó, agus níor ghabh leigheas san bhioth greim dhe. Is ann sin adubhairt **Cormac** ris nach raibhe leigheas i gcinneadh dhó, go ndearnadh é féin do nighe i bhfuil ríogh, agus da ndearnadh soin go madh slán ó n-a chlaimhe é. Go grod da éis sin ceileabhrais **Connla** do **Chormac**, agus triallais don **Mhumhain** d'fhios a bhráthar **Fhiachach Muilleathain** fá rí **Mumhan** an tan soin. Agus is é áit 'n-a raibhe **Fiachaidh Muilleathan** 'n-a chomhnuidhe an tráth soin i **Ráith Rathfainne**, ré ráidhtear --- p.324 **Cnoc Rathfonn** aniú, i bhfochair a bhuimighe dar bh'ainm, **Rathfonn**; agus ar rochtain **Chonnla** 'n-a láthair fáiltighis roimhe. Lá n-aon iomorro go grod da éis sin éirghis **Fiachaidh** go líon a theaghlaigh láimh lé **Siuir**, agus **Connla** ag iomchar a shleighe ré a chois, agus téid go h-**Áth Aiseal** go ndeachaidh do shnámh ar an linn, agus smuainis **Connla** ar theagasc **Cormaic**. Agus leis sin téid ar bruach an phuirt go dtug sáthadh sleighe ar **Fhiachaidh** agus é ag snámh, gur marbhadh amhlaidh sin é. Gidheadh sul fuair sé bás do rinne anacal ar **Chonnla** agus do fhógair da theaghlach gan a mharbhadh, agus éagais do láthair da éis sin. Gonadh mar sin do críochnuigheadh beatha **Fiachach Muilleathain**. ### XLV. Adubhramar thuas do réir an tseanchusa gurab deichneabhar inghean do bhí ag **Cormac**. Gidheadh annso ní luaidhfeam acht dias díobh, mar atá **Gráinne** do ba bean d'**Fhionn mac Cumhaill** agus do chuaidh i n-éalódh ré **Diarmaid Ó Duibhne**, agus **Aillbhe inghean Cormaic** do ba bean 'n-a dhíaidh sin d'**Fhionn**. Agus cibé adéaradh nach raibhe **Fionn** ná an **Fian** ann, ní fíor dhó é. Óir atáid againn, ré suidhiughadh na **Féine** do bheith ann, na trí neithe lé ndearbhthar fírinne gacha staire san mbith leath amuigh don Bhíobla, mar atá béaloideas na sean, seinscríbhne agus séadchomharthaidhe da ngoirthear i Laidin **Monumenta**. Óir atámaoid da chlos ó bhéal go béal go raibhe **Fionn** agus an **Fhian** ann, agus fós atáid scríbhne go foirleathan da fhaisnéis. Atáid mar an gcéadna séadchomharthaidhe ar n-a n-ainmniughadh uatha, mar atá **Suidhe Finn** ar **Sliabh na m-Ban**, ó **Fhionn ua Baoiscne**, agus **Gleann Gharaidh** i n-**Uíbh Faithche**, ó **Gharaidh mac Mórna**, agus **Leabaidh Dhiarmada Uí Dhuibhne agus Ghráinne** ag **Poll Tighe Liabháin** i n-**Uíbh Fiachrach Eidhne**, dá ngoirthear **Dúthaigh Uí Seachnasaigh** --- p.326 aniú, agus mar sin do mhórán d'áitibh oile i n-**Éirinn**. Agus dá n-abradh aoinneach nach inchreidthe mórán dar scríobhadh ar an bh-**Féin**, is deimhin gurab fíor dó é, óir ní raibhe ríoghacht san bhith is nach scríobhthaidhe ré linn na Pagántachta sceoil da ngairthí **fabulae**. Féach Ridire na Gréine, Bevis of Hamton, Huon of Burdex, agus a samhail oile sin do scríobhadh lé linn an Chreidimh féin. Gidheadh ní fhuil críoch san bhith is nar scríobhadh staire fírinneacha inchreidthe. Mar an gcéadna, tar ceann gur scríobhadh iomad d'fhinnscéalaibh filidheachta ar **Fhionn** agus ar an bh-**Féin**, mar atá Cath Fionntrágha, Bruighean Chaorthainn agus Imtheacht an Ghiolla Dheacair agus a samhail oile sin mar chaitheamh aimsire, tairis sin, is dearbh gur scríobhadh staire fírinneacha inchreidthe orra. Agus is dearbh fós nach raibhe ainmhéid 'n-a bpearsanaibh acht mar an druing do mhair ré n-a linn féin; agus ní raibhe ionnta acht buannadha do ríoghaibh **Éireann** ré cosnamh agus ré caomhna na críche dhóibh, amhail bhíd caiptíne agus saighdiuiridhe ag gach rígh aniú ré cosnamh a chríche féin. Agus is amhlaidh do bhídís an **Fhian** ag coinnmheadh ar fhearaibh **Éireann** ó Shamhain go Bealltaine, agus iad ré cosnamh córa agus ré cosc éagcóra do ríoghaibh agus do thighearnaibh **Éireann**; agus fós ré caomhna agus ré coimhéad chuan na críche ar fhoirneart eachtrann; agus ó Bhealltaine go Samhain ré seilg agus ré fiadhach do dhéanamh, agus ris gach feidhm oile da n-iarradh rí **Éireann** orra, mar atá cosc gada agus díol cána, ré cosc díbhfeargach agus gach uilc oile da mbíodh san chrích ó shoin amach; agus tuarastail chinnte da chionn soin dóibh, amhail bhíos anois ó gach rígh san **Eoruip** do na caiptínibh agus do na ceannaibh feadhna bhíos ag déanamh feadhma faoi féin. Fá héigean iomorro don **Fhéin** ó Bhealltaine go Samhain bheith taoibh ré n-a seilg agus ré n-a bhfiadhach féin mar choinnmheadh agus mar thuarastal ó --- p.328 ríoghaibh **Éireann**, mar atá an feolmhach do bheith mar bhiadh aca, agus croicne na mbeathadhach n-allta mar thuarastal. Ní hithtí leo trá acht aonphroinn san ló go n-oidhche, agus sin um thráth nóna. Agus is é gnáthughadh do bhíodh aca gach sealg do-níthí leo ar maidin do chur timcheall meadhóin laoi leis an ngiollanraidh go tulaigh d'áirithe mar a mbídís i gcomhgar choille agus riasca, agus teinnte treathanmhóra d'adhnadh ann, agus dá chlais talmhan do dhéanamh san riasc i gcriaidh bhuidhe, agus iomad do chlochaibh eimhir do chur san teinidh, agus cuid don fheolmhach do chur ar bearaibh da bruith ris an dteinidh, agus cuid oile dhi do cheangal i ndlaoithibh seasca lé suagánaibh agus a cur da bearbhadh san chlais fá mó don dá chlais, agus bheith ag biathadh na gcloch do bhíodh san teinidh orra, go mbeantaoi fiucha minic asta go beith bearbhtha dhóibh. Agus do bhíodh do mhéid na dteinnte-se go bhfuilid a láithreacha dubhloiscthe i mórán d'áitibh i n-**Éirinn** aniú, agus is díobh ghairmid na criadhaireadha **Fulacht Fian** aniú. Dála na **Féine**, an tan do chruinnighdís gus an tulaigh ar a mbíodh an teine, do nochtadh gach aon díobh é féin, agus do cheangladh a léine fá chaol a chuim, agus do ghabhdaois timcheall an dara luig do luaidheamar thuas, ag folcadh a bhfolt agus ag nighe a mball agus ag buain allais díobh; agus ann sin ag suathadh a lúthach agus a gcuisleann, go gcuirdís amhlaidh sin a dtuirse dhíobh, agus do hithtí a bproinn leo da éis sin. Agus iar gcaitheamh a bproinne dhóibh do ghabhdaois ag tógbháil a bhfianbhoth agus ag córughadh a leapthach, go gcuirdís inneall suain orra féin amhlaidh sin. Trí neithe da ndéineadh gach aon díobh leabaidh dó féin, mar atá barrghalach chrann, caonach agus úrluachair; an bharrghalach i n-íochtar ré lár, an caonach ós a chionn soin, agus an úrluachair i n-uachtar; agus is díobh so gairmthear sna seinleabhraibh trí coilceadha na **Féine**. Ag so síos d'**Fhionn mac Cumhaill** agus cia an sliocht do **Ghaedhealaibh** ó dtáinig sé. Agus adeir **Campianus** 'n-a chroinic go n-abraid cuid do na hughdaraibh gurab d'**Fhionn --- p.330 mac Cumhaill** do gairmthí **Roanus**. Gidheadh ní fíor dó sin. Bíodh a fhios agat gurab é **Cumhall mac Tréanmhóir** an ceathramhadh glún ó **Nuadha Neacht** rí Laighean fá athair dó, agus **Muirn Mhunchaomh inghean Thaidhg mic Nuadhat draoi **Chathaoir Mhóir**** fá máthair dó. Agus fá hi **Almha Laighean** fá fearann díleas do **Thadhg mac Nuadhat**, agus is da bhíthin sin do ráinig **Almha** **Laighean** d'**Fhionn** i gceart a mháthar. Gidheadh is é rí **Laighean** tug **Formaoil na bhFian** dó i n-**Uíbh Cinnsealaigh** mar a bhfuil **Luimneach** **Laighean** aniú. Is éagcóir do-bheir **Hector Boetius** i Stair na h-Alban athach d'ainm ar **Fhionn mac Cumhaill**, agus fós is bréagach adeir go raibhe cúig cubhaid déag ar airde ann. Óir is follus a seinleabhraibh an tseanchusa nach raibhe ainmhéid ann tar a lucht chomhaimsire. Agus is follas go rabhadar drong don **Fhéin** ba mó ba arrachta agus ba láidre ioná é. Is uime iomorro do rinneadh Rí Féinnidh dhe ós cionn laochraidhe **Éireann**, do bhrígh go raibhe a athair agus a sheanathair i gceannas feadhna laochraidhe **Éireann** roimhe. Adhbhar oile fós fá ndearnadh Rí Féinnidh dhe, do bhrígh gur sháruigh a lucht comhaimsire i bhfios agus i bhfoghluim, i ngaois agus i ngliocas, agus fós i gcríonnacht agus i gcródhacht i gcathláithribh, ionnus gurab tríd sin do hoirneadh 'n-a Rígh Féinnidh é, agus nach ar arrachtas a chuirp ná ar mhéid a phearsan seoch cách. Is é gnáthshluagh do bhíodh ar buannacht fá **Fhionn** trí catha na **Gnáithfhéine**, agus trí mhíle san cath, an tan fá síodach fir **Éireann** ré chéile. Gidheadh an tan do fhásadh easaonta idir aonlucht d' uaislibh **Éireann** agus an t-airdrígh, nó an tan fá héigean sluagh do chur i n-**Albain** do neartughadh ré **Dál Riada** i n-aghaidh allmhurrach, do bhíodh seacht gcatha ag **Fionn**, ionnus go mbíodh furthainn sluagh aige ré dul d'fhurtacht **Dál Riada** i n-**Albain** agus ré h-**Éirinn** do choimhéad ó fhoirneart eachtrann mar an gcéadna. Is iomdha ardthaoiseach do bhíodh fá **Fhionn** ar an bh-**Féin**, --- p.332 mar atá caithmhileadh ós cionn chatha, amhail bhíos **colonel** ós cionn **regiment**, ceann feadhna céid, amhail bhíos **caiptín** anois, taoiseach caogaid, amhail bhíos **lieutenant**, agus taoiseach trí naonbhar, amhail bhíos **corporal**, agus taoiseach naonbhair, amhail bhíodh **decurio** ag an Rómhánach. Óir an tan do-níthí deich gcipe nó deich rangca don chéad, do bhíodh baránta ar gach rangc díobh, agus is de go gairthí taoiseach naonbhair. Agus an tan luaidhtear i starthaibh na h-**Éireann** fear comhlainn céad nó caogaid nó naonbhair nó a samhail oile sin do bheith don **Fhéin**, ní headh is iontuigthe asta gurab da láimh féin do mhuirfeadh céad nó caogad nó naonbhar, acht is eadh is iontuigthe as gur bharánta céad nó caogaid nó naonbhair é, agus go mbíodh ionchomhlainn go n-a bhuidhin lé n-a shamhail féin do bharánta ag a mbíodh samhail na buidhne céadna aige. Do bhíodh cheithre neithe d'fhiachaibh ar gach aon do gabhthaoi i bh-**Fiannaidheacht** do chómhlionadh. An céidní gan cradh do ghabháil ré mnaoi, acht a togha ar a deighbhéasaibh agus ar a tréithibh. An dara ní gan bean do shárughadh. An treas ní gan duine d'éaradh um shéad ná um biadh. An ceathramhadh ní gan aoinfhear dhíobh do theitheadh ré naonbhar laoch. Ag so síos na coinghill oile do chuir **Fionn mac Cumhaill** sna grádhaibh gaisce fá héigean do gach aon do ghabháil sul do glacfaidhe i bh-**>Fiannaidheacht** é. An céadchoinghioll: ní gabhthaoi fear san bh-**Féin** i **mórdháil** **Uisnigh** ná i n-**Aonach** **Taillteann** ná i bh-**Feis Teamhrach**, nó go dtugadh a athair agus a mháthair agus a chine agus a ghaolta slánadh uatha gan a bhás d'agradh ar neach oile go bráth, ionnus nach biadh a shúil ré duine ar bith da dhíoghail acht é féin; agus dá ndearntaoi uilc mhóra leis-sean gan a charaid d'agradh ann. An dara coinghioll: ní gabhthaoi neach san bh-**Féin** go beith 'n-a fhile dhó, agus go ndéineadh dá leabhar déag na filidheachta. An treas coinghioll: ní gabhthaoi fear san bh-**Féin** --- p.334 go ndearntaoi láthair logmhór do shoicheadh ós cionn a ghlún dó, agus do cuirthí innte é, agus a sciath leis, agus fad láimhe laoich do chrann chuill 'n-a láimh; naonbhar laoch do thigheacht chuige go naoi sleaghaibh leo, agus naoi n-iomaire eatorra agus é, agus do caithtí leo a naoi sleagha i n-aoinfheacht ris, agus dá ngointí tar an scéith agus tar an gcrann gcuill é ní gabhthaoi i bh-**Fiannaidheacht** é. An ceathramhadh coinghioll: ní gabhthaoi fear san bh-**Féin** go ndearntaoi fighe fhuilt air agus go gcuirthí tré choilltibh iomdha é, go dtigdís an **Fhian** uile 'n-a dhiaidh ar tí a ghona, agus ní bhiadh d'aghaidh eatorra acht aonchrann, agus dá mbeirthí air do gointí é. An cúigeadh coinghioll: ní gabhthaoi fear san bh-**Féin** dá gcriothnuighdís a airm 'n-a láimh. An seiseadh coinghioll: ní gabhthaoi fear ionnta dá dtugadh craobh san choill dlaoi da fholt as a fhighe. An seachtmadh coinghioll, ní gabhthaoi fear ionnta dá mionuigheadh crann críon fá n-a chosaibh. An t-ochtmhadh coinghioll, ní gabhthaoi fear ionnta, muna lingeadh tar chrann budh comhard r*é* n-a éadan agus muna gcromadh fá chrann budh coimhíseal ré n-a ghlún, tré iomad lúith do bheith n-a chorp. An naomhadh coinghioll, ní gabhthaoi fear san bh-**Féin** muna dtugadh dealg as a chois lé n-a láimh gan toirmeasc a reatha uime. An deichmhadh coinghioll, ní gabhthaoi fear ionnta muna dtugadh móid don Righ Féinnidh fá bheith díleas urramach dhó. Tarla ré linn **Chormaic** do bheith i bhflaitheas **Éireann** go dtugadar drong d'uaislibh **Uladh** ruaig fá imeall na h-**Alban**, go dtarla **Ciarnait inghean ríogh **Cruithneach**** dhóibh, go dtugadar i mbroid tar muir í. Agus mar do chualaidh **Cormac** tuarasgbháil a scéimhe iarrais ar chách í, agus tug leis da thigh féin í; agus do chinn sí ar mhnáibh a comhaimsire i scéimh, agus grádhuighis **Cormac** tríd sin í. Mar do chualaidh iomorra --- p.336 **Eithne Ollamhdha, inghean Dúnlaing**, bean phósta **Chormaic**, **Ciarnait** do bheith aige, adubhairt nach beidís ar aon i n-aoinfheacht aige, agus fá héigean a fagháil d'**Eithne**, gur chuir do dhaoirse uirre naoi méich nó naoi gcearna arbhair do bhleith nó do mheilt a bróin gach laoi. Acht tairis sin, tarla **Cormac** i n-uaigneas di, gur toircheadh leis í, agus ar mbeith torrach di, níor fhéad bleith do dhéanamh agus téid ós iseal go **Cormac** agus innisis sin dó. Cuiris **Cormac** fios go h-**Albain** i gcoinne saoir do dhéanadh muileann. Tig an saor chuige agus do rinneadh an muileann lais do shaoradh **Ciarnaite** ar an daoirse 'n-a raibhe ag **Eithne**; gonadh de sin do chan an file na rainn-se síos: > 1. **Ciarnait** cumhal **Chormaic** chóir, > > Mór gcéad do bhiathadh a bróin; > > Naoi méich gach laoi lé do bhleith, > > Níor bh'obair dhuine dhéinmheich. > 2. Tarrastair uirre an ri rán, > > Iona thoigh 'n-a haonarán; > > Go rostoircheastair fo leith, > > Iar sin ro fhéimidh róibhleith. > 3. Airchisis uirre ua **Cuinn**, > > Tug saor muilinn tar mórthuinn; > > Céadmhuileann **Chormaic mic Airt**, > > Ro ba cabhair do **Chiarnait**. > --- p.338 ### XLVI. Is ré linn **Chormaic** do mhair **Fitheal**, agus is é fá hairdbhreitheamh dhó; agus ar mbeith d'**Fitheal** ré hucht bháis d'fhagháil, do chuir fios i gcoinne a mhic da ngairthí **Flaithrí**, agus do ba duine glic foghlumtha an **Flaithrí** sin. Do fhágaibh **Fitheal** a bheannacht aige, agus tug do chomhairle dhó cheithre neithe do choimhéad go friochnamhach, agus go madh sochar dhó sin do dhéanámh, mar atá gan mac ríogh d'altrom ná d'oileamhain, gan rún 'n-a mbeith guais do léigean ré n-a mhnaoi, gan mac moghaidh do mhéadughadh, gan a chiste nó a stór do thabhairt i dtaiscidh da shiair. Agus i ndiaidh bháis **Fhithil** do mheas **Flaithrí** fromhadh do dhéanamh ar gach ní dhíobh soin; agus mar dhearbhadh orra glacais **Flaithrí** mac do **Chormac mac Airt** ar daltachas, agus i gcionn aimsire 'n-a dhiaidh sin beiris an leanbh fá choill leis, agus tug do mhuicidhe da mhuinntir féin do bhí i ndiamhair na coille é, agus adubhairt ris an leanbh do cheilt go maith go gcuireadh féin comhartha cinnte chuige; agus leis sin tillis don bhaile da thigh féin, agus léigis tuirse agus dobrón mór air, agus fiafruighis a bhean fáth a thuirse agus a bhróin de. Adubhairt-sean nach raibhe a bheag. Gidheadh mar do chonnairc sise an brón ar marthain aige, do ghabh go liosta ag leadrán air ag lorgaireacht adhbhair a thuirse. Adubhairt-sean da ndéineadh rún air go nochtfadh fáth a bhróin di. Do mhionnuigh sise go gceilfeadh gach ní do nochtfadh seisean tré rún di. ‘Maseadh,’ ar seisean, ‘ tarla dhamh-sa feilbheart anabaidh do dhéanamh, mar atá mo dhalta, mac an ríogh, do mharbhadh.’ Screadais an bhean ar n-a chlos sin di, agus gairmis muinntear an tighe agus adubhairt riú an fionghalach do cheangal tré mhac an ríogh do mharbhadh; agus do-níthear amhlaidh sin leo; agus beirthear ceangailte gus an rígh é. Tarla fós do **Fhlaithrí** gur mhéaduigh mac reachtaire da mhuinntir féin go raibhe 'n-a dhuine shaidhbhir. Tug --- p.340 mar an gcéadna go grod i ndiaidh bháis a athar cuid da ionnmhus i dtaiscidh da shiair, ionnus nach rachadh éinní do na ceithre neithibh adubhairt a athair ris gan fromhadh uaidh. Mar fuair iomorro mac an reachtaire fá dhaoirse é, agus an rí ar tí a bhásuighthe, ní raibh duine dhíobh is truime agus is déine do bhí 'n-a aghaidh ioná mac an reachtaire, i ndóigh go bhfuighbheadh féin oighreacht **Fhlaithrí** ré a ceannach dó féin. Cuiris **Flaithrí**, ar mbheith san éigean soin dó, fios i ndáil a sheathrach aga iarraidh uirre an mhéid ionnmhusa tug i dtaiscidh dhi do chur chuige, go ndéineadh caraid dó féin timcheall an ríogh, agus mar ráinig an teachtaire í, do shéan nachar ghlac féin a shamhail sin uaidh riamh. Agus mar ráinig an scéal soin **Flaithrí** agus é ré hucht a bhásuighthe iarrais a léigean do láthair an ríogh go ndéineadh comhrádh rúin ris; agus ar dteacht do láthair **Chormaic** dhó, do innis go raibhe an mac slán, agus adubhairt é féin do chongbháil san chuibhreach i raibhe go dtigheacht da dhalta do láthair. Cuirthear fios ar cheann an mhic, agus ar dtigheacht do láthair don leanbh ón muicidhe aga raibhe i gcoimhéad aige, mar do chonnaic sé **Flaithrí** cuibhrighthe, goilis nó gur scaoileadh dhe. Agus ar mbeith do **Flaithrí** scaoilte, fiafruighis **Cormac** ós iseal de créad as ar fhulaing é féin do chur san ghábhadh soin. ‘Do fhromhadh na gceithre gcomhairleach tug mh' athair damh do rinneas é,’ ar **Flaithrí**, ‘agus fuaras ar n-a ndearbhadh gurab críonna na ceithre comhairleacha tug mh'athair dhamh. Ar dtús ní críonna do neach oileamhain mic ríogh do ghabháil ar a iocht, d'eagla faille do dhéanamh da dtiocfadh lot nó milleadh do theagmháil don dalta, agus beatha nó bás an oide do dhéanadh faill, ar chumas an rígh. An dara comhairle tug mh'athair dhamh, do réir nádúire ní bhí congbháil rúin ghuaiseachtaigh i mnaoi san bhith go coitcheann, agus uime sin ní críonna a shamhail do rún do léigean ré. An treas comhairle tug mh'athair dhamh, gan mac moghaidh nó dhuine uirísil do mhéadughadh --- p.342 nó do thógbháil go hinnmhe, do bhrígh gurab gnáthach leo bheith dearmadach san chommaoin chuirthear orra, agus fós gurab olc leo fios na dearóile agus na huirísle ór fhásadar do bheith ag an druing mhéaduigheas iad. Is maith,’ ar sé, ‘an ceathramhadh comhairle tug mh'athair dhamh, gan mo stór do thabhairt dom shiair óir is eadh is dáil do na mnáibh éadáil do dhéanamh da gach ionnmhus da dtugaid a gcaraid i dtaiscidh dhóibh.’ Do horduigheadh ré linn **Chormaic** bheith d'fhiachaibh ar gach airdrígh da mbeith i n-**Éirinn** deichneabhar do bheith do shíor 'n-a fhochair gan scarthain ris do ghnáth, mar atá flaith, breitheamh, draoi, liaigh, file, seancha, oirfideach; agus triúr feadhmannach: an flaith mar ghuaillidhe don rígh, an breitheamh ré nochtadh nós agus reacht na críche do láthair an ríogh; draoi ré hiodhbarta do dhéanamh, agus ré tuar maitheasa nó uilc don chrích a los a ghaoise agus a gheintlidheachta; liaigh ré leigheas do dhéanamh don rígh agus da ríoghain agus don teaghlach ó shoin amach; file ré haoir nó ré hadhmholadh do dhéanamh da gach aon do réir a mhaitheasa nó a mhíghníomh; seancha ré coimhéad chraobh gcoibhneasa sceol agus imtheachta na n-uasal ó aimsir go haimsir; oirfideach ré seinm agus ré gabháil duan agus dréacht do láthair an ríogh; agus triúr feadhmannach ré freastal agus ré friothólamh an ríogh go n-a bhfurthainn do ronnairidhibh agus do dháileamhnaibh ré a n-ais. Do bhí an nós-so ar congbháil ó aimsir **Chormaic** go bás **Bhriain mic Cinnéididh** gan mhalairt acht amháin ó do ghabhadar ríghthe **Éireann** creideamh Chríost, gurab anmchara eagailse do bhíodh i n-áit an druadh ré friotal agus ré foillsiughadh reachta agus dlighthe Dé don rígh agus da theaghlach. Ag seo suidheamh an tseanchaidh ar an ní-se anuas: > 1. Deichneabhar cuibhreann an ríogh, > > Gan imreasain gan imshníomh; > > Eol damh a n-áireamh uile, > > Idir rígh is ró-dhuine. > > > --- > > p.344 > > 4. Dleaghair i gcuibhreann ríogh raith, > > Breitheamh is file is flaith; > > An rí ag nach bia an tréidhe thall, > > Ní dhligh **Féine** a eineaclann. > 5. Anmchara ag foircheadal scéal, > > Seancha leasuigheas gach léan; > > Oirfideach ré téadaibh thall > > Dlighidh íoc is eineaclann. > 6. Liaigh an ceathramhadh duine > > D'fhios ghalair gach aoin uile; > > Triar friothólmha mbuidhneadh mbann > > Sloinnfead do shluaghaibh **Éireann**. > 7. An rí ag nach béid sin uile > > Ní dhligh i Réim Ríoghruidhe; > > I dtigh **Teamhra** ní bhia a sheal, > > An rí ag nach bia an deichneabhar. > Do bhí d'fheabhas ghníomh bhreath agus reachta **Chormaic** go dtug Dia solus an chreidimh dó seacht mbliadhna ré mbás. Agus uime sin do dhiúlt adhradh do láimhdhéibh, agus do ghabh ré a ais cádhas agus onóir do thabhairt don fhír-Dhia, ionnus gurab é an treas fear do chreid i n-**Éirinn** é sul táinig **Pádraig**: **Conchubhar mac Neasa** an céadfhear do ghabh creidheamh ar n-a chlos ó **Bhacrach** draoi go gcéasfaidhe Críost leis an gcine Iúdaidhe, **Morann mac Maoin** an dara fear, agus **Cormac mac Airt** an treas duine. Is i d-**Teamhraigh** do chleachtadh **Cormac** áitiughadh ar lorg na ríogh roimhe nó gur milleadh a rosc lé h-**Aonghus Gaoibuaibhtheach**, amhail adubhramar thuas; agus ó shin amach i n-**Achaill** i dtigh **Cleitigh** agus i g-**Ceanannus** do bhíodh. Óir níor mhaise agus níor shonas lé fearaibh **Éireann** rí go n-ainimh d'áitiughadh i d-**Teamhair**; agus uime sin do rad **Cormac** an ríghe da mhac .i. **Cairbre Litfeachair**, agus do léig **Teamhair** dó, agus do chuaidh féin i dtigh **Cleitigh** agus i n-**Achaill** i bhfochair **Theamhrach**. --- p.346 Gonadh ionnta soin do rinne na Teagaisc Ríogh ag múnadh mar budh dual do rígh bheith, mar adubhramar thuas, agus cionnus do smachtfadh na tuatha 'n-a ndligheadhaibh. Agus ón tráth fár thréig **Cormac** an ríghe níor chreid acht don aoin-Dia neamhdha. Lá da raibh **Cormac** i dtigh **Cleitigh** do bhádar na draoithe 'n-a fhiadhnaise ag adhradh an laoigh órdha, agus cách da adhradh ar lorg na ndruadh. Do fhiafruigh **Maoilgheann** draoi do **Chormac** créad as nach adhradh an laogh órdha agus na dée mar chách. ‘Ní dhéan’ ar **Cormac** ‘adhradh don cheap do róine mo cheard féin, agus do b'fhearr an duine do rinne é d'adhradh, óir is uaisle é ioná an ceap.’ Greasais **Maoilgheann** draoi an laogh órdha go ro ling 'n-a bhfiadhnaise uile. ‘An bhfaice súd a **Chormaic**?’ ar **Maoilgheann** . ‘Cia do-chím,’ ar **Cormac**, ‘ní dhéan adhradh acht do Dhia nimhe agus talmhan agus ifrinn.’ Do bearbhadh a chuid don rígh iar soin agus do ghabh ag ithe míre do bhradán on m-**Boinn**. Leis sin tángadar na siabhra iar n-a ngreasacht do **Mhaoilgeann** draoi agus marbhthar an rí leo. Fuireann oile adeir gur cnáimh bradáin do lean da bhrághaid agus do thacht é, óir is ag ithe éisc do bhí an uair do thachtsad na siabhra nó na deamhain aerdha é. Iar dteacht d'airgheanaibh báis i ndáil an ríogh adubhairt ré n-a aos gráidh gan a chorp d adhnacal san **Bhrugh** mar a rabhadar ríoghraidh **Theamhrach** roimhe sin. Ar mbeith iomorro do chách ag breith a chuirp d'adhnacal don **Bhrugh** cuirid na siabhra i n-abhainn go dtuile mhóir trí huaire rompa é, óir níor bh'áil leo a chorp do léigean i reilg iodhal tré chreideamh don fhir-Dia dhó. Agus an ceathramhadh feacht rugadar lucht a iomchair san abhainn é, agus bearar uatha an corp ré sruth na **Bóinne** go ráinig **Ros na Ríogh** agus scarthar an corp ris --- p.348 an bhfuad nó ris an gcróchar, gonadh de sin atá **Áth Fuaid** ar **Bóinn**. Do caoineadh ann sin é agus do rinneadh a uaigh agus do hadhnaiceadh ag **Ros na Ríogh** é. Táinig **Colum Cille** aimsear imchian da éis sin gus an ionadh soin, go bhfuair ceann an ríogh **Cormaic** ann, agus do hadhnaiceadh leis é. Anais **Colum Cille** san áit chéadna go ndubhairt tríochad aifreann ós a chionn, go bhfuil eaglais aniú san áit sin. Ó tharla dhúinn labhairt ar na draoithibh annso, measaim gurab oircheas dúinn labhairt ar chuid da ndálaibh agus go háirithe ar a n-iodhbartaibh agus ar a ngeasaibh mar bhus follus i n-ar ndiaidh. Atáid iomorro ré a bhfaicsin i n-**Éirinn** aniú i n-áitibh iomdha 'n-a séadchomharthaidhibh ó aimsir na Págántachta iomad de leacaibh ró-leathna agus galláin chloch ag a n-iomchar, agus is díobh ghairmthear 'sna seinleabhraibh altóire iodhluidhe, agus leapthacha na **Féine** ghaireas an pobal coitchiann díobh, do bhrígh nach feas dóibh créad fár horduigheadh iad. Is ar na haltóiribh-se do cleachtaoi i n-allód leis na draoithibh a n-iodhbarta do dhéanamh maille ré marbhadh a mbocán a dtarbh agus a reitheadh, agus na draoithe féin do thigheacht ar a nglúnaibh fá shileadh fhola na hiodhbarta da nglanadh féin ó shalachar a gcean, amhail do-níodh an t-ardshagart i measc an chinidh Iúdaidhe an tan théidheadh fá dhroichead na hiodhbarta do léigean fhola na hiodhbarta do rith air féin. Gonadh de sin do gairthí **Pontifex** .i. droicheadóir dhe. Dála na ndruadh is é feidhm do-nídís do sheicheadhaibh na dtarbh n-iodhbarta a gcoimhéad ré hucht bheith ag déanamh **conjuration** nó ag cur na ndeamhan fá gheasaibh, agus is iomdha céim ar a gcuirdís geasa orra, mar atá silleadh ar a scáile féin i n-uisce, nó ré hamharc ar néallaibh nimhe, nó ré foghar gaoithe nó glór éan do chlos. Gidheadh an tan do cheileadh gach áisig díobh sin orra, agur fá héigean dóibh a nd*í*cheall do dhéanamh, is eadh do-nídís cruinnchliatha caorthainn do dhéanamh agus seicheadha na dtarbh n-iodhbarta do leathadh --- p.350 orra agus an taobh do bhíodh ris an bhfeoil do chur i n-uachtar díobh, agus dul mar sin i muinighin a ngeasa do thoghairm na ndeamhan do bhuain scéal díobh, amhail do-ní an togharmach san chiorcaill aniú; gonadh de sin do lean an sean-fhocal ó shoin adeir go dtéid neach ar a chliathaibh fis an tan do-ní dícheall ar scéala d'fhagháil. Dá phríomh-roilig iomorro do bhíodh i n-**Éirinn** i n-allód i n-aimsir na Págánachta, 'n-a gcuirthí urmhór ríogh na h-**Éireann**, mar atá **Brugh na Bóinne** agus **Roilig na Ríogh** láimh ré **Cruachain**. Is follus gur bh' ionadh adhnaicthe do ríoghaibh **Teamhrach** **Brugh na Bóinne** as an seanchus thuas, agus is dearbh gur bh'ionadh coitcheann adhnaicthe do ríoghaibh **Éireann** **Roilig na Ríogh** i g-**Cruachain** do réir **Thorna Éigeas** san laoidh-se síos: > 1. Atá fút-sa rí fionn **Fáil**, > > **Dáthí mac Fiachrach** fear gráidh; > > A **Chruacha** ro cheilis sain > > ar **Ghallaibh** ar **Ghaedhealaibh**. > 2. Atá fút **Dúnghalach** dian > > Tug na géill tar muir aniar; > > Atáid fút, foillsig an dath, > > **Conn Tuathal** agus **Tomaltach**. > 3. Trí mic **Eochach Feidhligh** finn, > > Atáid fád mhúr mar mhaoidhim; > > Atá **Eochaidh Aireamh** faon, > > Ar n-a mharbhadh do mhor-**Mhaol**. > 4. Atá **Eochaidh Feidhleach** flaith, > > Fút agus **Deirbhrí** deaghmhaith; > > Agus **Clothra**, ní céim asc, > > Agus **Meadhbh** agus **Murasc**. > 5. **Éire** **Fódla** agus **Banbha**, > > Trí hógmhná áille amhra, > > Atáid i g-**Cruachain** na gclann, > > Triar ban do **Thuaith Dé Danann**. > > > --- > > p.352 > > 8. Trí mic **Cearmada** a **Síth Truim**, > > Agus **Lughaidh** a **Liatdruim**; > > Clann **Aodha mic an Daghdha**, > > Agus **Midhir** mórthalma. > 9. Atáid fád líg 'n-a luighe, > > **Cobhthach Caol** is **Ughuine**; > > Agus **Badhbhcha**, réim go rath, > > agus **Ollamh** ard uallach. > Atá. Do ghabh **Eochaidh Gunnat mac Féigh mic Iomchadha mic Breasail mic Síorchadha mic Fiatach Finn** ó ráidtear **Dál bhFiatach** mic **Dlúthaigh mic Deitsin mic Eochach mic Sin mic Roisin mic Triuin mic Roithriuin mic Airndil mic Maine mic Forga mic Fearadhaigh mic Oiliolla Éarann mic Fiachach Fir Mara mic Aonghusa Tuirbhigh Teamhrach** do shiol **Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** aoin bhliadhain amháin, gur thuit lé **Lughna Feirtre**. ### XLVII. Do ghabh **Cairbre Lithfeachair mac Cormaic mic Airt Aoinfhir mic Cuinn Chéadchathaigh mic Feidhlimidh Reachtmhair mic Tuathail Teachtmhair mic Fiachach Fionnoluidh** do shíol **Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna ar fhichid, agus is uime ghairthear **Cairbre Lithfeachair** dhe, do bhrígh gurab láimh ré **Lithfe** i **Laighnibh** do hoileadh é. Agus **Eithne Ollamhdha inghean Dúnlaing mic Éanna Niadh** fá máthair dhó; agus is lé **Simeon mac Cirb** d'**Fhorthuathaibh** **Laighean** do marbhadh **Cairbre** i g-Cath **Gabhra**. Agus is é adhbhar fár cuireadh Cath **Gabhra**, **Samhaoir inghean Fhinn mic Cumhaill** fá bean do **Cormac Cas mac Oiliolla Óluim**, agus fá hí máthair **Thinne** agus **Conla** agus **Mhogha Corb** í, agus is trés an ngaol soin do chonghaibh **Mogh Corb** bráthair a mháthar .i. **Oisín mac Finn** agus **Clanna Baoiscne** tar sárughadh **Cairbre Lithfeachair** agus **Aodha Caoimh mic Garaidh Ghlúnduibh** do **chlannaibh Mórna**, agus is ag **clannaibh Mórna** do bhí buannacht **Éireann** an tráth soin. Agus do bhádar feadh seacht mbliadhan i n-easaonta ré **Fionn** agus ré **clannaibh Baoiscne**; gonadh uime sin do ghríosadar clann **Gharuidh Ghlúnduibh** **Cairbre Lithfeachair** agus cúigeadhaigh **Éireann** mar aon ris d'aithríoghadh **Mogha Corb**, i ndóigh go dtiocfadh de sin **clanna Baoiscne** d'ionnarbadh, gonadh de sin táinig tabhairt Catha **Ghabhra**. Do chuaidh an **Mogh Corb**-so lucht 300 long go críoch **Lochlonn** mar aon ré dá bhráthair a mháthar (clann do rígh **Lochlonn** iad) do bhuain ceannais críche **Lochlonn** amach dóibh don rígh do bhí ar **Lochlonnaibh** dar bh'ainm **Iarus mac Iarnmhóir**, gur bhris cath ar an rígh, gur marbhadh leis é go n-a cheithre --- p.356 macaibh agus go n-a ocht mbráithribh agus go n-urmhór uaisle **Lochlonn** agus trí mhíle mar aon riú, gur fhágaibh sealbh críche **Lochlonn** ag dhá bráthair a máthar. Do ghabh **Fothaidh Airgtheach** agus **Fothaidh Cairptheach** dá mhac **Mic Con mic Macniadh mic Luighdheach mic Dáire mic Fir Uillne** do shliocht **Luighdheach mic Íotha** ríoghacht **Éireann**. *Aoin bhliadhain* dóibh araon i gcomhfhlaitheas; gur thuit **Fothaidh Cairptheach** lé **Fothaidh Airgtheach**, agus do thuit **Fothaidh Airgtheach** leis an bh-**Féin** i g-Cath **Ollarbha**. Do ghabh **Fiachaidh Sraibhthine mac Cairbre Lithfeachair mic Cormaic mic Airt Aoinfhir mic Coinn Chéadchathaigh** do shíol **Éireamhóin** ríogacht **Éireann** trí bliadna déag ar fhichid gur thuit leis na trí **Collaibh** i g-Cath **Dubhchumair**. **Aoife** inghean ríogh **Gallghaedheal** bean **Fhiachach Sraibhthine** máthair **Mhuireadhaigh Thírigh**; agus is uime do gairthí **Fiachaidh Sraibhthine** dhe do bhrígh gurab i n-**Dún Sraibhthine** i g-**Connachtaibh** do hoileadh é. Ionnus iomorro gurab móide do tuigfidhe an ní-se cuirfeam síos annso ó Psaltair Chaisil adhbhar Catha **Dubhchumair** agus seanchus ghaoil na g-**Colla** ré **Fiachaidh Sraibhthine**. Ag **Cairbre Lithfeachair** trá scaraid **Oirghialla** .i. clannana g-**Colla** ré **clannaibh Néill** agus ré **Connachtaibh**. **Fiachaidh Sraibhthine** iomorro mac **Cairbre Lithfeachair**, is é seanathair **Eochach Muighmheadhóin mic Muireadhaigh Thírigh mic Fiachach Sraibhthine** é, agus is ón **Muireadhach** soin atáid **clanna Néill** agus fir **Chonnacht**. **Eochaidh Doimhléan** iomorro mac **Cairbre Lithfeachair** dearbhráthair d'**Fhiachaidh Sraibhthine**; agus do bhádar triar mac ag an **Eochaidh** sin .i. na trí **Colla** agus is uatha atá **Uí Mac Uais**, **Uí Criomhthainn**, agus **Modhornaigh**. Fá --- p.358 hiad anmanna dísle na dtrí g-**Colla**-so **Cairioll** **Muireadhach** agus **Aodh**. Ag so síos deismireacht an tseanchaidh air sin: > 1. Trí mic **Eachach**, ard a mblaidh, > > Na trí **Colla** adchualmair; > > **Colla Meann** **Colla fo Chrí**, > > Is **Colla Uais** an t-airdrí. > 2. Is eol dam anmanna an trír, > > Go ro mharbhsad an t-airdrígh > > I san tír threabharghlain thall, > > **Aodh Muireadhach** is **Caireall**. > 3. **Cairioll** **Colla Uais** an rí, > > **Muireadhach**, **Colla fo Chrí**; > > **Aodh**, **Colla Meann**, mór a bhlaidh, > > Tréan ós gach teann an triar sain. > Fá hí **Aileach inghean Udhaire rí **Alban**** bean **Eochach Doimhléin** máthair na dtrí g-**Colla**. Is ar **Fhiachaidh Sraibhthine** do rónsad na trí **Colla** fionghail, da dtáinig flaitheas **Éireann** do scarad riú féin. Ag so cheana fáth na fionghaile sin. Ar mbeith trá d'**Fhiachaidh** 'n-a rígh **Éireann** tarla mac maith aige .i. **Muireadhach Tíreach**; agus is é fá tuairgneach catha ag a athair, óir ní léigthí an rí féin i gcath. Téid **Muireadhach** aimsear d'áirithe go sluaghaibh leis don **Mhumhain**, agus tug géill agus airgne leis. Tarla **Fiachaidh Sraibhthine** i n-**Dubhchumair** láimh ré **Tailltin** andeas agus sluagh aige ann. Sluagh oile lé triar mac a dhearbhráthar .i. na trí **Colla** agus iad ag congnamh lé **Fiachaidh Sraibhthine** i n-**Dubhchumair** láimh ré **Tailltin**. Mar do chualadar áitheas d'éirghe do **Muireadhach** san **Mhumhain**, adeireadh gach aon i gcoithchinne gurab é adhbhar ríogh **Éireann** é. ‘Créad do dhéanam’ ar na **Colla** ‘*dá* raibhe **Muireadhach** d'éis **Fiachaidh** 'n-a rígh **Éireann***?*.’ ‘Is eadh is maith dhúinn do dhéanamh’ ar siad ‘cath do thabhairt don tseinrígh agus an tan mhuirbhfeam é féin go n-a shluagh ainnséin rachaidh ar a mhac againn an --- p.360 tan tiocfas 'n-ar n-aghaidh.’ Is amhlaidh do bhí **Fiachaidh** an tráth soin agus draoi 'n-a fhochair dar bh'ainm **Dubhchumair** agus is eadh adubhairt: ‘a rí,’ ar sé, ‘dá ndeachadh agat ar na **Collaibh** agus a marbhadh ní bhia rí dot chloinn tar t'éis ar **Éirinn** go bráth, agus madh iad-san bhéaras buaidh agus mhuirbhfeas tú, ní bhia rí ar **Éirinn** da gcloinn go bráth.’ ‘Maseadh,’ ar an rí, ‘is fearr liom-sa mé féin do thuitim ris na **Collaibh** agus an ríoghacht do rochtain dom shliocht im dhiaidh ioná mise do mharbhadh na g-**Colla** agus ríoghacht **Éireann** do rochtain da sliocht dia n-éis.’ Agus leis sin cuirid an dá shluagh inneall catha orra féin agus lingid ar a chéile do gach leith; agus bristear d'**Fhiachaidh Sraibhthine** agus marbhthar san chath soin é, amhail do thairrngir **Dubhchumair** dó. Do ghabh **Colla Uais mac Eochach Doimhléin mic Cairbre Lithfeachair mic Cormaic mic Airt Aoinfhir mic Cuinn Chéadchathaigh** do shíol **Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** cheithre bliadhna, gur hionnarbadh lé **Muireadhach Tíreach mac Fiachach Sraibhthine** é féin go n-a bhráithribh i n-**Albain**, mar a bhfuaradar congbháil bhuannachta ó n-a mbráithribh. Óir fá hí **Aileach inghean Udhaire** rí **Alban** bean **Eochach Doimhléin** á máthair do na trí **Collaibh**. Is uime ghairthear **Colla Uais** do **Chairioll** ar a uaisle seoch na **Collaibh** oile, do bhrígh gur ghabh seisean ríoghacht **Éireann**, agus nar ghabhadar cách. Do ghabh **Muireadhach Tíreach mac Fiachach Sraibhthine mic Cairbre Lithfheachair mic Cormaic mac Airt Aoinfhir mic Cuinn Céadchathaigh** do shíol **Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** trí bliadhna déag ar fhichid, gur thuit lé **Caolbhach mac Cruinn Bhadhraoi**. **Muireann inghean Fhiachach ríogh **Chinéil Eoghain** bean Mhuireadhaigh Thírigh máthair Eochach Muighmheadhóin**. Dála na g-**Colla** ionnarbthar lé **Muireadhach** i n-**Albain** iad, amhail adubhramar; agus trí céad líon a sluagh, agus tug rí **Alban** cion mór agus buannacht dóibh ar a gcródhacht féin; --- p.362 agus do bhádar trí bliadhna ann. Triallaid as sin go h-**Éirinn** .i. **Colla Meann** agus **Colla dá Chríoch** agus **Colla Uais** , i ndóigh go ndiongnadh **Muireadhach Tíreach** fionghail orra, agus go dtiocfadh de sin flaitheas **Éireann** do rochtain a gcloinne do bhíthin na fionghaile sin; agus ní thugadar do bhuidhin leo ó **Albain** acht naonbhar laoch leis gach n-aon díobh, agus ní dhearnadar fos ná comhnuidhe go rochtain **Teamhrach** dóibh do láthair an ríogh **Mhuireadhaigh Thírigh**. ‘An bhfuilid scéala agaibh-se dhúinn, a bhráithre*?*’ ar an rí. ‘Ní fhuil scéal againn’ ar siad ‘budh truaighe dhuit-se ioná an gníomh do rónamar féin, mar atá th'athair-se do mharbhadh linn.’ ‘Atá an scéal soin againn féin’ ar **Muireadhach** ‘agus is cuma dhaoibh-se óir ní díoghaltar oraibh é; acht an míorath tarla dhaoibh ar a shon ní scarfaidh ribh*.*’ ‘Is oirbhire drochlaoich sin,’ ar na **Colla**. ‘Ná bíodh doilgheas oraibh-se, atá fáilte romhaibh,’ ar sé. Tugadar seal fada mar sin i gcáirdeas mhór agus is iad na **Colla** fá tuairgnigh chatha ag an rígh. Adubhairt an rí riú gur mhithid dóibh fearann do dhéanamh da sliocht. ‘Cia an tír n-ar mhaith leat-sa sinn do dhéanamh fearainn cloidhimh?’—ní rabhadar óig do b'urramhanta ioná iad 'n-a n-aimsir féin i n-**Éirinn**. ‘Éirghidh ar **Ulltaibh**,’ ar sé. ‘Óir atá fíor gcatha agaibh chuca do bhrígh gur loisc giolla ríogh **Uladh** féasóg nó folt **Chormaic mic Airt** lé coinnill i **Maigh Breagh**. Ar mbeith iomorro do **Chormac** 'n-a rígh **Éireann** táinig neart **Uladh** go mór 'n-a aghaidh gur hionnarbadh leo i g-**Connachtaibh** é, iar mbreith a ghiall; agus da éis sin cheangladar síoth ré **Cormac** agus ollmhuighid fleadh mhór dó i dtuaisceart **Mhaighe Breagh**. Agus is ann do loisceadh folt **Chormaic** lé giolla ríogh **Uladh**; agus atá sin gan díoghail fós.’ Leis sin tug an rí **Muireadhach** sluagh líonmhar dhóibh. Triallaid na **Colla** as sin i g-Cúigeadh **Chonnacht** agus --- p.364 gabhaid fir **Chonnacht** ar daltachas buannachta iad. Triallaid iar sin fir **Chonnacht** leo go líon seacht gcath go rángadar **Carn Achuidh Leithdheirg** i bh-**Fearnmhaigh**. Fearaid seacht gcatha ón gcnoc soin ar **Ulltaibh** .i. cath gach aon lá go ceann seachtmhaine. Sé catha dhíobh ó **Chonnachtaibh** agus an seachtmhadh cath ó na **Collaibh**, mar ar marbhadh **Fearghus Fogha rí **Eamhna****, agus mar ar briseadh d'**Ulltaibh** go raibhe ruaig orra ó **Carn Achuidh Leithdheirg** go **Gleann Righe**; agus iar dtabhairt áir mhóir orra tillid na **Colla** d'ionnsaighe na h-**Eamhna** gur hairgeadh agus gur loisceadh leo í, ionnus go bhfuil ó shoin gan rígh da háitiughadh. Beanaid trá an tan soin na **Colla** na críocha-so síos da n-aimhdheoin d'**Ulltachaibh**, mar atá **Modharnuigh** **Uí Chriomhthainn** agus **Uí Mac Uais**. Do ghabh **Colla Meann** **Modharnuigh** agus **Colla dá Chríoch** **Uí Chriomhthainn** agus **Colla Uais** **Uí Mac Uais**. Agus is lé **Caolbhaidh mac Cruinn Bhadhraoi** do thuit **Muireadhach Tíreach**. Do ghabh **Caolbhaidh mac Cruinn Bhadhraoi mac Eochach Cobha mic Luighdheach mic Rossa mic Iomchadha mic Feidhlimidh mic Cais mic Fiachach Aruidhe mic Aonghusa Gaibhnionn mic Fearghusa Foghlais mic Tiobraide Thírigh mic Breasail mic Feirb mic Máil mic Rochruidhe mic Cathbhaidh mic Giallchadha mic Cunnchadha mic Fionnchadha mic Muireadhaigh mic Fiachach Fionnamhnus mic Iriail Ghlúnmhair mic Conaill Chearnaigh** do **shliocht **Ír mic Míleadh**** ríoghacht **Éireann** aoin bhliadhain amháin. **Inneacht inghean Luighdheach** fá máthair do **Chaolbhaidh mac Cruinn Bhadhraoi**; agus is lé h-**Eochaidh Muighmheadhón** do marbhadh é. Do ghabh **Eochaidh Muighmheadhon mac Muireadhaigh Thírigh mic Fiachach Sraibhthine mic Cairbre Lithfeachair mic Cormaic Ulfhada mic Airt Aoinfhir mic Cuinn Chéadchathaigh** ríoghacht --- p.366 **Éireann** seacht mbliadhna. **Moingfhionn inghean Fhiodhaigh bean Eochach Muighmheadhóin** máthair **Bhriain** agus **Fiachach**, **Fearghuis** agus **Oiliolla**. **Cairrionn Chasdubh iomorro inghean ríogh **Breatan**** bean oile d'**Eochaidh** máthair **Néill Naoighiallaigh**. Agus is uime do gairthí **Eochaidh Muighmheadhón** de tar ceann go raibhe a cheann agus a bhruinne cosmhail ris an rígh, maseadh fá cosmhail a mheadhón ré moghaidh da ngairthí **Mionghadhach**; gonadh aire sin do gairthí **Muighmheadhón** de. Is ar **Eochaidh Muighmheadhón** tugadh Cath **Cruacháin Claonta** lé h-**Éanna Cinnsealach rí **Laighean**** gur gabhadh ann **Céadnathach** file **Eochach Muighmheadhóin**. Agus mar ráinig **Éanna** do láthair, fiafruighis da mhuinntir créad as a ndearnadar anacal ar an draoi. ‘An tulach-so ar a bhfuilim,’ ar an draoi, ‘ní bhrisfeá-sa aiste go bráth dá madh beo mé.’ Leis sin tug **Éanna** sáthadh sleighe tríd; agus ré sonnadh na sleighe trés an draoi do mheabhuidh gean gáire ar **Éanna**. ‘Uch,’ ar an draoi, ‘is salach an gean soin, agus budh é bhus sloinneadh dod shliocht id dhiaidh go bráth,’ gonadh uime sin ghairthear **Uí Cinnsealaigh** don chine sin. Do ba neartmhar **Éanna Cinnsealach** 'n-a aimsir féin, amhail tuigthear as an duain do rinne **Dubhthach mac Uí Lughair** ardollamh **Éireann** ré linn **Phádraig** do theacht do shíoladh an chreidimh i n-**Éirinn**. Cath tugadh lé **Laighnibh**, is tosach don laoidh sin; agus ní chuireabh annso acht an dá rann-so dhi as a dtuigfidhear go raibhe **Éanna** neartmhar 'n-a aimsir féin. Ag so na roinn: > 1. Cáin tugadh do **Éanna** > > A **Leith Cuinn** na gcuire; > > Screaball gacha toighe > > Do fhionndruine uile. > 2. Cáin tugadh do **Éanna** > > A **Mumhain** fri greasa; > > Uinge d'ór gach leasa, > > San bliadain ba neasa. > --- p.368 Agus do réir Psaltrach Caisil do bhris an t-**Éanna**-so trí catha déag ar **chlannaibh Cuinn**. Do ghabh **Criomhthann mac Fiodhaigh mic Dáire Chearb mic Oiliolla Flann Big mic Fiachach Muilleathain mic Eoghain Mhóir mic Oiliolla Óluim** do shíol **Éibhir** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna déag. **Fidheang inghean ríogh **Connacht**** fá bean dó. Is é an **Criomhthann**-so do ghabh neart agus treise i n-**Albain** i m-**Breatain** agus san bh-**Fraingc**, amhail adeir an seancha san rann-so síos: > 1. **Criomhthann mac Fiodhaigh** fuair teann > > Ar iaith **Alban** is **Éireann**; > > Fuair da réir tar glasmhuir ghloin, > > **Sacsain** féin agus **Frangtoigh**. > Is é **Criomhthann mac Fiodhaigh** iomorro tug ríghe **Leithe Mogha** nó **Mumhan** da dhalta .i. do **Chonall Eachluaith mac Luighdheach Láimhdheirg** agus do b'olc lé cloinn **Fhiachach Muilleathain** an ní sin, agus adubhradar nar mhaith an bráithreas do **Chonall** sin do ghlachadh agus adhbhar deighríogh do chlannaibh **Fiachach** an tan soin .i. **Corc mac Luighdheach**; agus is é breitheamhnas do rónsad daoine foghlumtha na **Mumhan** eatorra an tráth soin ríoghacht **Mhumhan** do bheith ar dtús ag **Corc mac Luighdheach**, óir is é fá sine ann, agus ag cloinn **Chormaic Chais** fá dheireadh. Tugadar clann **Fhiachach Muilleathain** cuir agus teannta uatha um ríghe **Mumhan** tar éis **Chuirc** do léigean do **Chonall Eachluaith**, nó da mhac muna maireadh **Conall** féin, amhail do orduigh **Oilill Ólom** a beith gach ré nglún ag an dá shliocht soin .i. sliocht **Fhiachach Muilleathain** agus sliocht **Chormaic Cais**. Is ar an gconnradh soin trá do léig **Conall Eachluaith** ríghe **Mumhan**do **Chorc mac Luighdheach**, agus iar n-éag do **Chorc** do ghabh **Conall --- p.370 Eachluaith** ríghe **Mumhan**; agus tug **Criomhthann mac Fiodhaigh** braighde fhear n-**Éireann** agus **Alban**, **Breatan** agus na **Fraingce** i láimh **Chonaill Eachluaith**. Gonadh uime sin do rinne **Cormac mac Cuileannáin** na rainn-se romhainn síos: > 1. Cáin **Éireann** do ghabh **Eachluaith**, > > Iar g-**Criomhthann**, fá cáin a n-all; > > Acht nach deachaidh tar muir Manann, > > Riamh ní rosgabh rí ba fearr. > 2. A dtug **Criomhthann mór mac Fiodhaigh** > > Do ghiallaibh lais tar muir láin, > > Do rad i láimh churaidh chleathruaidh, > > **Chonaill oirdheirc Eachluaith** áin. > 3. Luidh **Conall Eachluaith** ar eachtra > > I ngach crích iar g-**Criomhthann Cas**; > > Go **Dún Liamhna** laoch fá hamhra, > > I n-ar marbhadh madhma mas. > 4. Leis **Fearta Conaill** i bh-**Feimhion** > > **Druim Chormaic Áine** **Dún Gair**; > > **Caiseal Coincheann** **Ráith > lonn Leamhna** > > **Fochair Mhaigh** **Dún Cearmna** > cain. > c. > > **Moingfhionn inghean Fhiodhaigh** deirbhshiúr **Chriomhthainn** féin thug deoch neimhe dhó i n-**Inis Dornghlais** ar **Muaidh** i ndóigh na ríoghachta do rochtain da muirnín mic .i. **Brian mac Eachach Muighmheadhóin**; agus fuair **Criomhthann mac Fiodhaigh** bás do neimh na dighe sin ar **Sliabh Uidhe an Ríogh** don taoibh thuaidh do **Luimneach**, agus ba marbh **Moingfhionn** féin do neimh na dighe sin i n-**Inis Dornghlais** ar **Muaidh**, ar bhfromhadh na neimhe dhi do ghríosadh a dearbhráthar da h-ól. --- p.372 ### XLVIII. Do ghabh **Niall Naoighiallach mac Eachach Muighmheadhóin mic Muireadhaigh Thírigh mic Fiachach Sraibhthine mic Cairbre Lithfeachair mic Cormaic Ulfhada mic Airt Aoinfhir mic Cuinn Chéadchathaigh** do shíol **Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna fichead. **Cairionn Chasdubh inghean ríogh **Breatan**** fá máthair do **Niall**. **Inne inghean Luighdheach bean Néill** máthair **Fhiachach**. **Ríoghnach** bean oile do **Niall** lé rugadh seacht mic dó, mar atá **Laoghaire** agus **Éanna**, **Maine**, **Eoghan**, dá **Chonall** agus **Cairbre**, amhail adeir an file san rann-so: > 1. Faoilidh do bhí **Ríoghnach réil** > > Iar mbreith **Laoghaire mic Néill**, > > **Éanna** **Maine** monar nglé, > > **Eoghan**, dá **Chonall**, **Cairbre**. > Is é an **Niall**-so do chuaidh go sluagh líonmhar maille ris do neartughadh agus do phréamhughadh **Dál Riada** is **chinidh Scuit** i n-**Albain** do bhí fán am soin ag gabháil neirt ar **Cruithneachaibh** da ngairthear **Picti**, agus is é céad duine tug **Scotia** d'ainm ar **Albain** é, ar impidhe **Dhál Riada** agus **chinidh Scuit**, ar choinghioll go madh **Scotia Minor** nó **Scotia** ba lugha do-bhéarthaoi uirre, agus **Scotia Maior** .i. **Scotia** is mó do gairfidhe d'**Éirinn**. Agus is tré bháidh ré **Scota inghean Pharao Nectonibus** fá bean do **Ghalamh** da ngairthí **Mílidh Easpáine**, ór fhásadar féin, rugadar **Dál Riada** do rogha **Scotia** do thabhairt ar **Albain** seoch **Hibernia** do thabhairt uirre. Atá **Camden** aga rádh n-a chroinic ar **Breatain** gurab **Scotia Bheag** ainm na h-**Alban** agus **Scotia Mhór** ainm na h-**Éireann**, agus adeir nach faghthar scríbhne da fhaisnéis go dtugthaoi **Scuit** ar **Albanachaibh** go haimsir an impir --- p.374 **Chonstaintin Mhóir**. Is é ainm fós ghairmeas **Camden** d'**Éireannchaibh** **Scotorum** Attavi .i. Seanaithreacha na **Scot**, da chur i gcéill gurab ó **Éireannchaibh** tángadar cine **Scuit** na h-**Alban**. Ag so fós mar adeir ar an ní gcéadna: *On **Spáinn**, (ar sé) tángadar **Scuit** i n-**Éirinn** san cheathramhadh aos. {**Scoti** ex **Hispania** in **Hiberniam** quarta aetate venerunt.}’’* Adeir fós **Nennius** , ughdar Breathnach, do réir Chamden, gurab san cheathramhadh aos don domhan do ghabhadar na **Scitae** .i. cine **Scuit** sealbh **Éireann**. Is follus fós a hannálaibh **Éireann** gurab **Alba** fá hainm don chrích sin go haimsir **Néill Naoighiallaigh**, agus mar fuaradar **Dál Riada** **Scotia** do thabhairt ar **Albain** do leanadar féin agus a sliocht di. Roimhe sin iomorro **Alba** nó **Albania** fá hainm dhi ó **Albanactus** an treas mac do **Bhrutus**, óir is i **Alba** do ráinig mar mhír ronna dó ó n-a athair. Triúr mac iomorro do bhí ag **Brutus**, do réir **Monomotensis**, mar atá **Laegrus** **Camber** agus **Albanactus**; agus do roinn **Brutus** oiléan na **Breatan Móire** eatorra, agus tug do **Laegrus** **Laegria** atá ar n-a sloinneadh uaidh féin, agus is di ghairmthear aniú **Anglia**; tug do **Chamber** **Cambria** da ngairthear **Breatain** aniú; agus an treas mír do **Albanactus** ó dtugthar **Albania** ar **Albain**. Téid **Niall** da éis sin ó **Albain**go **Laegria** líon a shluagh agus do rinne foslongphort innte; agus cuiris cabhlach go **Breatain na Fraingce** da ngoirthear **Armorica** d'argain na críche, go dtugadar dá chéad braighde do leanbhaibh uaisle leo go h-**Éirinn**, agus is ann san bhroid soin tugadar **Pádraig** leo i n-aois a shé mbliadhan ndéag, agus dá shiair dó, mar atá **Lupida** agus **Darerca** agus iomad do bhraighdibh oile ar cheana. *Is* iomdha ughdar ag a shuidhiughadh gur **Scotia** fá hainm d'**Éirinn** agus gurab d'**Éireannchaibh** do gairthí cine **Scuit**. Ag so mar adeir **Ionas** abb ag labhairt ar **Colum Chille**, san dara caibidil. ***Colmán**, (ar sé), ré ráidhtear **Colum**, i --- p.376 n-**Éirinn** rugadh é mar a n-áitighid cine Scuít. {**Columbanus** qui et **Columba** vocatur in **Hibernia** ortus est; eam **Scotorum** gens incoluit.}’’* Atá fós **Beda** san chéadchaibidil don chéidleabhar do Stair na Sacsan aga rádh gurab í **Éire** dúthaigh dhílis na **Scot**. Ag so mar adeir: *Is í **Éire** dúthaigh dhíleas na **Scot**. {**Hibernia** propria **Scotorum** patria est.}’’* Adeir an t-ughdar céadna ag scríobhadh ar na naomhaibh ní thig leis an ní gcéadna. Ag so mar adeir: *A h-**Éirinn** oiléan na **Scot**, (ar sé), táinig **Kilianus naomhtha** agus a dhá chomhthach. {**Sanctus Kilianus** et duo socii eius ab **Hibernia** **Scotorum** insula venerunt.}’’* As so is iontuigthe go dtugthaoi **cine Scuit** ar **Éireannchaibh** ré linn **Beda** do mhair i gcionn 700 bliadhan d'éis Chríost. Tig fós **Orosius** do mhair don leith istigh do 400 bliadhan do Chríost leis an ní gcéadna. Ag so mar adeir san dara caibidil don chéadleabhar: *Is iad **cineadha Scot** áitigheas **Éire**. {**Hibernia** a **Scotorum** gentibus colitur.}’’* Agus an chríoch-so ré ráidhtear **Éire** is follus go coithcheann go dtugthaoi leis na hughdaraibh **Scotia** uirre. Ag so mar adeir **Serarius** ag scríobhadh ar **Kilianus naomhtha**: ***Kilian naomhtha** do **chine Scot** &c. {**Beatus Kilianus** **Scotorum genere** et rel*i*q*u*a.}’’* Agus adeir go grod da éis sin na briathra so: ***Scotia** quae et **Hibernia** dicitur.’’* As so is iontuigthe gurab ainm d'**Éirinn** do shíor **Scotia** amhail is eadh **Hibernia**. Tuigthear fírinne na neithe sin a briathraibh **Capgrauius** ag scríobhadh ar **Cholum naomhtha**. Ag so mar adeir: *Do gairthí i n-allód **Scotia** d'**Éirinn** ó bhfuil **cine Scot** atá ag áitiughadh na h-**Alban** is foigse don **Bhreatain** is mó, agus gairmthear den **Albain** sin **Scotia** anois go teagmhaiseach ó **Éirinn** ó bhfuil a mbunadhas agus a ndáil. {**Hibernia** enim antiquitus **Scotia** dicta est, de qua **gens Scotorum** **Albaniam** **Britanniae** maiori proximam quae ab eventu modo **Scotia** dicitur inhabitans, originem duxit et progressum habuit.}’’* Tig **Marianus Scotus** ughdar Albanach leis so ag scríobhadh ar **Kilian naomhtha**. Ag so mar adeir: *Tar ceann go dtugthar go díleas **Scotia** d'ainm ar an gcuid úd don **Bhreatain**, atá don leith thuaidh do **Sacsaibh** táithte ria, maseadh foillsighidh **Beda** go ngairthí an t-ainm --- p.378 sin d **Éirinn** i n-allód, óir an tan adeir cine na b-**Pict** do theacht ón **Scitia** i n-**Éirinn**, adeir gurab iad cine na **Scot** fuaradar rompa innte. {Etiamsi hodie **Scotia** proprie vocetur ea **Britanniae** pars quae ipsi **Angliae** contingens ad Septentrionem vergit, olim tamen eo nomine **Hiberniam** notatam fuisse ostendit **D. Beda**, cum e **Scythia** **Pictorum** gentem in **Hiberniam** venisse ait ibique **Scotorum** gentem invenisse.}’’* Agus do bhrígh gurab ó chine **Scot** do slonnadh an chríoch, is **Scotia** fá hainm di an tan soin. Is iontuigthe fós a briathraibh **Caesarius**, do mhair don leith istigh do 500 bliadhan i ndiaidh Chríost, gur **Scotia** fá hainm d'**Éirinn**. Ag so mar adeir, Lib. 12. Dialogorum Ca. 38[ordm ]: *Cibé chuireas conntabhairt í bPurgadóir, trialladh go **Scotia**, éirgheadh isteach i bPurgadóir **Naomh Pádraig**, agus ní chuirfidh conntabhairt i bpiantaibh Purgadóra ó shoin amach. {Qui de Purgatorio dubitat, **Scotiam** pergat, Purgatorium Sancti Patricii intret, et de Purgatorii poenis amplius non dubitabit.}’’* A briathraibh an ughdair-se is iontuigthe gur bh'ainm coitcheann d'**Éirinn** san am soin **Scotia**, óir ní fhuil aon áit. i n-**Albain** da ngairthear Purgadóir **Phádraig**, agus is follus gurab i n-**Éirinn** atá an áit da ngairthear í, agus da réir sin gurab ar **Éirinn** do-bheir **Caesarius** **Scotia**. Tig **Serarius** leis an ní gcéadna ag scríobhadh ar **Bonifacius naomtha**: *Do bhí fós **Scotia** d'ainm ar **Éirinn**. Gidheadh cheana do bhrígh go dtáinig ón **Éirinn** chéadna drong d'áirithe go hoirthear na **Breataine**, mar ar áitigheadar na **Picti**, do shuidheadar mar aon riú an dream-so cheana ar dtús ó n-a dtaoiseach féin **Rheuda (.i. Cairbre Ríoghfhada)** ráidhtear **Dalrheudini (.i. Dál Riada)** riú, amhail adeir **Beda**. Gidheadh do ruagadar da éis sin na **Picti** féin, agus do ghabhadar an leath thuaidh don chrích sin uile, agus tugadar seanainm a gcinidh féin uirre, ionnus gurab aoin chine amháin **Scot** atá ann. Gidheadh atáid dá **Scotia** ann, a haon díobh atá ársaidh díleas i n-**Éirinn**, agus an dara **Scotia** atá nua san leith thuaidh don **Bhreatain**. {**Hibernia** **Scotiae** sibi nomen etiam vindicabat, quia tamen ex **Hibernia** ista **Scotorum** pars quaedam egressa est in eaque **Britanniae** ora quam **Picti** iam habebant consederunt; ii quidem principio a duce suo Rheuda **Dalrheudini** dicti fuerunt, ut ait **V. Beda**; postea tamen **Pictos** inde ipsos exegerunt, et boreale totum illud latus obtinuerunt, eique vetus gentis suae nomen indiderunt. Ita ut **Scotorum** gens una fuerit, sed **Scotia** duplex facta sit, una vetus et propria, recentior altera in septentrionali **Britannia**.}’’* Do-bheirim trí neithe dom aire a briathraibh an ughdair-se. An chéidní dhíobh gurab iad na h-**Éireannaigh** go --- p.380 fírinneach na **Scuit**. An dara ní, gurab do **Dhál Riada** do gairmeadh **Scuit** i n-**Albain** ar dtús, do bhrígh gurab iad do rinne gabháltas ar na **Pictibh** i n-**Albain** ar dtús. An treas ní mar adeir gurab í **Éire** **Scotia** dhíleas shean, agus gurab í **Alba** **Scotia** nua, agus gurab iad cine **Scuit** do ghairm **Scotia** ar dtús di. Adeir **Buchananus** ughdar Albanach, san dara leabhar do Stair na h-Alban, ní thig leis an ughdar thuas. Ag seo mar adeir: ***Scuit** do gairmthí d'áitightheoribh na h-**Éireann** ar dtús, amhail fhoillsigheas **Orosius**, agus ní haon uair amháin do thrialladar na **Scuit** a h-**Éirinn** i n-**Albain**, amhail innisid ar n-annálacha féin é. {**Scoti** omnes **Hiberniae** habitatores initio vocabantur ut indicat **Orosius**, nec semel **Scotorum** ex **Hibernia** transitum in **Albiam** factum nostri annales referunt.}’’* As so is iontuigthe nach iad **Dál Riada** amháin do chuaidh a h-**Éirinn** d'áitiughadh i n-**Albain** acht dronga oile líonmhara 'n-a n-éagmais ó aimsir go haimsir. --- p.382 ### XLIX. Léaghthear imorro i seanchus na h-**Éireann** go ndeachadar na dronga-so síos i n-**Albain** diaidh i ndiaidh do ghabháil neirt na h-**Alban**. Ar dtús do chuaidh **Aonghus Ollbhuadhach mac Fiachach Labhruinne** do chur airdchíosa ríogh **Éireann** i n-áirithe ar **Cruithneachaibh** i gcionn dá chéad go leith bliadhan iar dteacht mhac **Míleadh** i n-**Éirinn**. Do chuaidh aimsear imchian da eis sin **Reachtaigh Ríghdhearg rí **Éireann**** do chur chíosa ortha. Do chuaidh mar an gcéadna **Cairbre Ríoghfhada** go n-a fhuirinn do ghabháil neirt i dtuaisceart **Alban**, agus is do shliocht **Chairbre Ríoghfhada** ghairmeas **Beda** **Dalrheudini** na h-**Alban**. Do chuaidh **Mac Con** do ghabháil neirt na h-**Alban** agus na **Breatan** agus is asta táinig i n-**Éirinn** do cur Catha **Muighe Muchruimhe**, áit ar thuit **Art Aoinfhear**, gur ghabh **Mac Con** flaitheas **Éireann** uile, amhail adubhramar. Da éis sin téid **Fathaidh Canann mac Mic Con** i n-**Albain** gur ghabh fearann innte, gonadh da shliocht **Mac Cailín** go na ghabhlaibh geinealaigh. Téid arís **Colla Uais** go n-a bhráithribh i n-**Albain** agus gabhaid fearann mór innte; gonadh ón g-**Colla Uais** sin tángadar **clann nDomhnaill** na h-**Alban** agus na h-**Éireann**. Téid **Criomhthann mac Fiodhaigh** rí **Éireann** do ghabháil neirt i n-**Albain**, agus **Earc mac Eochach Muinreamhair mic Aonghusa Firt** do shliocht **Chairbre Ríoghfhada**, agus is da shliocht ghairmthear **clann Eirc** agus **Cinéal Gabhráin** i n-**Albain**, agus fós **Cinéal Lodhairn** ***Cinéal Comhghaill*** agus **Cinéal nAonghusa** agus **Cinéal Con Críche an Íle** go n-a ngabhlaibh geinealaigh. Téid **Corc mac Luighdheach** go sluaghbhuidhin lais i n-**Albain** agus is é fáth fá ndeachaidh ann, leasmháthair iomorro ro bhaoi ag **Corc** dar bh'ainm **Daol inghean Fhiachach mic Néill** (rí **Éile deisceirt**) agus tug sí grádh éagmais dó. Agus mar do dhiúlt **Corc** luighe ria, téid dá éagnach ré n-a athair **Lughaidh**, --- p.384 agus do-ní caoi da láthair, agus fiafruighis créad adhbhar caoi na hinghine. ‘Corc dom shárughadh,’ ar sí. Gabhais éad **Lughaidh** uime sin, agus do-ní **Corc** d'ionnarbadh i n-**Albain** mar a bhfuair fáilte ó **Fhearadhach Fionn** nó ó **Fhionn-Chormac, rí **Alban****, mar a bhfuair iomad ceana tré na dheighbhéasaibh. Agus do phós a inghean féin ris da ngairthí **Moingfhionn**, agus rug sí triúr mac dó i n-**Albain**, mar atá **Maine Leamhna** ó bhfuilid **Leamhnaigh** **Alban**, agus **Cairbre** ó bhfuilid **Eoghanacht Mhuighe Geirrghinn** i n-**Albain**, agus **Crónán** ó bhfuilid **Cuircnigh** i n-**Iarthar Midhe**. Agus anais **Crónán** thall go haimsir **Laoghaire mic Néill**, agus ráinig go h-**Éirinn** ann sin. Agus tug **Laoghaire** a inghean féin dar bh'ainm **Cairche** dhó, gonadh uaithe atá **Machaire Chuircne**, agus tarladar ceathrar oile do chloinn **Chuirc** 'n-a ngiallaibh ag **Niall mac Eochach**. Anmanna na gceithre mac, **Corc**, **Greagha**, **Dula**, agus **Maine**. Éagais **Corc óg** san mbroid-se, agus fuasclais an t-athair an triúr oile, agus tug leis don **Mhumhain** iad. I n-aimsir **Néill Naoighiallaigh** do chuaidh **Corc mac Luighdheach** i n-**Albain** agus is cian d'éis **Néill** do chuadar seisear mac **Muireadhaigh mic Eoghain mic Néill** i n-**Albain**, mar atá dá **Lodharn** dá **Aongus** agus dá **Fearghus**. **Conall** fá céadainm do **Chorc mac Luighdheach**, agus bancháinteach da ngairthí **Bolgbhain Breathnach** a mháthair, agus níor bh'í sin bean phósta a athar, óir **Daol inghean Fhiachach mic Néill** rí **Éile deisceirt** a bhainchéile. Ag so rann deismireachta ó **Ghiolla an Choimdhe Ó Coráin** ar an ní sin: > 1. Taosca **Conall** ioná **Corc** > > Ar mhac **Luighdheach**, líoth gan locht; > > Teine choigle locht iar ló > > Is eadh ro chorc a chaomh-ó. > Agus is uime ráinig **Corc** air, dá amaid do bhí san **Mhumhain** ré milleadh naoidhean, agus tugadar amus ar an áit 'n-a raibh **Conall** ré a ráidhtear **Corc**, ré a mhilleadh, agus cuirthear i bhfolach fá bhéal choire é, agus fuaradar na --- p.386 hamaide dóigh air, is do thógbhaid an coire dhe, agus loiscthear cluasa an leinbh leo, gonadh ón chorcradh tugsad ar a chluasaibh ghairthear **Corc** de. Téid trá **Maine Leamhna mac Cuirc mic Luighdheach** a h-**Éirinn** i **Albain** agus gabhais fearann innte da ngoirthear **Magh Leamhna** ó n-abairthear Mórmhaor **Leamhna** i n-**Albain**, agus is de ghairthear anois **diuice of Linox**, agus is ón **Maine Leamhna-so mac Cuirc** do shíol **Éibhir** tángadar cineadha uaisle tighe **Linox**. Is ó dhearbhráthair don **Maine**-se dar bh'ainm **Cairbre Cruithneachán** tángadar ***Eoghanacht*Eoghnacht Mhuighe Geirrghinn** i n-**Albain**; agus is d'éis aimsire **Néill Naoighiallaigh** do chuadar ann. Mar sin do gach aicme oile do **Ghaedhealaibh** i n-**Albain**, is ó **Ghaedhealaibh** **Éireann** tángadar a n-uaisle. Acht cheana an fhuireann is foigse do **Shacsaibh** díobh ag ar díbreadh lé h-**Uilliam Concúr** tar teorainn na **Sacsan** i n-**Albain** iad, agus go bhfuilid a sliocht diaidh i ndiaidh ag sealbhughadh **Ghalldachta** na h-**Alban**, ní do **Ghaedhealaibh** iad acht do shliocht na **Sacsanach**; agus fuireann oile chuirfeam síos i n-ar ndiaidh do réir **Stoo** 'n-a annálaibh, pagina 153. Tig leis an ní gcéadna-so mar a n-inniseann gur gabhadh **Uilliam rí **Alban**** leis an **dara Henrí rí **Sacsan****, gur cuireadh leis a láimh é go cathair **Roan** san **Normandie**, mar a raibhe i mbraighdeanas ag an **rígh Henrí**, gur bha héigean dó cheithre chéad púnt do thabhairt d'fhuascloghadh air féin. Agus ré tilleadh i n-**Albain** dó, agus é síothach ris an rígh, rug leis mórán d'ógaibh uaisle na **Sacsan**, ó n-a bhfuair caidreamh muinnteardha ré linn a dheoraidheachta, go h-**Albain**, is tug iomad críoch is fearann dóibh agus da sliocht da n-éis, go bhfuil mórán díobh ag áitiughadh i n- **Galldacht** na h-**Alban** aniú. Ag seo cuid do shloinntibh na druinge do chuaidh leis an tan soin atá ag áitiughadh i n-**Albain** aniú, agus is díobh ghairmthear **Galldacht** na h-**Alban**, ag so cuid do na sloinntibh sin: **Baliol**, **Brus**, **Soully**, **Mowbri**, **Sentcler**, **Hay**, **Gifford**, --- p.388 **Ramsey**, **Landell**, **Bisey**, **Barclay**, **Wellegen**, **Boys**, **Montgomery**, **Walley**, **Collomille**, **Frizer**, **Grame**, **Gurlay**, is mórán oile; an tan fá haois don tighearna 1174. Atá **Buccananus** ag teacht leis an ní gcéadna thuas san 34 leathanach san dara leabhar do Stair na h-Alban, mar a n-abair: *Do bhrígh, (ar sé), go ngairthí ar dtús **Scuit** d'áitightheoiribh na h-**Éireann** agus don fhuirinn do chuaidh uatha d'áitiughadh na h-**Alban**, ionnus lé heidirdhealughadh éigin go mbiadh deithfir eatorra leath ar leath, do thionnscnadar ó thús **Scoit-Éireannaigh** do ghairm do dhruing dhíobh agus **Scot-Albanaigh** don fhuirinn oile. {Principio cum utrique, id est **Hiberniae** incolae et coloni eorum in **Albiam** missi, Scoti appellarentur, ut discrimine aliquo alteri ab alteris distinguerentur, initio coepere alteri **Scoti Ierni**, alteri **Scoti Albani**, vocari.}’’* As na briathraibh-se **Bhuchananus** tuigthear dá ní. An chéidní gurab a h-**Éirinn** do chuadar **Scuit** d'áitiughadh na h-**Alban**; agus an dara ní gur ghnáthainm d'**Eireannchaibh** **Scuit** ó thús. Ag so síos neithe do beanadh a hannálaibh chroinic **Stoo** do neartughadh lé fírinne gach neithe da ndubhramar romhainn sul laibheoram ar **Niall Naoighiallach**, do bhrígh go measaim gurab móide is inchreidthe gach a luaidhfeam a seanchus **Éireann** ar **Niall** na neithe-se síos do chur a croinic choigcríche. Ag so mar adeir **Stoo**: *An tan fá rí **Breatan** **Marius mac Aruiragus**, Anno Domini 73, táinig **Rudhruighe rí na b-**Pictphobal**** ón **Scitia** mar aon lé cine **Scuit** do ghabháil na **Breatan** agus da hargain lé cloidheamh is lé teinidh; go dtug an **Marius** thuas cath dhóibh gur marbhadh **Rudhruighe** agus iomad da shluagh lé **Marius**, agus an dream do mhair dhíobh tug **Marius** fearann dóibh i dtuaisceart **Alban** ré áitiughadh, agus do iarradar mná ar na **Breathnachaibh**. Gidheadh níor bh'áil leo mná do thabhairt dóibh. Iarraid mná ar **Éireannchaibh** agus fuaradar mná uatha.’’* An ní-se scríobhas **Stoo** ar **Rudhruighe rí na b-**Pict****, is é am tarla do thaoiseach na b-**Pict** mná do bhreith a h-**Éirinn** i n-aimsir **Éireamhóin**, amhail adubhramar thuas. Agus do --- p.390 bhí sin tuilleadh is trí chéad déag bliadhan sul do bhí **Marius** i ríoghacht na **Breatan**. Adeir an t-ughdar céadna gurab san mbliadhain thuas d'aois an Tighearna do hoirneadh **Uespasian** 'n-a impir, is gurab deich mbliadhna roimhe sin do rinneadh fundation ar mhainistir **Glastenburi**. Adeir fós gurab i gcionn 276 bliadhan iar ngein Chríost do chuir an t-impir dar bh'ainm **Aurelianus** coróin impireachta fá n-a cheann ar dtús, agus is é céidimpir do ghabh coróin impireachta é. Anno Domini 395, do thionnscain **Pelagius** Breathnach eiriticeacht do shíolradh ar dtús; agus is san am-so do bhádar cine **Scuit** agus na **Picti** ag argain agus ag milleadh na **Breatan Móire**, agus cuirid na **Breathnaigh** teachta go **Honoriusimpir** d'iarraidh cabhra air, agus ní dhearna acht scríobhadh chuca da iarraidh ortha a ndicheall do dhéanamh dóibh féin. Agus táinig de sin go rabhadar na **Breathnaigh** aimsear imchian da éis sin fá leathtrom na **Scot** agus na b-**Pict**, agus da éis sin cuirid na **Breathnaigh** teachta arís don **Róimh**, agus do-níd casaoid truaighaigmhéil ar chruadháil na **Scot** is na b-**Pict** orra. Cuirid **Rómhánaigh** léigion do shluagh armtha da bhfurtacht, agus ar rochtain na **Breatan** dóib, tugadar féin agus na **Scuit** agus na **Picti** iomad coinbhliocht da chéile; agus ar mbeith tuirseach don tsluagh Rómhánach adubhradar ré **Breathnachaibh** múr nó cloidh do dhéanamh eatorra féin agus na droch-chomharsain do bhí aca is ná raibh ar breith dóibh féin gan tilleadh don Róimh. --- p.392 ### L. Dála na m-**Breathnach**, iar n-imtheacht na **Rómánach** uatha, tógbhuid cloidh fód ó mhuir go muir idir iad féin is **Scuit** is **Picti**. Agus ar n-a chlos do chine **Scuit** agus do na **Pictibh** gur thréigeadar **Rómhánaigh** na **Breathnaigh**, lingid ar na **Breathnachaibh** agus bristear an cloidh agus airgthear an tír leo, gur bh'éigin do na **Breathnachaibh** teachta do chur an treas feacht go **Rómhánchaibh** 'gá iarraidh orra gan a léigean dá námhaid bheith ag déanamh a luit go díbhfeargach, amhail do bhádar. Leis sin cuirid **Rómhánaigh** légion oile da bhfurtacht; agus ar rochtain na **Breatan** dóibh tugadar féin is **Scuit**is **Picti** iomad coinbhliocht da chéile, gur ruagadar **Rómhánaigh** tar teorainn an mhúir do luaidheamar amach iad. Agus ar bhfóirithin na m-**Breathnach** mar sin dóibh, adubhradar na **Rómhánaigh** riú nachar shochar dóibh féin teacht ar eachtra da bhfurtacht ní budh mhó, agus a fhéachain créad an modh 'n-a bhféadfadaois iad féin do chumhdach nó do dhíon orra. Ar n-imtheacht iomorro do shluagh na **Rómhánach** uatha do thionnscanadar an cloidh atá ó mhuir go muir idir **Albain** is **Breatain** do dhéanamh d'obair chloiche, agus ocht dtroighthe 'n-a thighe, agus dá throigh déag d'airde ann, do réir Bheda san 5 ca. den chéidleabhar do Stair na Sacsan. Mar do chualadar na **Scuit** agus na **Picti** gur chuireadar **Rómhánaigh** druim ré teacht d'fhurtacht na m-**Breathnach** arís, cuirid cruinniughadh is coimhthionól ar iomad sluagh, is tugadar ucht ar an múr soin gur lingeadh leo tairis, is go dtugadar deargruathar na **Breatan** uile, ionnus gur bh'éigin do **Breathnachaibh** a gcathracha is a n-áruis do thréigean is dul da ndídean féin fá choilltibh is fá fhoraoisibh fásaigh, go nach bíodh do bhiadh aca acht feolmhach na mbeathadhach n-allta do-níthí do sheilg leo; agus an t-iarmhar do mhair do **Bhreathnachaibh** do scríobhadar go truaghaigmhéil go consul do bhí san **Róimh** dar bh'ainm **Boetius** ag iarraidh furtachta air, agus --- p.394 is eadh adubhradar go rabhadar féin i gcumhgach idir an námhaid agus an mhuir. Óir an dream dhíobh do bheireadh aghaidh ar an muir, ag theitheadh rés an námhaid, do báithtí iad is an dream dhíobh do thilleadh ón muir do marbhthaoi leis an námhaid iad, amhail adeir **Beda** san 13 ca. don chéidleabhar do Stair na Sacsan ag aithfhriotal bhriathar na m-**Breathnach** ag éagnach lé **Rómhánchaibh** ar fhoirneart na **Scot** agus na b-**Picti** orra. Ag so na briathra: *‘Ruagaid na barbardhaigh gus an muir’ ar siad ag labhairt ar na **Scotaibh** is ar na **Pictibh** ‘tillidh an mhuir iad ar na barbardhaibh, idir an dá chinéal báis-se marbhthar nó báidhtear sinn,’ {Repellunt barbari ad mare, repellit mare ad barbaros, inter haec oriuntur duo genera funerum, aut iugulamur aut mergimur.}’’* ar siad. As so is iontuigthe gurab mór an foirneart do bhí ag **Scotaibh** na h-**Éireann** ar **Bhreathnachaibh**. Adeir **Neinnius**, sean-ughdar Breathnach, do réir Chroinic **Sbíd**, go raibhe leathtrom ag **Scotaibh** is ag **Pictibh** ar **Bhreathnachaibh** ré ré 40 bliadhan. Agus adeir **Camden** ag teacht leis so: *Do fágbhadh i gcionn 500 bliadhan i ndiaidh **Caesar** do theacht don **Breatain** fá ainiocht na **Scot** is na b-**Picti** í. {Anno 500 a **Caesaris** ingressu **Britannia** **Pictorum** et **Scotorum** immanitati reliquitur.}’’* Agus is iontuigthe sin a briathraibh **Beda** san 14 ca. don chéidleabhar céadna mar a n-abair ag labhairt ar **Éireannchaibh**: *Tillid, (ar sé), airgtheoiridhe aindiuide Éireannach da dtigh ar tí fillte go grod tar a n-ais. {Revertuntur impudentes grassatores Hiberni domum post non longum tempus reversuri.}’’* As na briathraibh-se **Béda** is iontuigthe go dtugdaois **Éireannaigh** ruaig go minic d'argain na **Breataine**. Dála na m-**Breathnach** do bhádar aimsear imchian gan oirleach is gan argain ag **Scotaibh** agus ag **Pictibh** iar n-a dtréigean do **Rómhánchaibh**. Níor bh'í so amháin anfhochain na m-**Breathnach** an tan soin, acht do bhí eiriticeacht Phelagian ag saobhadh an phobail an tráth soin; agus is í comhairle ar ar cinneadh lé **Breathnachaibh** an tan soin, fios do chur go cléir na **Fraingce** aga iarraidh orra préaláide is lucht seanmóra do chur ón bh-**Fraingc** chuca do chlódh eriticeachta --- p.396 Phelagian. Suidhid cliar na **Fraingce** i gcomhairle uime sin, agus is eadh do cinneadh leo dias naoimheaspog do chur do shíoladh an ghlainchreidimh dóibh, mar atá **Germanus easpog **Altisiodorensis**** is **Lupus easpog **Trecassenus****; agus ar ndul dóibh ann rugadar buaidh ar na heiriticibh. Tar a ndubhramar do bhíodh cogadh gnáthach idir na **Scuit** is na **Breathnaigh** go haimsir **Uortiger** fá rí ar an m-**Breatain** an tan fá haois don Tighearna 447. Gidheadh táinig d'ainmhianaibh is d'uaill is do pheachaidhibh na m-**Breathnach** an tráth soin go dtug Dia an lámh i n-uachtar ag **Scotaibh** is ag **Pictibh** orra, ionnus gur bha héigean dóibh **Horsus** is **Hingistus** go n-a sluagh Gearmáineach do thabhairt do chongnamh leo i n-aghaidh na **Scot** is na b-**Pict**, go ndearna Dia sciuirseadha do na **Gearmáinibh** sin ré cur na m-**Breathnach** a flaitheas iomlán na **Breatan** ó shoin. Atáid croinice na **Breatan** aga fhaisnéis, amhail chuireas **Stoo** san treas leathanach is caogad san chéadrámh da Chroinic, do cuireadh i gclódh i **Lonndain** an tan fá haois don Tighearna 1614, gur marbhadh 480 d'uaislibh na **Breatan** i bhfeall lé **Sacsaibh**, gur chuir **Aurelius Ambrosius rí na **Breatan**** an tan soin fá deara na clocha rug **Merlin** go **Breathnaibh** ó **Shliabh g-Cláire** san **Mhumhain** do thógbháil mar shéadchomharthaibh ar an láthair 'n-ar marbhadh na huaisle sin. Agus fós is ann san áit chéadna do hadhnaiceadh é féin. Agus is é fá hainm don áit an tan soin **Chorea Gigantum**. Agus is é ainm na háite anois **Stone Henge** ar **Maigh Salsburie**; agus adeir an t-ughdar céadna gurab ón **Afric** tugadar **Gaedhil** na clocha céadna; agus adeir **Monomotensis** nach tugadh dá chloich a héinchrích dhíobh. As so is iontuigthe go gcleachtaoi lé **Gaedhealaibh** dul don **Aifric** da hargain, agus da réir sin go rabhadar neartmhar i dtíribh oile ó **Éirinn** amach; agus cibé do chuirfeadh i n-iongantas na neithe-se nó ag a mbiadh díchreideamh orra, biadh a mhilléan aige air féin, tré gan na scríbhne d'fhaicsin nó do chuardughadh. Oir is minic bhíos ainbhfios na --- p.398 fírinne ar neach tré gan aithidhe do dhéanamh ar sheinscríbhnibh na sean, do réir mar adeir **Macrobius** libro 6[ordm ] Saturnalium, mar a n-abair: *‘Is iomdha ní 'n-a ainbhfios orainn nach biadh 'n-a fhoilcheas orainn dá mbeadh caidreamh againn ar léaghthóireacht na sean;’ {Multa ignoramus quae non laterent si veterum lectio nobis esset familiaris.}’’* ionnus dá nochtar linne go raibhe cíoscháin ag na **Scotaibh** is ag na **Pictibh** ar na **Breathnachaibh**, agus nach creidfeadh an léaghthóir sinn, léaghadh sé croinic **Camden** agus do-ghéabhaidh na briathra-so innte: *‘Do cuireadh na **Breathnaigh** fá chioscháin na **Scot** is na b-**Pict** an tan fá haois don Tighearna446.’ {**Britanni** facti sunt tributarii **Scotis** et **Pictis** anno Christi 446.}’’* Nó dá luaidhtear linn gur múchadh na **Picti** leis na **Scotaibh** an tan fá rí ar **Albain** **Cinnéide mac Ailpín** i gcionn 839 mbliadhan iar ngein Chríost, léaghadh croinic **Chamden** is do-ghéabhaidh faisnéis an neithe céadna innte. Nó dá luaidhtí linn nar ghabh cine eachtrann san bhioth urlamhas iomlán **Éireann** acht na dronga do áitigh í féin diaidh i ndiaidh, mar atá **Partholón** **clanna Neimhidh** **Fir Bholg** is **Tuatha Dé Danann** is mic **Mhíleadh**, do féadfaidhe nach creidfidhe sinn muna bhfaiceadh an léaghthóir an ní scríobhas **Gulielmus Nubrigensis** ag labhairt ar **Éirinn** san 26 ca. don dara leabhar da stair, mar a n-abair: *Níor luigh **Éire** riamh fá chumhacht coigcríche. {Hibernia nunquam externae subiacuit ditioni.}’’* Mar an gcéadna ma cuirim síos annso ar **Niall Naoighiallach** neithe nachar chlos don léaghthóir roimhe so, measadh go bhfuil laoi nó leitir againn lé dearbhughadh gach neithe da gcuirthear síos linn annso. --- p.400 ### LI. Léaghthar linn i m- beathaidh **Phádraig**, fuaramar scríobhtha i seinleabhar meamruim, mar aon lé beathaidh **Mochuda** agus **Abbáin** agus naomh oile, gurab Breathnach **Pádraig**. Ag so briathra an tseinleabhair: *Pádraig, (ar sé), Breathnach iar n-a bhreith san bhaile darab ainm **Nemptor** i Maigh na bh-Fianbhoth ó thuismheidhtheoiribh cráibhtheacha diadha. {**Patricius** Brito natus in oppido **Nemptor** in Campo Taburno .i. tabernaculorum, ex parentibus devotis et religiosis ortus.}’’* Adeir arís san áit chéadna na briathra-so síos: *Iar n-argain iomorro iomad críoch san m-**Breatain** do **Scotaibh** ó **Éirinn**, mar aon ré n-a rígh féin, **Niall Naoighiallach**, i n-aghaidh fhlaithis na **Rómha**, do hairgeadh go mór an **Breatain** leo ar dtús an leith thuaidh dhi, agus iar ndíbirt na sean-fhoirne aiste, do áitigheadar **Éireannaigh** féin innte. {Cum **Scoti** de **Hibernia** sub rege suo **Niall Naoighiallach** diversas provincias **Britanniae** contra Romanum imperium multum devastabant, contendere incipientes aquilonalem **Britanniae** plagam tandem, ejectis veteribus colonis, ipsi **Hibernenses** eam occupaverunt et habitaverunt.}’’* Adeir an t-ughdar céadna san áit chéadna. go dtáinig de so trí ríoghachta do bheith san m-**Breatain Móir** mar atá **Scotia** **Anglia** is **Britannia**. Adeir an t-ughdar céadna gurab fán am-so, ar mbeith do **Niall Naoighiallach** san eachtra-so ag plandughadh **Dál Riada** i n-**Albain**, do chuaidh cabhlach Éireannach don áit iona raibhe **Pádraig** 'n-a chomhnuidhe. Ag so briathra an ughdair: *Do chuaidh, (ar sé), fán am-so cabhlach Éireannach do chreachadh na críche 'n-a raibhe an **Naomh Pádraig** agus mar fá gnáth lé h-**Éireannchaibh** tugadar iomad do bhraighdibh leo agus **Naomh Pádraig** mar aon riú i n-aois a shé mbliadhan ndéag, agus dá shiair dó, mar atá **Lupida** is **Darerca**, agus tugadh **Naomh Pádraig** 'n-a bhrághaid i n-**Éirinn** an naomhadh bliadhain de fhlaitheas **Néill ríogh **Éireann**** do bhí go neartmhar seacht mbliadhna fichead i bhflaitheas **Éireann** is lér hairgeadh an --- p.402 **Breatain** is **Sacsa** gus an muir atá idir **Shacsaibh** is an bh-**Fraingc**. {Hoc autem tempore quaedam classis Hibernica depredavit patriam in qua morabatur **D. Patricius** et, consueto **Hibernorum** more, multi inde captivi ducti sunt, inter quos erant **D. Patricius** aetatis suae anno decimo sexto et duae eius sorores **Lupida** et **Darerca**; et ductus est **Patricius** in **Hiberniam** captivus anno nono **Néill regis **Hiberniae**** qui potenter 27 annis regnavit ac **Britanniam** et **Angliam** usque ad mare quod est inter **Angliam** et **Galliam** devastavit.}’’* As na briathraibh réamhráidhte is inchreidthe go ndeachaidh **Niall Naoighiallach** don **Breatain Móir** is gur ghabh neart innte. Measaim fós gurab ré linn **Néill** do bheith ag gabháil neirt san m-**Breatain Mhóir**, do chuir cabhlach d'argain imill na **Fraingce** don chrích ré ráidhtear **Armorica**, da ngairthear anois an **Bhreatain Bheag**, agus gurab aiste tugadh **Pádraig** go n-a dhá shiair i mbroid. Is móide mheasaim fírinne an neithe-se máthair **Phádraig** do bheith 'n-a siair ag **Mártain** do bhí 'n-a easpog **Toron** san bh-**Fraingc**, is mar léaghthar linn i seinleabhar 'n-a bhfuil beatha Phádraig i n-Gaedhilg gurab ó **Armorica** tugadh **Pádraig** agus a dhá shiair i mbroid. Is cosmhail fós ar mbeith do **Niall** an tan soin ag gabháil neirt na **Breataine Móire**, gurab as an m-**Breatain** do chuir cabhlach go himeall na **Fraingce** mar a raibhe **Pádraig** agus an drong táinig i mbroid leis. Agus fós léaghthar linn i seinleabhraibh an tseanchusa go dtugadh géill as an bh-**Fraingc** go **Niall**, agus measaim gurab díobh sin **Pádraig**. Dála **Néill** iomorro iar dtabhairt iomad do bhraighdibh na **Breataine** leis tig i n-**Éirinn** go sluagh mór do **Breatnachaibh** agus d'**Éireannchaibh** 'n-a fhochair; is do-ní tionól, tuilleadh sluagh, agus cuiris scéala go h-**Albain** go taoiseach**Dál Riada** da rádh ris é féin go líon a shluaigh da leanmhain don **Fraingc**. Triallais iomorro **Niall** leis sin don **Fhraingc** go sluagh líonmhar maille ris, agus ar mbeith ag argain na **Fraingce** láimh lé sruth **Loor** dhó, is ann rug taoiseach **Dál Riada** air go n-a shluagh. Agus tarla fán am soin rí **Laighean** ar ionnarbadh ó **Niall** i n-**Albain** ar chomairce **Ghabhráin mic Domhanghuirt** taoiseach **Dál Riada**; agus an tan do chuaidh an **Gabhrán** céadna i ndiaidh **Néill** don **Fhraingc**, do chuaidh **Eochaidh** mar aon ris ann. Gidheadh níor lámh **Eochaidh** dul --- p.404 do láthair **Néill**, agus iar suidhe do **Niall** ar bruach an innbhir, téid **Eochaidh** don leith oile don abhainn i ndoire coille do bhí ann, agus do-ní soighead d'inneall 'n-a bhogha, go dtug urchar do **Niall**, gur chuir tré n-a chorp í, go bhfuair bás do láthair. Is é adhbhar imreasain tarla idir **Eochaidh** is **Niall**, mar do thogair **Eochaidh** suidhe i d-**Teamhraigh** 'n-a rígh fá bhrághaid **Néill**, agus ar mbeith naoi dtráth i d-**Teamhraigh** dó, táinig draoi deigheolach 'n-a láthair is adubhairt ris nar dhlightheach dó geasa na **Teamhrach** do choill. ‘Óir is da geasaibh,’ ar sé, ‘gan rí do shuidhe innte ré flaitheas **Éireann** do ghabháil go ngabhadh **nasc niadh** fá n-a bhrághaid.’ Ionann sin ré a rádh agus go ngabhadh grádha **Ridire Gaiscidh**. Óir amhail adeirthear **miles torquatus** ré ridire gaiscidh, is mar sin adeirthear **nia naisc** i n-Gaedhilg ris an ngaisceadach do ghabhadh nasc nó slabhra fá 'n-a bhrághaid. Ionann iomorro *nia* is gaisceadhach nó tréinfhear, agus is ionann *nasc* is slabhra. Dála **Eochach** mar do chualaidh teagasc an druadh, tréigis **Teamhair** is léigis an ríghe dhe. Tig **Niall** da éis sin agus suidhis i d-**Teamhraigh** is gabhais flaitheas **Éireann**, agus do hionnarbadh **Eochaidh** go h-**Albain** leis i ndiaidh iomad coinbhleachta do theagmháil eatorra; gonadh tríd sin do marbhadh **Niall** lé h-**Eochaidh**, amhail adubhramar thuas. Adhbhar oile fós easaonta do bhí aca, ar mbeith d'**Eochaidh** ag triall ó **Theamhraigh** go **Laighnibh** tarla go teach **Laidchinn mic Bairrcheadha** draoi **Néill** é, agus ar mbeith ann sin dó, do rinne mac an druadh iomarbháidh chainnte ré h-**Eochaidh** is marbhais **Eochaidh** tríd sin é. Téid iomorro an draoi da chasaoid sin ré **Niall**, agus iarrais air teacht do dhíoghail a mhic ar **Laighnibh**; agus ré greasacht an druadh tig **Niall** tromshluagh tairpeach d'airgean **Laighean**; agus ar rochtain **Laighean** dóibh, ní ghéabhadh an draoi ó **Niall** cumhaidh ná ceathra do ghabháil --- p.406 ó **Laighnibh**, gan corp **Eochach** d'fhagháil ar urlamhas **Néill**. Agus do sheachna **Laighin** do lot tig **Eochaidh** ar urlamhas **Néill**; agus tug an draoi fá deara **Eochaidh** do cheangal don chairthe chloiche atá ré a fhaicsin don leith thiar don t-**Sláine** idir **Chill Bhrighde** is **Tulaigh Ó bhFeidhlimidh**, agus is amhlaidh atá an cairthe sin 'n-a sheasamh agus í ard leathan is í tollta 'n-a hiomuachtar; agus fá héigean d'**Eochaidh** a dhruim do chur ris an gcloich agus é 'n-a sheasamh, agus slabhra iarnaidhe fá n-a chom, agus dá cheann an tslabhra trés an bpoll do bhí san chairthe, agus luirgfhearsad imreamhar iarnaidhe trés an dá lúib do bhí ar cheann an tslabhra. Agus mar do mhothuigh an draoi ar an ordughadh soin é, ollmhuighthear leis naonbhar laoch da mharbhadh. Mar do chonnairc **Eochaidh** an laochraidh da ionnsaighe ar tí a mharbhtha, tug criothnughadh curaidh go calma air féin, agus leis sin sníomhthar an slabhra is bristear an luirgfhearsad leis, agus téid ar éigin ón laochraidh iar marbhadh druinge dhíobh; is ní haithristear a bheag da scéalaibh go rochtain i n-**Albain** dó, ar chomairce **Ghabhráin mic Domhanghuirt**, amhail adubhramar; gonadh é sin an dara fáth faltanais do bhí aige ré **Niall**. --- p.408 ### LII. Ar mbeith íomorro d'**Eochaidh** san deoraidheacht soin i n-**Albain**, adeirid drong go dtarla bean **Ghabhráin**, **Ingheanach** a hainm, is bean **Eochach Feidhlim**, inghean **Chobhthaigh mhic Dáthi**, torrach i n-aoinfheacht, agus is i n-aonoidhche do bhádar ré niodhnaibh. Cuirthear an dias ban i n-aointeach, gan 'n-a bhfochair acht iad araon, agus forfhaire ó **Ghabhrán** da gcoimhéad don leith amuigh. Dála na mban, rug bean **Ghabhráin** inghean agus bean **Eochach** dias mac. Ní bheireadh iomorro bean **Ghabhráin** do shíor acht clann inghean; agus mar tharla dias mac ag mnaoi **Eochach** iarrais bean **Ghabhráin** mac don dá mhac ar mhnaoi **Eochach**, agus aontuighis bean **Eochach** sin. Mar do mhothuigheadar lucht an teaghlaigh do bhí san bhforaire na mná ar mbreith chloinne, fiafruighid don ríoghain créad an ghein rug. Nochtais sise go rug mac is inghean is go rug bean **Eochach** mac. Fá lúthgháireach cách de sin. Agus an mac soin ráinig an ríoghan ó mhnaoi **Eochach**, do baisteadh é agus tugadh **Aodhán mac Gabhráin** d'ainm air; agus an dara mac d'**Eochaidh**, tugadh **Brandubh mac Eochach** d'ainm air. Agus da éis sin táinig **Eochaidh** agus a mhac leis i n-**Éirinn** gur ghabh ríghe **Laighean** dó féin. Tréimhse fhada iomorro da éis sin, fuair **Gabhrán taoiseach **Dál Riada****, fá rí **Alban**, bás; is gabhais **Aodhán** flaitheas **Alban** da éis, agus táinig d'ionnradh is d'argain **Éireann** is d'iarraidh a gabhála, ar mbeith do shliocht **Chairbre Ríoghfhada** dó féin. Tigid fuireann mhór d'fhearaibh **Sacsan** **Alban** is **Breatan** leis, agus ar rochtan i dtír i n-**Éirinn** dóibh, tugadar ucht ar **Laighnibh** do lot ar dtús. Tarla iomorro --- p.410 **Brandubh mac Eochach** fán am soin i ríghe **Laighean**; agus cuiris **Aodhán** teachta chuige d'iarraidh giall air ré bheith fá chíoscháin dó féin nó go ndiongnadh críoch **Laighean** uile d'argain. Ar mbeith do **Bhrandubh** imshníomhach fán dáil sin, adubhairt a mháthair ris meisneach do bheith aige agus go gcoiscfeadh féin **Aodhán** de. Leis sin téid an mháthair go foslongphort **Aodháin** is iar rochtain ann sin di, fiafruighis d' **Aodhán** créad as a dtáinig do lot **Laighean**. ‘A chailleach,’ ar sé, ‘ní dleaghair díom scéala do thabhairt duit-se ar sin.’ ‘Masa cailleach mé,’ ar sise, ‘is cailleach do mháthair; agus atá cómhrádh cogair agam ré a dhéanamh riot.’ Leis sin téid i bhfód fá leith ria. ‘A Aodháin,’ ar sí, ‘do innis mé dhuit gur chailleach do mháthair, agus innisim anois duit gur mé féin í, agus da réir sin gurab dearbhráthair dhuit **Brandubh**. Uime sin cuir fios i n-**Albain** ar an máthair atá id leith, is aidmheochaidh sí im láthair-se gurab mé féin do mháthair; agus go rochtain a chéile dhúinn, gabh iomat gan milleadh **Laighean** do dhéanamh.’ Do-níthear leis a ndubhairt an bhean; is ar rochtain do láthair a chéile do na mnáibh admhuighis ríoghan na h-**Alban** gurab í máthair **Bhranduibh** do rug **Aodhán** agus ar n-a chlos soin dhó, do cheangail ar na mnáibh rún maith do dhéanamh ar an gcúis d'eagla go gcaillfeadh féin ríoghacht **Alban** ag **Dál Riada** da mbeith fios na dála aca. Leis sin cuiris fios i ndáil **Branduibh** gur cheangladar araon cáirdeas ré chéile; is fágbhais **Aodhán** an tír gan díoth do dhéanamh innte. Gidheadh cheana níor bha mac don **Eochaidh-se mac Éanna Cinnsealaigh** an **Brandubh**-so fá rí **Laighean**, amhail bhus follus san dara leabhar don stair-se. Dála **Néill**, ar a bhfuilmíd ag tráchtadh, is líonmhar atáid a shliocht i n-**Éirinn** ón ochtar mac táinig uaidh. Gidheadh ní hinneosfam annso iad, do bhrígh gurab mian linn go foirleathan labhairt orra i ngabhlughadh chloinne **Míleadh**. Is uime iomorro ghairmthear **Niall Naoighiallach** don rígh-se, do bhrígh gur ghabh sé naoi ngéill, nó naoi mbraighde, a cúig díobh --- p.412 ó chúigeadhaibh **Éireann**, agus a ceathair a h-**Albain**; gonadh aire sin do rinne an file na roinn-se síos: > 1. Mac **Eochaidh** ard n-ordan, > > **Niall** nár i ngach ardbhladh; > > Gabhais ríghe reimeann > > **Éireann** agus **Alban**. > 2. Gabhais giall gach cóigidh > > I n-**Éirinn** tré ardghoil; > > Tug fá a réir gan tárbhrath > > Cheithre géill a h-**Albain**. > 3. Gonadh de baoi dhó-san, > > I dtoraibh na bhfiatach, > > Ré hór na ríogh rathach, > > **Niall Naoighiallach** niatach. > Do ghabh **Dáthí mac Fiachrach mic Eochach Muighmheadhóin mic Muireadhaigh Tírigh mic Fiachrach Sraibhthine mic Cairbre Lithfeachair mic Cormaic mic Airt Aoinfhir mic Cuinn Chéadchathaigh** do shíol **Éireamhóin** ríoghacht **Éireann** 23 bliadhna. **Fial inghean Eochach** ó ráidhtear **Cruachán Féile** an chéidbhean do bhí aige. An dara bean **Eithne inghean Órach** máthair **Oiliolla Muilt**. An treas bean do bhí aige da ngairthí **Ruadh inghean Airtigh Uichtleathain mic Fir Chonga** máthair **Fiachrach Ealgaigh**, agus is da bhreith fuair bás. **Fearadhach** fá hainm díleas dó ar dtús; agus is uime do gairthí **Dáthí** dhe, ionann iomorro dáthí is tapaidh; agus is ar a thapacht do ghabhadh a arm air do lean an forainm **Dáthí** dhe. Agus is amhlaidh do marbhadh **Dáthí** .i. saighnéan teintighe do thuitim 'n-a mhullach ó neamh ar mbeith ag déanamh congcais ar an bh-**Fraingc** dó; agus is láimh ré **Sliabh Alpa** do marbhadh é, tré dhíoghaltas Dé, mar gur hairgeadh leis dúirtheach díthreabhaigh naomhtha dar bh'ainm **Parmenius** lér malluigheadh é. Agus ar n-a mharbhadh amhlaidh sin, tugadar a mhuinntear a chorp leo i n-**Éirinn**, gur hadhlaiceadh i **Roilig na Ríogh** i g-**Cruachain** é. Finis Libri Primi.{Volume 3} --- p.2 Foras Feasa ar Éirinn --------------------- ### Liber secundus. ### I. #### Ag so síos do ríoghaibh **Éireann** agus da ndálaibh d'éis Chreidimh agus da hannálaibh go tigheacht **Ghall** innte agus gur ghabhadar a h-orlamhas. Adeir **Sanderus** san chéidleabhar do Shiosma na Sacsan go dtugadar **Gaedhil** do láthair iar ngabháil chreidimh iad féin agus an mhéid do bhí aca ar chumas is fá smacht Easpuig na **Rómha**, is nach raibhe airdphrionnsa oile orra acht Easpog na **Rómha** go rochtain flaithis **Éireann** do **Ghallaibh**. Ag so briathra an ughdair: *Tugadar Éireannaigh (ar sé,) do láthair iar ngabháil chreidimh dóibh, iad féin agus a raibhe aca ar chur is fá smacht Easpuig na **Rómha**, is ní raibhe admháil aca ar airdphrionnsa oile do bheith ar **Éirinn** acht Easpog na **Rómha** amháin gus an aimsir úd, {Hiberni initio statim post *Christianum* Religionem acceptam se suaque omnia in Pontificis Romani ditionem dederant, nec quemquam alium supremum principem **Hiberniae** ad illud usque tempus praeter unum Romanum Pontificem, agnoverant.}’’* Nicholas Sanders, De schismate Anglicano, liber 1 .i. go Gabháltas **Gall**. Gidheadh ní fíor an ní-se adeir **Sanderus**, mar is follus a Psaltair Chaisil, mar a labhrann ar **Írial Fáidh mac Éireamhóin**, is mar a bhfoillsigheann an t-áireamh ríogh do **shíol **Éireamhóin**** do ghabh **Éire** ré b-**Pádraig** do shíoladh an chreidimh i n-**Éirinn** agus da éis. *Do ghabh **Írial Faidh** flaitheas **Éireann** deich mbliadhna, agus sul do síoladh riaghail Chríost lé **Pádraig** i n-**Éirinn** do ghabhadar 57 rígh do shíol an ríogh chéadna flaitheas **Éireann** agus fós do --- p.4 bhádar caogad rígh do shliocht an fhir chéadna i bhflaitheas **Éireann** d'éis **Pádraig**. {Írial propheta per decem annos regnavit, et antequam regula Christi per Patricium seminata esset in Hibernia, de semine eiusdem Regis quinquaginta septem reges regnaverunt super Hiberniam, et post Patricium de prole illius quinquaginta reges.}’’* Agus atá so follus a hannálaibh aosta **Éireann** agus as an Réim Ríoghruidhe. Ag so mar thig Policronicon ar an ní gcéadna-so, mar a n-abair: *Ó thigheacht **Phádraig** go haimsir Fheidhlimidh rígh (.i. rí **Mumhan**) do bhádar 33 rígh i bhflaitheas **Éireann** feadh cheithre céad bliadhan; i n-aimsir iomorro Fheidhlimidh tángadar **Fionnlochlonnaigh** ré ráidhtear **Noruaegienses** mar aon ré n-a dtaoiseach **Turgesius** go h-**Éirinn**. {Ab adventu Sancti Patricii usque ad Feldemidii Regis tempora triginta tres reges per quadringentos annos in Hibernia regnaverunt; tempore autem Feldemidii Noruaegienses duce Turgesio terram hanc occuparunt.}’’* Polychronicon As sin is iontuigthe go rabhadar ríghthe ar **Éirinn** do **Ghaedhealaibh** i ndiaidh aimsire **Phádraig**. Agus adeir an t-ughdar céadna na briathra céadna-so síos san áit chéadna: *Ó aimsir **Thuirgéis** gus an rígh ndéidheanach Ruaidhrí righ **Connacht** do bhádar 17 rígh ar **Éirinn**. {A tempore Turgesii usque ad ultimum monarchum Rodericum Conatiae Regem septemdecem reges in Hibernia fuerunt.}’’* As gach ní dhíobh so is follus nach fíor a rádh nach raibhe rí ar **Éirinn** ó aimsir **Phádraig** go Gabháltas **Gall**. Agus tig leis so an ní léaghthar san 36 eipistil do scríobh **Anselmus naomhtha, airdeaspog **Chanterburie****, mar a scríobhann go **Muircheartach Ó Briain rí **Éireann****, amhail léaghthar ag **Doctúir Usser** san deascán do chnósaigh sé do leitreachaibh naoimhchléire **Éireann** is **Sacsan** go aroile; agus do réir an ughdair chéadna mar a scríobhann **Anselmus** gus an **Muircheartach** gcéadna an tan fá haois don Tighearna 1100, mar a n-abair: ***Anselmus** óglách eagailse **Chanterburie** go **Muircheartach** ghlormhar tré ghrásaibh Dé rí **Éireann**. {Moriardacho glorioso gratia Dei Regni **Hiberniae**, **Anselmus** servus Ecclesiae Cantuariensis.}’’* ; agus mar scríobhas airdeaspog **Canterburie**, **Lanfrancus** go **Toirrdhealbhach Ó Briain** rí **Éireann** an tan fá haoís don Tighearna 1074, do réir **Dhoctúir Usser** --- p.6 san áit do haithléaghadh linn. ***Lanfrancus** peacthach agus airdeaspog neamhdhiongmhálta naoimheagailse **Dorobernensis** beannacht go seirbhís is go nguidhe go **Toirrdhealbhach rígh **Éireann****. {Lanfrancus peccator et indignus Dorobernensis Ecclesiae archiepiscopus magnifico Regi **Hiberniae** Terdeluaco benedictionem cum servitio et orationibus.}’’* Atá ag neartughadh lé fírinne an neithe-se an ní léaghthar san 41 eipistil san leabhar chéadna mar a scríobhann an **céid-Henrí rí **Sacsan**** go **Radulphus airdeaspog **Canterburie**** ag a iarraidh air grádha do thabhairt do shagart dar bh'ainm **Gregorius** agus a oirneadh 'n-a easpog i n-**Áth Cliath** tré fhoráileamh ríogh **Éireann**. Ag so briathra ríogh **Sacsan** an tan fá haois don Tighearna 1123: *Do fhoráil rí **Éireann** orm-sa lé 'n-a scríbhinn agus buirghéisigh **Dhuibhlinne** gur thoghadar an **Greagóir**>-se 'n-a easpog, is do chuireadar chugat-sa é da oirneadh. Uime sin foráilim-se ort-sa, ionnus go dtugthá a n-iarraidh dóibh, cóimhlíonadh gan chairde do dhéanamh ar a oirneadh. {Mandavit mihi Rex **Hiberniae** per breve suum et Burgenses **Dublinae** quod elegerunt hunc **Gregorium** in Episcopum et eum tibi mittunt consecrendum. Unde tibi mando ut petitioni eorum satisfaciens eius consecrationem sine dilatione expleas.}’’* As gach ní da ndubhramar is follus nach fíor ré a rádh nach raibhe rí ná arduachtarán ar **Éirinn** go Gabhaltas **Gall**; agus is follus fós nach raibhe cur cinnte ag Pápa na **Rómha** ar **Éirinn** riamh, acht mar do bhí ar an **Spáinn** nó ar an bh-**Fraingc** nó ar chríochaibh oile go haimsir **Dhonnchadha mic Briain Bhóraimhe** do chuaidh don **Róimh** tuairim is seacht mbliadhna déag ar thrí fichid sul tángadar **Gaill** i n-**Éirinn**. Gidheadh ar ndul do **Dhonnchadh mac Briain** don **Róimh**, amhail adubhramar thuas, tug féin agus uaisle **Éireann** aonta ré cur do bheith ag Easpog na **Rómha** orra, do bhrígh go mbídís féin easaontach ré chéile fá iomchosnamh **Éireann**. Óir tar ceann go scríobhaid ughdair go coitcheann gur bhronn **Constantinus impir** iar ngabháil bhaiste dhó oiléin iarthair **Eorpa** do **Shilbhester Pápa**, níor shealbh don Phápa ar **Éirinn** sin, do bhrígh nach raibhe sealbh na h-**Éireann** ag aoin-impir da raibhe riamh san **Róimh** ná ag **Constantin**. Da --- p.8 réir sin cionnus b'éidir go mbiadh brígh san cheart do-bhéaradh an t-impir don Phápa ar an ní nach raibhe 'n-a sheilbh féin ná i seilbh aonduine da dtáinig 'n-a dhiaidh san impireacht ó shoin? Agus uime sin ní hinmheasta go mbiadh comhmór na h-**Éireann** do ríoghacht—gan chead do **Dhoctúir Sanderus**—gan airdfhlaith ná airdrí uirre ó aimsir **Phádraig** go Gabháltas **Gall** acht an Pápa amháin. Cuirfeam síos annso as an seanchus, sul laibheoram ar ríoghaibh **Éireann** iar gcreideamh, an modh ar a ndéintí ríogha d'ordughadh i n-**Éirinn**, agus créad fá n-orduighthí iad, idir airdrígh is rígh cúigidh is phríomhfhlaith fearainn. Tuig nach bíodh do ghairm i n-**Éirinn** i n-allód acht gairm ríogh ag a bhflathaibh fearainn, amhail fá nós don chine Iúduidheach (acht amháin go mbídís diuicidhe ag an gcine Iúduidheach) agus do mhórán de chineadhaibh oile, amhail do bhíodh taoiseach i n-**Albain** ag **Dál Riada** nó gur ríoghadh **Fearghus Mór mac Earca** orra. Is é fáth iomorro fá ríoghthar aon duine amháin ós cionn na bpuibleach is na gcríoch ionnus go mbiadh gach aon 'n-a fhlaitheas féin umhal dó, is gan ar breith do neach dhíobh freasabhra ná cur 'n-a aghaidh feadh a fhlaithis féin, agus a thuigsin gurab ó Dhia is codhnach agus is cumhachtach ós cionn cháich do horduigheadh 'n-a rígh ós cionn na bpuibleach é da bhfollamhnughadh, agus da réir sin go ndleaghair dóibh umhla do thabhairt dó is a thuigse gurab é an t-aoin-Dia céadna is codhnach ar neamh ar talmhain is ar ifreann tug an smacht soin dó, is gurab uaidh fuair flaitheas; agus is minic gurab iad na daoine is glioca agus is foghlumtha do bhíodh i n-**Éirinn** do toghthaoi i bhflaitheas do smachtughadh an uilc is do choimhcheangail na cána is do shnadhmadh na síothchána, mar atá **Sláinghe mac Deala mic Loich** fá airdbhreitheamh i n-**Éirinn** 'n-a aimsir féin, **Ollamh Fódla** do bhí foghlumtha agus **Tighearnmhus** a mhac do bhí feasach mar --- p.10 an gcéadna, agus **Cormac mac Airt** do bhí eolach san **Breitheamhnas Tuaithe** is ro scríobh an Teagasc Ríogh agus mar sin i dtús na n-aimsear is iad lucht an fheasa agus an dream ba mó fonn don mhaitheas phuiblidhe do mhéadughadh do toghthaoi lé fearaibh **Éireann** ós cionn na gcríoch go dtáinig **Pádraig** is neart na heagailse. Agus ó táinig **Pádraig**, is ag na heaspogaibh ag na huaislibh agus ag na croinicibh do bhíodh togha na ríogh is na dtighearnadh go Gabháltas **Gall**; agus na garma chleachtar anois, mar atá Barún Bíocont Iarla Marqueis nó Diuice, níor cleachtadh i *n-***Éirinn** iad acht Triath Tighearna Flaith nó Rí, agus a slonnadh ó na críochaibh do bhíodh 'n-a seilbh. Ré linn iomorro gharma do ghlacadh dhóibh tigeadh an croinice agus an leabhar da ngairthear an Teagasc Ríogh leis, mar a mbíodh suim chumair nós is reacht na críche, agus mar a mbíodh foillsiughadh an luaidheacht bhíos ó Dhia is ón phobal tré mhaith do dhéanamh, agus an díoghaltas bhíos ós a chionn féin is ós cionn a shleachta tré neamhchomhall ceirt is córach, amhail orduigheas Leabhar na Ríogh is an Teagasc Ríogh do dhéanamh. Is minic fós do beantaoi urruidhe da gcáirdibh do dhruing díobh fá choimhlíonadh reachta na críche do réir Teagaisc na Ríogh, nó an righe do léigean díobh gan imreasan, amhail do bheanfadh **Tuatha Dé Danann** do **Bhreas mac Ealathan** i n-aimsir ríoghachta **Éireann** do thabhairt dó. Is é an croinice do-bheireadh slat i láimh gach tighearna ré linn garma do ghabháil; agus d'éis na slaite do dháil dó, do chuireadh i gcéill do na tuathaibh nach rígheadh an tighearna nó an rí a leas arm do ghlacadh ó shoin amach do smachtughadh a thíre, acht bheith umhal da shlait amhail scoláire da mháighistir. Óir amhail do-bheir an scoláire críonna --- p.12 grádh is umhlacht is buidheachas da mháighistir, is mar sin dlighthear do na híochtaránaibh bheith da ríoghaibh, tré mar is lé slait córa is ceirt stiúras na híochtaráin, is nach lé faobhar airm na héagcóra. Is amhlaidh bhíos an tslat do-bheir an t-ollamh i láimh an ríogh geal go hiomlán, do chomartha na fírinne lé dtuigthear an ghile bhíos san slait, do bhrígh go samhailtear an geal ris an bhfírinne is an dubh ris an mbréig. Is í cúis fá mbí an tslat díreach, da chur i gcéill do na puibleachaibh is do na tuathaibh gurab díreach glan gan chlaon dhligheas an rí bheith 'n-a bhriathraibh is 'na bhreathaibh idir charaid is námhaid, idir thréan is anbhfann, do réir mar do bheith imreasan idir a dhá láimh. Is uime orduighthear an tslat soin gan fhadhb gan chnapán uirre acht coimhréidh uile, da chur i gcéill do na tuathaibh gurab amhlaidh dhlighid na tighearnaidhe bheith gan anshocracht gan ghairbhthean acht coimhréidh fá chúis cheirt is chomhthruim do gach aonduine, do charaid is do námhaid, do réir a gcóra, &rl. I d-**Teamhraigh** do gairthí gach rí do ríoghaibh **Éireann** riamh ag a mbíodh ríoghacht **Éireann** uile, do thoil na n-ollamhan is na n-uasal ria gcreideamh, agus do thoil eagailse uaisle is ollamhan ó shoin anuas, ar **Leic na Ríogh**. I d-**Tulaigh Óg** do gairthí **Ó Néill**; agus **Ó Catháin** is **O hÁgáin** do ghaireadh é. **Ó Donnghaile** a mharuscál sluaigh is **muinntear Bhrisléin** is **clann Bhiorthagra** breitheamhain fhéineachais **Uladh** uile. I g-**Cill mic Creannáin** do gairthí ***Ó Domhnaill***; agus **Ó Fiorghail** do ghaireadh é, agus **Ó Gallchubhair** a mharuscál sluaigh. Ar **Maigh Adhar** do gairthí **Ó Briain** ; **Mac na Mara** do ghaireadh é; **Ó Duibhidhir **Choill na Manach**** agus **Mag Cormáin** a mharuscáil sluaigh; **muinntear Flannchuidhe** a --- p.14 bhreitheamhain fhéineachais; **clann Chraith** a ollamhain ré dán; **clann Chruitín** nó **clann Bhruaideadha** a ollamhain ré seanchus. Ar **Lios Beannchair** do gairthí **Mac Carrthaigh**; **Ó Súilleabháin Mór** agus **Ó Donnchadha Mór** do ghaireadh é; **muinntear Ruairc** a mharuscáil sluaigh; **clann Aodhagáin** a bhreitheamhain; **muinntear Dhálaigh** a ollamhain ré dán, agus **muinntear Dhuinnín** a ollamhain ré seanchus. Ar **Chnoc an Bhogha** do gairthí **Mac Murchadha**; agus **Ó Nualláin** do ghaireadh é; a each is a earradh do **Nualláin**; **Ó Deoradháin** a bhreitheamh, agus **Mac Eochadha** a ollamh ré dán. Ar **Leic mic Eochadha** do gairthí tighearna **Cinnsiolach**; agus **Mac Eochadha** do ghaireadh é. Ar **Dhún Caillighe Béirre** do gairthí **Ó Brain**, agus **Mac Eochadha** do ghaireadh é. ### II. #### Do ríoghaibh **Éireann** d'éis Chreidimh annso síos. Do ghabh **Laoghaire mac Néill Naoighiallaigh mic Eochach Muighmheadhóin mic Muireadhaigh Thírigh mic Fiachrach Sraibhthine** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna ar fhichid; agus fá hí **Ríoghnach** a mháthair; agus is í an ceathramhadh bliadhain da fhlaitheas do chuir **Coelestinus Pápa** **Pádraig** i n-**Éirinn** do shíoladh an chreidimh, an tan fá haois don Tighearna 431 bliadhan. Agus bliadhain is trí fichid fá haois do **Pádraig** an tan soin. Óir an tan tugadh i mbroid é, an naomhadh bliadhain do fhlaitheas **Néill**, is sé bliadhna déag fá haois dó; agus do chaith na hocht mbliadhna déag do bhí roimhe do fhlaitheas **Néill**, ionnus go raibhe mar sin cheithre bliadhna déag ar fhichid; agus cuirthear --- p.16 leis sin na trí bliadhna fichead do bhí **Dáthí** i bhflaitheas **Éireann**, ionnus go raibhe **Pádraig** seacht mbliadhna déag is dá fhichid an tan ro marbhadh **Dáthí**; agus cuirthear cheithre bliadhna do fhlaitheas **Laoghaire** leis sin, go ndéin sin bliadhain is trí fichid d'aois ag **Pádraig** ag teacht i n-**Éirinn** dó. Agus is móide is inchreidthe fírinne an neithe-se mar léaghthar san leabhar da ngoirthear Martyrologium Romanum garab dá bhliadhain agus sé fichid fá haois do **Phádraig** an tan fuair sé bás. Ionann sin agus gurab bliadhain is trí fichid fá slán dó ag teacht i n-**Éirinn** 'n-a easpog. Óir is dearbh gurab bliadhain is trí fichid do bhí ag síoladh an chreidimh i *n-***Éirinn** sul fuair bás. Gidheadh do chuir **Coelestinus** ré b-**Pádruig** **Paladius** 'n-a easpog do shíoladh an chreidimh i n-**Éirinn** an tan fá haois don Tighearna 430, do réir **Bheda** i n-annálaibh Staire na Sacsan. Ag so mar adeir: *An tan fá haois don Tighearna 430 bhliadhan do chuir **Coelestinus Pápa** **Paladius** 'n-a easpog ar dtús gus na **Scotaibh** ré creideamh do Chríost dóibh. {Anno quadringentesimo tricesimo Paladius ad Scotos in Christum credentes a Coelestino Papa primus mittitur episcopus.}’’* Agus is í sin an treas bliadhain do fhlaitheas **Laoghaire** agus an bhliadhain ría b-**Padraig** dó theacht i n-**Éirinn**. Agus iar rochtain **Éireann** dó mar aon ré dá chléireach dhéag, do ghabh tír i n-íochtar **Laighean** ag **Innbhearr Deaghaidh**, is do bheannuigh trí cealla ann sin, mar atá **Ceall Fhine** mar ar fhágaibh a leabhair agus cuid do thaisibh **Póil** is **Peadair**; an dara cill **Teach na Rómhanach**; agus an treas cill **Domhnach Arda**; agus iar mbeannughadh na gceall soin dó, tig **Náthí mac Garrchon** tighearna na tíre sin agus ionnarbais as an gcrích sin é, go ndeachaidh i n-**Albain** go bhfuair bás ann sin. Dála **Phádraig** táinig i n-**Éirinn** i gcionn bhliadhna i ndiaidh **Phaladius** agus ceathrar ar fhichid do naoimhchléir 'n-a fhochair; nó do réir **Henricus Antisiodorensis** i m- Beathaidh S. Germanus, amhail léaghthar san 168 ca. go dtug **Padraig** tríochad easpog leis i n-**Éirinn**. Ag so --- p.18 briathra an ughdair: *Do chuir **Pádraig** beannuighthe (ar sé) ar dteacht eachtra fhada agus a crích imchéin lúthgháir ar a mhuinntir féin ar dtús 'n-a láthair, agus ar gcruinniughadh tríochad easpog do hoirneadh leis féin tar lear, do chuir i bhfóghmhar an Tighearna iad, ar mbeith don fhóghmhar mór is don mheithil beag. {Benedictus Patricius itinere longo de regione longinqua peracto, praesentia sui suos exhilarabat et triginta episcopos ex transmarinis partibus congregatos et a se consecratos in Dominicam messem, eo quod esset multa et operarii pauci, destinabat.}’’* As so is iontuigthe go dtángadar fuireann phréaláideach lé **Pádraig** i n-**Éirinn** do shíoladh an chreidimh. Leagthar fós san seanchus an tan do bhí **Pádraig** ag teacht i n-**Éirinn**, an mhéid fuair do chine **Scuit** ag a raibhe solus an chreidimh, go dtug leis i n-**Éirinn** iad, agus do bhí foghluim is creideamh is reacht ar coimhéad i n-**Éirinn** feadh cheithre céad bliadhan d'éis **Phádraig** do theacht go teacht **Lochlonnach** innte. Do bhíodh fós airgead da bhualadh i n-**Ard Macha** is i g-**Caiseal** an tan soin. Atá **Henricus,** thuas san 174 ca. aga rádh gur roinn **Pádraig** **Éire** idir fhonn duine agus spréidh, agus gur bhean an deachmhadh mír dhíobh don eaglais, mar atá an deachmhadh cuid do na daoinibh don fhearann is don spréidh; agus do rinne manaigh do na fearaibh is cailleacha dubha do na mnáibh, agus do thógaibh mainistreacha dhóibh. Ag so mar adeir an t-ughdar céadna ag labhairt ar an druing úd ráinig san deachmhaidh: *Do-níodh manaigh do na fearaibh uile is cailleacha dubha do na mnáibh is do thógaibh iomad mainistreach is do orduigh an deachmhadh mír don fhearann is an deachmhadh mír don spréidh ré cothughadh na druinge céadna. {Omnes ergo mares monachos, feminas sanctimoniales, efficiens, numerosa monasteria aedificavit, decimamque portionem terrarum ac pecudum eorum sustentationi assignavit.}’’* Adeir fós an t-ughdar céadna go dtáinig don ordughadh do chuir **Pádraig** síos nach raibhe cúil ná cearna ná fásach i n-**Éirinn** nachar lán d'aos crábhaidh is do naomhaibh, ionnus go dtáinig dhe sin gurab é ainm cinnte do bhíodh ar **Éirinn** feadh na gcríoch oile go coitcheann **Oiléan na Naomh**. Adeir **Neinnius**, ughdar Breathnach, i Stair na Breatan, --- p.20 ag labhairt ar **Phádraig**, na briathra-so: *Do thógaibh (ar sé) 355 eagluis, do hoirneadh leis an n*-*uimhir chéadna, 355, easpog, tugaibh cheana grádha eagailse do thrí mhíle sagart. {Ecclesias 355 fundavit, episcopos ordinavit eo numero, 355, presbiteros autem usque ad tria millia ordinavit.}’’* Ag so mar thig an seanchus lé **Neinnius** ar an líon easpog úd do hoirneadh lé **Pádraig**: > 1. A cúig lé caogad sruitheaspog > > Ró oirnidh an cáidh, > > Um thrí céadaibh crutharnaigh > > Forsa dtormaigh gráidh. > Cibé do chuirfeadh i n-iongantas an líon easpog-so do bheith i n-aoinfheacht ré linn **Phádraig** i n-**Éirinn**, léaghadh an ní adeir **S. Bearnard** i m- Beathaidh Mhalachias ar ghnáthughadh na h-**Éireann** do leith a heaspog. Ag so mar adeir: *Do-níthear malairt is iomadughadh ar easpogaibh do réir thoile an airdeaspuig, ionnus nach lór lé haoin easpogóideacht amháin aoin easpog amháin, acht bí beagnach easpog ag gach aoineaglais aca. {Mutantur et multiplicantur Episcopi pro libitu Metropolitani, ite ut unus episcopatus uno non esset contentus, sed singulae pene ecclesiae singulos haberent episcopos.}’’* As na briathraibh-se **S. Bearnard** is iontuigthe nar chuirthe i n-iongantas an lear easpog do luaidheamar do bheith i n-**Éirinn** ré linn **Phádraig**, ar mbeith don eaglais fá bhláth an tan soin. Is lughaide is ionchuirthe i n-iongantas an t-áireamh easpog do luaidheamar thuas mar léaghthar linn i seinleabhraibh go raibh easpog i n-**Éirinn** i n-aghaidh gach deagántachta da bhfuil innte. Is dearbh fós a hannálaibh **Éireann** go ndearna **Pádraig** dá airdeaspog i n-**Éirinn**, mar atá airdeaspog **Ard Macha** príomháidh **Éireann**, agus airdeaspog **Caisil**; príomháidh iomorro **Ard Macha** ós cionn **Éireann** uile is go cinnte ós cionn **Leithe Cuinn**; agus airdeaspog **Caisil** ós cionn **Leithe Mogha** go cinnte; agus ardchur ag an bphríomháidh air; agus is é adhbhar fá ndearnadh an t-ordughadh soin, do bhrígh go dtarla ardfhlaitheas **Éireann** i seilbh **sleachta Éireamhóin**, mar atá ag **Laoghaire mac Néill**; agus níor ghabh **Eoghan** is **Conall** is --- p.22 an chuid oile d'uaislibh an chinidh sin do ghabh baisteadh ó **Phádraig** gan an eaglais ba prinnsiopálta san ríoghacht do bheith ar a leith féin d'**Éirinn**, mar atá **Leath Cuinn**, agus cur do bheith aice ar eagailsibh **Éireann** ar lorg an ardfhlaithis do bhí 'n-a seilbh an tan soin. **Síol Éibhir**, cheana, fuaradar ó **Phádraig** an dara heaglais ba prinnsiopálta do dhéanamh i **Leith Mogha** .i. i g-**Caiseal**, do bhrígh go raibhe ceart aca féin ar **Leith Mogha** fá rígh **Éireann** gus an dtráth soin ó aimsir **Chuinn**. Is córaide so do chreideamhain nach eadh amháin airdeaspog **Mumhan** ghairthear i seanleabhraibh irsi is annálach **Éireann** d'airdeaspog **Caisil**, acht fós go ngairthear airdeaspóg **Leithe Mogha** uile dhe. An ní eile iomorro adeirid drong san aimsir-se go raibh **Imleach Iobhair** 'n-a cathaoir airdeaspuig, is amhlaidh is iontuigthe sin go raibhe airdeaspog is cliar **Chaisil** seal ar díbirt a **Caiseal** tré fhoirneart **Lochlonnach** an tan soin i n-aimsir **Mhaoilsheachlainn mic Maolruanaidh** do bheith i bhflaitheas **Midhe**, agus **Néill Chaille** 'n-a rígh **Éireann**, agus **Olchobhair** do bheith i bhflaitheas **Mumhan**, agus **Turgesius** an t-anfhlaith Lochlonnach do bheith ag buaidhreamh **Éireann**. Óir níor dóthcha **Forannán** príomháidh **Éireann** do thathfann a h-**Ard Macha** lé **Turgesius**, gur bha héigean dó teacht ar díbirt don **Mhumhain**, ioná airdeaspog **Caisil** go n-a chléir do thathfann a **Caiseal** lé **Lochlonnaibh**, agus dul da ndídean féin go h-**Imleach Iobhair**, mar a rabhadar coillte is bogach is móinte an tan soin. Agus do chaitheadar seal da n-aimsir ann sin ré linn leathtruim **Lochlonnach** do bheith orra. Ní faghthar linn i n-annálaibh **Éireann** do bheith i n-**Éirinn** acht dá airdeaspog, mar atá airdeaspog **Ard Macha** agus airdeaspog **Caisil** go haimsir an **Cháirdionál Ioannes --- p.24 Papiron** do theacht i n-**Éirinn** mar aon ré **Giolla Críost Ó Conairce, easpog **Leasa Móir****, leagáid an Phápa i n-**Éirinn** an tan soin, an tan fá haois don Tighearna 1152. Óir an bhliadhain sin do chruinnigheadar comhairle choitcheann ag **Ceannanus na Midhe**, mar ar hoirneadh airdeaspog i n-**Áth Cliath** agus airdeaspog i d-**Tuaim**, mar a bhfuair gach airdeaspog dhíobh **Pallium**, amhail chuirfeam síos da éis so a hannálaibh aosta **Éireann** do scríobhadh i g-**Cluain Eidhneach**. ### III. Ar mbeith do **Phádraig** ag síoladh an chreidimh i n-**Éirinn** i n-aimsir **Laoghaire**, is é **Aonghus mac Natfraoich** fá rí **Mumhan**; agus ré triall do **Phádraig** do sheanmóir don **Mhumhain**, tig **Aonghus mac Natfraoich** céadna i gcoinne **Phádraig** d'fháiltiughadh roimhe go **Maigh Feimhean** i n-**Déisibh** tuaisceirt, is beiris go ríoghphort **Caisil** é i n-**Eoghanacht** ré ráidhtear an **Trian Meadhónach** aniú; agus do ghabh **Aonghus** creideamh is baisteadh uaidh ann. Ag so mar adeir seinbheatha **Phádraig** do haithléaghadh linn ag tráchtadh ar **Niall** thuas: *Ré mbeith ag triall don **Mhumhain** dó, tig rí **Mumhan**, **Aongus mic Natfraoich**, 'n-a dháil go **Magh Feimhean** i dtalamh na n-**Déise** is do threoruigh go lúthgháireach don ríoghchathair da ngairthear **Caiseal** i gcrích **Eoghanachta** é, agus is ann sin do chreid an rí **Aonghus** is do ghabh baisteadh. {Dum vero in Momoniam proficisceretur, venit obviam ei Rex Momoniae, Aonghus mac Natfraoich in campo Feimhean in terra na nDéise, eumque duxit gaudens in civitatem regalem nomine Caiseal, quae est in regione Eoghanacht, ibique credidit rex Aonghus et baptisatus est.}’’* Agus san áit chéadna luaidhtear gurab tré bhonn **Aonghusa** do chuir **Pádraig** los a bhaichle. Ag so an ní léaghthar ann: *Iar mbeith do **Naomh Pádraig** 'n-a sheasamh ag beannachadh an ríogh do sáthadh leis rinn a naomhbhaichle i gcois an ríogh. {Cumque Sanctus Patritius regem stando benedixisset cuspis baculi Sancti fixa est in pede regis.}’’* As so is iontuigthe gurab tré chois ríogh --- p.26 **Mumhan**, **Aonghusa mic Natfraoich**, do chuir **Pádraig** rinn a bhaichle, is nach tré chois **Eoghain mic Néill ríogh **Uladh****. Tig saoi ré seanchus do **Leith Cuinn** féin leis an ní thuas san laoidh darab tosach: Buaidh n-easpog ar fhuil n-**Éibhir**, .i. **Torna mac Muiris Uí Mhaoilchonaire**. Ag so mar adeir: > 1. Tré bhonn **Aonghuis** anba an bhroid, > > Do chuaidh rinn bhaichle b-**Pádroig**; > > Gur líon an t-urlár da fhuil, > > An gníomh ní cómhrádh coguir. > Do bhádar cheithre mic fichead is cheithre hingheana fichead ag an **Aonghus**-so, agus do bhronn dá mhac déag is dá inghin déag don Eaglais díobh. Is é an **Aonghus**-so fós do orduigh screaball baithis **Pádraig** ar gach neach da ngabhadh baisteadh san **Mhumhain**, .i. trí pinginne; agus is mar so síos do díoltaoi an cháin sin, mar atá cúig céad bó, cúig céad caor iarainn is cúig céad brat, cúig céad léine is cúig céad caora gacha treas bliadhain do chomhorba **Pádraig** mar chíos ó ríoghaibh **Mumhan**; agus do bhí an cíos soin 'ga dhíol go haimsir **Chormaic mic Cuileannáin**. Léaghthar fós i Leabhar Ruadh Mic Aodhagáin go gcleachtadh **Aonghus mac Natfraoich** dias easpog is deichneabhar sagart is dá mhaiccléireach dhéag is trí fichid do bheith mar ghnáthmhuinntir 'n-a fhochair féin do shíor, ré rádh aifreann is ré guidhe Dé. Ré linn **Phádraig** do bheith ag síoladh an chreidimh i n-**Éirinn** i n-aimsir **Laoghaire**, do bhádar cheithre mic fichead ag **Brian mac Eochach Muighmheadhóin**, agus fá lucht comhaimsire do **Laoghaire mac Néill** iad, agus ar mbeith do **Phádraig** ag beannachadh **Éireann**, téid i g-**Connachtaibh** agus triallais i ndáil an mhic dhíobh soin do ba taoiseach orra, **Eichen** fá hainm dó. Mar do chonnairc an fear soin **Pádraig** ag teacht 'n-a láthair téid ar a each agus gabhais ag a slatadh, agus adubairt re a bhráthraibh an ní céadna do déanamh, agus gan cádhas do thabhairt don chléireach: agus do-níd --- p.28 amhlaidh sin acht an mac fá hóige dhíobh, dar bh'ainm **Duach Galach**. Anais an fear soin da chois is téid i gcoinne **Phádraig** is cuiris fáilte roimhe is do-bheir umhla is onóir dó. Leis sin triallais **Pádraig** roimhe go ndeachaidh do láthair **Eichen**, fá taoiseach orra, is fiafruighis de nar bh'é **Eichen** é. ‘Ní mé,’ ar **Eichen**. ‘Masa tú’ ar **Pádraig**, ‘beanaim-se rath is ríghe dhíot féin is don mhéid dot bhráithribh atá id fhochair acht an t-aonmhacaomh dhíobh tug cádhas is onóir damh féin ar son mo Thighearna.’ Agus adubhairt an macaomh soin dá madh é féin budh rí orra go ndéanadh réir **Pádraig**. ‘Maseadh’ ar **Pádraig**, ‘do-bheirim-se beannacht duit-se, is budh rí thusa, is biaidh an righe agat shíol id dhiaidh;’ agus do fíoradh fáistine **Phádraig**, óir do bhí **Pádraig** is dá easpog dhéag 'n-a fhochair ag ríoghadh **Duach Galaigh**, agus do gnáthuigheadh lé ríghthibh **Connacht** comhorbaidhe an dá easpog dhéag soin is dá thaoiseach dhéag **shíol Muireadhaigh** agus **Ó Maoilchonaire** do bheith 'ga ríoghadh ó shoin i le ar chnoc dá ngairmthear **Carn Fraoich**. Aoinbhliadhain déag ar fhichid ar cheithre céad ó ghein Chríost go tigheacht **Phádraig** i n-**Éirinn**, an ceathramhadh bliadhain do fhlaitheas **Laoghaire mic Néill**, amhail adubhramar; agus bliadhain is trí fichid do **Phádraig** i n-**Éirinn** sul fuair bás; agus dá gcuirthear an t-áireamh soin leis an áireamh thuas, do-níd cheithre céad nochad is dá bhliadhain; gonadh da dhearbhadh soin adeir an seancha an rann-so: > 1. Ó geanair Críost, áireamh ait, > > Cheithre céad ré taobh nóchait, > > Is dá bhliadhain saor iar soin, > > Go bás **Phádraig** phríomh-apstoil. > Léaghthar i m- Beathaidh **Phádraig** gurab bliadhain is trí fichid do bí **Pádraig** i n-**Éirinn** iar dteacht 'n-a easpog innte, ag síoladh is ag seanmóir na soiscéal, is ag déanamh --- p.30 feart is míorbhal do réir mar léaghthar i m- Beathaidh **Phádraig** do réir ughdair d'áirithe. Ag so mar adeir: > 1. Trí fichid bliadhan is bliadhain, > > Is tearc neach ar nach diamhair. > > I n-**Éirinn** go n-iomad bhfeart > > Do bhí **Pádraig** ag proicheapt. > Agus cibhé adéaradh nach fuil an rann-so i m- Beathaidh **Phádraig**, bíodh a fhios aige gur léaghadh linn i bprímhleabhar sheanchusa gur scríobhadh 64 beatha **Phádraig**, gach aon díobh ar leith ris féin. Agus is cosmhail gur scríobh gach neach ní nua ar **Phádraig** nachar scríobh neach oile do chách. Uime sin ní cuirthe i n-iongantas don tí do léigh beatha **Phádraig** ag aonughdar amháin, da dteagmhadh scéal nó míorbhal ar **Phádraig** i leabhar oile nachar léigh san bheathaidh sin. Is ré linn **Laoghaire** tug **Dubhthach hUa Lughair** is **Fearghus File** is **Ros mac Trichim** seanchus **Éireann** da fhromhadh is da ghlanadh do **Phádraig**. Agus táinig de sin gur cuireadh i gcead **Laoghaire** comhdháil choitcheann do dhéanamh, mar a mbíadh cruinniughadh ríogh cléire is ollamhan **Éireann** ré glanadh an tseanchusa; agus iar rochtain ar aonláthair dhóibh uile do toghadh asta naonbhar ré glanadh an tseanchusa, mar atáid trí rígh, trí heaspuig is trí ollamhain ré seanchus. Na trí rígh, **Laoghaire mac Néill rí **Éireann****, **Dáire rí **Uladh****, is **Corc mac Luighdheach rí **Mumhan****. An triúr easpog, **Pádraig**, **Beinén** is **Cairneach**. Na trí hollamhain ré seanchus, **Dubhthach**, **Fearghus** is **Ros**>. Agus do glanadh is do cuireadh i n-eagar is i n-ordughadh an seanchus leis an naonbhar soin, agus is de do gairthí an Seanchus Mór. Atá an duain darab tosach Aimhirgin glúingheal ag fíoradh an neithe-se. Ag so síos na roinn as an duain gcéadna ag suidheamh an neithe-se: > 1. Ughdair an t- Seanchusa Mhóir > > Naonbhar ros cóirigh go cóir, > > Naoimhfhios a ainm caomda cain > > Lé fios naomhtha an naonbhair sain. > > > --- > > p.32 > > 4. **Pádraig** **Beinén** **Cairneach** cain, > > **Laoghaire mac Néill** neartmhair. > > **Fearghus File**, gáire glan, > > Agus **Daire rí **Uladh****. > 5. Agus rí **Mumhan** gan mheirg, > > **Corc mac Luighdheach** go láimhdheirg, > > **Dubhthach Ua Lughair** don linn, > > Saoi an Bhéarla **Ros mac Trichim**. > 6. Naoi saoithe nar shaobh a snas, > > Lér riaghluigheadh an Seanchas, > > Iar na thúr dhóibh tré ghaois ghil, > > I ngach aois ó **Aimhirgin**. > ### IV. Iar nglanadh iomorro an t- Seanchusa mar sin is eadh do horduigheadh lé huaislibh **Éireann** urlamhas an t- Seanchusa do chur ar choimhéad préaláideadh na h-**Éireann**; agus tugadar na préaláide céadna fá deara a scríobhadh 'n-a bprímheagailsibh féin. Agus atáid cuid do na seinleabhraibh ar marthain aniú, nó na micleabhair do scríobhadh asta, mar atá Leabhar Ard Macha, Psaltair Chaisil, Leabhar Glinne dá Loch, Leabhar na hUa Chongmhála, Leabhar Cluana Mic Nóis, Leabhar Fionntain Chluana hEidhneach, Leabhar Buidhe Moling, is Leabhar Dubh Molaga, agus prímhleabhair **Éireann** ó shoin amach, mar ar coimhéadadh an Seanchus gan leathtrom do dhéanamh ar neach seoch a chéile d'uaislibh ***É*ireann**. Do bhíodh fós suim seanchusa na leabhar-so uile i Psaltair na Teamhrach; agus do-níthí fromhadh orra gacha treas bliadhain i bh-**Feis Teamhrach**, amhail adubhramar thuas ag labhairt ar fhlaitheas **Chormaic**. Gidheadh ré linn na Págántachta, is iad so síos na príomh-ughdair do bhí ris an seanchus ó aimsir go haimsir, mar atá **Aimhirgin *G*lúingheal**, **Sean mac Áighe**, **Bridhe** banughdar ó ráidhtear Briathra --- p.34 Bridhe, **Connla Caoinbhriathrach saoi **Chonnacht****, **Seancha mac Cúil Chlaoin**, **Fachtna** a mhac soin, **Seancha mac Oiliolla**, **Morann mac Maoin**, **Fearghus Fiannaithe** a crích **Chiarraidhe Luachra**, **Feircheirtne File**, **Néidhe mac Adhna**, **Aithirne**, **Amhnas**, **Fearghus File mic Aithirne**, **Neara mac Fionnchuill** a **Síodhaibh**, **Seadhamus mac Morainn**, **Fearadhach Fionn Feachtnach** ríoghughdar gaoise **Éireann**, **Fitheal**, **Fearghus File**, **Ros mac Trichim** is **Dubhthach mac Ua Lughair**, agus is iad an triúr déidheanach-so tug an Seanchus do **Pádraig** da fhromhadh is da ghlanadh. Ré linn iomorro na Págántachta do bheith i n-**Éirinn**, ní bhíodh cion ollamhan ná ughdair san seanchus ar aoinneach ré seanchus ar a bhfionntaoi claonadh seanchusa do dhéanamh aoin fheacht amháin. Ní bhíodh fós cion breitheamhan ar an tí do-bheireadh claoinbhreath; do bhíodh mar an gcéadna geasa ar dhruing dhíobh ré linn na Págántachta. Ar dtús an tan do-bheireadh **Sean mac Áighe** claoinbhreath do fhásadaois boilgléasa ar a dheasghruaidhe; agus an tan do-bheireadh an fhíorbhreath ní fhásadaois. Ní rug **Connla Caoinbhriathrach** bréigbhreath riamh, óir do ba duine iodhan fírionnraic do réir sholuis na nádúire é. Ní bheireadh **Seancha mac Cúil Chlaoin** breath choidhche gan troscadh an oidhche ria n-a breith. An tan do-bheireadh **Fachtna** a mhac soin bhréigbhreath, madh i n-aimsir an fhoghmhair do-bheireadh í, do thuiteadh meas na tíre a mbíodh an oidhche sin. Gidheadh an tan do-bheireadh fírbhreath do anadh an toradh go hiomhlán ar na crannaibh; nó madh i n-aimsir an bhlátha *do*-bheireadh an bhréigbhreath, do shéandaois na ba a laoigh san tír sin. Ní bheireadh **Morann mac Maoin** breath gan an iodh **Morainn** um a bhrághaid; agus an tan do-bheireadh bréigbhreath do theannadh an iodh um a bhrághaid; agus an tan do-bheireadh an fhírbhreath do shíneadh an iodh tar a ghuaillibh amach, amhail adubhramar thuas. Mar sin iomorro do mhórán d'ughdaraibh Págánta oile, do bhídís geasa ortha da --- p.36 dtoirmeasc ó chlaonadh seanchusa nó breitheamhnais do dhéanamh. As a ndubhramar is inchreidthe do sheanchus **Éireann** mar sheanchus gacha críche oile, do bhrígh go bhfuil ar n-a dhearbhughadh lé scríbhnibh seanughdar bPágánta is lé fromhadh naoimhchléire agus préaláideadh eagailse **Éireann**. Do commóradh **Feis Teamhrach** lé **Laoghaire** d'aithnuadhadh nós is reachta **Éireann**, amhail fá gnáth ris na ríoghaibh roimhe do dhéanamh i bh-**Feis Teamhrach**. An tan iomorro do coimhthionóldaois uaisle is ollamhain **Éireann** don chomhdháil sin, do bhíodh príomhlongphort ar leith ag airdrígh **Éireann** go n-a fhuirinn, mar atá Teach Miodhchuarta. Do bhíodh fós príomhlongphort ag *gach* rígh cúigeadhach i n-**Éirinn**, mar atá an Long Mhuimhneach ag rígh **Mumhan**; ionann iomorro long is teach, amhail adeir an file: > 1. Ní móide is doichlioch **Donn Cuan** > > Droichtheach 'ga shluagh nó long lán; > agus is uaidh sin adeirthear longphort .i. port na dteach ris an mbaile 'n-a mbí áitiughadh; agus an Long Laighneach ag rígh **Laighean**, agus an Chóisir Chonnachtach ag rígh **Connacht**, agus an Eachrais Uladh ag rígh **Uladh**. Do bhídís fós trí teallaighe oile i d-**Teamhraigh** an tan soin, mar atá Carcair na nGiall, mar a mbídís géill nó bhraighde an ríogh i gcoimhéad. An dara teach da ngairthí Réalta na bhFileadh, mar a mbídís breitheamhain is filidhe **Éireann** ré cumadh cánach ar an druing do sháruigheadh reacht is riaghail na críche. An treas teach da ngairthi Grianán na nInghean, mar a mbídis bainríoghna na gcúigeadhach, agus áitreabh ar leith san longphort soin ag gach ríoghain díobh go n-a bantracht. Gidheadh an tan do shuidheadh an chomhdháil uile ré cinneadh is ré críochnughadh reacht is nós na críche, is é Teach mór Miodhchuarta fá teach coitcheann comhairle dhóibh. Ag so iomorro an suidhiughadh do bhíodh orra san teach soin. Do shuidheadh rí **Éireann** féin 'n-a ríoghchathaoir ar --- p.38 dtús i gceirtmheadhón an áruis is a aghaidh siar, agus rí **Mumhan** don leith theas de, óir soir agus siar do bhádar dá éadan an tighe, rí **Laighean** 'n-a fhiadhnaise, rí **Connacht** ar a chúl, agus ollamhain **Éireann** ar cúlaibh ríogh **Connacht**; agus rí **Uladh** don leith adtuaidh dhe ar a dheasláimh, agus fuireann d'fhíoruaislibh a chúigidh féin ré hais gach ríogh dhíobh. Ag so deismireacht an tseanchaidh go cumair ar an suidhiughadh-so theallaigh **Theamhrach**: > 1. Fir **Mhumhan** don leith andeas, > > Gan ainbhfíor gan anoircheas. > > Agus **Laighin**, lór do bhríogh, > > Aghaidh ar aghaidh ria 'n airdríogh. > 2. **Connachtaigh** ar cúl an ríogh, > > Ré coimhéad seanchuis go fíor. > > Uirrígh **Aruidhe** i maille, > > I n-airdiomdha áiridhe. > 3. Láimh dheas ríogh **Teamhrach** tréine > > Gan ainbhfíor gan ainfhéile, > > Lé **Oirghiallaibh** sonna sain, > > Gan fhuigheall gan imreasain. > Is ar **Laoghaire** tugadh Cath **Átha Dara** lé **Laighnibh** agus lé **Criomhthann mac Éanna**, mar ar gabhadh **Laoghaire** leo, go dtug grian is éasca is reanna nimhe i gcoraidheacht air féin fá chomhall dóibh gan agra na **Bóraimhe** orra; agus níor chomhaill sin dóibh. Gidheadh i ndíoghail na bréige sin, go grod da éis sin do marbadh **Laoghaire** le saighnéan teinntighe i n-**Greallaigh Dhabhaill** láimh ré **Lithfe**, amhail adeir an file: > 1. Atbath **Laoghaire mac Néill**, > > Lámh ré **Lithfe**, glas a tír. > > Dúile Dé atragaid ráith > > Tugsad dál bháis for an rígh. > **Anghus inghean Tasaigh**, rí **Ó Liatháin**, bean **Laoghaire**, máthair **Luighdheach mic Laoghaire**; agus, ní hionann is --- p.40 **Laoghaire**, do ghabh sí creideamh ó **Phádraig**. Lá n-aon iomorro da dtáinig **Pádraig** d'fhios na bainríoghna, fáiltighis roimhe agus ré n-a choimhthionól cléire, agus cuiris biadh da ollmhughadh dhóibh, agus do ghabh **Lughaidh mac Laoghaire**, a mac oighearachta, ag ithe an bhídh leo go hairceasach, go dtarla greim 'n-a bhrághaid lér tachtadh é; go bhfuair bás do láthair. Beadhgais an bhainríoghan, is cuiris an mac ar chomairce **Phádraig**. Téid **Pádraig** i n-árus uaigneach agus tug fá deara corp an leinbh do bhreith 'n-a fhochair; is do ghéaruigh féin ar a ghuidhe go Dia, agus anais san ngnáthghuidhe sin gan bhiadh gan chodladh feadh trí lá, go dtáinig i gceann an treas lá Míchéal Archaingeal i gcruth choluim 'n-a láthair san árus 'n-a raibhe, agus beannchais do **Phádraig** agus adubhairt gur thoil ré Dia an leanbh d'aithbheodhadh ar impidhe **Phádraig**. Leis sin ar mbeith don leanbh agus a dhruim faoi agus a bhéal osluigthe téid an t-Archaingeal, do bhí i gcruth choluim, is cuiris a ghob i mbrághaid an leinbh, is do tharraing an greim aiste, go dtáinig anam do láthair leis sin ann. Agus do láthair leis sin do chuaidh an t-aingeal ar ceal uatha, agus do éirigh an leanbh **Lughaidh**. Agus mar do chualaidh an bhainríoghan an leanbh do bheith beo tig go lúthgháireach d'fhios **Phádraig** is sléachtais ar a glúinibh 'n-a fhiadhnaise, is gabhais ag breith buidheachais ris tré aithbheodhadh a mic. ‘A bhanfhlaith’ ar sé, ‘ní riom-sa is beirthe dhuit buidheachas do mhic, acht lé Míchéal Archaingeal lér aithbheodhadh do mhac’; agus nochtais di éirim an sceoil amhail adubhramar. Mar do chualaidh an bhainríoghan gurab é Míchéal do rinne an mac d'aithbheodhadh, do ghabh mar chuing uirre féin caora as gach tréid da raibhe aice do thabhairt gacha bliadhna agus mír as gach proinn da n-íosadh feadh a ré do bhochtaibh Dé i n-onóir Mhíchíl Archaingeal; agus fós do orduigh mar nós feadh na h-**Éireann** é, ar gach --- p.42 ndruing dar gabh baisteadh is creideamh ó **Phádraig**; gonadh uaidh sin atá gnáthughadh caorach na féile Míchíl agus na míre Míchíl i n-**Éirinn** ó soin. Do ghabh **Oilill Molt mac Dáthí mic Fiachrach mic Eochadh Mhuighmheadhóin** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** fiche bliadhan. **Uichtdhealbh inghean Aonghusa mic Natfraoich** bean **Oiliolla Muilt**, agus is uime do gairthí **Oilill Molt** de, .i. mian feola muilt do bhí ar a mháthair **Eithne inghin Orach** ar mbeith torrach ar **Oilill** di, agus tug bean uasal do bhí 'n-a fochair, dar bh'ainm **Fial inghean Eochach Séididh**, **Oilill Molt** mar fhorainm air iar 'n-a bhreith. Is i bhflaitheas **Oiliolla** fuair **Amhalghuidh mac Fiachrach mic Eochach Muighmheadhóin** do bhí 'n-a rígh **Connacht** fiche bliadhan bás agus fuair **Muireadhach Muindearg mac Feargna mic Dalláin mic Dubhthaigh mic Mianaigh mic Luighdheach mic Aonghusa Finn mic Fearghusa Duibhdhéadaigh mic Iomchadha mic Fionnchadha mic Oghamhail mic Fiataigh Finn** a quo **Dál bhFiatach** do bhí 'n-a rígh **Uladh** dá bhliadain déag bás. ### V. Do rinneadh **Feis Teamhrach** lé h-**Oilill Molt**. Trí comhdhála coitcheanna iomorro do bhíodh i n-**Éirinn** i n-allód mar atá **Feis Teamhrach**, **Feis Eamhna**, agus **Feis Chruachan**. Do chuireamar síos roimhe so na neithe do luaidhtí i bh-**Feis Teamhrach**. Anois cheana is é adhbhar cruinnighthe is mó do bhíodh ag **Feis Eamhna** agus ag **Feis Chruachan** ré fromhadh do dhéanamh ar lucht daoircheard i n-**Éirinn**, mar atá an drong do bhíodh ré gaibhneacht nó ré ceardacht nó ré saoirseacht nó ré n-a samhail oile do dhaoircheardaibh. Agus do toghthaoi leis na huaislibh is leis na hollamhnaibh do bhíodh san dá chomhdháil sin trí fichid saoi ris gach ceird as gach comhdháil díobh, is do roinntí fá **Éirinn** da éis sin iad; agus ní lámhadh fear comhcheirde dhóibh feidhm na ceirde sin do dhéanamh gan chead --- p.44 don tsaoi ris an gceird sin do bhíodh san tír, go bhfromhadh an tsaoi an mbíodh cliste ré déanamh na ceirde. Agus do gairthí ioldánaigh do na saoithibh-se. Ionann iomorro ioldánach is ilcheardach, do bhrígh gurab ionann dán is ceard. Is ar **Oilill Molt** do-bheir an Leabhar Irsi rí na **Scot**. Is ré n-a linn fuair **Benignus** comhorba **Pádraig** bás. Is ar **Oilill** mar an gcéadna tugadh Cath **Dumha Aichir** lé **Laighnibh**, áit ar thuit iomad do dhaoinibh da gach leith. Is fán am-so do bhí cogadh idir **Ambrosius** rí **Breatan** agus **Picti** is **Scoti**. Is i bhflaitheas **Oiliolla** fós fuair **Conall Créamhthainne** bás, agus **Iarlaithe** an treas easpog i n-**Ard Macha** i ndiaidh **Phádraig**. **Simplisius** fá Pápa an tan soin. Is ar **Oilill Molt** rí **Éireann** tugadh cath **Ocha** lé **Lughaidh mac Laoghaire** is lé **Muircheartach mac Earca** is lé **Fearghus Ceirrbheoil mac Conaill Chréamhthainne** is lé **Fiachaidh Lonn mac Caolbhaidh** rí **Dál nAruidhe**, amhail adeir an file: > 1. Lé **Lughaidh** is lé **Fiachaidh Lonn**, > > Is lé **Muircheartach** móroll, > > Agus lé **Fearghus** gan locht, > > Do marbhadh **Oilill saor-Mholt**. > Fiche bliadhain i ndiaidh an chatha soin do chur do chuadar seisear mac **Eirc mic Eochach Muinreamhair** i n-**Albain**, mar atá dá **Aonghus** dá **Lodharn** agus dá **Fhearghus**. Trí chéad is seacht mbliadhna ó aimsir **Chonchubhair mic Neasa** go haimsir **Chormaic mic Airt**. Dá chéad is cheithre bliadhna ó aimsir **Chormaic** go dtugadh Cath **Ocha**. Agus fiche bliadhan da éis sin do chuadar clanna **Eirc mic Eochach Muinreamhair** i n-**Albain**. **Duach Teangumha mic Fearghusa mic Muireadhaigh Mháil mic Eoghain Sreibh mic Duach Galaigh mic Briain mic --- p.46 Eochach Mhuighmheadhóin** fá rí **Connacht** seacht mbliadhna an tan soin gur thuit lé h-**Eochaidh Tiormcharna**. Do ghabh **Lughaidh mac Laoghaire mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** fiche bliadhain. **Anghus inghean Tasaigh** do **Uíbh Liatháin** máthair **Lughaidh**. Is é **Fraoch mac Fionnchadha** fá rí **Laighean** an tan soin. Is fán am-so tugadh Cath **Ceall Osnadh** i **Maigh Fea** i gConntae **Cheithearlach**, cheithre mhíle ó **Leithghlinn** soir, mar ar thuit **Aonghus mac Natfraoich** do bhí 'n-a rígh **Mumhan** sé bliadhna déag ar fhichid, agus **Eithne Uathach inghean Criomhthainn mic Éanna Chinnsealaigh** a bhean mar aon ris lé **Muircheartach mac Earca** is lé h-**Oilill mac Dúnluing**; gonadh uime sin adeir an file an rann-so: > 1. Atbath craobhdhos bhile mhóir > > **Aonghus Molbhthach mac Natfraoich** > > Fágbhaidh lá h-**Oilill** a rath > > I gcath **Ceall Osnadha** claoin. > Da éis sin fuair **Fraoch mac Fionnchadha** a mharbhadh i gCath **Gráine** lé h-**Eochaidh mac Cairbre**. **Felix** an treas Pápa don ainm sin, an deachmhadh bliadhain do fhlaitheas **Luighdheach mic Laoghaire** do rinneadh Pápa dhe. Is fán am-so tugadh cath **Sleamhna** **Midhe** lé **Cairbre mac Néill** ar **Laighnibh**, agus tugadh Cath **Seaghsa**, mar ar marbhadh **Duach Teangumha** rí **Connacht** lé **Muircheartach mac Earca**, amhail adeir an file san rann-so: > 1. Cath **Dealga**, Cath **Muchromha**, > > Agus Cath **Tuama Drubha**, > > Agus fós Cath na **Seaghsa**, > > A dtorchair **Duach Teangumha**. > Is fán am-so tugadh Cath **Lochmhaighe** lé **Laighnibh** ar **Uíbh Néill**, áit ar thuit iomad do dhaoinibh ann; agus do chuaidh **Fearghus Mór mac Earca** i n-**Albain** mar aon ré **Dál Riada** agus do ghabhadar flaitheas innte. An naomhadh bliadhain déag do fhlaitheas **Luighdheach mic Laoghaire** fuair **Pádraig** --- p.48 bás, iar gcaitheamh dá bhliadhain is sé fichid ar an saoghal-so, amhail adubramar thuas. Da éis sin fuair **Lughaidh mac Laoghaire** bás i n-**Achadh Fharcha** lé caoir theinntighe do thuit ó neamh air tré mhíréir **Phádraig** do dhéanamh dó. An bhliadhain déidheanach do fhlaitheas **Luighdheach** do bhí **Gelasius** 'n-a Phápa. Do ghabh **Muircheartach mac Earca mic Muireadhaigh mic Eoghain mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** cheithre bliadhna ar fhichid. **Earc inghean Lodhairn** rí **Alban** máthair **Mhuircheartaigh mic Earca**; agus is i dtosach a fhlaithis rugadh **Ciarán mac an tSaoir** do bhí do shliocht **Chuirc mic Fearghusa mic Róigh**. An ceathramhadh bliadhain do fhlaitheas **Muircheartaigh** do rinneadh Pápa do **Anastasius** an dara Pápa don ainm sin. Is fán am-so rugadh an **naomh Comhghall **Bheannchair****, an t-abb naomhtha, an tí ag a rabhadar dá fhichid mile manach fá n-a óighréir nó fá n-a smacht, amhail leágthar i Leabhar Ruadh Mic Aodhagáin; agus is córaide so do chreideamhain go léaghthar ag ughdar bharántamhail .i. ag **S. Bearnard** i m- Beatha Mhalacias go dtáinig deisciobal dar bh'ainm **Soanus** ón Abb **Comhghall** lér tóghbhadh céad mainistir; agus is ar sliocht **Íriail mic Conaill Chearnaigh mic Aimhirgin** do **chlannaibh Rudhruighe** atá an **Comhghall-so**. Ag so mar adeir an duain naoimhsheanchais da dhearbhadh sin: > 1. **Comhghall **Bheannchair** mac Séadna**, > > Ar nar cheist uamhan éaga, > > Fréamh **Uladh** ar nach fríoth faill > > Do **shíol** **Íriail mic Conaill**. > Is fán am-so fuair **Anastasius impir** bás agus **Cainneach **Achaidh Bó****, an naomh; agus is do shliocht **Fhearghusa mic Róigh** an naomh-so; agus rugadh **Colum Cille mac Feidhlimidh mic Fearghusa mic Conaill Ghulban mic Néill Naoighiallaigh**. Is fán am-so fuair **Brighid (inghean Dubhthaigh mic Dreimhne mic Breasail mic Déin mic Connla mic Airt mic Cairbre Niadh mic Cormaic mic Aonghusa Mhóir mic Eochach Finn Fuath --- p.50 n-Airt mic Feidhlimidh Reachtmhair mic Tuathail Teachtmhair** do **shíol **Éireamhóin**** bás i n-aois a seacht mbliadhan is cheithre fichid; nó do réir dhruinge oile i n-aois a deich mbliadhan is trí fichid. Ionann iomorro **Brighid** is breo-shaighead .i. saighead teine; agus ní héigcneasta sin do ghairm dhi, do bhrígh go raibhe 'n-a teine ar lasadh do ghrádh Dé ag diubhrogadh a guidhe do ghréis go Dia. Agus do réir an Fhélire, is í do rinne an rann-so: > 1. Mírín aráin eorna áin, > > Is í mo chuid-se don chlár: > > Gas bhiorair is uisce te, > > Is í mo chuid gach n-oidhche. > ### VI. An seiseadh bliadhain do fhlaitheas **Mhuircheartaigh mic Earca** do rinneadh Pápa do **Shimmachus** agus do bhí 'n-a Phápa cúig bliadhna déag agus ocht mí; agus an t-aonmhadh bliadhain ar fhichid do fhlaitheas an **Mhuircheartaigh** chéadna do rinneadh Pápa do **Hormisda** agus do bhí 'n-a Pápa naoi mbliadhna. Is fán am-so do fríoth go míorbhaileach naoimhchorp **Antonius** manach agus rugadh go h-**Alexandria** é agus do cumhduigheadh i nEaglais **Eoin Baiste** é. Tug **Muircheartach mac Earca** na catha-so síos i n-aonbhliadhain do réir mar adeir an file san rann-so: > 1. Cath **Cinn Eich**, Cath **Almhaine**, > > Lé haimsir oirdheirc amhra, > > Orgain Chliach, cath **Eibhlinne**, > > Agus Cath **Maighe Ailbhe**. > Go grod d'éis na gcath-so do chur, fuair **Muircheartach** bás i dtigh **Cleitigh** ; agus fuair **Ailbhe **Imligh**** bás. Do ghabh **Tuathal Maol Garbh mac Cormaic Chaoich mic Cairbre mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** trí bliadhna déag. Is uime ghairthear **Tuathal Maol Garbh** dhe, **Comáin inghean Daill Bhrónaigh** a mháthair, --- p.52 agus an tan rugadh **Tuathal** lé, do bhuail a cheann ar chloich mar gheasaibh ag tuar sonais dó, go ndearna an chloch claig 'n-a cheann, agus ní fhásadh gruag san gclaig sin; gonadh de sin tugadh **Tuathal Maol Garbh** air. Is i bhflaitheas **Tuathail** fuair **Moctaeus** deisciobal **Phádraig** bás, agus do mhair sé trí chéad bliadhan; agus do rugadh **Baoithín** dalta **Choluim Chille** agus clann an deise dearbhráthar **Baoithín** agus **Colum Cille**, agus fuair **Comhghall** rí **Alban** bás, agus fuair **Mobhí** da ngairthí **Bearchán na Fáistine** do **shliocht **Fhiachach Aiceadha mic Cathaoir Mhóir**** bás. Is i bhflaitheas **Tuathail** fós tugadh Cath **Tortan** lé **Laighnibh**, áit ar marbhadh **Earc mac Oiliolla Muilt**; agus is uaidh sin tángadar **Fir Cheara**. Is fan am-so tugadh Cath **Sligighe** lé **Fearghus** is lé **Domhnall**, dá mhac **Muircheartaigh mic Earca**, mar ar thuit **Eoghan Béal** do bhí 'n-a rígh **Connacht** cúig bliadhna déag ar fhichid leo; agus fuair **Odhrán** naomh **Leathraighe**, do **shliocht **Chonaire mic Mogha Lámha****, bás, agus **Ciarán mac an tSaoir** i n-aois a aoinbhliadhna déag ar fhichid, agus **Béoaidh** fá hainm da athair agus **Dáirearca** ainm a mháthar, amhail adeir sé féin san rann-so: > 1. **Dáirearca** mo mháthair-se, > > Níor bho banscáil bhocht, > > **Béoaidh** an saor fós mh'athair-se, > > Ó **Latharnaibh Molt**. > Is fán am-so do thuit a cheann d'**Abacuc** i n-**Aonach Tailltean** tré láimh **Chiaráin** do thabhairt i n-éitheach; agus do mhair sé cheithre bliadhna mar sin gan cheann idir na manchaibh. Da éis sin do marbhadh **Tuathal Maol Garbh rí **Éireann**** lé **Maol Mór** mac máthar do **Dhiarmaid mac Fearghusa Ceirrbheoil** i n-**Greallaigh Eilte**. Is i bhflaitheas **Tuathail** fós do ghabh **Guaire mac Colmáin** ceannas **Connacht** i ndiaidh **Eoghain Béil**; agus tarla an tráth soin an mac fá sine ag **Eoghan** 'n-a dhalta foghluma ag **Ciarán** ar tí bheith 'n-a mhanach. **Ceallach** fá hainm do, agus --- p.54 bréagthar lé caraid **Eoghain** a coimhthionól **Chiaráin** é ré ceannas feadhna do dhéanamh orra féin i n-aghaidh **Ghuaire**. Gidheadh ar dtigheacht amach do **Cheallach**, thug **Ciarán** a mhallacht dó, is iarrais ar Dhia bás foiréigneach da bhreith. Ar mbeith iomorro sealad mar sin dó, do thuig gurab olc do rinne míréir **Ciaráin** do dhéanamh. Agus téid d'fhios an naoimh **Ciaráin** agus ciontuighis é féin dó, agus geallais go n-anfadh ar a thoil feadh a ré. Tug **Ciarán** a bheannacht dó; gidheadh adubhairt gurab bás foiréigneach do-bhéaradh é. Anais **Ceallach** san chóimhthionól ó shoin amach, go ndearnadh i gcionn aimsire easpog dhe, agus ar mbeith 'n-a easpog san tír dhó, do bhí ag déanamh rannta agus carad do dhearbhráthair fá hóige ioná é féin, i ndóigh go roichfeadh leis ríoghacht **Chonnacht** do bhuain amach dhó; agus ar a chlos soin do **Ghuaire** ollmhuighthear leis triúr do mhuinntir dhílis **Cheallaigh** féin; gur marbhadh leo é; gonadh mar sin do fíoradh an tuar do rinne **Ciarán** dó, mar do thairrngir gurab bás foiréigneach do-ghéabhadh **Ceallach**. Do ghabh **Diarmaid mac Fearghusa Ceirrbheoil mic Conaill Chréamhthainne mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** dá bhliadhain is fiche. **Corbach inghean Mhaine** bean do **Laighnibh** máthair **Dhiarmada mic Fearghusa**. Is i bhflaitheas an rígh-se fuair **Tighearnach easpog **Chluana Eoais****, do shliocht **Dáire Bharraigh mic Cathaoir Mhóir**, bás, agus **Oilill mac Muireadhaigh** do bhí 'n-a rígh **Laighean** naoi mbliadhna. Agus do bhí **Cormac mac Oiliolla mic Eochach mic Dáire Cearb mic Oiliolla Flann Big** n-a rígh **Mumhan**. Is fán am-so tugadh Cath **Cúile Conaire** i g-**Ceara** lé **Fearghus** is lé **Domhnall** dá mhac **Mic Earca**, áit ar marbhadh **Oilill Anbhann** rí **Connacht** is a bhráthair **Aodh Fortamhail**; agus is i bhflaitheas an **Diarmada**-so tarla pláigh i n-**Éirinn** --- p.56 da ngairthí **an Chrom Chonaill**, is do éagadar iomad do naomhaibh ria, is go háirithe **Mac Táil** **Chille Cuilinn**. Is fán am-so tugadh Cath **Cúile**, áit ar thuiteadar iomad do lucht **Corcaighe** tré ghuidhe **Mhidhe** .i. bannaomh uasal do shliocht **Fhiachach Suighdhe mic Feidhlimidh Reachtmhair** da dtugadar an dream soin míochádhas. Is fán am-so fuair **Eochaidh mac Connlo mic Caolbhaigh mic Cruinn Badhraoi mic Eochach Cobha mic Luighdheach mic Rossa mic Iomchadha mic Feidhlimidh mic Cais mic Fiachach Aruidhe** do bhí 'n-a rígh **Uladh** dá bhliadhain ar fhichid bás, agus do b'é céidrí **Dál nAruidhe** é. Agus fuair **Cormac mac Oiliolla rí **Laighean**** bás agus **Beag Mac Dé** an fáidh; agus rugadh **Molua naomhtha mac Sinill mic Aimhirgin mic Éirnín mic Duach mic Briain mic Eochach Mogha**; agus fuair **Cathfuidh easpog **Achadh Chuinnire**** bás is an **naomh Neasán Lobhar**; is do thógaibh **Bréanainn naomhtha** do **shliocht **Céir mic Fearghusa**** Eaglais **Chluana Fearta**; agus fuair **Gabhrán rí **Alban**** bás; agus tug **Gruige mac Maolchon rí **Cruithneach**** maidhm is ruaig ar **Albanchaibh**. Is fán am-so tugadh Cath **Cúile Dreimhne** lé **Fearghus** is lé **Domhnall** dá mhac **Muircheartaigh Mic Earca** ar **Dhiarmaid mac Fearghusa**, gur cuireadh i raon madhma é féin is gur marbhadh urmhór a mhuinntire tré ghuidhe **Choluim Chille**. Óir do mharbh seisean, tar chomhairce **Choluim**, **Cuarnán mac Aodha mic Eochach Tiormcharna**, is do dhíoghail Dia sin air san chath-so. Do briseadh Cath **Cúile Uinnseann** i d-**Teathbha** ar **Dhiarmaid** lé h-**Aodh mac Bréanainn rí **Teathbha****, áit ar marbhadh iomad da mhuinntir; agus da éis sin do chuaidh **Colum Cille** i n-**Í** i n-**Albhain**, i n-aois a trí bliadhna is dá fhichid; agus tugadh Cath **Móna Doire** i n-**Albain** lé **clannaibh Néill** an tuaisceirt, mar ar thuiteadar seacht minríogha do **Chruithneachaibh** leo. Is fán am-so fuair **Colmán Mór mac --- p.58 Cairbre mic Oiliolla mic Dúnlaing**, do bhí 'n-a rígh **Laighean** tríochad bliadhan, bás. Is i n-aimsir **Dhiarmada mic Cearbhaill** do bheith i bhflaitheas **Éireann** táinig file Albanach dar bh'ainm **Labhán Draoi** i n-**Éirinn**; agus do chualaidh iomrádh ar oineach **Eochach Aontsúla** sinnsear **síl Súilleabháin**, agus táinig da ionnsuighe d'iarraidh tabhartais air, agus ní ghéabhadh bronntanas oile uaidh acht a leathshúil; agus d'uamhan a cháinte don draoi do rad **Eochaidh** a leathshúil dó. Tárla fán am soin **Ruadhán **Lothra**** ar an láthair, agus mar do chualaidh an itghe aindlightheach, iarrais ar Dhia súile **Labháin** do chur i gceann **Eochach**, agus an feidhm do-nídís do **Labhán** do dhéanamh dó; agus táinig d'aithchuinge an naoimh go ndeachadar súile **Labháin** i gceann **Eochach** agus go ndeinidís an feidhm sin dó feadh a ré. ### VII. An seachtmhadh bliadhain do fhlaitheas an **Diarmada-so ríogh **Éireann**** táinig cailleach dhubh dar bh'ainm **Sineach Chró** do chasaoid ar **Ghuaire mac Colmáin** ré **Diarmaid** tré bhreith na haonbhó do bhí aice uaithe. Do thionóil **Diarmaid** sluagh líonmhar ré dul do bhuain díolaidheachta i mboin na caillighe do **Ghuaire**, agus triallais go **Sionainn** don chur soin. Do bhí iomorro tionól sluagh is sochuidhe ag **Guaire** ar a chionn don leith oile; agus do chuir **Guaire** **Cuimín Foda mac Fiachna** da iarraidh ar **Dhiarmaid** gan dul go ceann cheithre n-uaire bhfichead tar **Sionainn** siar. ‘Ní mór an athchuinge dhuit-se sin d'fhagháil’ ar **Diarmaid**, ‘agus do-ghéabhthá ní budh mhó dá madh é do iarrfá.’ Do bhádar trá leath ar leath don t-**Sionainn**, an rí **Dhiarmaid** don leith thoir is **Guaire** don leith thiar, go maidin ar n-a mhárach. ‘Is iongnadh liom’ ar **Cuimín**, ‘laighead an tsluaigh-se agat is méad an tsluaigh atá id aghaidh.’ ‘Tuig a chléirigh,’ ar **Diarmaid**, ‘nach --- p.60 iomad curadh chuireas cath acht mar is toil ré Dia; agus ma's dímheas atá agat ar ar sluagh-ne, tuig nach iad na crotha caomha acht na croidheadha cruaidhe chuireas cath.’ Do commóradh an comhrac eatorra, an rí go n-a shluagh do thaoibh, agus **Guaire** go neart **Connacht** is **Mumhan** don leith oile. Gidheadh do briseadh do **Ghuaire** is da shluagh, gur marbhadh mórán do mhaithibh **Connacht** is d'fhearaibh **Mumhan** ann. Agus is do ghuidhe **Cháimín naomhtha** do bheannuigh i n-**Inis Cealltrach** táinig buaidh gcatha do bhreith ar **Ghuaire**; óir do throisc **Cáimín** trí thráth air fá díommbuaidh gcatha do bheith ar **Ghuaire**. An naomh-so **Cáimín** is do **shliocht **Fiachach Aiceadha mic Cathaoir Mhóir**** é. Táinig trá **Guaire** go **Cáimín** is tug umhla is óighréir dó, agus do shléacht 'n-a láthair. ‘Ní fhuil breith air gan díommbuaidh gcatha do bheith ort,’ ar **Cáimín**. Iar gcur iomorro an chatha ar **Ghuaire** táinig 'n-a aonar go mainistir bhig a raibhe aoinbhean amháin riaghalta, is do fhiafruigh an bhean cia hé. ‘Fear gráidh do **Ghuaire** mé’ ar sé. ‘Is truagh linn’ ar ise, ‘maidhm do bheith ar an rígh sin is mó déirc is daonnacht is eineach da bhfuil i n-**Éirinn**, agus deargár a mhuinntire do thabhairt.’ Téid an bhean riaghalta gus an sruth do bhí láimh ria is atchí bradán ann; tillis go **Guaire** ris na scéalaibh sin. Téid **Guaire** amach gus an sruth is marbhais an bradán is rug buidheachas ré Dia bheith taoibh ris an mbradán an oidhche sin, is a mhionca do bhádar deich mairt oidhche oile aige. Téid **Guaire** ar n-a mhárach i ndáil a mhuinntire is do-ní comhairle riú an dtiubhradh cath oile do rígh **Éireann** nó an ngiallfadh do rinn ghai dhó. Is air do chinn **Guaire** is a mhuinntear dul go **Diarmaid** agus gialladh dhó. Gidheadh is é modh ar ar ghiall dó, rinn ghai nó chloidhimh an ríogh do chur 'n-a bhéal idir a fhiaclaibh agus é faon ar a ghlúinibh. Agus ar mbeith do --- p.62 **Ghuaire** mar sin, adubhairt an rí lé lucht da mhuinntir féin ós íseal, ‘Fionnfam’ ar sé, ‘anois an tré ghlóir dhíomhaoin do-ní **Guaire** an t-eineach mór úd.’ Tug ar dhraoi da mhuinntir ní d'iarraidh air a los ealadhna, is ní tug **Guaire** aire dhó. Cuiris lobhar d'iarraidh déirce air ar son Dé. Tug an dealg óir do bhí 'n-a bhrat don bhocht. Téid an bocht uaidh, is tarla duine do mhuinntir an ríogh **Dhiarmada** ris is beanais an dealg óir de, is do-bheir do **Dhiarmaid** é. Tig an bocht arís go **Guaire** da chasaoid sin ris, is tug **Guaire** an crios óir do bhí tairis dó, agus beanaid muinntear **Dhiarmada** an crios don bhocht, agus tig arís go **Guaire** agus rinn chloidhimh **Dhiarmada** idir a fhiaclaibh; agus mar do chonnairc **Guaire** an bocht go tuirseach do thuit sruth déar uaidh. ‘A Ghuaire’ ar an rí, ‘an ar a thruaighe riot bheith fám chumhachtaibh-se ataoi ag caoi mar sin?’ ‘Do-bheirim briathar nach eadh,’ ar sé, ‘acht ar a thruaighe liom bocht Dé do bheith gan ní.’ Is ann sin adubhairt **Diarmaid** ris éirghe is nach biadh ó shoin amach fá n-a smacht féin, agus go raibhe rí na n-uile dhúl ós a chionn dá ngiallfadh, is gur leor leis sin uaidh. Ceanglaid síoth eatorra féin agus adubhairt **Diarmaid** ris teacht go h-**aonach Tailltean** i bhfiadhnaise fhear n-**Éireann**, ‘agus do-bhéar féin mo thighearnas óm lá féin amach dhuit,’ ar sé. Téid **Guaire** iar sin go h-**aonach Tailltean** agus miach nó mála airgid ré n-a chois i gcoinne a bhronnta d'fhearaibh **Éireann**. Tug iaramh **Diarmaid** ar fhearaibh **Éireann** gan aon díobh d'iarraidh aoinneithe ar **Ghuaire** san aonach. Dá lá dhó amhlaidh sin; an treas lá iomorro adubhairt **Guaire** ré **Diarmaid** fios do chur ar easpog chuige go ndearnadh a fhaoisidin is a ongadh. ‘Créad sin?’ ar **Diarmuid**. ‘Bás --- p.64 atá im ghar’ ar **Guaire**. ‘Cionnus tuigeas tú sin?’ ar **Diarmaid**. ‘Tuigim’ ar **Guaire**, ‘fir **Éireann** ar aon láthair agus gan neach dhíobh ag iarraidh neithe orm.’ Tug **Diarmaid** ann sin cead bronntais do **Ghuaire**. Gabhais **Guaire** ag bronnadh neithe do gach aonduine an tan soin; agus ma's fíor, ba faide an lámh lé ndáileadh ní do na bochtaibh ioná an lámh lé dtiodhlaiceadh ní don éigse. Do rinne **Diarmaid** síoth is síothcháin ré **Guaire** an tráth soin do láthair fhear n-**Éireann** is do bhádar muinnteardha da chéile ó shoin amach. Tarla go raibh duine naomhtha cráibhtheach do *dhearbhráthar* ag **Guaire** dar bh'ainm **Mochua**; agus aimsir da ndeachaidh do dhéanamh an chorghais go tobar fíoruisce atá láimh ré **Buirinn** siar budh dheas, cúig mhíle ó **Dhurlus Guaire**, is gan 'n-a fhochair acht aon mhaiccléireach amháin do bhíodh ag friothólamh an aifrinn dó. Is ní chaitheadh féin ná an maiccléireach san ló go n-oidhche acht aonphroinn, is ní caithtí ann sin leo acht beagán d'arán eorna is biorar is fíoruisce. Agus iar dteacht laoi Cásca is iar rádh aifrinn do **Mhochua** do ghabh mian feola an maiccléireach, is adubhairt ris an naomh **Mochua** go rachadh go **Durlus** d'fhios **Ghuaire** d'fhagháil a shásuighthe feola. ‘Ná déin,’ ar **Mochua**,‘an agam-sa go nguidhinn Dia d'iarraidh feola dhuit.’ Agus leis sin léigis a ghluine ré lár is do ghéaruigh ar a ghuidhe go Dia ar iarraidh feola don mhaiccléireach. I n-aoinfheacht sin is biadh da fhreastal go bordaibh tighe **Guaire**, táinig do ghuidhe **Mochua** gur sciobadh na miasa is an fheoil do bhí orra a lámhaibh an luchta do bhí ag a bhfreastal, is trialltar leo tar sleasaibh an mhúir amach go ndearnadar go réimdhíreach gus an bhfásach 'n-a raibhe **Mochua**; is téid **Guaire** go líon a theaghlaigh ar marcuidheacht i dtóiruidheacht na mias. Agus nuair rángadar na miasa do láthair **Mhochua** do ghabh ag moladh is ag móradh anma Dé, agus adubhairt ris an maiccléireach a shásadh don fheoil d'ithe. --- p.66 Leis sin tug súil seacha is atchí an machaire lán do mharcshluagh, is adubhairt nár shochar dó féin an fheoil d'fhagháil is méad na tóire sin do bhí 'n-a diaidh. ‘Ní heagal duit,’ ar **Mochua**, ‘mo dhearbráthair go n-a theaghlach atá ann, is guidhim-se Dia gan neach dhíobh do léigean tairis siúd go beith sáthach dhuit-se.’ Agus leis sin leanaid buinn na n-each don talamh go nach raibhe neart dóibh triall tairis sin go beith sáthach don mhaiccléireach. Is ann sin do ghuidh **Mochua** Dia 'ga iarraidh air scaoileadh da dhearbhráthair is da theaghlach. Scaoiltear leis sin díobh is tigid do láthair **Mhochua**. Léigis **Guaire** ar a ghlúinibh é féin do láthair an naoimh **Mochua** is iarrais maithmheachas air. ‘Ní heagal duit a dhearbhráthair; gidheadh ithtear an biadh libh annso.’ Agus iar gcaitheamh a phroinne do **Ghuaire** is da mhuinntir ceileabhraid do **Mhochua** is tillid go **Durlus** ar a n-ais. Is dearbhadh ar fhírinne an sceoil-se gurab **Bóthar na Mias** ghairthear do na cúig mhílibh do shlighe atá ó **Dhurlus** gus an dtobar 'n-a raibhe **Mochua** an tan soin. ### VIII. Is i n-aimsir **Dhiarmada mic Fearghusa ríogh **Éireann**** do bhí **Béacán naomhtha** ann. Adeirid drong ré seanchus go raibhe mac oile i n-éagmais **Fhiachach Muilleathain** ag **Eoghan Óg .i. Diarmaid**, agus is ar sliocht an **Diarmada**-so táinig **Béacán naomhtha** do bheannuigh i g-**Cill Béacáin** i **Múscruidhe Chuirc**; agus fós adeirid na seanchaidh go rabhadar triúr mac ag **Fiachaidh Muilleathan** féin .i. **Oilill Flann Mór** **Oilill Flann Beag** is **Deachluath**. Ag so deismireacht ar sin: > 1. **Béacán** ó **Dhiarmaid** naomh nár, > > Déanam clann **Fhiachach** d'iomrádh, > > Dream dar chomhaill tír is tuath, > > Dá **Oilill** díobh is **Deachluath**. > Is fán am-so do mheas **Breasal mac Diarmada mic Fearghusa** .i. mac ríogh **Éireann**, fleadh d'ollmhughadh da athair ag **Ceanannus** na **Midhe**, is níor mhaise leis aoinní da raibhe --- p.68 aige i gcomhair na fleidhe sin gan mairtfheoil 'n-a mbiadh foirrcheas ré n-a dáil ar an bhfleidh sin da athair. Gidheadh ní fhuair a samhail sin do mhairtfheoil i gcomhfhoigse dhó acht aonmhart do bhí ag mnaoi riaghalta i g-**Cill Ealchruidhe**, agus iarrais **Breasal** an mart go háiseach umhal ar an mnaoi, is do thairg seacht mba is tarbh do chionn na haonbhó d'fhagháil dó. Éimghis an bhean é. Tairis sin tug seisean an bhó da haimhdheoin uaithe gur mharbh ar an bhfleidh í. Agus iar mbeith i n-áineas na fleidhe do rígh **Éireann** is da mhuinntir, tig an chailleach is do rinne casaoid ar **Bhreasal** ris an rígh. Ar gclos iomorro na casaoide sin do **Dhiarmaid** .i. an rí, do ghabh dásacht feirge é, is adubhairt go mbáiseochadh sé **Breasal** tré shárughadh chaillighe **Chille hEalchruidhe**, is beiris leis é ar bruach abhann **Lorcaighe**, gur báthadh leis **Breasal** amhlaidh sin. Gabhais aithreachas **Diarmaid** tré n-a mhac do bháthadh, is téid da cheisneamh sin ré **Colum Cille**, is adubhairt **Colum** ris teacht d'fhios an athlaoich **Bhéacáin** don **Mhumhain**, agus triallais féin is **Colum Cille** mar aon ris go rangadar **Cill Bheacáin** don leith thuaidh do **Shliabh gCrot**. Agus is amhlaidh fuaradar an naomh is é ag déanamh cloidh timcheall a reilge is a aibíd fliuch 'n-a thimcheall. Mar fuair **Béacán** amharc ar **Dhiarmaid**, is eadh adubhairt: ‘Fán dtalamh a fhionghalaigh,’ ar sé. Leis sin téid **Diarmaid** go glúinibh i dtalmhain. ‘D'iarraidh comairce ort-sa san ngníomh do rinne táinig sé’ ar **Colum Cille**: ‘agus ag iarraidh ort t'impidhe do chur go Dia fá n-a mhac d'aithbheodhadh.’ Leis sin guidhis **Béacán** Dia go dúthrachtach fá thrí ar fhoráileamh **Choluim Chille**; agus is mar sin do haithbheodhadh mac ríogh **Éireann**, .i. **Breasal**, tré ghuidhe **Bhéacáin naomhtha**; gur móradh ainm Dé is **Bhéacáin** trés an mhíorbhal soin. Tarla **Guaire mac Colmáin**, fá fear comhaimsire don **Diarmaid**-se, is **Cuimín Foda mac Fiachna** is **Cáimín** **Inse --- p.70 Cealltrach** i dteampull mór na hinse. Agus do cuireadh trí ceasta eatorra. Ar dtús adubhairt **Cáimín**, ‘Créad, a Ghuaire’ ar sé, ‘an ní budh mhaith leat agat?’ ‘Ór is ionnmhas ré a bhronnadh,’ ar **Guaire**. ‘Agus tusa, a Chuimín’ ar **Guaire**, ‘créad an ní budh mhian leat?’ ‘Iomad leabhar ré friotal na fírinne,’ ar **Cuimín**. ‘Agus tusa, a Cháimín,’ ar **Cuimín**, ‘créad do mhian-sa?’ ‘Iomad galar ar mo chorp,’ ar **Cáimín**. Agus fuaradar a dtriúr a miana, acht i ndeireadh a ré gur heascaineadh **Cuimín** lé **Mochua**, agus gur bhean gach rath dhe, ma's fíor don tseanchus. Táinig **Guaire mic Colmáin** trí catha do shluagh **Connacht** d'argain **Mhumhan** go dtarla **Díoma mac Ronáin mic Aonghusa fá rí **Caisil**** an tan soin dó i n-**Uíbh Fidhghinnte** ré ráidhtear **Clár Chonntae Luimnigh** aniú, agus tug **Díoma** is **Guaire** cath da chéile ag **Carn Fearadhaigh**, gur briseadh do **Ghuaire** is do **Chonnachtaibh** ann. Agus do marbhadh an nuimhir dho-áirmhighthe dhíobh mar aon ré sé triathaibh d'uaislibh **Connacht**. Is é adhbhar fá dtáinig **Guaire** ar an sluagh soin ag éiliughadh a raibhe ó **Shliabh Echtghe** go **Luimneach** do bhí do sheanroinn **Chonnacht** nó go dtug **Lughaidh Meann mac Aonghusa Tírigh** seacht gcatha ar **Chonnachtaibh** mar ar mharbh seacht ríogha dhíobh, agus gan do sluagh aige acht amsuidh is giollanraidh go ndearnaidh sé fearann cloidhimh da bhfuil ó **Bheirn trí gCarbad** ag **Carn Fhearadhaigh** go **Luchad .i. Bealach an Luchaide**, agus ó **Áth na Bóraimhe** go **Léim an Chon**; gonadh da dhearbhadh sin do rinne **Cormac mac Cuileannáin** an rann-so: > 1. Fá hé sin an **Lughaidh Láimhdheirg** > > Tall ar Chóigeadh **Chonnacht** chain, > > Ó **Charn Fhearadhaigh** fá uchad, > > Go h-**Áth Luchad** lán do ghail. > Fá lucht comhaimsire dá chéile **Mochua** is **Colum Cille**, --- p.72 agus ar mbeith i ndíthreibh an fhásaigh do **Mhochua** nó **Mac Duach**, ní raibhe do spréidh shaoghalta aige acht coileach is luchóg is cuil. Is é feidhm do-níodh an coileach dó, iarmhéirghe an mheadhóin oidhche do choimhéad. An luchóg iomorro ní léigeadh dó acht cúig uaire do chodladh san ló go n-oidhche, agus an tan do thogradh ní-sa mhó do chodladh do dhéanamh, ar mbeith tuirseach dó ó iomad croisfhidhiol is sléachtan, do ghabhadh an luchóg ag slíobadh a chluas go ndúscadh amhlaidh sin é. An chuil, cheana, is é feidhm do-níodh bheith ag siubhal ar gach líne da léaghadh 'n-a Psaltair, is an tan do-níodh scíoth ó bheith ag cantain a psalm do chomhnuigheadh an chuil ar an líne d'fhágbhadh go tilleadh arís do rádh a psalm dhó. Tarla go grod da éis sin go bhfuaradar na trí seoide sin bás; agus scríobhais **Mochua** leitir da éis sin go **Colum Cille** ar mbeith i n-**Í** i n-**Albain** dó, agus do-ní casaoid ar éag na healtan soin. Scríobhais **Colum Cille** chuige agus is eadh adubhairt: ‘A bhráthair’ ar se, ‘ní cuirthe dhuit i n-iongantas éag na healtan do chuaidh uait, óir ní bhí an tubaist acht mar a mbí an spréidh.’ Measaim ar an súgradh-so na bhfíornaomh nach raibhe suim aca sna sealbhaibh saoghalta, ní hionann is mórán do lucht na haimsire-se. Da éis sin do marbhadh **Diarmaid mac Fearghusa Ceirrbheoil rí **Éireann**** i **Ráith Bhig** i **Maigh Line** lé h-**Aodh Dubh mac Suibhne Aruidhe**, agus tugadh a cheann go **Cluain Mic Nóis**, is do hadhnaiceadh a cholann i g-**Cuinnire**. Do ghabh **Feargus** is **Domhnall** dá mhac **Muircheartaigh mic Earca mic Muireadhaigh, mic Eoghain mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** aoin bhliadhain amháin. **Duinnseach inghean Duach Teangumha ríogh **Connacht**** máthair na mac-so. Is fán am-so tugadh Cath **Gabhra Lithfe** ar **Laighnibh** lé **Fearghus** is lé **Domhnall**, áit ar thuit cheithre céad do **Laighnibh** is do marbhadh **Díomán mac Cairill mic Muireadhaigh Mhuindeirg**, do bhí 'n-a rígh **Uladh** deich mbliadhna, lé bachlachaibh **Boirne**. Agus 'n-a dhiaidh sin fuair **Fearghus** is **Domhnall** bás. --- p.74 Do ghabh **Eochaidh mac Domhnaill mic Muircheartaigh mic Earca** agus **Baodán mac Muircheartaigh mic Earca** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann**. Trí bliadhna dhóibh. Is fán am-so fuair **Cairbre Crom mac Criomhthainn Sréibh mic Eochach mic Aonghusa mic Natfraoich** do bhí 'n-a rígh **Mumhan** tríochad bliadhan bás. Tairis sin is é an **Cairbre Crom**-so ré n-a bhás tug Cath **Feimhean** ar **Cholmán Bheag mac Diarmada**, áit ar briseadh do **Cholmán** is ar marbhadh iomad da mhuinntir ann. Agus is uime do gairthí **Cairbre Crom** dhe ar n-a bheith da oileamhain nó da altrom i g-**Cromghlaise**, amhail adeir an file san rann-so: > 1. Díreach é ó fhionn go bonn, > > Fear fírfhéata **Cairbre Crom**, > > Is air do ghabh ainm ré ais, > > Ar a altrom i g-**Cromghlais**. > Is é an **Cairbre Crom**-so do bhronn **Cluain Uama** do Dhia is do **mhac Léinín**. Adeirid dream ré seanchus gurab fán am-so fuair **Bréanainn Biorra** bás. Gidheadh do mhair sé naoi bhfichid bliadhan do réir an tseanchusa san rann-so síos: > 1. Mairg nach roicheann mór a rath > > **Bréanainn** fá hálainn a rioth, > > Ceithre fichid agus céd, > > Is é méd baoi ar an mbioth. > Da éis sin tugadh Cath **Tola** is **Forthola** lé **Fiachaidh mac Baodáin** ar **Éilibh** agus ar **Osruighibh**, áit ar thuit iomad d'**Éilibh** is d'**Osruighibh** ann. Agus fuair **Conall mac Comhghaill rí **Dál Riada**** i n-**Albain** bás, ar mbeith sé bliadhna déag i bhflaitheas na h-**Alban** dó; agus is é an **Conall**-so do bhronn oiléan **Í** i n-**Albain** do **Cholum Chille**. Da éis sin do thuit **Eochaidh** is **Baodán** lé **Crónán mac Tighearnaigh rí **Ciannachta **Ghlinne Geimhean******. Do ghabh **Ainmire mac Séadna mic Fearghusa Ceannfhoda mic Conaill Ghulban mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** trí bliadhna. **Brighid inghean --- p.76 Chobhthaigh mic Oiliolla** do **Laighnibh** **Arda Ladhrann** bean **Ainmire** máthair **Aodha mic Ainmire**. Da éis sin do thuit **Ainmire** lé **Fearghus mac Néill** ar earbadh **Bhaodáin mic Ninneadha** i g-**Carraig Léime an Eich**. Do ghabh **Baodán mac Ninneadha mic Fearghusa Ceannfhoda mic Conaill Ghulban mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** aoin bhliadhain amháin. **Cacht inghean ríogh **Fionnghall**** bean **Bhaodáin**; agus is i bhflaitheas **Bhaodáin** fuair an naomh, **Bréanainn Chluana Fearta**, bás, agus **Aodh mac Eochach Tiormcharna rí **Connacht**** do marbhadh i gCath **Bágha**, is **Baodán mac Cairill rí **Uladh****, is **Ruadhán Lothra** an naomh. Do shliocht **Oiliolla Flann Big mic Fiachach Muilleathain** dó. Agus do marbhadh **Baodán mac Ninneadha rí **Éireann**** leis an dá **Chuimín** .i. **Cuimín mac Colmáin Bhig** is **Cuimín mac Libhréin** i g-**Carraig Léime an Eich** i n-**Iomairg**. Is í fá haois don Tighearna do réir **Bheda**, san cheathramhadh chaibidil don treas leabhar do Stair na Sacsan, ag dul do **Cholum Cille** i n-**Albain** 565. ### IX. Do ghabh **Aodh mac Ainmireach mic Séadna mic Fearghusa Ceannfhoda mic Conaill Ghulban mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna ar fhichid. **Brighid, inghean Chobhthaigh mic Oiliolla** do **Laighnibh**, máthair an **Aodha**-so. Is é **Aodh mac Ainmireach** tug Cath **Béal Dáthí**, mar ar thuit **Colmán Beag mac Diarmada** agus cúig míle mar aon ris tré fháistine **Choluim Ciille**. Is fán am-so fuair **Seanach easpog **Chluana hIoraird**** bás, is **Fiachaidh mac Baodáin mic Cairill mic Muireadhaigh Mhuindeirg** do bhí 'n-a rígh **Uladh** cúig bliadhna ar fhichid, gur thuit an tráth-so i --- p.78 gCath **Beatha** lé **Fiachaidh mic Déamáin**. Agus fuair **Feidhlim mac Tighearnaigh rí **Mumhan**** bás. Is lé h-**Aodh mac Ainmireach** do commóradh mórdháil **Droma Ceat** mar a raibhe comhdháil uaisle is eagailse **Éireann**. Agus is trí hadhbhair prinnsiopálta do bhí ag **Aodh** ré cruinniughadh na comhdhála soin. An céadadhbhar díobh do dhíbirt na bhfileadh a h-**Éirinn** ar a méid do mhuirear is ar a dheacracht a riar. Óir do bhíodh tríochad i mbuidhin an ollaimh agus cúig fhir déag i mbuidhin an anroth .i. an té fá goire céim san bhfilidheacht don ollamh. Agus do bhádar fán am soin, beagnach, trian bhfear n-**Éireann** ré filidheacht, is do bhídís ó **Shamhain** go **Bealltaine** ar coinnmheadh ar fhearaibh **Éireann**. Ar n-a mheas d'**Aodh mac Ainmireach** gur throm an t-ualach d'**Éirinn** iad, do chuir roimhe a ndíbirt as an ríoghacht uile. Adhbhar oile fós do bhí ag **Aodh** ré díbirt na bhfileadh, mar do chuadar d'iarraidh deilg óir do bhí i mbrat **Aodha**. Dealg sin trá do fhágbhadh gach rí mar shéadchomhartha ag gach rígh thigeadh 'n-a dhiaidh; agus is é iarraidh an deilg go ainmhianach dóibh do ghríosuigh **Aodh** ré n-a n-athchur gur hionnarbadh go **Dál Riada** **Uladh** iad. Do bhí díochur roimhe sin ar na fileadhaibh ré linn **Chonchubhair mic Neasa Ríogh **Uladh**** tré n-a n-ainbhreathaibh féin. Do thionóladar fileadha **Éireann** an tráth soin i gcoinne is i gcomhdháil a chéile; agus do b'é a líon ar an gcomhdháil sin deich gcéad d'fhileadhaibh ag a raibhe buidhean; agus do bhádar an tráth soin ag cinneadh chomhairle ar dhul i n-**Albain**; agus mar do chualaidh **Conchubhar** sin téid **Cú Chulainn** 'n-a ndáil, agus tug congbháil seacht mbliadhan dóibh, amhail adeir an file san rann-so do beanadh as an duain darab tosach, Eamhain **Uladh** ionmhain leam: > 1. Éirghid **Ulaidh**, amhra an sluagh, > > Um **Chonchubhar** chloidheamhruadh: > > Coinnmheadh sheacht mbliadhan go mblaidh, > > Uainne do na fileadhaibh. > --- p.80 Da éis sin do scaoilsiod na fileadha fá **Éirinn** is ní raibhe díochur ortha ó shoin amach go haimsir **Fhiachna mic Baodáin ríogh **Uladh****, ná ó aimsir **Fhiachna** go haimsir **Mhaoilchobha mic Déamáin mic Cairill** ríogh **Uladh**, ná ó aimsir **Mhaoilchobha** go haimsir **Aodha mic Ainmireach**. Fá thrí iomorro do dhiúltadar fir **Éireann** do na fileadhaibh gur fhostuidheadar **Ulaidh** gach uair díobh soin iad. An chéaduair do díbreadh iad fá hé a líon míle; gur ro fhost **Conchubhar** go maithibh **Uladh** seacht mbliadhna iad, amhail adubhramar. An dara díbirt do rinneadh orra ro fhost **Fiachna mac Baodáin rí **Uladh**** bliadhain iad, agus seacht gcéad a líon um **Eochaidh Ríghéigeas**, amhail adeir an file san duain réamhráidhte: > 1. **Eochaidh Ríghéigeas** reacht rán, > > Luidh go **Fiachna mac Baodáin**, > > Fofríoth fáilte dhíomhor dhe > > Na filidh ros fostaighthe. > An treas feacht do díbreadh iad go ro fhost **Maolcobha rí **Uladh**** iad, dá chéad déag a líon, um **Dhallán Forgaill** is um **Sheanchán**, amhail adeir an file san duain chéadna. Ag so mar adeir: > 1. Feacht do **Mhaolcobha** na gcliar, > > Ré h-**Iobhar Chinn Tráchta** aniar; > > Dá chéad déag file fosfuair > > Fris an Iobhar aniar-dtuaidh; > 2. Do rad dóibh **Maolcobha**, an cing, > > Coinnmheadh teora mbliadhan mbinn, > > Méaraidh go ló an bhrátha bháin > > Do chine dhealbhdha **Dhéamáin**. > An dara hadhbhar fár commóradh mórdháil **Droma Ceat**, i ndóigh go gcuirfeadh **Aodh** buinchíos ar **Dhál Riada** i n-**Albain**, agus gan do chíos aige orra roimhe sin acht éirghe shluagh ar muir is ar tír is íoc éarca lé rígh **Éireann**, amhail do --- p.82 orduigh **Colmán mac Coimhgheallaigh**, do réir mar adeir sé féin san rann-so: > 1. Sluaigheadh la fonnaibh do ghrés, > > Cobhlach ar muir go mbithbhés— > > Mo bhreath bheilghlic gan bhine— > > Is éiric lá deirbhfhine. > An treas adhbhar fár commóradh mórdháil **Droma Ceat**, do dhíochur **Scannláin Mhóir mic Cinnfhaolaidh** a flaitheas **Osruighe**, tré gan buinchíos d'íoc ré h-**Aodh**, agus ar tí a mhic **Iollainn mic Scannláin** do ríoghadh ar **Osruighibh** tré bheith umhal san mbuinchíos d'**Aodh**. Gonadh iad soin na trí fátha fár horduigheadh mórdháil **Droma Ceat**, amhail adeir **Dallán Forgaill** san rann-so: > 1. Trí fátha fríotha don dáil, > > Ar tí aithríoghtha **Scannláin**, > > Um **Dhál Riada**, ríodhgha an treas, > > Is um dhíochur na n-éi eas. > Ag so na ríogha cúigeadhach is na flatha fearainn do bhí i mórdháil **Droma Ceat**. Ar dtús **Criomhthann Cearr rí **Laighean****; **Iollann mac Scannláin mic Cinnfhaolaidh rí **Osruighe****; **Maoldúin mac Aodha Beannáin rí iarthair **Mhumhan****; **Finghin mac Aodha Duibh mic Criomhthainn rí **Mumhan** uile**; **Criomhthann Deilgneach rí deisceirt **Éireann****; **Guaire mac Colmáin** i ríghe **chloinne Fíachrach** theas is thuaidh; **Raghallach mac Uadach** do ba rí ar **Thuathaibh Taidhion** is ar **Bréithfne Uí Ruairc** go **Cliabhán Modhairn**; **Ceallach mac Cearnaigh mic Duibh Dhothra** ar **Bhréithfne Uí Raghallaigh**; **Conghalach Chinn Maghair** ar **Thír Chonaill** 'n-a rígh; dá righ **Óirghiall** .i. **Daimhín mac Aonghusa** ó **Chlochar Deasa** go **Fionncharn** i **Sliabh Fuaid**; **Aodh mac Duach Galaigh** ó **Fionncharn** **Sléibhe Fuaid** go **Bóinn**. An tan fá clos do **Cholum Chille** i n-**Albain** cruinniughadh --- p.84 na comhdhála soin agus na trí hadhbhair fár tionóileadh í, mar atá, aithríoghadh **Scannláin**, díbirt na bhfileadh is cur bhuinchíosa ar **Dhál Riada**, do thriall féin a h-**Í** go h-**Éirinn** mar aon ré coimhthionól naoimhchléire; agus is é líon cléire do bhí 'n-a fhochair ag teacht fá thuairim na comhdhála soin: dá fhichid sagart, fiche easpog, caoga deochan is tríochad maiccléireach, amhail adeir Amhra Choluim Chille san rann-so: > 1. Dá fhichid sagart a líon, > > Fiche easpog uasal bríogh, > > Fri gabháil psalm, clú gan acht, > > Caoga deochan tríochad mac. > Do féadfaidhe go mbiadh díchreideamh ag an léaghthoir ar an ní chuirthear síos annso, mar atá go mbeidís easpuig i gcoimhdeacht abbadh. Gidheadh dá léaghthar an dara caibidil do Stair na Sacsan do scríobh **Beda** mar a labhrann ar phribhiléid oiléin **Í** i n-**Albain**, is follus go mbídís easpuig na h-**Alban** umhal d'abbaidh **Í** i n-allód. Ag so iomorro mar adeir: *Fá gnáth (ar sé) ris an oiléan-so do shíor uachtarán do bheith air do bhiadh 'n-a abb is 'n-a shagart ag a mbíodh an chríoch uile fá n-a smacht agus fá n-a dhligheadh, agus fós fá dlightheach do na heaspogaibh féin, gér nós neamhghnáthach é, bheith umhal dó, do réir shompla an chéaddoctúra do bhí ar an oiléan nach raibhe 'n-a easpog acht 'n-a shagart is 'n-a mhanach. {Habere autem solet (inquit) ipsa Insula rectorem semper Abbatem presbiterem cuius iuri et omnis provincia et ipsi etiam episcopi ordine inusitato debeant esse subiecti iuxte exemplum primi doctoris illius qui non episcopus sed presbiter extitit et monachus.}’’* Agus is follus gurab é **Colum Cille** an céaddoctúir fuair an phribhiléid ar dtús i n-**Í**, amhail adeir **Beda** san deachmhadh caibidil don chúigeadh leabhar don Stair chéadna. *Fá hé **Colum** (ar sé) céaddoctúir an chreidimh Chatoilice do na **Pictibh** san aird thuaidh ar na sléibhtibh is an céadduine do thógaibh mainistear i n-oiléan **Í** do bhí cádhasach cian d'aimsir ag iomad do phoibleachaibh na **Scot** is na b-**Pict**. {Columba erat primus doctor fidei Catholicae Transmontanis Pictis ad aquilonem primusque fundator monasterii quod in Hii Insula multis diu Scotorum Pictorumque populis venerabile mansit.}’’* As na briathraibh-se **Beda** is iontuigthe gurab --- p.86 é **Colum Cille** an céaddoctúir do chuaidh do shíoladh an chreidimh do na **Pictibh** i dtuaisceart **Alban**, is gurab uime sin ní headh amháin do ghabhadar na sagairt is na manaigh orra féin bheith umhal do **Cholum Chille** is d'abbaidh **Í** da éis, acht fós do ghabhadar na heaspuig féin orra é, do bhrígh gurab é **Colum Cille** tug solus an chreidimh ar dtús dhóibh. Agus is uime sin tángadar easpuig i n-**Éirinn** i gcoimhdeacht **Choluim Chille** go mórdháil **Droma Ceat**. ### X. Is amhlaidh táinig **Colum Cille** i n-**Éirinn** agus bréid ciartha tarsna ar a shúilibh go nach faicfeadh úir **Éireann**. Óir do bhí d'fhiachaibh air gan úir **Éireann** d'fhaicsin ón tráth do chuir **Molaise** do bhreith aithrighe air dul i n-**Albain** agus gan fonn na h-**Éireann** d'fhaicsin go bás, ionnus go dtáinig dhe sin gur chonghaibh an bréid ciartha ar a shúilibh an seal do bhí i n-**Éirinn** go tilleadh i n-**Albain** dó; gonadh ag faisnéis an chomhaill do rinne **Colum Cille** ar an mbreith sin, do rinne **Molaise** an rann-so: > 1. Gé tháinig **Colum** anoir, > > I n-eathar tar an mórmhuir, > > Ní fhacaidh ní i n-**Éirinn** áin, > > Iar dtigheacht is in mórdháil. > Is é adhbhar iomorro fá rug **Molaise** do bhreith ar **Cholum Chille** dul i n-**Albain**, mar tháinig do **Cholum Cille** trí catha do chur i n-**Éirinn**, mar atá Cath **Cúile Dreimhne**, Cath **Cúile Rathan**, is Cath **Cúile Feadha**. Is é adhbhar Catha **Cúile Dreimhne** do réir an tseinleabhair da ngairthear Uidhir Chiaráin: **Feis Teamhrach** do rinne **Diarmaid mac Fearghusa Ceirrbheoil rí **Éireann**** is do marbhadh duine uasal ar an bhfeis sin lé **Cuarnán mac Aodha mic Eochach Tiormcharna**; agus is uime do mharbh **Diarmaid** an **Cuarnán**-so tré mar do mharbh seisean an duine uasal ar an bhfeis i n-aghaidh --- p.88 dhlighidh is tearmainn na feise. Agus sul do marbhadh **Cuarnán** do chuaidh ar chomhairce dá mhac **Mic Earca** .i. **Fearghus** is **Domhnall** is cuirid sin ar chomhairce **Choluim Chille** é, agus tar chomhairce **Choluim** marbhthar lé **Diarmaid** é tré choill reachta na **Teamhrach**; agus táinig dhe sin gur thionóil **Colum Cille** **clanna Néill** an tuaisceirt (tré n-a chomhairce féin is tré chomhairce chloinne **Mic Earca** do shárughadh) gur cuireadh Cath **Cúile Dreimhne** ar **Dhiarmaid** is ar **Chonnachtaibh**; gur bhriseadh dhíobh tré ghuidhe **Choluim Chille**. Cuiridh Leabhar Dubh Molaga adhbhar oile síos fá dtugadh Cath **Cúile Dreimhne**, mar atá trés an gclaoinbhreith rug **Diarmaid** i n-aghaidh **Choluim Chille** an tan ro scríobh an Soiscéal a leabhar **Fionntain** gan fhios, agus adubhairt **Fionntain** gur leis féin an maicleabhar do scríobhadh as a leabhar féin. Uime sin do thoghadar leath ar leath **Diarmaid** 'n-a bhreitheamh eatorra; agus is í breath rug **Diarmaid** gurab leis gach boin a boinín, is gurab leis gach leabhar a mhaicleabhar; gonadh é sin an dara hadhbhar fá dtugadh Cath **Cúile Dreimhne**. Is é adhbhar fá dtug **Colum Cille** fá deara Cath **Cúile Rathan** do thabhairt ar **Dhál nAruidhe** is ar **Ulltachaibh** do thoisc iomrasain tarla idir **Cholum Chille** is **Chomhghall** mar do thaispeánadar **Dál nAruidhe** is **Ulltaigh** iad féin leathtromach san imreasan. Is é adhbhar fá dtug **Colum Cille** fá deara Cath **Cúile Feadha** do thabhairt ar **Cholmán mac Diarmada** i ndíol a sháruighthe fá **Bhaodán mac Ninneadha rí **Éireann**** do marbhadh lé **Comán mac Colmáin** i **Léim an Eich** tar chomhairce **Choluim**. Triallais iomorro **Colum** go n-a naoimhchléir a h-**Albain**, amhail adubhramar, go **Éirinn**, agus an tan do bhí ag teacht i ngar na comhdhála adubhairt an ríoghan, bean **Aodha**, --- p.90 ré n-a mac **Conall** gan cádhas do thabhairt don choirrchléireach ná da bhuidhin; agus ar bhfagháil scéal air sin do **Cholum** sul ráinig an láthair is eadh adubhairt: ‘Is cead liom-sa an ríoghan go n-a hinnilt do bheith i riocht dá choirr i gcionn an átha-so thíos go dti an Bráth.’ Ag so deismireacht na h- Amhra ag aithfhriotal bhriathar **Choluim** san rann-so: > 1. Is cead di-se bheith 'n-a coirr, > > Ar an cléireach go ró-loinn, > > 'S is cead da hinnilt go beacht, > > Bheith 'n-a coirr 'n-a coimhideacht. > Agus is uime do orduigh an innilt do bheith 'n-a coirr mar aon ris an ríoghain, do bhrígh gurab í tháinig i dteachtaireacht ón ríoghain go **Conall** ag a rádh ris gan cádhas do thabhairt don choirrchléireach ná da bhuidhin. Agus do chluinim ó n-a lán do dhaoinibh go bhfaicthear dá choirr do ghnáth ar an áth atá láimh ré **Druim Ceat** ó shoin ale. Dála **Choluim Chille**, ar rochtain na comhdhála dhó is é oireacht **Chonaill mic Aodha mic Ainmireach** ba neasa dhó don chomhdháil; agus mar do chonnairc **Conall** na cléirigh greasais daoscarshluagh an oireachta fúthaibh, trí naonbhair a líon, gur ghabhadar do chaobaibh criadh orra, gur brúghadh is gur breodhadh na cléirigh leo. Is do fhiafruigh **Colum** cia do bhí ag a mbualadh amhlaidh sin. Do chualadh **Colum** gurab é **Conall mac Aodha** do bhí ag a ngreasacht ré déanamh an ghníoma soin, is cuiris **Colum** fá deara trí naoi gceoláin do bhuain an tráth soin ar **Chonall** gur heascaineadh lé **Colum** é, is gur bhean ríghe is aireachas ciall is cuimhne is a inntleacht de. Agus ó na clogaibh sin do beanadh air, ghairthear **Conall Clogach** dhe. Do chuaidh **Colum** iar sin go hoireacht **Domhnaill mic Aodha**; is éirghis **Domhnall** 'n-a choinne is do fhear fáilte roimhe is tug póg da ghruaidh is do chuir 'n-a ionadh féin 'n-a shuidhe é. Tug **Colum** a bheannacht do **Dhomhnall mac Aodha**, is iarrais ar Dhia ríoghacht **Éireann** da rochtain, agus ráinig --- p.92 fá dheireadh go raibhe trí bliadhna déag i bhflaitheas **Éireann** sul fuair bás. Triallais **Colum** as sin go hoireachtas an ríogh is **Domhnall** 'n-a fhochair; agus ar rochtain do **Cholum** do láthair an ríogh fáiltighis roimhe—do ghabh eagla mhór an rí roimhe trés an ní do rinne ré **Conall** ris an ríoghain is ré n-a hinnilt, amhail adubhramar. ‘Do b'í m'fháilte mo riar,’ ar **Colum**. ‘Do-ghéabhair sin,’ ar an rí. ‘Maiseadh,’ ar **Colum**, ‘is é riar iarraim: trí hitghe iarraim ort, mar atá fastódh na bhfileadh ataoi do thathfann as **Éirinn**, is scaoileadh do **Scannlán Mhór mac Cinnfhaolaidh rí **Osruighe**** as an mbroid 'n-a bhfuil agat, is gan dul do chur bhuinchíosa ar **Dhál Riada** i n-**Albain**.’ ‘Ní toil liom,’ ar an rí, ‘ fastódh na bhfileadh, ar mhéid a n-ainbhreath is ar a líonmhaire atáid. Óir bíd tríochad i mbuidhin an ollamhan is a cúig déag i mbuidhin an anroth agus mar sin do na grádhaibh file oile ó shoin síos.’ Do bhíodh buidhean ar leith ag gach aon díobh do réir a chéime féin, ionnus go raibhe trian bhfear n-**Éireann** ré filidheacht beagnach. Adubhairt **Colum Cille** ris an rígh go madh cóir mórán do na fileadhaibh do chur ar gcúl ar a líonmhaire do bhádar ann. Gidheadh adubhairt ris file do bheith 'n-a ardollamh aige féin ar aithris na ríogh roimhe, is ollamh do bheith ag gach rígh cúigidh, is fós ollamh do bheith ag gach tighearna triúcha chéad nó tuaithe i n-**Éirinn**; agus do cinneadh ar an gcomhairle sin lé **Colum Cille**, is aontuighis **Aodh** é; gonadh ag maoidheamh na commaoine sin do chuir **Colum Cille** ar na fileadhaibh do rinne **Maolsuthain** an rann-so: > 1. Ro saoradh dhe na filidh > > Tré **Cholum** an chaoimhdhlighidh; > > File gach tuaithe ní trom, > > Is eadh do orduigh **Colom**. > --- p.94 Táinig don ordughadh-so do rinne **Aodh mac Ainmireach** is **Colum Cille** go mbíodh ollamh cinnte ag rígh **Éireann** is ag gach rígh cúigeadhach is ag gach tighearna triúcha chéad, is fearann saor ag gach ollamh dhíobh ó n-a thighearna féin; agus fós saoirse choitcheann is tearmann ó fhearaibh **Éireann** ag fearann is ag maoin tsaoghalta gach ollamhan díobh. Do orduigheadar fós fearann coitcheann do na hollamhnaibh go cinnte, mar a mbiadh múnadh coitcheann aca amhail Universitie, mar atá **Ráith Cheannait** is **Masruidhe Mhaighe Sléacht** san m-**Bréithfne**, mar a mbíodh múnadh na n-ealadhan i n-aiscidh aca d'fhearaibh **Éireann**, gach aon do thogradh bheith foghlumtha i seanchus nó sna healadhnaibh oile do bhí ar gnáthughadh i n-**Éirinn** an tan soin. Is é fá hardollamh i n-**Éirinn** an tráth soin **Eochaidh Éigeas mac Oiliolla mic Eirc**, agus is ris a deirthí **Dallán Forgaill**, is do chuir ollamhain uaidh ar chúigeadhaibh **Éireann**, mar atá **Aodh Éigeas** ar chrích **Bhreagh** is ar an **Midhe**, **Urmhaol airdéigeas ar dá Chúigeadh **Mumhan****, **Seanchán mac Cuairfheartaigh** ar Chúigeadh **Connacht** agus **Fear Firb mac Muireadhaigh mic Mongáin** i n-ollamhnacht **Uladh**, agus fós ollamh i ngach triúcha chéad i n-**Éirinn** fá na hardollamhnaibh-se, is fearann saor ó n-a bhflaithibh fearainn dóibh agus tearmann, amhail adubhramar, is duasa cinnte ar son a nduan is a ndréacht da gach aon díobh. An dara hathchuinghe do iarr **Colum** ar **Aodh**, scaoileadh do **Scannlán Mhór** rí **Osruighe** agus a léigean da chrích féin; do éimidh **Aodh** sin. ‘Ní leanamh tairis sin ort,’ ar **Colum**, ‘masa toil lé Dia é go raíbhe ag buain mh'iallchrann nó mo bhróg dhíom-sa anocht san iairmhéirghe mar a mbiad.’ ‘An treas athchuinghe iarraim ort,’ ar **Cholum Cille**, ‘cairde do thabhairt do **Dhál Riada** gan dul da n-argain --- p.96 go h-**Albain** do thabhach bhuinchíosa orra. Óir ní dlightheach dhuit d'fhagháil uatha acht airdchíos is éirghe shluagh ar muir is ar tír.’ ‘Ní thiubhrad cairde dhóibh gan dul da n-ionnsuighe,’ ar **Aodh**. ‘Maseadh’ ar **Colum**, ‘biaidh cairde go bráth uait’; agus fá fíor sin. Leis sin ceileabhrais **Colum Cille** go n-a chléir don rígh is don chomhdháil; agus adeir Leabhar Ghlinne Dá Loch go raibhe **Aodhán mac Gabhráin mic Domhanghuirt rí **Alban**** san chomhdháil-se, is gur cheileabhair i n-aoinfheacht ré **Colum Cille** don rígh is don chomhdháil. Adeir an leabhar céadna go raibhe an chomhdháil-se **Dhroma Ceat** 'n-a suidhe bliadhain is mí ag ordughadh reachta is dligheadh chánach is cháirdeasa idir fhearaibh **Éireann**. ### XI. Dála **Choluim Chille** iar gceileabhradh don chomhdháil triallais go **Duibheaglais** i n-**Inis Eoghain**; agus iar dtigheacht na hoidhche da éis sin táinig lasair dheallruightheach theineadh san chomhdháil ar an bhforfhaire do bhí ag coimhéad an chraoi 'n-a raibhe **Scannlán Mór** i mbroid ag **Aodh**, is dá shlabhra dhéag iarnuidhe do chuibhreach air, go dtugadar an fhorfhaire a ngnúise ré lár ar mhéid an lonnraidh do chonncadar. Agus táinig dlúimh dheallruightheach sholusta go **Scannlán** san áit chéadna 'n-a raibhe, agus adubhairt an guth san dlúimh ris: ‘Éirigh, a Scannláin, is fágaibh do shlabhradha is do chró is tar amach is lean mise is tabhair do lámh im láimh.’ Tig **Scannlán** amach iar sin agus an t-aingeal roimhe. Do mhothuighsiod lucht an choiméada é agus do fhiafruigh siad cia do bhí ann. ‘Scannlán,’ ar an t-aingeal. ‘Dá madh é ní inneosadh,’ ar iad-san. Gluaisis an t-aingeal is **Scannlán** i ndiaidh **Choluim Chille** iar sin; agus an tráth do bhí **Colum** ag an iairmhéirghe ag dul tar crann saingeal siar is é **Scannlán** do bhí ag buain a bhróg dhe; is do fhiafruigh **Colum Cille** cia do bhí ann; is do innis. --- p.98 seisean gur bh'é féin **Scannlán**. An tan do fhiafruigh **Colum Cille** scéala dhe, ‘deoch’ adeireadh seisean, ar mhéid a tharta, óir feoil shaillte do-bheirdís dó san chró, is gan deoch 'n-a diaidh; agus ar a mhionca do-bheireadh sin do fhreagra ar **Cholum Cille** do fhágaibh **Colum Cille** righneas labhartha ar gach rígh da shliocht da mbeith i n-**Osruighe**. Tairis sin tug **Colum Cille** fá deara ar **Bhaoithín** trí deocha do thabhairt do **Scannlán**; ann sin nochtais **Scannlán** a scéala do **Cholum**, amhail adubhramar thuas. Adubhairt **Colum Cille** ré **Scannlán** triall i n-**Osruighe**. ‘Ní fhéadaim,’ ar **Scannlán**, ‘d'eagla **Aodha**.’ ‘Ní heagail duit,’ ar **Colum**, ‘beir mo bhachall féin mar chomairce leat, agus fágaibh agam chomthionól i n-**Durmhaigh** i n-**Osruighibh** í.’ Leis sin triallais **Scannlán** i n-**Osruighibh** is do ghabh ceannas a chríche féin feadh a ré; óir níor léig eagla **Cholum Chille** d'**Aodh** buaidhreamh do dhéanamh air ó shoin amach. Do cheangail **Scannlán** i gcúitiughadh a shaortha mar sin screaball nó trí pinginne ar gach teach muinntire 'n-a dhúthaigh ó **Bhladhma** go muir gacha bliadhna do choimhthionól **Choluim Chille** i n-**Durmhaigh** i n-**Osruighibh**, amhail léaghthar i n- Amhra Choluim Cille ag athfhriotal an gheallaimh tug **Scannlán** do **Cholum**: > 1. Do riar om thuathaibh om thoigh, > > Cia budh lir luachair is luibh, > > Screaball gacha hadhbha soin, > > An mír ó **Bhladhma** go muir. > Tug fós **Colum Cille** a bheannacht d'**Osruighibh** uile, ar choinghioll go mbeidís féin is a rí umhal dó féin is da choimhthionól i n-**Durmhaigh** ó aimsir go haimsir fá dhíol na cánach do cheangail **Scannlán** orra féin agus ar a sliocht, amhail léaghthar san Amhra: > 1. Beannacht ar **Osruighibh** uaim, > > Ar a mbosghlaine go gcéill, > > Beannacht do mhuir is do thír, > > Uaim tré bheith da rígh dom réir. > --- p.100 An **Colum Cille** atámaoid do luadh annso is é fá hainm baiste dhó **Criomhthann**, agus Axal fá hainm don aingeal choimhdeachta do bhí aige, agus Demal an deamhan do bhíodh go cinnte ar tí a bhuaidheartha, amhail léaghthar san Amhra. Ag so mar adeir: > 1. **Criomhthann Ua Cuinn**, comhall ngle, > > Ainm baiste **Choluim Chille**; > > Axal ainm a aingil gan on > > Agus Demal a dheamhon. > Is uime trá do lean **Colum Cille** d'ainm air, an tan do bhí 'n-a leanbh ag a mhúnadh ag **Dubhghlaise** i d-**Tír Luighdheach** i g-**Cinéal Chonaill**, do léigthí lá gacha seachtmhaine fán mbaile amach é do reabhradh i measc a luchta comhaoise, mar shaordháil ar mbeith don fhuil ríoghdha dhó; agus mar do chleachtadh dul amach lá san tseachtmhain mar sin, do thionóldaois leinbh an cheanntair 'n-a choinne an lá do chleachtadh éirghe amach; agus ar mbeith ar aon láthair dhóibh ag feitheamh ris, an tan atchídís ag triall ón mainistir chuca é do thógbhadaoís a lámha tré lúthgháir ag a rádh d'aongháir ‘ag súd Colum na Cille chugainn.’ Agus mar do chualaidh a oide go gcleachtaoi ris na leanbhaibh **Cholum Cille** do ghairm dhe, do mheas gur thoil ré Dia an t-ainm sin tarla i mbéalaibh na leanbh neamhurchóideach do ghairm do shíor de, agus an t-ainm baiste, mar atá **Criomhthann**, do thabhairt i ndearmad. Agus is minic tarla a shamhailt sin do mhalairt ar anmannaibh na naomh; bíodh a fhiadhnaise sin ar **Mhochuda** dar bh'ainm **Carrthach** ar dtús, is ar **Chaomhán naomhtha**, dalta **Phádraig**, dar bh'ainm ar dtús **Mac Neise**, is ar **Phádraig** féin dar bh'ainm baiste **Sochet**, is ar a dtug **Germanus** **Magonius** air an tan do rinne lámhchur air is mar tug **Coelestinus Pápa** **Pádraig** d'ainm air ré hucht a chuirthe i n-**Éirinn** do shíoladh an chreidimh, is ar **Fhionnbharr** **Corcaighe** dar bh'ainm baiste **Luan**, is ar easpog **Iobhair** dar bh'ainm **Loichead** do --- p.102 bheannuigh i m-**Beig-Éirinn** i n-íochtar **Laighean**, is ar **Chonnlaoch naomhtha easpog **Chille Dara**** dar chéadainm **Roincheann**, is ar **Moling** dar chéadainm **Dairchill**, is mar sin do mhórán da n-ionntsamhlaibh oile, ionnus nach cuirthe i gconntabhairt gurab **Criomhthann** fá hainm baiste do **Cholum Chille**, tar ceann gur lean **Colum Cille** d'ainm coitcheann de do réir an adhbhair thuas. Bíodh a fhios agat, a léaghthóir, gurab fír-Éireannach **Colum Cille** do leith a athar is a mháthar agus nach Albanach, amhail adeirid cuid do na h-**Albanchaibh**. Óir is follus gurab Éireannach do thaoibh a athar é, do bhrígh go léaghthar i naoimhsheanchus **Éireann** gurab é **Feidhlimidh mac Fearghusa Ceannfhoda mic Conaill Ghulban mic Néill Naoighiallaigh** do ba airdrí ar **Éirinn** fá hathair do **Cholum Chille**. Ag so dearbhadh an tseanchaidh air sin, amhail léaghthar san duain darab tosach: Naoimhsheanchus naomh Inse Fáil: > 1. **Colum Cille** críche **Cuinn**, > > Mac **Feidhlimidh** uas gach druing, > > Mic **Fearghusa** an ghníomha ghairg, > > Mic **Conaill Ghulban** ghlanaird. > Is dearbh fós gurab Éireannach **Colum Cille** do leith a mháthar, do réir sheanschusa na hAmhra mar a n-abair gurab í **Eithne inghean Díoma mic Naoi** do **shliocht **Chairbre Nia Fear rí **Laighean****** a mháthair. Ag so mar adeir an Amhra: > 1. **Eithne** aircachta nodbí, > > An ríoghan, do **Dhál gCairbrí**, > > Máthair **Choluim** diadha dhe, > > Inghean **Díoma mic Noe**. > Do ciorrbhadh a chorp lé **Colum Cille** comhmór soin lé troscadh lé hurnuighthibh is lé sléachtanaibh, ionnus gur shearg comhmór soin lé cruas crábhaidh, gur léir a easnach tré n-a aibíd, an tan do luigheadh san ghainimh 'n-a dhúrbhoith re séideadh na gaoithe ar a chorp trés an bhfroigh, amhail adeir an Amhra san rann-so: --- p.104 > 1. Glé do luigheadh is in ngaineamh, > > I n-a lighe fá mór saoth, > > Sliocht a easnach tré n-a éideadh, > > Fá léir lé séideadh na ngaoth. > Do b'é aois **Cholum Chille**, an tan fuair sé bás, seacht mbliadhna déag is trí fichid, amhail adeir **Dallán Forgaill** i n- Amhra Cholum Chille féin, do scríobhadh lé **Dallán** go grod d'éis bháis **Choluim Chille**: > 1. **Colum** gein baoi san mbioth mbán, > > Saothrach ón gcuing a chorpán, > > Téid go hainglibh as a chacht > > Iar seacht mbliadhnaibh seachtmhoghat, > mar atá, trí bliadhna is dá fhichid do chaith da aimsir i n-**Éirinn**, is da éis sin cheithre bliadhna déag ar fhichid i n-**Albain**, amhail adeir an Amhra san rann-so: > 1. Trí bliadhna ceathrachad díobh > > Dó i n-**Éirinn** gan imshníomh; > > Cheithre bliadhna tríocad teann, > > I n-**Albain** d'aithle **Éireann**. > Ag so na trí háite 'n-a gcleachtadh **Colum Cille** comhnuidhe, i n-**Í** i n-**Albain**, i n-**Doire**, is i n-**Dún dá Leathghlas**, mar ar hadhlaiceadh é, mar adeir sé féin san rann-so mar a nochtann a ionmhaine do na trí háitibh sin: > 1. Mo rath i n-**I** gan choire, > > Agus mh'anam i n-**Doire**, > > Agus mo chorpán fán lic > > Fá dtá **Pádraig** is **Brighit**. > An tráth do bhíodh **Colum Cille** ag rádh aifrinn nó ag psalmaireacht nó ag seanmóir, do cluintí míle go leith a ghuth, agus ní fhulaingeadh deamhan a ghuth gan teitheadh roimhe, amhail adeir an Amhra san rann-so: > 1. Soin a ghotha, **Choluim Chille**, > > Lór a binne ós gach cléir, > > Go ceann chóig céd dég céimeann, > > Aidhbhle réimeann eadh ba réil. > --- p.106 Do bhí sagart i d-**Tír Chonaill** i n-aimsir **Cholum Chille** do chumhduigh nó do thógaibh eaglais do chlochaibh uaisle agus do rinne altóir ghloine innte, agus do chuir dealbh ghréine is éasca da ndealbhughadh san eaglais sin. Go grod da éis sin táinig anbhfainne mhór ar an sagart is táinig deamhan chuige iar sin go rug leis san aieor é. Agus an tráth rángadar i ngar do **Cholum Chille** ós a chionn, fuair amharc orra is do rinne comhartha na croiche ós a chionn san aieor, gur thuit an sagart leis sin anuas. Agus da bhíthin sin do iodhbair an sagart an eaglais do rinne do **Cholum Chille** tré n-a fhóirithin a lámhaibh an deamhain is do chuaidh féin i n-ord manach, gur chaith a aimsear go maith ó shoin amach. Do bhí naomh i n-**Uíbh Faircheallaigh** i n-**Osruighe** dar bh'ainm **Coisfhionn** is téid **Cholum Cille** aimsear da fhios i ndóigh go dtiubhradh radharc a leabhar dó, óir do ba duine ró-fhoghlumtha ag a raibhe iomad leabhar é. Agus do héimgheadh leis a radharc do thabhart do **Cholum Chille**; agus guidhis **Colum** Dia aga iarraidh air gan aoinleabhar dhíobh do bheith inléaghtha do neach 'n-a bheathaidh; agus níor féadadh focal do léaghadh ionnta ó shoin amach gur chríonadar. Do chonnairc **Baoithín** d'aislinge trí cathaoire ar neamh mar atá cathaoir óir, cathaoir airgid is cathaoir ghloine; is nochtais **Colum Cille** dhó gurab i gcomhair **Chiaráin mic an tSaoir** do bhí an chathaoir óir, ar mhéid a oinigh d'aoidheadhaibh, ‘agus an chathaoir airgid id comhair-se féin a Bhaoithín atá, ar ghloine do chrábhaidh; an chathaoir iomorro ghloine im chomhair-se atá, óir ciodh glan mo chrábhadh, is aibrisc codluidhe go minic mé.’ Ag so cheithre cána **Éireann** .i. cáin do chuir **Pádraig** gan cléirce do mharbhadh; cáin **Adhamnáin** gan mná do mharbhadh; cáin **Doire** **Cholum Chille** gan ba bleachta do mharbhadh; agus cáin Domhnaigh gan aistear do dhéanamh ann. --- p.108 ### XII. Is i bhflaitheas an **Aodha-so mic Ainmireach** fuair **Colum Cille** bás. Tuig, a léaghthóir, gurab é **Colum Cille mac Feidhlimidh mic Fearghusa** an **Colum** ar a bhfuilim ag labhairt go ró-so. Adeir iomorro Leabhar Ruadh Mic Aodhagáin is naoimhsheanchus naomh **Éireann** go rabhadar iomad do naomhaibh is do bhannaomhaibh **Éireann** 'n-a lucht comhanmann. Óir adeirid go rabhadar dá Cholum is fiche naomhtha i n-**Éirinn**, agus fá hé **Colum Cille** an céad-**Cholum** dhíobh. Agus fos is mar chuimhniughadh ar naomhthacht **Cholum Cille** tugadh **Colum** ar gach aon do chách. Do bhádar cúig **Ciaráin** is fiche naomhtha i n-**Éirinn**, agus fá díobh **Ciarán** **Chluana Mic Nóis** is **Ciarán Saighre** is **Ciarán Tiobraide Naoi**. Do bhádar dá **Aodhán** déag is fiche naomhtha i n-**Éirinn**; do bhádar seacht m-**Bairrfhinn** i n-**Éirinn** is fá díobh sin **Bairrfhionn** nó **Fionnbharr** **Corcaighe**. Agus fá mac an **Fionnbharr** soin d'**Aimhirgin mac Duibh Dhuibhne mic Ninneadha mic Eochach mic Cairbre Aird mic Briain mic Eochach Muighmheadhóin** fá rí **Éireann**. Do bhádar iomorro seacht naoimheaspuig déag is seacht gcéad duine riaghalta i gcomthionól **Corcaighe** i bhfochair **Fhionnbhairr**. Do bhádar cheithre **Baoithín naomhtha** i n-**Éirinn**, mar atá **Baoithín mac Bréanainn**, **Baoithín mac Fionnaigh**, **Baoithín mac Allaidh** is **Baoithín mac Cuanach**. Do bhádar cúig **Brighid** déag naomhtha i n-**Éirinn**, is fá díobh sin **Brighid inghean Dubhthaigh** do **Laighnibh** atá iomráidhteach feadh na h-**Eorpa**; agus is follus gurab do shliocht **Eochach Finn Fuath nAirt** í; agus fá dearbhráthair do **Chonn Chéadchathach** fá rí **Éireann** an t-**Eochaidh Fionn** soin. Ag so dearbhadh naoimhsheanchais **Éireann** air sin, amhail léaghthar san duain darab tosach: Naoimhsheanchas naomh **Inse Fáil**: --- p.110 > 1. **Brighid inghean Dhubhthaigh Duinn**, > > **Mic Dreimhne, mic Breasail Bhuirr**, > > **Mic Dein mic Connla mic Airt**, > > **Mic Cairbre Nia mic Cormaic**, > 2. **Mic Aonghusa Mhóir** miadh ngart, > > **Mic Eochach Finn Fuath** ré h-**Art**, > > **Mic Feidhlimidh Reachtmhair** ráin, > > **Mic Tuathail Teachtmhair** thioghnáir. > Ag so síos na ceithre Brighid déag naomhtha do bhí i n-**Éirinn** i n-éagmais na **Brighde** thuas: **Brighid inghean Díoma**, **Brighid inghean Mhianaigh**, **Brighid inghean Mhomáin**, **Brighid inghean Éanna**, **Brighid inghean Cholla**, **Bhrighid inghean Eachtair Aird**, **Brighid Inse Brighde**, **Brighid inghean Damhair**, **Brighid t-Seanbhotha**, **Brighid inghean Fhiadhnat**, **Brighid inghean Aodha**, agus **Brigid ingean Luinge**. Is ré linn **Aodha mic Ainmireach** ar a bhfuilmíd ag trácht agus **Aodháin mic Gabhráin ríogh **Alban**** do bhí cianaosta an tan soin do léigeadar **Gaedhil** **Manainn** díobh. Is ré linn **Aodha mic Ainmireach**, fós, fuair an naomh **Cainneach** **Achadh Bó** bás i n-aois a cheithre mbliadhan ar cheithre fichid; agus is ar sliocht **Fhearghusa mic Róigh** do bhí an **Cainneach**-so. Is fán am-so tug **Colmán Rímhidh** Cath **Sleamhna**, áit ar briseadh ar **Chonall mac Aodha**, agus Cath **Cúile Caoil** lé **Fiachaidh mic Baodáin**, áit ar briseadh d'**Fhiachaidh mic Déamáin**, is i dtugadh ár a mhuinntire. Da éis sin tug **Conall mac Suibhne** briseadh i gcath ar na trí h-**Aodhaibh** i n-aonló, mar atá **Aodh Sláine** is **Aodh Buidhe rí **Ó Maine**** is **Aodh Róin, rí **Ó bhFáilghe****. I m-**Bruighin dá Choga** do bhris orra, amhail adeir an file san rann-so: > 1. Ba ró-mhór an ruachuma, > > Ar ríoghruidh **Éireann** uile, > > **Aodh Sláine** go sochuidhe, > > **Aodh Róin** agus **Aodh Buidhe** > --- p.112 Do bhíodh iomorro easaonta ghnáthach idir an dá **Fhiachaidh** do luaidheamar go grod romhainn, mar atá **Fiachaidh mac Baodáin** agus **Fiachaidh mac Déamáin**; agus táinig do ghuidhe **Chomhghaill naomhtha** buaidh do bheith go minic ag **mac Baodáin**; agus an tan do chuir **mac Déamáin** sin i leith an naoimh do fhiafruigh **Comhghall** de-sean cia budh fearr leis neamh is a mharbhadh d'fhagháil, ioná bhuaidh do bhreith is bheith seal beo agus ifreann fá dheireadh. Adubhairt **mac Déamáin** go madh fearr leis buaidh do bhreith ar a námhaid, ionnus na háir is na héachta do-bhéaradh orra go mbeidís da n-aithris i gcomhdhálaibh coitcheanna ó aimsir go haimsir. Ba holc ré **Comhghall** an roghain rug; agus rug an **Fiachaidh** oile neamh do roghain is diommbuaidh gcatha do bheith air; agus fuair sin tré ghuidhe **Comhghaill**. Do bhíodh trá céile comairce naoimh ag *gach* airdaicme d'uaislibh **Gaedheal** **Éireann**. Bíodh a fhiadhnaise sin ar na drongaibh-se síos: óir do bhíodh **Caoimhghin Glinne dá Loch** ag **Tuathalachaibh** is ag **Branachaibh**; **Maodhóg** **Fearna** ag **Uíbh gCinnsealaigh**; **Moling** ag **Caomhánachaibh**; **Fionntain Chluana hEidhneach** ag **síol Mhórdha**; **Cainneach **Achadh Bó**** ag **Osruighibh**; **Ruadhán Lothra** ag **síol gCinnéididh**; **Deaglán** ag na **Déisibh**; **Séanna** ag **cloinn Bhriain Eatharlach**; **Gobnuid** i **Múscraidhe mic Diarmada**; **Colmán** i n-**Uíbh Mac Coille**; agus mar sin ní bhíodh críoch ná cine i n-**Éirinn** gan coimairce chinnte naoimh nó bannaoimh aca da dtugaid cádhas is onóir. Gidheadh atáid naoimh oile ann is coitchinne ioná an drong do luadhamar, mar atá **Colum Cille**, **Finnén Mhuighe Bile**, **Ciarán Cluana**, **Comhghall Bheannchair**, **Brighid Chille Dara**, **Ailbhe Imligh**, agus **Naomh Pádraig**, amhail adeir **Aonghus Céile Dé** san Leabhar da ngairthear Psaltair na Rann. Ag so mar adeir: > 1. **Uí Néill** uile ar cúl **Choluim**, > > Ní ar scáth muine: > > Ar cúl **Fhinnéin Mhuighe Bile**, > > **Ulaidh** uile; > > > --- > > p.114 > > 4. **Clanna Connacht** ar cúl **Ciaráin**. > > Gion nach comhroinn; > > **Dál nAruidhe** uasal imghrinn, > > Ar cúl **Chomhghoill**; > 5. Bíd **Laighin** ar cúl **Bhrighde**, > > Clú go saidhbhre; > > **Mumha** uile gona toirthe, > > Ar cúl **Ailbhe**; > 6. Ardnaoimh **Éireann** go n-a manchaibh, > > Is é a n-uidhe > > Gach raon 'n-a dtéid a mbeith fo scéith > > **Phádraig** uile. > Is ré linn **Aodha mic Ainmireach** do bheith i bhflaitheas **Éireann** do bhaoi **Brandubh mac Eochach mic Muireadhaigh mic Aonghusa mic Feidhlimidh mic Éanna Cinnsealaigh** 'n-a rígh **Laighean** aoinbhliadhain amháin. Agus is leis féin is lé **Laighnibh** do marbhadh **Aodh mac Ainmireach** i gCath **Bhealaigh Dhúin Bolg**. Adeirthear fós gurab iad **Laighin** féin do mharbh **Brandubh** i gCath **Camchluana**, nó gurab lé **Sárán Saoibhdhearg airchinneach **Seanbhoithe Sine**** do thuit sé, amhail adeir an file san rann-so: > 1. **Sárán Saoibhdhearg** seol amne, > > Airchinneach **Seanbhoith Sine**, > > Ní dalbh, gér bh'annamh i gcath, > > Do mharbh **Brandubh mac Eochach**. > Is fán am-so fuair an **naomh Colmán **Eala**** bás. Do ghabh **Aodh Sláine mac Diarmada mic Fearghusa Ceirrbheoil mic Conaill Chréamhthainne mic Niall Naoighiallaigh** is **Colmán Rímhidh mac Muircheartaigh Mic Earca** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann**. Sé bliadhna i gcomhfhlaitheas dóibh. **Mughainn inghean Choncharainn mic Duach** do **Chonnachtaibh** máthair **Aodha Sláine**; agus **Eithne inghean Bréanainn Daill** do **Chonnachtaibh** fá bean dó; is rug seisear mac dó .i. **Diarmaid**, **Donnchadh**, **Maolbreasail**, **Maolodhar**, **Comhghall** , is **Oilill**. Is uime tugadh **Aodh Sláine** d'ainm air .i. ar --- p.116 an abhainn darab ainm **Sláine** rugadh é. Is i bhflaitheas na deise-se do chuir **Gréaghóir Mór** na **Rómha** **S. Augustine manach** mar aon ré comhthionól naoimhchléire do shíoladh an Creidimh Catoilice i m-**Breatain**. Do thuit **Colmán Rímhidh** lé **Lóchán Diolmhain**. Do marbhadh **Aodh Sláine** lé **Conall nGuithbhinn mac Suibhne**. Do ghabh **Aodh Uairiodhnach mac Domhnaill mic Muircheartaigh mic Muireadhaigh mic Eoghain mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna ar fhichid. **Brigh inghean Orca mic Eirc mic Eochach** máthair **Aodha Uairiodhnaigh**. Agus is uime ghairthear **Aodh Uairiodhnach** dhe, .i. readhga fuara tinnis do ghabhadh é, agus dá madh leis maitheas an domhain do-bhéaradh do chionn fortachta aonuaire d'fhagháil dó. Ionann iomorro uara eidhnigh is readhg fuar, gonadh aire sin ghairthear **Aodh Uairiodhnach** dhe. Is i bhflaitheas an **Aodha**-so tugadh Cath **Odhbha** lé h-**Aonghus mac Colmáin**, áit ar thuit **Conall Laoghbhreagh mac Aodha Sláine**. Agus do thuit **Aodh Uairiodhnach rí **Éireann**** i gCath **dá Fhearta**. Do ghabh **Maolcobha mac Aodha mic Ainmireach mic Séadna mic Fearghusa Ceannfhoda mic Conaill Ghulban mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** cheithre bliadhna. **Cróinseach inghean Aodha Finn** rí **Osruighe** bean an **Maoilchobha**-so. Do thuit **Maolcobha** lé **Suibhne Meann** i gCath **Sléibhe Bealgadáin**. --- p.118 ### XIII. Do ghabh **Suibhne Meann mac Fiachna mic Fearadhaigh mic Muircheartaigh mic Muireadhaigh mic Eoghain mic Néill Naoighiallaigh** ríoghacht **Éireann** trí bliadhna déag. Is i bhflaitheas t-**Suibhne Meinn** fuair **Caoimhghin **Ghlinne dá Loch**** bás i n-aois a shé fichid bhliadhan; **Caoimhghin mac Caomhlogha mic Caoimhfheadha mic Cuirb mic Fearghusa Laoibdheirg mic Fothaigh mic Eochach Láimhdheirg mic Meisin Corb** do shliocht **Labhradha Loingsigh**. Is fán am-so fuair **Aodh Beannain rí **Mumhan**** bás, agus an **naomh Adhamnán mac Rónáin mic Tinne mic Aodha mic Coluim mic Séadna mic Fearghusa mic Conaill Gulban mic Néill Naoighiallaigh** do bhí 'n-a abb **Í** i n-**Albain**. **Róna inghean Dunghaile rí **Ua dTurtaire**** bean t-**Suibhne Meinn ríogh **Éireann****. Do marbhadh **Suibhne Meann rí **Éireann**** lé **Conghal Claon mac Scannláin Sciathleathain**. Do ghabh **Domhnall mac Aodha mic Ainmireach mic Séadna mic Fearghusa Ceannfhoda mic Conaill Ghulban mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** trí bliadhna déag. Agus is é an **Domhnall**-so thug Cath **Dhúin Ceitheirn** ar **Chonghal Chlaon**, áit ar bhris de féin is ar mharbh iomad da mhuinntir. Is i bhflaitheas **Domhnaill** fós fuair an naomh da ngairthí **Munna** bás, is do díbreadh **Carrthach** .i. **Mochuda** a **Rathain** go **Lios Mór**. Agus is ar sliocht **Céir mic Fearghusa** do bhí **Mochuda**. Iar ndul iomorro do **Mhochuda** a **Ciarraidhe** ar oilithre go **Rathain**, do rinne mainistir ann agus cuiris comhthionól manach san mainistir, go rabhadar deichneabhar is seacht gcéad manach 'n-a fhochair ann do-bheireadh a mbeatha comh cráibhtheach agus sin as, go mbíodh aingeal ag labhairt ris an treas manach díobh, ionnus go dtáinig de sin gur fhás --- p.120 clú is oirdhearcas mór naomhthachta ar chomhthionól **Raithne**. Uime sin do ghabh uiréad naoimh **chloinne Néill** is cuirid scéala go **Mochuda** da fhógra dhó **Rathain** do thréigean agus triall da dhúthaigh féin .i. don **Mhumhain**. Freagrais **Mochuda** do na teachtaibh táinig ris na haitheascaibh sin agus adubhairt nach tréigfeadh **Rathain** acht muna gcuireadh lámh easpuig nó ríogh as é. Agus ar rochtain na scéal soin go naomhaibh **cloinne Néill**, iarraid ar **Bhláthmhac** is ar **Dhiarmaid Ruanuidh**, dá mhac **Aodha Sláine** do bhí do **chlannaibh Néill**, dul do dhíbirt **Mochuda** as **Rathain**; agus lé greasacht na druinge sin téid **Bláthmhac** is **Diarmaid Ruanuidh** d'ionnsuighe **Raithne** agus drong do chléir an taoibhe thuaidh 'n-a bhfochair. Ar n-a chlos do **Mhochuda** go dtángadar 'n-a ghar, do chuir tighearna do na **Pictibh** nó do **Chruithneachaibh** a h-**Albain** dar bh'ainm **Constantín**, do bhí 'n-a mhanach tuata san chomhthionól, do ghuidhe na n-uasal soin um chairde bliadhna do thabhairt do **Mhochuda** is da choimhthionól gan a ndíbirt a **Rathain**; agus fuair sé sin d'impidhe uatha. Agus ar gcaitheamh na bliadhna amach tigid na huaisle céadna i gcionn bliadhna go mbuidhin do na cléiribh céadna 'n-a bhfochair; agus ar rochtain i bhfochair **Raithne** dóibh cuiris **Bláthmhac** scéala go **Mochuda** aga iarraidh as an mainistir; agus leis sin cuiris **Mochuda** an **Constantín** céadna da nguidhe um chairde bliadna oile do thabhairt dó, agus do aontuigheadar sin, gér leasc leo é. Agus i gcionn an treas bliadhna gríostar lé ladrannaibh **Ua Néill** na huaisle is an chliar chéadna ré teacht do dhíbirt **Mochuda** an treas bliadhain a **Rathain**; agus ar dtigheacht i ngar don bhaile do chuireadar an chomhdháil sin d'aonaonta **Diarmaid Ruanuidh** agus airchinneach **Chluana Conghusa** is sochuidhe oile maille riú do thabhairt **Mochuda** ar láimh as an mainistir; agus ar rochtain na heagailse dhóibh, téid an t-airchinneach isteach is anais **Diarmaid** ré hursain an doruis don leith amuigh --- p.122 Tig **Mochuda**, iar gclos **Diarmada** do bheith san dorus, d'fháiltiughadh roimhe agus iarrais san eaglais isteach é. ‘Ní rachad,’ ar **Diarmaid**. ‘An dom bhreith-se as an mainistir thángais?’ ar **Mochuda**. ‘Is eadh,’ ar **Diarmaid**, ‘gidheadh ní obraim a dhéanamh, agus is aithreach liom tigheacht san dáil-se ar mhéid do naomhthachta is d'onóra-sa ag Dia.’ ‘Onóir ar neamh is i dtalmhain duit-se,’ ar **Mochuda**, ‘is cumhacht is righe is flaitheas **Éireann** duit, is rath ar do shliocht dot éis; agus an tan fhillfeas tú san gcomhdháil do-bhéaraid na hóig atá ann ***Diarmaid* Ruanuidh** mar aithis ort. Gidheadh is i n-onóir duit-se is dot shliocht rachas an forainm sin.’ Leis sin tillis **Diarmaid** gus an gcomhdháil; agus ar rochtain do láthair dó, fiafruighis **Bláthmhac** dhe créad as nar chuir lámh i **Mochuda** da thabhairt as an mainistir. ‘Níor obras é,’ ar **Diarmaid**. ‘Is ruanuidh, a **Dhiarmaid**, an gníomh soin,’ agus ar n-a chlos sin don chomhdháil tugadar **Diarmaid Ruanuidh** d'ainm air. Ionann iomorro ruanuidh is deargthach, gonadh sliocht **Diarmada Ruanuidh** ghairthear da sliocht ó shoin i le. Dála **Bhláithmhic**, téid go bhfuirinn leis don mhainistir, is cuiris lámh i **Mochuda**, agus tug go heasaontach as an mainistir amach é, mar aon ré n-a choimhthionól. Mallughis iomorro **Mochuda** **Bláthmhac**. Triallais iomorro **Mochuda** as sin mar aon ré n-a chomhtionól manach ag déanamh feart is míorbhal go ráinig na **Déise**; agus ar rochtain annsin dó, táinig rí na n-**Déise** 'n-a choinne is tug cádhas is onóir dó is do thiomain a chorp is a anam ar a chomairce; agus triallaid mar aon go **Dún Scinne** ré ráidhtear **Lios Mór** aniú. Comhnuidhis **Mochuda** is a choimhthionól ann sin is do-nídh eaglais ann ionnus go raibhe an áit sin onórach iomráidhteach i gcrábhadh is i bhfoghluim ó shoin i le. Gonadh é sin triall **Mochuda** a **Rathain** go **Lios Mór** go ró-so. --- p.124 Is lé **Domhnaill mac Aodha mic Anmireach rí **Éireann**** tugadh Cath **Maighe Rath**, áit ar marbhadh **Conghal Claon** do bhí 'n-a rígh **Uladh** deich mbliadhna. Agus is urusa a aithne as an stair-se da ngairthear Cath **Maighe Rath** gurab orduighthe an t-inneall is an t-ordughadh do bhíodh ar sluaghaibh **Gaedheal** ré hucht dola i n-iommbualadh nó do chur chatha dhóibh. Óir do bhíodh ardtaoiseach ar an sluagh uile, agus taoiseach ar gach sluaghbhuidhin da mbíodh fá n-a smacht, agus suaitheantas i mbrataigh gach taoisigh fá leith as a n-aitheantaoi gach sluaghbhuidhean díobh seoch a chéile leis na seanchaidhibh ar a mbíodh d'fhiachaibh bheith do láthair na n-uasal ré linn catha nó coinbhliocht do thabhairt da chéile, ionnus go mbiadh radharc súl ag na seanchaidhibh ar ghníomharthaibh na n-uasal ré faisnéis fhírinnigh do dhéanamh ar a ndálaibh leath ar leath. Agus is uime sin do bhí a sheancha féin i bhfochair **Dhomhnaill mic Aodha ríogh **Éireann**** ré hucht Catha **Maighe Rath**. Óir ar mbeith do **Dhomhnall** ag triall i gcoinne **Conghail ríogh **Uladh****, agus iad da gach leith d'abhainn, agus ar bhfaicsin tsluagh a *chéile* dhóibh, fiafruighis **Domhnall** da sheancha gach meirge go n-a suaitheantas fá seach dhíobh, agus nochtais an seancha sin dó, amháil léaghthar san laoidh darab tosach: Tréan tiaghaid catha **Conghail**, mar a bhfuil an rann-so ar shuaitheantas ríogh **Uladh** féin: > 1. Leomhan buidhe i sróll uaine, > > Comhartha na **Craobhruaidhe** > > Mar do bhí ag **Conchubhar** cháidh, > > Atá ag **Conghal** ar congbháil. > Is imchian ó do thionnscnadar **Gaedhil** gnáthughadh na suaitheantas ar lorg **chloinne Israel** lér gnáthuigheadh san **Égipt** iad ré linn **Ghaedhil** do mharthain, an tan do bhádar **clann Israel** ag triall trés an **Muir Ruaidh** agus **Maoise** 'n-a ardtaoiseach orra. Dá threibh déag iomorro do bhádar ann, agus sluaghbhuidhean is suaitheantas ar leith ag gach treibh díobh fá seach. --- p.126 > 1. Treabh **Ruben**, mandragra 'n-a brataigh mar shuaitheantas; > > Treabh **Shimeon**, ga 'n-a brataigh mar shuaitheantas; > > Treabh **Leui**, an Airc 'n-a brataigh mar shuaitheantas; > > Treabh **Iuda**, leomhan 'n-a brataigh mar shuaitheantas; > > Treabh **Isacar**, asal 'n-a brataigh mar shuaitheantas: > > Treabh **Stabulon**, long 'n-a brataigh mar shuaitheantas; > > Treabh **Neptalem**, dealbh dhaimh allaidh 'n-a brataigh mar shuaitheantas; > > Treabh **Ghad**, dealbh bhainleomhain 'n-a brataigh mar shuaitheantas; > > Treabh **Ioseph**, tarbh 'n-a brataigh mar shuaitheantas; > > Treabh **Beniamin**, faolchú 'n-a brataigh mar shuaitheantas; > > Treabh **Dan**, nathair neimhe 'n-a brataigh mar shuaitheantas; > > Treabh **Aser**, craobh oladh 'n-a brataigh mar shuaitheantas; > Ag so síos suidheamh an tseanchaidh ar shuaitheantasaibh **chloinne Israel**, amhail léaghthar i seanleabhar Leacaoin i n-**Urmhumhain** is i mórán do leabhraibh oile san laoidh-se síos: > 1. Aithne dhamh gach meirge mór, > > Ro baoi ag cloinn uallaigh **Iacob**, > > Tearc neach as a haithle ann > > Aga mbeith aithne a n-anmann; > 2. Treabh **Ruben** rath ros-cobhair, > > Ro b'é a meirge mandroghair; > > Ré bhuan ro chaith an treabh the, > > Ro lean sluagh maith a meirge. > 3. Treabh **Shimeon**, níor shir meirge > > Acht ga duaibhreach díbhfeirge; > > **Simeon** an críonna cealgach > > Um **Dhíonna** ba díbhfeargach. > 4. Treabh **Leui**, lucht na hÁirce, > > Iomdha a dtreoid 'sa dtromthainte; > > Ba taisce da sláinte so > > Faicsin no hÁirce aca. > 5. Meirge ag treibh **Iuda** amhra > > Samhail leomhain lanchalma; > > Treabh **Íodais** i n-uair fheirge > > Sluaigh dhíomais mun deighmheirge. > 6. Treabh **Isacar** an óir ghlain > > Meirge aice mar asain; > > Minic slógh go ndeirge ndreach > > Um an meirge mór maiseach. > > > --- > > p.128 > > 9. Treabh **Stabulon** na stiall nglan > > Dealbh a meirge long luchtmhar; > > Ba gnáth for thonnaibh tana > > Cách 'n-a longaibh luchtmhara. > 10. Dealbh dhaimh allaidh mhásghirr mhir > > Ag treibh **Neptalem** neimhnigh; > > Don treibh ro chleacht fraoch feirge > > Níor thearc laoch mun luaithmheirge. > 11. Meirge ag treibh **Ghad** i ngleoghail > > Mar dheilbh bhíos ar bhainleomhain; > > Nochar thim ré fraoch feirge > > Gach laoch rinn mun ríghmheirge. > 12. Meirge mar tharbh go nós neirt > > Thoir ag treibh **Ioseph** oirdheirc; > > [Suaithndh noshireadh](G100054/app009.html) badhbha > > An cineadh dán comhardha. > 13. Treabh **Beniamin** go mbrígh mir, > > Ro bhíodh a meirge ós meirgibh; > > Meirge mar an bhfaol bhfoghlach, > > Deirge san chaomh chomhordhach. > 14. Treabh **Dan** ba duaibhseach an dream, > > Oireacht neimhneach toighe tuaicheall; > > Tréan ré hathghoin ba dóigh dhe > > Mar nathruigh mhóir a meirge. > 15. Treabh **Aser** níor chruaidh um chradh > > Meirge dar lean mar lothar; > > Mar aon táruill a togha > > Is craobh áluinn fhionnola, > 16. Ro áirmhior thall a dtreabha > > Ro áirimh mé a meirgeadha; > > Mar táid diongna na dtreabh dte, > > Fear cá n-iomdha anaithne? > Aithne. Is i bhflaitheas **Domhnaill mic Aodha ríogh **Éireann**** ar a labhramaoid fuaradar na naoimh-se síos bás .i. **Mochua** do **shliocht **Oiliolla mic Cathaoir Mhóir**** do bheannuigh i d-**Teach Mochua** i **Laoighis**, agus **Mochuda** is **Molaise** **Leithghlinne** do bhí do shliocht **Conaill Ghulban mic Néill Naoighiallaigh**, agus --- p.130 **Comhdhán mac Da Cearda** agus **Cronán easpog **Caondroma****. Agus fuair **Domhnaill mac Aodha mic Ainmireach rí **Éireann**** bás. ### XIV. Do ghabh **Conall Caol** is **Ceallach** dá mhac **Maoilchobha mic Aodha mic Ainmireach mic Séadna mic Fearghusa Ceannfhoda mic Conaill Ghulban mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann**. Trí bliadhna déag dóibh i gcomhfhlaitheas. Is 'n-a bhflaitheas fuair **Cuanna mac Cailchín rí bh-**Fearmaighe**** .i. **Laoch Liathmhaine** bás; agus fá fear comhaimsire do **Ghuaire mac Colmáin** an **Cuanna**-so, agus do bhí coimhmheas oinigh is daonnachta eatorra; gonadh uime sin do rinne an dá óinmhid .i. **Comhdhán** is **Conall** an rann leathach iomarbhádha eatorra araon, mar a n-abraid: > 1. Dáil gach neith dá mbí 'n-a láimh; > > Do-ní **Guaire mac Colmáin**; > > A mhian féin da gach nduine > > Dáiltear lé Laoch **Liathmhuine**. > Is 'n-a bhflaitheas fós do marbhadh **Raghallach mac Uadach** do bhí 'n-a rígh **Connacht** cúig bliadhna ar fhichid lé **Maoilbrighde mac Mothlacháin** is lé n-a mhoghaibh. Is amhlaidh do bhí an **Raghallach**-so lán d'fhuath is d'fhormad ré mac dearbhráthar fá sine ioná féin, d'eagla go dtiocfadh fá n-a bhrághaid do bhuain ríghe **Chonnacht** de. Gidheadh ní bhfuair árach ar mhac a dhearbhráthar do mharbhadh; go dtáinig dhe sin gur ghabh seirglighe é tré neamhchaitheamh bídh tré fhormad ré mac a dhearbhráthar. Tairis sin do chuir teachta i ndáil a bhráthar 'ga iarraidh air teacht da fhéachain. Dála an bhráthar do thuig cealg **Raghallaigh** is do chuir tionól ar sluagh is téid i ndáil a bhráthar **Raghallaigh**, agus ar --- p.132 ndul do láthair tug ar a mhuinntir a gcloidhmhe do bheith nocht fá n-a gcoimibh aca, agus mar do chonnairc **Raghallach** sin adubhairt, ‘Is truagh an tí is annsa liom san bhioth, agus is mian liom do bheith 'n-a oighre oram, nach taobhach leis mé, is mé ré hucht bháis.’ Mar do chuala iomorro an bráthair sin, táinig a chroidhe go mór air, agus táinig 'n-a uathadh ar 'n-a mhárach da fhios, is linghid muinntear **Raghallaigh** air gur marbhadh leo é. Leis sin do éirigh **Raghallach** slán an tráth soin is do ghabh ag fleadhughadh go subhach forbhfáilteach. Do fhiafruigh iomorro **Muireann** .i. bean **Raghallaigh** da draoi iar marbhadh a bhráthar do **Raghallach** an raibhe guais 'n-a cionn. Adubhairt an draoi ó do mharbh **Raghallach** a bhráthair go dtiocfadh a mbás araon da gcloinn féin go luath; agus fós gurab don ghein do bhí 'n-a broinn do thiocfadh a mbás. Do nocht sise sin do **Raghallach**, agus adubhairt ria iar mbreith na geine a marbhadh do láthair. Rug **Muireann** inghean is do chuir i mála í, go dtugadh do mhuicidhe da muinntir da marbhadh í. Ó do chonnairc an muicidhe gnúis na naoidheine, táinig a chroidhe uirre, is do chuir san mála céadna 'n-a bhfuair ó n-a máthair í, is rug ós íseal go dorus mhná cráibhthighe do bhí 'n-a fhochair í, agus fágbhais ar beinn croise láimh ré teach na mná riaghalta an mála. Táinig an bhean riaghalta gus an mála, agus mar fuair an naoidhin ann grádhuighis í go mór is do oil go heaglusta í. Agus ní raibhe i n-**Éirinn** 'n-a comhaimsir gein ba sciamhdha ioná í, ionnus go dtáinig a clú go **Raghallach**, is do chuir teachta da hiarraidh ar a buimigh; is níor fhaomh an bhuimeach sin. Rugadh iar soin ar éigin chuige í, is mar do chonnairc í do líon da grádh, is do bhíodh aige 'n-a leannán leaptha. Gabhais iomorro éad a bhean féin .i. **Muireann**, is téid go rígh **Éireann** do chasaoid an ghníomha --- p.134 soin. Ráinig trá míochlú an uilc sin fá **Éirinn**, is fá dochradh ré naomhaibh **Éireann** sin, agus táinig **Feichin Fabhair** d'ionnsuighe **Raghallaigh** da choiriughadh, is tángadar naoimh iomdha maille ris da iarraidh air scaradh ris an olc soin. Agus níor léig dhe orra uile é, cia do throiscsiod air. Gidheadh mar rabhadh do dhaoinibh ainmhianacha oile, do ghuidhsiod na naoimh Dia fá gan eisean do mharthain an Bhealltaine ba neasa dhóibh, agus a thuitim lé drochdhaoinibh, agus fós lé harmaibh dearóile agus i n-ionadh shalach; agus tarladar sin uile dhó ré hucht na Bealltaine. Fiadh allta iomorro iar n-a lot tarla ar siadhán san oiléan 'n-a raibhe **Raghallach** is é ag coimhéad na hinse, agus mar do chonnairc an fiadh do ghabh a gha is tug urchar don fhiadh gur chuir an ga thríd. Téid an *fiadh* ar snámh uaidh, agus do chuaidh-sean i gcoite 'n-a dhiaidh, is téid an fiadh seal ón loch go dtarla é ré moghaibh do bhí ag buain mhóna is marbhaid an fiadh is rannaid eatorra é. Táinig **Raghallach** da n-ionnsuighe is do rinne bagar orra tré roinn an fhiadha agus adubhairt riú an fheoil d'aiseag. Is eadh iomorro do cinneadh leis na moghaibh an rí do mharbhadh; agus leis sin do ghabhadar da rámhaibh is dá sásaibh oile air, gur mharbhadar é, amhail do tairrngiread leis na naomaibh dhó. Agus fuair **Muireann** .i. a bhean bás tré éad ré n-a hinghin féin. Is fán am-so tugadh Cath **Cairn Chonaill** lé **Diarmaid mac Aodha Sláine**, áit ar marbhadh **Cuan mac Amhalghuidh** do bhí 'n-a rígh **Mumhan** deich mbliadhna, agus **Cuan mac Conaill rí **Ó bhFidhghinnte**** agus **Talamonach rí **Ó Liatháin****; agus is tré ghuidhe choimhthionóil **Ciaráin** i g-**Cluain Mic Nóis** rug **Diarmaid** buaidh an chatha soin. Agus iar dteacht tar ais do **Dhiarmaid** go **Cluain Mic Nóis** do bhronn fearann don eaglais sin mar fhód ré haltóir. Agus is é ainm an fhearainn sin aniú **Liath Mhancháin**, agus is i g-**Cluain Mic --- p.136 Nóis** do fhágaibh **Diarmaid** é féin d'adhnacal an tan do-ghéabhadh bás. Is fán am-so fuair **Fursa** naomhtha do shliocht **Luighdheach Lámha** dearbhráthar **Oiliolla Óluim** bás, agus **Moicheallóg** an naomh do bheannuigh i g-**Cill Moicheallóg**; agus is ar sliocht **Chonaire mic Eidirsceoil** do bhí an naomh-so. Da éis sin do thuit **Ceallach** san **Bhrugh** ós **Boinn** agus do marbhadh **Conall Caol** lé **Diarmaid mac Aodh Sláine**. Do ghabh **Bláthmhac** is **Diarmaid Ruanuidh** dá mhac **Aodha Sláine mic Diarmada mic Fearghusa Ceirrbheoil mic Conaill Créamhthainne mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol Eireamhóin** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna i gcomhfhlaitheas; agus is 'n-a bhflaitheas tugadh Cath **Pancti** lé **Hossa**, áit ar thuit rí **Sacsan** mar aon ré tríochad tighearna da mhuinntir. Is fán am-so fuair **Ulltán naomhtha** bás agus **Maodhóg Fearna mac Séadna mic Eirc mic Fearadhaigh mic Fiachrach mic Amhalghuidh mic Muireadhaigh mic Carrthainn mic Eirc mic Eochach mic Colla Uais**, agus **Cuimín Foda mic Fiachna**, an naomh, agus **Maonach mac Fínghin rí **Mumhan****. Fuair **Diarmaid Ruanuidh** is **Bláthmhac** bás don phláigh da ngairthear an **Buidhe Conaill**. Do ghabh **Seachnasach mac Bláithmhic mic Aodha Sláine mic Diarmada mic Fearghusa Ceirrbheoil mic Conaill Chréamhthainne mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** sé bliadhna. Is i bhflaitheas an rígh-se tugadh Cath **Feirt** idir **Ulltaibh** is **Cruithnigh**, áit ar marbhadh iomad do dhaoinibh da gach leith. Is fán am-so fuair **Baoithín abb **Bheannchair**** bás. Da éis sin do thuit **Seachnasach rí **Éireann**** lé **Dubh nDúin** do **Chinéal gCairbre**. Do ghabh **Ceannfaolaidh mac Bláithmhic mic Aodha Sláine mic Diarmada mic Fearghusa Ceirrbheoil mic Conaill Créamhthainne mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** --- p.138 ríoghacht **Éireann** cheithre bliadhna. Agus is 'n-a fhlaitheas do loisceadh **Bheannchair** is do marbhadh a cómhthionól lé heachtrannchaibh. Agus is uime ghairthear **Bheannchair** don áit sin,**Breasal Breac rí **Laighean**** do chuaidh líon sluagh do chreachadh **Alban**, go dtug iomad buair is bótháinte leis i n-**Éirinn**, agus iar dteacht i dtír dó féin is da shluagh do rinneadh foslongphort leo san áit da ngairthear **Bheannchair** anois, is marbhthar iomad do na buaibh leo mar fheolmhach, go ráinig iomad d'adharcaibh na mbó nó da mbeannaibh feadh an mhachaire, go ráinig **Magh Beannchair** d'ainm ar an áit de sin. Agus aimsear imchian da éis sin an tan do thógaibh an t-abb naomhtha **Comhghall** mainistear san áit chéadna, tug fá deara a slonnadh ón áit ionar tógbhadh í, gonadh uime sin ráidhtear mainistear **Bheannchair** ria. Go grod i ndiaidh loiscthe na mainistreach-so d'allmhurrchaibh do marbhadh **Ceannfaolaidh rí **Éireann**** lé **Fionnachta Fleadhach mac Donnchadha** i gCath **Cealltrach**. Do ghabh **Fionnachta Fleadhach mac Donnchadha mic Aodha Sláine** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna; agus is 'n-a fhlaitheas do-níthí iomad fleadh is féastadh i n-**Éirinn**, gonadh uime sin ghairthear **Fionnachta Fleadhach** dhe. Is 'n-a fhlaitheas fós fuair **Colmán easpog **Inse Bó Finne**** bás, agus **Fionán** do bheannuigh i n-**Aird Fhionáin**; agus is ar sliocht **Fiachach Muilleathain** do bhí an **Fionán** soin; agus fuair **Arannán** naomhtha bás. Is é **Fionnachta** do chuir Cath **Locha Gabhair** ar **Laighnibh**, áit ar thuit iomad do **Laighnibh** leis. Is 'n-a fhlaitheas fuair **Ceannfaolaidh na foghluma** bás, is do loisceadh **Dúnghal mac Scannail rí **Cruithneach****, agus **Ceannfaolaidh rí **Ciannachta Ghlinne Geimhean****, lé **Maoldúin mic Maoilfhithrigh** i n-**Dún Ceitheirn**. Is 'n-a fhlaitheas fós tugadar **Breathnaigh** ruaig i n-**Éirinn**, do réir **Bheda** san 26 cabaidil don cheathramhadh leabhar. Táinig taoiseach sluaigh ríogh do --- p.140 **Shacsaibh** dar bh'ainm **Egberthus**, agus fá hé ainm an taoisigh **Berthus**, agus do hairgeadh mórán d'**Éirinn** leis, an tan fá haois don Tighearna 684. Ag so mar do-ní **Beda** eagnach ar an ngníomh-so. *Dohairgeadh go truaghaigmhéil an cine neimhchionntach lé **Berthus** atá do shíor róghrádhach do chine nó do threibh na **Sacsanach**. {Berthus vastavit misere gentem innoxam et nationi Anglorum semper amicissimam.}’’* Agus tugadar Cath **Rátha Móire** i **Maigh Line**, áit ar mharbhadar **Cumascach rí **Cruithneach**** agus drong mhór do **Ghaedhealaibh** mar aon ris. Tugadar fós **Breathnaigh** ruaig as soin go h-**Orcades**, is do hairgeadh an t-oiléan soin leo. Tángadar drong dhíobh fós i dtír i n-oirthear **Laighean** is do hairgeadh cealla is tuatha leo, agus tillid tar a n-ais tar éis iomad creach is airgthe do dhéanamh dhóibh. Ag so rann do rinne **Adhamnan** d'**Fhionnachta** an tráth do mhaith an **Bhóraimhe** do **Moling**: > 1. **Fionnachta mac Donnchadha**, > > Ro mhaith mór do naomh, > > Trí chaogad céad bó shlabhra, > > Is gach bó go n-a laogh. > Is grod da éis sin gur marbhadh **Fionnachta rí **Éireann**** lé h-**Aodh mac Dlúithigh** is lé **Conghalach mac Conaing** i n-**Greallaigh Doluidh**. --- p.142 ### XV. Do ghabh **Loingseach mac Aonghusa mic Domhnaill mic Aodha mic Ainmireach** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** ocht mbliadhna. Is 'n-a fhlaitheas táinig **Adhamnán** a h-**Albain** go h-**Éirinn** do sheanmóir, is fuair **Moling **Luachra**** bás, is do creachadh **Magh Muirtheimhne** lé **Breathnachaibh**. Is i bhflaitheas an rígh-se tarla bo-ár mór i **Sacsaibh** is i n-**Éirinn**, is tarla gorta trí mbliadhan i n-**Éirinn**, go mbídís na daoine ag ithe a chéile innte an tráth soin. Is fán am soin táinig **Egberthus naomhtha** do sheanmóir go h-**Albain**, agus fuair **Muireadhach Muilleathan rí **Connacht**** bás, is tugadh Cath **Maighe Cuilinn** lé h-**Ulltachaibh** ar **Bhreathnachaibh**, áit ar thuit iomad do **Bhreathnachaibh** ann. Is fán am-so fuair **Adhamnán, abb **Í****, bás i n-aois a sheacht mbliadhan déag is trí fichid; agus do chuadar na **Saracení** sluagh líonmhar ré hucht **Constantionopuil** go ndearnadar foslongphort trí mbliadhan 'n-a timcheall. Tairis sin do thréigeadar an chathair gan a gabháil. Da éis sin fuair **Coibhdhean easpog **Arda Srath**** bás. Go grod 'n-a dhiaidh sin tugadh Cath **Corainn** lé **Ceallach mac Raghallaigh** do bhí 'n-a rígh **Connacht** seacht mbliadhna, áit ar marbhadh **Loingseach mac Aonghusa rí **Éireann**** leis. Do ghabh **Conghal Ceannmhaghair mac Fearghusa Fánad mic Conaill Ghulban mic Néill Naoighiollaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** naoi mbliadhna. Is leis an g-**Conghal**-so do loisceadh **Cill Dara** uile idir eaglais is tuaith. Gidheadh tarla bás obann aonuaire dó féin trés an ngníomh soin. Do ghabh **Fearghal mac Maoiledúin mic Maoilfhithrigh mic Aodha Uairiodhnaigh mic Domhnaill mic Muircheartaigh mic Muireadhaigh mic Eoghain mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna déag. **Ceacht inghean Ceallaigh mic Maoilchobha rí **Cinéil gConaill**** fá máthair don **Fhearghal**-so. Is 'n-a fhlaitheas iomorro fuair --- p.144 **Baodán easpog **Inse Bó Finne**** bás, agus tugadh cath idir **Dhál Riada** is **Bhreathnaigh** san áit da ngairthear **Cloch Mhionnuirc**, is do briseadh do **Bhreathnachaibh** ann. Is fán am-so do dhíbir **Neachtain rí **Alban**** comhthionól manach tar druim **Breatan**, tré bheith ag fagháil lochta 'n-a ainmhianaibh. Is i bhflaitheas an rígh-se do fearadh na trí frasa ó ráidhtear **Niall Frasach**, do bhrígh gurab lé linn na bhfras nó na gceath soin do chur rugadh é; fras meala ar **Fhothain Bhig** is fras airgid ar **Fhothain Mhóir**, fras fola ar **Mhaigh Laighean**. Is fán am-so tugadh cath **Almhuine** idir **Murchadh mac Brain** do bhí 'n-a rígh **Laighean** cúig bliadhna déag agus **Fearghal mac Maoiledúin rí **Éireann****, agus is é líon sluagh táinig rí **Éireann** gus an gcath soin .i. míle is fiche; agus is é líon táinig rí **Laighean** ann naoi míle, agus ocht bhfichid príomh-laoch i dtimcheall chuirp an rígh féin ag dul san chath. Bristear iomorro an cath ar rígh **Éireann**, is do chuadar dá chéad is naonbhar is trí *fichid i* ngealtacht da mhuinntir, agus marbhthar trí mhíle is dá chéad díobh; agus drong eile adeir gur marbhadh seacht míle dhíobh. Is é fáth fá dtáinig an míorath soin ar rígh **Éireann**, ré hucht triallta do thabhairt Catha **Almhaine** téid drong da mhuinntir d'argain eagailse da ngairthear **Cillín**, is beirid ar éigin leo aonbhó do bhí ag díthreabhach na heagailse sin, agus malluighis an díthreabhach soin an rí go n-a shluagh, agus da bhíthin sin tarla míorath catha dhóibh; is do thuit rí **Éireann** is iomad da mhuinntir ann, amhail adubhramar thuas. Do ghabh **Foghartach mac Néill mic Cearnaigh Shotail mic Diarmada mic Aodha Sláine** do **shíol Eireamhóin** ríoghacht **Éireann** aoinbhliadhain amháin, gur thuit lé **Cionaoth mac Iorghalaigh** i gCath **Beilge**. Do ghabh **Cionaoth mac Iorghalaigh mic Conaing Churraigh --- p.146 mic Conghail mic Aodha Sláine** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** cheithre bliadhna. Is i bhflaitheas an rígh-se tugadh taise **Adhamnáin** a h-**Albain** i n-**Éirinn**. Da éis sin tugadh Cath **Droma Corráin** lé **Flaithbheartach mac Loingsigh** ar **Chionaoth mic Iorghalaigh**, áit ar thuit **Cionaoth rí **Éireann**** agus iomad do dhaoinibh mar aon ris. Do ghabh **Flaithbheartach mac Loingsigh mic Aonghusa mic Domhnaill mic Aodha mic Ainmireach** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** seacht mbliadhna. **Muireann inghean Cheallaigh** máthair an **Fhlaithbheartaigh**-se. Is i bhflaitheas an rígh-se do réir **Bheda** tugadh Cath **Droma Deirg** i n-**Albain** idir **Dhrust** is **Aonghus**, dá rígh na g-**Cruithneach**, fá iomchosnamh na críche, agus do thuit **Drust** agus iomad da mhuinntir ann. Agus go grod da éis sin tugadh Cath **Murbhuilg** idir **Dhál Riada** is na **Pictibh** .i. na **Cruithnigh**, áit ar marbhadh iomad do na **Pictibh** ann. Is fán am-so tugadh Cath **Fotharta** i **Muirtheimhne** lé h-**Aodh Olláin** is lé **clannaibh Néill** ar **Ulltachaibh**, áit ar marbhadh **Aodh Róin** do bhí 'n-a rígh **Uladh** tríochad bliadhan agus **Conchadh mac Cuanach rí **Cobha****. Da éis sin fuair **Flaithbheartach mac Loinsigh rí **Éireann**** bás i n-**Ard Macha**. Do ghabh **Aodh Ollán mac Fearghaile mic Maoiledúin mic Maoilfhithrigh mic Aodha Uairiodhnaigh mic Domhnaill mic Muircheartaigh mic Muireadhaigh mic Eoghain mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** naoi mbliadhna. **Brighe inghean Orca mic Carrthainn máthair **Aodha Olláin****. Is i bhflaitheas an **Aodha**-so tugadh Cath **Bealaigh Féile** idir an **Mumhain** is **Laighin**, áit ar thuit iomad do **Mhuimhneachaibh** is do **Laighnibh** ann, mar aon ré **Ceallach mac --- p.148 Faolchuir rí **Osruighe****. **Cathal mac Fionghaine rí **Mumhan**** rug buaidh an chatha soin. Da éis sin tug **Aonghus mac Fearghusa rí na b-**Pict**** ruaig is maidhm ar **Dhál Riada** i n-**Albain**, gur hairgeadh is gur creachadh leis iad is gur loisc **Dún Creige**; agus do gabhadh **Donnghal** is **Fearghus**, dá mhac **Sealbhuidhe rí **Dál Riada**** leis, agus do chuir i ngéibheann iad. Is fán am-so tarla dál idir **Aodh Ollán rí **Éireann**** is **Cathal mac Fionghaine rígh **Mumhan**** ag **Tír dá Ghlas** i n-**Urmhumhain**, mar ar horduigheadh reacht is dlighe is cíos **Phádraig** ar **Éirinn** leo. Is gearr 'n-a dhiaidh sin go dtugadh Cath **Átha Seannaigh** .i. Cath **Uchbhaidh** idir **Aodh Ollán rígh **Éireann**** is **Aodh mac Colgan rígh **Laighean****, áit ar tromghonadh **Aodh Ollán** is ar marbhadh **Aodh mac Colgan** agus **Bran Beag mac Murchadha leithrí **Laighean**** is iomad d'uaislibh **Laighean** mar aon riú, gur thuiteadar naoi míle do **Laighnibh** ann. Da éis sin fuair **Flann mac Cronnmhaoil easpog **Reachruinne**** bás, agus **Cathal mac Fionghaine, rí **Mumhan****, is **Aodh Balbh mac Innreachtaigh** do bhí 'n-a rígh **Connacht** seacht mbliadhna, agus do marbhadh **Aodh Ollán rí **Éireann**** i gCath **Seiridmhidh** .i. i g-**Ceanannus**, lé **Domhnaill mac Murchadha**. Do ghabh **Domhnaill mac Murchadha mic Diarmada mic Airmeadhaigh Chaoich mic Conaill Ghuithbhinn mic Suibhne mic Colmáin Mhóir mic Diarmada mic Fearghusa Ceirrbheoil mic Conaill Chréamhthainne mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** dá bhliadhain is dá fhichid. **Ailpín inghean Comhghaill** do **Dhealbhna Mhóir** máthair **Dhomhnaill mic Murchadha ríogh **Éireann****. Is 'n-a bhflaitheas do marbhadh **Colmán easpog **Laosáin**** lé h-**Uíbh dTurtaire**, agus fuair **Cormac** easpog **Átha Truim** bás. Is fán am-so do connarcas samhailt nathrach neimhe ar luamhain san aieor; agus --- p.150 fuair **Seachnasach mac Colgan rí **Ua gCinnsealaigh**** bás, is do marbhadh **Caitheasach mac Oiliolla rí **Cruithneach**** i **Raith Beitheach** lé **Laighnibh**. Is i bhflaitheas an rígh-se fuair **Suairleach easpog **Fobhair**** bás agus **Osbhrán easpog **Chluana Créamhuidh****. Da éis sin tugadh Cath **Bhealaigh Chró** lé. **Criomhthann mac Éanna**, áit ár thuit **Fionn mac Airb** ag **Tiobraid Fhinn** agus tugadh ár **Dealbhna** uime, agus as an ngníomh soin ghairthear **Loch an Bhealaigh Cró** don loch atá san áit sin, agus **Tobar Finn** don tiobraid atá san áit cheadna. Is fán am-so do thuit mac **Cumuscach rí **Ó bhFáilghe**** lé **Maoldúin mac Aodha Beannáin, rí **Mumhan****, agus fuair **Aonghus, rí **Alban****, bás, is tugadh Cath **Bealaigh Gabhráin** lé **mac Coinchearca rí **Osruighe**** ar **Dhúnghal mac Laidhghein rí **Ua gCinnsealaigh****, áit ar marbhadh **Dúnghal** is iomad d'uaislibh **Laighean** mar aon ris; agus fuair **Muircheartach mac Murchadha rí **Laighean**** bás. Da éis sin fuair **Domhnaill mac Murchadha céidrí **Éireann**** do **chloinn Cholmáin** bás. Do ghabh **Niall Frasach mac Fearghaile mic Maoiledúin mic Maoilfhithrigh mic Aodha Uairiodhnaigh mic Domhnaill mic Muircheartaigh mic Muireadhaigh mic Eoghain mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** cheithre bliadhna. **Aithiochta inghean Chéin Uí Chonchubhair ríogh **Ciannachta**** máthair **Néill Fhrasaigh**. Agus is uime ghairthear **Niall Frasach** dhe, trí ceatha do fearadh i n-**Éireann** an tan rugadh é, frais mheala ar **Fhothain Bhig** is frais airgid ar **Fhothain Mhóir** is frais fhola ar **Mhaigh Laighean**. Ionann iomorro frais agus cioth. Is i bhflaitheas an **Néill**-se fuair **Duibhionnracht mac Cathail mic Muireadhaigh Mhuilleathain** do bhí 'n-a rígh **Connacht** cúig bliadhna bás; agus tarla maidhm talmhan is iomad gorta i n-**Éirinn** agus fuair **Dúnghal mac --- p.152 Ceallaigh rí **Osruighe**** bás. Da éis sin tugadh Cath **Achadh Liag** idir **Uíbh mBriuin** is **Uíbh Maine**, áit ar thuit iomad da gach leith; agus fuair **Cronnmhaol easpog **Chille Móire**** bás, agus **Ailpín rí na b-**Picht**** agus **Aolgnat easpog **Arda Breacáin****. Go grod da éis sin do chuaidh **Artghaile mac Cathail** da oilithre go h-**Í Cholum Cille** i n-**Albain**; agus fuair **Fearghus easpog **Daimhliag**** bás; agus tugadh cath i g-**Corann** idir **Chinéal gConaill** is g-**Cinéal Eóghain**, áit i rug **Maoldúin mac Aodha Olláin rí an **Fhochla**** buaidh, is do briseadh do **Dhomhnall mac Aodha Muindeirg** is do marbhadh iomad da mhuinntir ann. Da éis sin fuair **Niall Frasach rí **Éireann**** bás i n-**Í Cholum Cille** i n-**Albain**. ### XVI. Do ghabh **Donnchadh Mac Domhnaill mic Murchadha mic Diarmada mic Airmeadhaigh Chaoich mic Conaill Ghuithbhinn mic Suibhne mic Colmáin Mhóir mic Diarmada mic Fearghusa Ceirrbheoil mic Conaill Chréamhthaine mic Néill Naoighiallaigh** do **síol Éireamóin** ríogacht **Éireann** seacht mbliadna ar fhichid; agus is d'éag lé hadhart do chuaidh sé. Do ghabh **Aodh Oirndighe mac Néill Fhrasaigh mic Fearghaile mic Maoiledúin mic Maoilfhithrigh mic Aodha Uairiodhnaigh mic *Domhnaill* mic Muircheartaigh mic Muireadhaigh mic Eoghain mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** cheithre bliadhna fichead. **Dúnlaith inghean Fhlaithbheartaigh mic Loingsigh rí **Chinéil gConaill**** máthair **Aodha Oirndighe**. Agus is uime ghairthear **Aodh Oirndighe** dhe .i. an tan do coisceadh do chíochaibh a bhuimighe é, do ghabh ag diúl a dhorn amhail do bheith ag diúl chíoch a bhuimighe; gonad uime sin ghairmthear **Aodh Oirndighe** nó **Aodh Doirndighe** dhe. --- p.154 Is i bhflaitheas **Aodha Oirndighe** tángadar **Lochlonnaigh** ar dtús i n-**Éirinn** Anno Domini 820. Agus i gcionn dá bhliadhan déag 'n-a dhiaidh sin táinig an t-anfhlaith **Turgesius** i n-**Éirinn** agus fá hé **Olchobhar mac Cionaotha mic Conghail mic Maoiledúin mic Aodha Beannáin** fá rí ar an **Mumhain** an tan soin, do réir dhruinge ré seanchus. Gidheadh adeir Policronicon, mar a dtráchtann ar **Éirinn** 'n-a chroinic, gurab ré linn **Fheidhlimidh mic Criomhthainn** do bheith i bhflaitheas **Mumhan** tángadar **Lochlonnaigh** ar dtús i n-**Éirinn**. Ag so mar adeir: *Ó thígheacht **Phádraig** go haimsir **Fheidhlimidh mic Criomhthainn ríogh **Mumhan**** do ghabhadar trí rígh déag ar fhichid flaitheas **Éireann** ré ré na gceithre gcéad bliadhan do bhí ó thigheacht **Phádraig** i n-**Éirinn** go gabháil fhlaithis **Mumhan** d'**Fheidhlimidh**; i n-aimsir trá **Fheidhlimidh** tángadar lucht na **Noruaegia** mar aon ré n-a dtaoiseach **Turgesius** do ghabháil na críche-se. {Ab adventu Sancti Patricii usque ad Feilimidii regis tempora 33 reges per quadringentos annos in Hibernia regnaverunt, Tempore autem Feilimidii Noruaegienses duce Turgesio terram hanc occuparunt.}’’* .i. **Éire**. Adeirid drong oile gurab ré linn **Airtre mic Cathail** do bheith i bhflaitheas **Mumhan** do thionnscnadar **Lochlonnaigh** teacht d'argair **Éireann** ar dtús. Agus is fíor dhóibh sin. Gidheadh níor ghabhadar greim d'**Éirinn** acht ge do rinneadar buaidhreamh orra. Is fíor fós an ní adeir Policronicon mar a n-abair gurab i bhflaitheas **Fheidhlimidh mic Criomhthainn** ar an **Mumhain** táinig an t-anfhlaith **Turgesius** lér cuireadh anbhroid ar **Éirinn**. Is fíor fós don druing adeir go dtángadar **Lochlonnaigh** i n-**Éirinn** ré linn **Olchobhair** do bheith i bhflaitheas **Mumhan**, gidheadh is iad aicme táinig ann an tráth soin .i. **Dainfhir** ón **Dania** .i. **Denmarke**, agus is díobh ghairthear **Duibhgheinnte** no **Dubhlochlonnaigh** sna seinleabhraibh seanchusa agus **Finngheinnte** no **Fionnlochlonnaigh** do lucht na **Noruaegia**. Tuig trá, a léaghthóir, nach ainm cinnte chinidh san bhioth do réir na Gaedhilge **Lochlonnaigh**, acht is ionann Lochlonnách ré --- p.156 rádh is duine láidir ar fairrge; óir is ionann lonn is láidir agus is ionann loch is fairrge; agus do bhrígh go rabhadar lucht na gcríoch-so thuaisceirt na h-**Eorpa** go tréan ar **Éirinn** sealad aimsire, amhail chuirfeam síos da éis so, do gairthí lé fearaibh ***Éireann*** **Lochlonnaigh** .i. daoine láidre ar fairrge dhíobh, ar mhéad na treise do ghabhadar ar **Ghaedhealaibh**, amhail fhoillseocham i n-ar ndiaidh do réir an leabhair da ngairthear Cogadh Gall ré Gaedhealaibh. Ag so síos suim aithghearr na staire. Is i bhflaitheas **Aodha Oirndighe** ar **Éirinn** agus **Airtre mac Cathail** do bheith 'n-a rígh **Mumhan** tángadar **Gaill** i g-**Caoininis Ó bhFathaidh**, lucht trí fichid long a líon, agus ro hionnradh an tír leo, is do hairgeadh is do loisceadh **Inis Labhrainne** is **Dairinis** leo, agus tugsad **Eoghanacht** **Locha Léin** cath dhóibh, is do marbhadh sé fir déag is cheithre chéad do **Ghallaibh** ann. Táinig loingeas oile d'**Fhionnlochlonnaibh** .i. lucht na **Noruaegia** i n-**Éirinn** an dara bliadhain iar ngabháil ríghe **Mumhan** d'**Fheidhlimidh mac Criomhthainn** gur hionnradh is gur hairgeadh **Inis Teimhin** is **Bheannchair** is **Cluain Uama** is **Ros Maolaidh** is **Sceilig Mhichíl** leo. Táinig loingeas oile i dtuaisceart **Éireann** is do hairgeadh **Bheannchair** **Uladh** is do marbhadh a heaspog is a daoine foghlumtha is do briseadh scrín **Comhghaill** leo. Táinig loingeas oile don lucht chéadna i n-**Uíbh gCinnsealaigh** is do hairgeadh **Teach Munna** is **Teach Moling** is **Inis Tíog** leo; agus tángadar iar sin i n-**Osruighibh** is ro hairgeadh an tír leo; is tugadar **Osruighe** cath dhóibh, áit ar thuit móirsheisear is seacht gcéad do **Lochlonnaibh** ann. Do hionnradh mar an gcéadna **Dún Deargmhuighe** is **Inis Eoghanáin** is **Disirt Tiobraide** is **Lios Mór** leo. Do loisceadh is do hairgeadh **Ceall Molaise**, **Gleann dá Loch** is **Cluain Aird Mobheadhóg** is **Sord Choluim Chille** is **Daimhliag Chiaráin** is **Sláine** is **Cealla Sáile** is **Cluain Uama** is **Mungairid** is urmhór cheall **Éireann** uile leo. --- p.158 Táinig iomorro loingeas oile dhíobh i g-**Cuan Luimnigh** gur hionnradh agus gur hairgeadh **Corca Baiscinn** is **Tradruidhe** is **Uí Chonaill Gabhra** leo, agus tugsad **Uí Conaill** cath dhóibh ag **Seannaid**, gur marbhadh iomad do **Lochlonnaibh** ann, agus ní feas dúinn cá mhéad a líon. Da éis sin táinig **Turgéis** an t-anfhlaith go loingeas mór leis i dtuaisceart **Éireann** agus do ghabh ceannas a raibhe do **Lochlannaibh** i n-**Éirinn** fán am soin, gur hionnradh tuaisceart **Éireann** uile leo, agus do scaoilsiod na **Danair** fá **Leith Cuinn** uile; is do chuirsiod arthraigh uatha ar **Loch nEachach** is arthraigh oile i **Lughmhuigh** is ar **Loch Ríbh**, gur hairgeadh **Ard Macha** fá thrí i n-aonmhí amháin leo. Agus do ghabh **Turgéis** abdhaine **Ard Macha**, amhail ro thairrngir **Colum Cille**, amhail adeir sé féin: > 1. Loingeas so **Locha Ríbh** dhe, > > Budh maith do mhóradh geinnte, > > Budh uathaibh Abb **Ard Macha**, > > Budh forlamhas anfhlatha. > Do thairrngirsiod tra naoimh **Éireann** olc do theacht ar **Éirinn** tre uabhar a dtriath is tré na n-aindlighe, go dtáinig leis sin foirneart **Lochlonnach** orra ré linn **Airtre mic Cathail** do bheith i gceannas **Mumhan** is **Aodha Oirndighe** do bheith i bhflaitheas **Éireann** uile. Agus is leis an anfhlaith **Tuirgeis** tángadar **Lochlonnaigh** arís i n-**Éirinn** an tan fá rí **Mumhan** **Feidhlimidh mac Criomhthainn**; agus is é an **Tuirgéis**-se do dhíbir **Faramán an príomháid** go n-a chléir a h-**Ard Macha**, amhail adubhramar, is do shuidh féin 'n-a n-áit gur gabhadh lé **Maoilseachlainn** é, da éis sin, gur bháidh i **Loch Ainninn** amhail adéaram 'n-a dhiaidh so. Is i bhflaitheas **Aodha Oirndighe** ar **Éirinn** do hairgeadh **Inis Pádraig** is mórán do na hoiléanaibh atá idir **Éirinn** is Albainn lé **Lochlonnaibh**. Is fán am soin do cuireadh cíos **Phádraig** ar **Chonnachtaibh** lé **Gormghal mac Dín Dáthaidh** agus do roinn **Aodh --- p.160 Oirndighe** an **Mhidhe** idir dá mhac **Donnchadha mic Domhnaill**, .i. **Conchubhair** is **Oilill**, agus do loisceadh **Í Cholum Chille** i n-**Albain** lé **Lochlonnaibh** an tráth *soin*; is do hairgeadh **Laighin** fá dhó i n-aonmhí lé h-**Aodh Oirndighe** rí **Éireann**. San bhliadhain 'n-a dhiaidh sin do bhí tóirneach mhór is teinnteach i n-**Éirinn** d'éis fhéile **Pádraig**, gur marbhadh deichneabhar is míle do dhaoinibh idir fhior is mhnaoi lé idir **Chorca Bhaiscinn** is muir, agus do roinn **Inis Fíde** í féin i dtrí rannaibh gur folchadh ithir dá bha déag d'fhearann na háite sin iar dteacht na mara tairsi. Is fán amso do chuaidh **Aodh Oirndighe rí **Éireann**** go sluagh líonmhar mar aon ris i **Laighnibh** go **Dún Cuair** agus do roinn Cúigeadh **Laighean** idir dhís, .i. idir **Mhuireadhach mac Ruarach** is **Mhuireadhach mac Brain**. Da éis sin do loisceadh **Inis Muireadhaigh** lé **Lochlonnaibh**. Is fán am-so fuair **Eochaidh easpog **Tamhlachta**** bás, is tugadar **Lochlonnaigh** ár mór ar fhearaibh **Umhaill**, áit ar marbhadh **Corcrach mac Floinn Abhradh** agus **Dúnadhach rí **Umhaill****; is fuair **Eidirsceol mac Ceallaigh easpog **Ghlinne dá Loch**** bás is **Siadhal easpog **Rosa Commáin****. Da éis sin do marbhadh **Aodh Oirndighe rí **Éireann**** i gCath dá **Fhearta** lé **Maolcanaigh**. --- p.162 ### XVII. Do ghabh **Conchubhar mac Donnchadha mic Domhnaill mic Murchadha mic Diarmada mic Airmeadhaigh Caoich mic Conaill Ghuithbhinn mic Suibhne mic Colmáin Mhóir mic Diarmada mic Fearghusa Ceirrbheoil mic Conaill Chréamhthainne mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** cheithre bliadhna déag. Is i bhflaitheas an **Chonchubhair**-se ar **Éirinn** fuair **Ceannfaolaidh easpog **Átha Truim**** bás, is **Eochaidh Ó Tuathail easpog **Lughmhaigh****; agus do hairgeadh **Inis Daimhlí** is **Corcach** lé **Lochlonnaibh**; agus do cuireadh cíos **Phádraig** ar an **Mumhain** lé **Feidhlimidh mac Criomhthainn** is lé h-**Airtre mac Conchubhair**, is do cuireadh cíos **Phádraig** ar **Chonnachtaibh** leis an **Airtre**-se; agus do hairgeadh **Bheannchair** is **Dún Leathghlaise** lé **Lochlonnaibh**; agus do loisceadh **Magh Bile** go n-a déirthighibh leo. Is fán am-so do bhí **Muireadhach mac Eochach** 'n-a rígh **Uladh** agus tug **Conchubhar mac Donnchadha rí **Éireann**** *maidhm* **Aonaigh Tailltean** ar **Ghaileangaibh**, áit ar thuit iomad díobh ann, agus tugadar **Lochlonnaigh** maidhm mór ar **Laighnibh** i n-**Druim Chonnla**, áit ar thuit **Conuing mac Con Choingiolt rí na bh-**Forthuath**** agus mórán maille ris. Da éis sin do hairgeadh **Ard Macha** lé **Lochlonnaibh**; agus i gcionn míosa 'n-a dhiaidh sin do hairgeadh **Lughmhagh** is **Fine Chiannachta** is **Lios Mór** go n-a gceallaibh uile leo. Do bhádar iomorro gus an am-so cheitre príomhscola i n-**Éirinn**, .i. scol i n-**Ard Macha** mar a rabhadar seacht míle mac léighinn do réir sheanrolla fríoth i n-**Oxford**, is scol i g-**Caiseal**, scol i n-**Dún dá Leathghlais**, agus scol i **Lios Mór** mar aon ré hiomad coláisteadh ó shoin amach. Gidheadh --- p.164 do cuireadh ar gcúl an tráth-so iad. Dá éis sin fuair **Conchubhair mac Donnchadha** rí **Éireann** bhás. Do ghabh **Niall Caille mic Aodha Oirndighe mic Néill Fhrasaigh mic Fearghaile mic Maoiledúin mic Maoilfhithrigh mic Aodha Uairiodhnaigh mic Domhnaill mic Muircheartaigh mic Muireadhaigh mic Eoghain mic Néill Naoighiallaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** cúig bliadhna déag. **Meadhbh inghean Innreachtaig mic Muireadhaigh rí **Connacht**** máthair an **Néill**-se. Agus is uime ghairthear **Niall Caille** dhe, .i. lá n-aon da dtáinig **Niall** marcshluagh mór d'ionnsuighe na habhann darab ainm **Callann**, agus do bhí tuile mór san abhainn an tan soin; téid trá giolla óg do muinntir an ríogh rompa d'fhios na habhann is do báthadh é. Do ráidh an rí ré cách dul da fhortacht is ní bhfuair ó neach dul ann. Do chuaidh an rí féin ar a each da fhóirithin, agus mar do bhean cosa an eich ré bruach na habhann do bhris an bruach is rug an abhann an rí léi gur bháthadh é, óir do thairrngireadh dó gurab é a bháthadh i g-**Callainn** do-ghéabhadh; gonadh aire sin adeirthear **Niall Caille** ris. Is i bhflaitheas an **Néill**-se fuair **Diarmaid mac Tomaltaigh rí **Connacht**** bás; is do hairgeadh **Loch Bricirnne** ar **Chonghalach mac nEachach** is do marbhadh é féin lé **Lochlonnaibh**; agus do chuaidh **Niall Caille rí **Éireann**** go sluagh líonmhar mar aon ris i **Laighnibh** ag cur ríogh orra, .i. **Bran mac Faoláin**. Da éis sin do hairgeadh **Fearna Mhaodhóg** lé **Lochlonnaibh**, is do loisceadh **Mungairid** is iomad ceall i n-**Urmhumhain** leo; agus do hairgeadh **Cill Dara** mar an gcéadna lé **Lochlonnaibh**. Is fán am-so táinig lucht trí fichid long ón **Nórmandie** ar **Bóinn**, agus dá fhichid long ar abhainn **Lithfe**, gur airgsiod an loingeas soin **Magh Lithfe**, .i. **Conntae Átha Cliath**, agus **Magh Breagh**, .i. **Fine Ghall**, idir chealla is dúna is treabha. Da éis sin tugadar --- p.166 **Lochlonnaigh** cath ar **Uíbh Néill** ag **Innbhear na mBárc** ó **Shionainn** go muir, áit ar thuit iomad nach áirmhighthear acht a bpríomhthaoisigh; agus do loisceadh **Inis Cealltra** is **Cluain Mic Nóis** is cealla **Locha hÉirne** uile lé **Lochlonnaibh**. Is fán am-so do bhí **Feidhlimidh mic Criomhthainn** 'n-a rígh **Mumhan** is 'n-a airdeaspog **Leithe Mogha**, agus do chuaidh d'argain **Leithe Cuinn** ó **Bhiorra** go **Teamhair Bhreagh**, agus do fastódh í d-**Teamhraigh** é, is do marbhadh **Innreachtach mac Maoiledúin** lé muinntir **Fheidlimidh** i d-**Teamhraigh**; agus go grod da éis sin fuair **Feidhlimidh mac Criomhthainn** bás, ar mbeith seacht mbliadhna fichead 'n-a rígh **Mumhan** roimhe sin; agus is í teist do-bheir an Leabhar Irsi air: *Do chumsanaidh an t-eagnuidh ró-mhaith agus angcaire na **Scot**. {Optimus sapiens et anachorita Scotorum quievit.}’’* As so is iontuighthe gur dhuine eagnuidhe cráibhtheach **Feidhlimidh mac Criomhthainn** 'n-a aimsir féin. Tug an **Feidhlimidh**-se meadharchuairt **Leithe Cuinn** is do íoc riú an cíos do dhligheadar d'fhagháil ó rígh **Caisil**, agus an biathachas do bhí d'fhiachaibh orra-san do thabhairt 'n-a aghaidh sin, agus na tuarastail do bhíodh ó ríoghaibh **Caisil** do ríoghaibh **Leithe Cuinn** is do ríoghaibh **Laighean** is do na príomhfhlathaibh fearainn do bhíodh fúthaibh, amhail chuireas **Beinén naomhtha mac Seiscnéin** príomháidh **Éireann** síos é i Leabhar na gCeart san duain darab tosach: Dligheadh gach rí ó rígh **Caisil**. Ag so iomorro cíos is tuarastail na ríogh-so ó ríoghaibh **Caisil** is a chuairt-sean is a aimsear bhiadhta orra da chionn, .i. céad cloidheamh, céad corn, céad each, is céad brat do rígh **Cruachan** is biathadh dá ráithe ó rígh **Cruachna** do rígh **Caisil**, agus a dhul leis i d-**Tír Chonaill**; fiche fail nó fáinne, fiche ficheall is fiche each do --- p.168 rígh **Chinéil gConaill** agus biathadh míosa ó rígh ***Chinéil Chonaill*** agus a dhul leis i d-**Tír Eoghain**; caoga corn, caoga cloidheamh do rígh **Oiligh** agus biathadh míosa is a dhul leis go **Tulaigh nÓg**. Tríochad corn, tríochad cloidheamh do fhlaith **Tolcha nÓg**; biathadh dá thráth dhéag uaidh do rígh **Mumhan** agus a dhul leis i n-**Oirghiallaibh**. Ocht lúireacha, trí fichid ionar is trí fichid each do rígh **Oirghiall** is a bhiathadh mí i n-**Eamhain**, agus a dhul leis i n-**Ulltaibh** ar **chlannaibh Rudhruighe**. Céad corn, céad matal, céad cloidheamh, céad each is deich longa do rígh **Uladh** is biathadh dá mhíos ó **chlannaibh Rudhruighe** dhó-san, is dul da choimhdeacht go **Teamhraigh**. Tríochad lúireach, tríochad fail, céad each, is tríochad ficheall do rígh **Teamhrach** agus biathadh míosa ó rígh **Teamhrach** dó: agus ceitheora fine na **Teamhrach** lais go h-**Áth Cliath**. Deich mná, deich longa, deich n-eich do rígh **Átha Cliath** is biathadh míosa dó ó rígh **Átha Cliath**, agus a dhul lais i **Laighnibh**. Tríochad bó, tríochad long, tríochad each, tríochad cumhal nó cailín do rígh **Laighean** agus biathadh dhá mhíos dó ó **Laighnibh**, .i. mí ó uachtar **Laighean** is mí ó íochtar **Laighean**. Tríochad each, tríochad lúireach, tríochadh cloidheamh do fhlaith íochtair **Laighean** ó rígh **Caisil**. Meas, a léaghthóir, nach mise is ughdar ris an ní-se acht an naomh **Beinén**, amhail is follus a Leabhar na gCeart. --- p.170 ### XVIII. Agus d'éis **Feidhlimdh mic Criomhthainn** d'fhagháil bháis do ghabh **Olchobhar, abb **Imligh Iobhair****, righe **Chaisil**; agus san mbliadhain sin tug **Maoilseachlainn rí **Midhe**** cath ar **Lochlonnaibh** i g-**Casán Brige** san **Midhe** mar ar thuit seacht gcéad díobh; agus tug **Tigearnach** briseadh orra i n-**Doire Dhisirt dhá Chonna**. Is fán am-so do marbhadh **Saxolbh taoiseach na **Lochlonnach**** lé **Ciannachtaibh** **Ghlinne Geimhean**, is tugadh ár mór ar **Lochlonnaibh** i g-**Carn Fearadhdhaigh** agus deargár oile ag **Eas Ruaidh**. Da éis sin do gabhadh **Áth Cliath** lé **Lochlonnaibh** ar dtús. Is fán am-so fós rugadh **Cormac mac Cuileannáin**, fá rí **Mumhan** seacht mbliadhna is fá hairdeaspog i g-**Caiseal** i n-aoinfheacht; agus do marbhad easpog **Teilge** dar bh'ainm **Exnich**; is tugadar **Lochlonnaigh** cath ar **Chonnachtaibh**, áit ar thuit **Maoldúin mac Muirgheasa** is iomad do **Chonnachtaibh** mar aon ris; agus fuair **Brian mac Faoláin rí **Laoighse**** bás. Da éis sin tángadar **Lochlonnaigh** cabhlach mór ar **Loch nEachach** gur hairgeadh tuatha is cealla thuaisceirt **Éireann** leo, is do loisceadh **Fearna** is **Corcach** mar an gcéadna leo. Do chuaidh **Niall Caille rí **Éireann**** an tráth-so go sluagh líonmhar leis d'argain is do chreachadh **Fear gCeall** is **Dealbhna Eathra**; is fuair **Murchadh mic Aodha rí **Connacht**** bás an tráth-so, is **Ioseph easpog **Cluana Uais****. Is fán am-so fós do rinneadar **Lochlonnaigh** longphort ag **Linn Duachaill** as ar hairgeadh tuatha **Teathbha** leo. Do rinneadar **Lochlonnaigh** mar an gcéadna longphort oile ag **Duibhlinn** as ar hairgeadh **Laighin** is **Uí Néill** is a dtuatha is a gcealla go **Sliabh Bladhma** leo. Da éis sin iomorro --- p.172 do hairgeadh **Cluain Eidhneach** is **Cluain Ioraird** is **Cluain mic Nóis** leo; agus fuair **Fearghus mac Fothaigh rí **Connacht**** bás; agus do tógbhadh dún is daingean lé **Tuirgéis flaith **Lochlonnach**** ar **Loch Ríbh**; gur airgsiod **Cluain mic Nóis** arís is **Cluain Fearta Bréanainn** is **Tír dá Ghlas** is **Lothra** is cathracha iomdha oile. Agus da éis sin fuair **Gormghall mac Dín Dathaidh easpog **Lainne Léire**** bás. Agus tug **Niall Caille rí **Éireann**** cath do **Lochlonnaibh** ar **Maigh Íotha**, mar ar thuit iomad díobh leis. Agus is grod 'n-a dhiaidh sin gur báthadh **Niall Caille rí **Éireann**** i g-**Callainn**, amhail adubhramar. Do ghabh an t-anfhlaith **Turgesius** ón **Noruaegia** go n-a fhuirinn d'**Fionnlochlonnaibh** barántas **Éireann** trí bliadhna déag, tar éis mar do bhí sé ag buaidhreadh **Éireann** seacht mbliadhna déag; agus do bhí sé ag imirt foirneirt is foiréigin ar **Éirinn** ris an ré sin, iar dtigheacht do loingeas mhór ón **Noruaegia** do chongnamh dhó; gur ghabhadar cuan i *dtuaisceart* **Éireann**; gur hairgeadh an chríoch soin leo, agus gur gabhadh a mbraighde; agus do chuireadar báid go bhfuirinn ionnta ré foghail do dhéanamh ar an **Loch nEachach** is ar **Loch Ríbh**, amhail adubhramar do réir mar do thairrngir **Colum Cille** san rann romhainn. Do thairrngir fós **Bearchán na Fáistine** go mbiadh rí anfhlaitheach do **Lochlonnaibh** ar **Éirinn**, agus mar an gcéadna go mbiadh abb ar gach cill i n-**Éirinn** do **Lochlonnaibh**. Ag so mar adéir san rann-so: > 1. Tiocfaid **Geinnte** tar muir meann, > > Meascfaid ar fhearaibh **Éireann**, > > Budh uathaibh Abb ar gach cill, > > Budh uathaibh rí for **Éirinn**. > Mar do chonncadar uaisle **Éireann** **Tuirgéis** ag coimhmheascadh na críche is ag gabháil urlamhais ós a cionn, agus é ag imirt moghsaine is daoire uirre, do ghabh meisneach meanman cródhacht is calmacht intinne na huaisle céadna, gur chuireadar duadh is dochar mór orra féin ag cathughadh --- p.174 ris na hanfhlathaibh sin. Ag so síos cuid do na madhmaibh tugadar **Gaedhil** orra, mar atá an briseadh tugadar **Cinéal Conaill** orra ag **Eas Ruaidh**, áit ar marbhadh iomad díobh, is an briseadh tugadar **Dál gCais** ag **Ard Breacáin** dóibh, is mar do marbhadh **Saxolbh iarla **Lochlonnach**** go n-a bhuidhin lé h-**Uíbh gColgan**, is mar thug **Olchobhar mac Cionaotha rí **Mumhan****, is **Lorcán mac Ceallaigh rí **Laighean**** Cath **Scéithe Neachtain** orra, áit ar marbhadh **Iarla Tumair tánaiste ríogh **Lochlonn**** leo, is dá chéad déag do mhaithibh **Lochlonnach** mar aon ris. Do bhris fós an t-**Olchobhar** céadna is **Eoghanacht** **Caisil** cath orra láimh ré **Caiseal**, áit ar thuit cúig céad díobh ag **Dún Mhaoile Tuile**. Do thuit trí chéad is trí fichid lé h-**Uíbh bhFidhghinnte** dhíobh, is dá chéad lé **>Ciannachtaibh**, is dá fhichid déag ag **Druim dá Chon** lé **Tighearnach rí **Locha Gabhair****. Do bhris iomorro mar an gcéadna **Maoilseachlainn mac Maolruanuidh rí **Midhe**** Cath **Glaislinne** orra, áit ar marbhadh seacht gcéad déag do **Lochlonnaibh** ann. Gér bh'iomdha iomorro catha is coimhghleaca tugadh idir na **Gaedhil** is **Turgéis** go n-a **Lochlonnaibh**, tré líonmhaire na gcabhlach is tré iomad sluagh tigeadh do chongnamh leis ón **Noruaegia** is ó chríochaibh oile tuaisceirt na h-**Eorpa**, do chuaidh aige ar **Ghaedhealaibh**, gur chuir fá bhroid is fá mhoghsaine dó féin is da allmhurrchaibh iad. Ag so síos go cumair do mhoghsaine **Gaedheal** fá **Lochlonnaibh**, is an cíos is an cháin do bhíodh orra, mar atá rí ar gach triúcha chéad i n-**Éirinn** do **Lochlonnaibh**, is taoiseach ar gach tuaith is abb ar gach cill, maor ar gach baile, suaithreach nó buanna ar gach toigh, is gan uiread eoin chirce da mhaoin féin ar chumas fhir an tighe, agus muna mbeith --- p.176 acht an aonghamhnach istigh ní bhfuigheadh an naoidhin aonoidhche ná an galrach a bainne, acht a choimhéad don bhuanna; agus mun budh sásuighthe é do-bheireadh fear an tighe ris san oireachtas i ngeall ré n-a bhuannacht. Do bhíodh uinge d'ór gacha bliadhna ag **Lochlonnaibh** ar gach fear i n-**Éirinn** nó an tsrón ón cheann. Ní bhíodh iomorro brat ná éadach ar thighearna ná ar bhanfhlaith, acht éadaighe is brait athchaithte na **Lochlonnach**; gan neart léigheann do theagasc ioná eagailse d'aithidhe acht **Lochlonnaigh** 'n-a dteamplaibh is na ndúntaibh, gan sruithe gan cléirigh gan leabhair náid mionna i reighléis ná i mainistir da n-eagla, gan file gan feallsamh gan oirfideach ag leanmhain dlighidh na dúthchasa, gan inghean ríogh ná tighearna ná taoisigh ré cur síoda ná gréis, gan mac ríogh ná taoisigh ag foghluim lúith ná lámhaigh, gan fleadh ná féasta da caitheamh idir cháirdibh acht an fuigheall do bhíodh d'éis **Danar** da sásughadh féin di. Do bhí do thruime na daoirse-se **Lochlonnach** ar **Ghaedhealaibh** gur ghabh tuirse mhór fir **Éireann** uile; is ar t-iarmhar da gcléir do mhair is do bhíodh ag a ndísliughadh féin i gcoilltibh is i n-ionadhaibh diamhaire go dearóil ag tabhairt a mbeathadh as go cráibhtheach, do ghuidheadar Dia go dúthrachtach fá iad féin d'fhóirithin ó anfhlaitheas **Turgesius**. Do troisceadh fós leo air, agus tugadar fá deara ar gach tuatha fíréanta do bhí umhal dóibh an ní céadna do dhéanamh. Agus do éist Dia ré n-a nguidhe maille ré **Turgésius** do thabhairt ar chumas na n-**Gaedheal**, amhail chuirfeam síos do láthair annso. Ar mbeith iomorro do **Thurgesius** san anfhlaitheas fhoiréigneach-so, agus **Gaedhil** tré umhlacht aimhdheonaigh ag gialladh dhó, do rinne longphort comhnuidhthe do féin láimh ré dúinlios **Mhaoilsheachlainn mic Maoilruanuidh ríogh **Midhe****; --- p.178 agus lá n-aon da dtáinig go teach **Maoilsheachlainn**, atchí inghean álainn aontumha do bhí ag **Maoilseachlainn**, agus ar mbeith aosta ainmhianach dó féin, iarrais an inghean ar a hathair ré luighe ria ar leannántacht. ‘A thighearna,’ ar **Maoilseachlainn**, ‘is dearbh liom nach anfá ar mh'inghin mar mhnaoi phósta acht go madh lór leat sealaidheacht d'fhagháil di. Gidheadh iarraim ort gan mh'inghean d'iarraidh ós ard ionnus nach cuirfidhe nuachar amugha uirre; agus ó tharla do longphort-sa i ngar don lios-so 'n-a bhfuilim-se, cuirfead mh'inghean ós íseal id dháil mar aon ris na cúig mnáibh óga déag is áilne agus is searcamhla san **Midhe** uile; agus is dearbh liom an tan atchífir an bantracht soin, nach biaidh seadh ná suim im inghin féin agat, ar a n-áille seoch mh'inghean féin.’ Do ba toil lé **Turgéis** sin, agus do cumadh oidhche chinnte leo 'n-a gcuirfidhe an inghean go n-a bantracht i ndáil **Thuirgéis** da longphort. Tarla fán am soin cruinninghadh is coimhthionól ar a rabhadar do thaoiseachaibh **Lochlonnach** i n-**Éirinn** go h-**Áth Cliath** i gcoinne **Thuirgéis** ré cinneadh comhairle dhóibh um cheann na críche do chosnamh is do chaomhna; agus iar mbeith ann sin dóibh, nochtais **Tuirgéis** do chuid do na taoiseachaibh sin an dáil do bhí idir é féin is **Maoilseachlainn**, is geallais mná don druing díobh-san do rachadh leis, agus triallaid leis na cúig fhir déag ba mhó meisneach is macnais do na taoiseachaibh sin, agus ní dhearnadar fos ná comhnuidhe go rochtain longphuirt **Tuirgéis** dóibh mar aon ré n-a dtighearna. Dála **Mhaoilsheachlainn** do chuir tionól ós íseal ar chúig fhearaibh déag do na hógaibh gan fhéasóga is urramhanta do bhí san **Midhe**, agus tug fá deara earradha ban do chur orra is cloidheamh gearr fá choim gach aoin díobh, agus a gcur mar sin i riocht bantrachta ag coimhdeacht a inghine. Agus an tan táinig an oidhche do gealladh ise do chur i ndáil **Thuirgéis**, --- p.180 triallais an inghean go n-a bantracht go ndeachaidh i ngar don longphort; agus cuiris scéala ós íseal go **Tuirgéis** da nochtadh dhó í féin go n-a bantracht do bheith i ngar don toigh ré dul da fhios; agus ar n-a chlos sin dó, tug fá deara ar na ceannaibh feadhna do bhí 'n-a fhochair dul da seomradhaibh,agus adubhairt go gcuirfeadh mná chuca amhail ro gheall. Leis sin do-níd aoin bheart amháin da n-armaibh ar an mbord do bhí ar an halla, is téid siad da seomradhaibh, gach aon díobh ar leabaidh ar leith, ag feitheamh ris an mbantracht soin do roinn orra. Tarla fán am soin **Maoilseachlainn**, go sluaghbhuidhin 'n-a fhochair, i bhfochair a inghine, agus a dubhairt ré droing do na hógaibh sin do bhí i reachtaibh ban 'n-a fochair, an tan do chuirfeadh **Tuirgéis** lámh san inghin da fastódh aige, breith go heasaontach air is bráighe do dhéanamh de; agus drong oile do dhul i seilbh airm an tighe agus lingeadh ar na ceannaibh feadhna do bhí istigh; agus go mbiadh féin is an tsluaghbhuidhean do bhí 'n-a fhochair láimh ris an dtigh, is go lingfeadh an teagh isteach ris an gcéadgháir do chongnamh dhóibh ré marbhadh na **Lochlonnach**. Téid an ingean go n-a bantracht leis sin tre chúldoras do bhí ar an dteach go ráinig seomra **Thuirgéis**; agus ar rochtain n-a láthair dóibh, tug súil tairis ar an mnaoi uasail is ar a bantracht, is níor thaitin leis díobh acht í féin, agus leis sin cuiris lámh innte da fastódh aige. Ar n-a fhaicsin sin do na hógaibh do bhí 'n-a fochair, beirid drong díobh go heasaontach ar **Thuirgéis** is do-níd bráighe dhe. Do-bheirid an drong oile amus ar na harmaibh gur ghabhadar a n-urlamhas dóibh féin, is tig **Maoilseachlainn** leis sin go sluaghbhuidhin san teagh is lingid ar an líon **Lochlonnach** do bhí san longphort, gur marbhadh uile iad idir taoiseach is daoscarshluagh acht **Tuirgéis** amháin; agus iar lomairt a longphuirt dóibh beirid **Tuirgéis** i laimh go --- p.182 dúinlios **Maoilsheachlainn** mar a raibhe sealad i ngeibheann aca. Ar n-a chlos iomorro don mhéid **Lochlonnach** do bhí i n-**Éirinn** gur marbhadh na taoisigh do bhí orra féin, is gur gabhadh **Tuirgéis** an t-anfhlaith lé **Maoilseachlainn rí **Midhe****, do ghabh meatacht is mímheisneach iad, ionnus gach fuireann díobh do bhíodh i gcrioslach na tíre istigh i gcéin ó bhailtibh cuain, go mbídís ag triall tré ealódh oidhche d'fhios a long ré h-**Éirinn** d'fhágbháil; agus an lucht do bhíodh i mbailtibh cuain díobh do rithidís 'n-a longaibh da ndídean féin ar iomruagadh na n-**Gaedheal** do bhíodh ag tóraidheacht orra, ionnus gur díbreadh **Lochlonnaigh** uile a h-**Éirinn** an tan soin, acht iarmhar beag do an fá smacht na n-**Gaedheal** díobh. Agus i ndiaidh a ruagtha do báthadh **Tuirgéis** lé **Maoilseachlainn** i **Loch Ainninn** agus táinig don ghníomh soin gur thoghadar uaisle **Éireann** d'aonaonta **Maoilseachlainn** 'n-a airdrígh ar **Éirinn** uile, tré mar do fóireadh an chríoch leis a hanbhroid **Lochlonnach**. An tan fá haois don Tighearna 877 adeir **Buccananus** go dtáinig **Greaghóir rí **Alban**** go sluagh líonmhar leis d'argain **Éirinn** is gur marbhadh **Brian** is **Conchubhar** da dhíonuidhtheoir ríogh **Éireann** leis, ar mbeith do rígh **Éireann** 'n-a leanbh. Gidheadh ní héidir so do bheith fírinneach, do bhrígh nach léaghthar san seanchus go raibhe aoinrí ar **Éirinn** riamh ó aimsir **Shláinghe** go Gabhaltas **Gall** acht rí tháinig lé togha an phobail agus lé harrachtas a ghníomh is lé neart a láimhe i gceannus **Éireann**. Agus fós fá hé **Tuirgéis** an t-anfhlaith fá rí **Éireann** an tráth soin. --- p.184 ### XIX. Do ghabh **Maoilseachlainn mac Maolruanuidh mic Donnchadha mic Domhnaill mic Murchadha mic Diarmada mic Airmeadhaigh Chaoich mic Conaill Ghuithbhinn mic Suibhne Meinn mic Colmáin Mhóir mic Diarmada mic Fearghusa Ceirrbheoil** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** sé bliadhna déag. **Aróg inghean Chathail mic Fiachrach rí bh-**Fear gCúl**** máthair an **Mhaoilsheachlainn**-se. Ar mbeith do **Lochlonnaibh** ar a ndíbirt lé **Maoilseachlainn**, amhail adubhramar, is le huaislibh **Éireann**, do cinneadh comhairle san **Noruaegia** lé **Fionnlochlonnaibh** cionnus nó créad an modh 'n-a bhféadfadaois cos do chur i n-**Éirinn**, i ndóigh ré hurlamhas **Éireann** da rochtain arís. Is é ní ar a dtángadar triúr taoiseach do ba dearbhráithre dha chéile d'fholaibh uaisle na **Noruaegia** d'ollmhughadh ré a gcur i n-**Éirinn** mar aon ré cabhlach leo ar seilbh ceannaidheachta is iomad do ghréithibh geanamhla is do sheoidibh uaisle ré a mbronnadh is ré a reic ré fearaibh **Éireann**, do shúil ré cáirdeas is ré siothcháin fhear n-**Éireann** do ghreamughadh; agus leis sin go bhféadfadaois go cealgach clipe do chor san chrích da hathbhuaidhreadh arís. Ag so mar adeir Policronicon ar an ní-se: *I ndiaidh bháis **Thuirgéis** tángadar a hoirear na **Noruaegia** ar leirg síothchána is ar scáth ceannaidheachta triúr dearbhráthar, **Amhlaoibh**, **Sitric**, is **Íomhar**, don oiléan-so go na bhfuirinn leo agus d'aonta na n-**Éireannach**, ag a raibhe dúil i ndíomhaoineas, do orduigheadar nó do thógbhadar trí bhaile chuain ré n-a n-áitiughadh dhóibh féin, mar atá i **Port Lairge**, **Áth Cliath** is **Luimneach**. Agus da éis sin ar bhfás do na drongaibh táinig leo do lingdís go minic ar áitightheoiribh na críche. {Post obitum Turgesii de Noruaegiae partibus, quasi sub pacis intuitu et mercaturae exercendae praetextu, tres fratres Amelanus, Cyracus et Iuarus cum sua sequela in hanc insulam appulerunt, et de consensu Ibernorum otio deditorum, maritima loca occupantes, tres civitates, viz., Waterfordiam, Dubliniam et Limericum construxerunt; qui tamen numero succrescentes contra indigenas frequenter insultabant.}’’* --- p.186 As na briathraibh-se is iontuigthe gurab lé ceilg an triair taoiseach-so fuaradar **Fionnlochlonnaigh** ón **Noruaegia** árach ar bheith ag aithmhilleadh **Éireann**. Agus is tré dhá adhbhar do chuadar i neart an athuair i n-**Éirinn**. An céadadhbhar díobh tré n-a líonmhaire thigeadh congnamh sluaigh is loingis ón **Noruaegia** chuca ó aimsir go haimsir agus an dara hadhbhar trés an easaonta is trés an siosma síor do bhíodh idir na **Gaedhealaibh** féin fán am soin gur traothadh a chéile go mór leo. Agus fós fá gnáth leo congbháil buannachta do thabhairt do **Lochlonnaibh** leath ar leath, go dtáinig dhe sin gur ghabhadar arrachtas an athuair i n-**Éirinn**, is go rabhadar **Gaedhil** fá athbhroid aca ón am-so go bás **Bhriain**, amhail fhoillseocham a hannálaibh **Éireann** san trácht-so romhainn síos. Ar mbeith iomorro d'**Fhionnlochlonnaibh** ag buaidhreadh **Éireann** ar an ordughadh soin táinig loingeas mór **Dubhlochlonnach** ón **Dania** .i. **Denmarke**, go h-**Áth Cliath**, agus airgthear imeall na críche is marbhthar iomad do dhaoinibh leo; agus leis sin cruinnighid **Fionnlochlonnaigh** 'n-a n-aghaidh, gur fearadh cath eathorra leath ar leath ag **Linn Duachuill**, mar ar briseadh d'**Fhionnlochlonnaibh** is mar ar marbhadh míle dhíobh; gur ghabhadar **Dubhlochlonnaigh** neart mór i n-**Éirinn** da bhíthin sin. Agus go grod da éis sin táinig **Amhlaoibh mac ríogh **Lochlonn**** i n-**Éirinn** do ghabháil bharántais **Dainfhear** nó **Dubhlochlonnach**, agus do chuir mórán d'fhearaibh **Éireann** fá chíoscháin dó. Is fán am-so fuair **Olchobhar mac Cionaotha rí **Mumhan**** bás, is **Flaithnia easpog **Biorair**** is **Cormac easpog **Lathraigh Briuin**** is **Niall mac Giolláin**, ar mbeith tríochad bliadhan 'n-a bheathaidh don fhior-so gan bhiadh gan digh. Is fán am-so do bhí ríoghdháil nó cóimhthionól fhear n-**Éireann** ag **Ráith Aodha --- p.188 mic Bric** um **Mhaoilseachlainn rí **Teamhrach**** is um **Etgna comhorba **Pádraig**** ag déanamh síodha idir fhearaibh **Éireann**, agus is ann sin tug **Cearbhall rí **Osruighe**** óighréir do chomhorba **Pádraig**. Is ann fós do rinne **Maolguala mac Donnghaile rí **Mumhan**** is **Cearbhall rí **Osruighe**** ceangal síodha ré **Leith Cuinn**. Da éis sin do mharbhadar lucht na **Normandie** **Maolguala rí **Mumhan**** lé clochaibh. Is fán am-so tug **Maoilseachlainn rí **Éireann**** Cath **Droma Dámhuighe**, áit i dtug ár mór ar **Lochlonnaibh** **Átha Cliath**; is fuair **Domhnaill mac Ailpín rí na b-**Pict**** bás. Go grod da éis sin fuair **Maoilseachlainn rí **Éireann**** bás. Do ghabh **Aodh Finnliath mac Néill Chaille mic Aodha Oirndighe mic Néill Fhrasaigh mic Fearghaile mic Maoiledúin mic Maoilfhithrigh mic Aodha Uairiodhnaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** sé bliadhna déag. **Gormfhlaith inghean Donnchadha mic Domhnaill** máthair **Aodha Finnléith** is **Maolmuire, inghean Chionaotha mic Ailpín rí **Alban****, a bhean, máthair **Néill Ghlúnduibh**. Is i bhflaitheas **Aodha Finnléith** do rinneadh na gníomha-so síos .i. **Conchubhar mac Donnchadha leithrí **Midhe**** do marbhadh lé h-**Amlaoibh mac ríogh **Lochlonn**** i g-**Cluain Ioraird**. Da éis sin do chuaidh an t-**Amhlaoibh**-se go sluagh líonmhar do **Lochlonnaibh** leis i bh-**Foirthrén** i n-**Albain**, gur chreach is gur airg na **Pictí** agus go dtug a ngéill uatha. Is fán am-so tug **Aodh Finnliath rí **Éireann**** cath mór ar **Lochlonnaibh** **Locha Feabhail** go dtug dá fhichid ceann taoisigh gan cholainn díobh leis, iar marbhadh dá mhíle dhéag díobh; agus ro chreach is ro airg an longphort idir chradh is ionnmhus. Is grod 'n-a dhiaidh sin go bhfuair **Conall easpog **Chille Scire**** bás; is gur --- p.190 loisceadh dún **Amhlaoibh ríogh **Lochlonn**** i g-**Cluain Dolcáin** lé mac **Gaoithín** is lé mac **Ciaráin mic Rónáin**; gur marbhadh céad taoiseach do **Lochlonnaibh** leo. Da éis sin do hairgeadh is do creachadh **Ard Macha** lé h-**Amhlaoibh**, is do marbhadh míle do **Ghaedhealaibh** leis, is tug iomad maoine is mórchánach as. Is fán am-so fuair **Ceannfaolaidh mac Moichthighearn** do bhí trí bliadhna déag bás, agus do ghabh **Donnchadh mac Duibh dha Bhuireann** ríoghacht **Mumhan** cheithre bliadhna déag, agus tugadh cath idir na **Picti** is **Dubhlochlonnaigh**, áit ar marbhadh iomad do na **Pictibh** ann. Da éis sin táinig **Rudhruighe mac Moirmhinn rí **Breatan**** ar teitheadh ré **Dubhlochlonnaibh** go h-**Éirinn**, agus tugadh taise **Cholum Cille** a h-**Albain** i n-**Éirinn** ar teitheadh rés an druing chéadna. Is fán am-so do réir **Chormaic mac Cuileannáin** do bhí **Lorcán mac Lachtna** 'n-a rígh **Tuadhmhumhan**; is an tan do bhídís **Dál gCais** taoibh ré **Tuadhmhumhain** is aca do bhíodh an slios tuaidh do ríghtheach **Caisil** ó chúil go doras; agus do bhíodh dá thriúcha déag do roinn aca mar atá ó **Léim Chon gCulainn** go **Bealach Mór** i n-**Osruighe** agus ó **Shliabh Echtghe** go **Sliabh Eibhlinne**; agus is aca do bhíodh tosach shluagh **Muimhneach** ag dul i gcoinne námhad, agus deireadh ag dealughadh riú, amhail adeir **Cormac mac Cuileannáin** san rann-so: > 1. Tosach ag dul i dtír námhad, > > Is deireadh leo ag teacht tar ais, > > Ré méid a n-ágh fri gach ndoilgheas, > > Is ní do ruidhleas **Dál gCais**. > Fuair **Aodh Finnliath rí **Éireann**** bás i n-**Druim Ionascluinn** i g-**crích Chonaill**; is fuair **Tighearnach mac Muireadhaigh easpog **Droma Ionasclainn**** bás an tráth soin. Dho ghabh **Flann Sionna mac Maoilsheachlainn mic Maolruanuidh mic Donnchadha mic Domhnaill mic Murchadha mic --- p.192 Diarmada mic Airmeadhaigh Chaoich mic Conaill Ghuithbhinn mic Suibhne Mheinn** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** ocht mbliadhna déag ar fhichid. **Lann inghean Dúnghail mic Fearghaile rí **Osruighe**** máthair **Fhloinn mic Maoilsheachlainn**. Is i bhflaitheas **Fhloinn Sionna ríogh **Éireann**** do rinneadh na gníomha-so síos. Óir do hairgeadh is do creachadh an **Mhumha** uile leis an rígh-se is tug braighde uatha. Is 'n-a fhlaitheas fós do marbhadh **Domhnaill mac Muireigéin** le 'n-a chompánaibh féin, is fuair **Fiachna mac Ainbhiotha mic Aodha Róin** do bhí 'n-a rígh **Uladh** aoin bhliadhain amháin bás, agus **Donnchadh mac Duibh dhá Bhuireann rí **Mumhan****. Is fán am-so do hairgeadh **Cill Dara** is **Cluain Ioraird** lé **Lochlonnaibh**; agus do rinne **Flann Sionna rí **Éireann**** aonach **Tailltean** do chommóradh; is fuair **Dubhlachtna mac Maolghuala mic Donnghaile** do bhí 'n-a rígh **Mumhan** seacht mbliadhna bás, is do marbhadh **Sitric mac Íomhair** lé druing don **Normandie**; is do marbhadh **Aidheit mac Laighnigh** do bhí 'n-a rígh **Uladh**, i bhfeall le 'n-a chompánaibh féin; is do hairgeadh **Ard Macha** lé **Lochlonnaibh** **Locha Feabhail**; gur ghabhsad **Cumuscach rí **Uladh**** ann, agus **Aodh mic Cumuscaigh** a mhac; is fuair **Domhnaill mac Constaintín rí **Alban**** bás. --- p.194 ### XX. Is fán am-so do ghabh **Cormac mac Cuileannáin mic Sealbhaigh mic Ailghionáin mic Eochach mic Breasail mic Aonghusa mic Natfraoich mic Cuirc mic Luighdheach Gaot mic Oiliolla Flann Big mic Fiachach Muilleathain mic Eoghain Mhóir mic Oiliolla Óluim** ríoghacht **Mumhan** seacht mbliadhna. Agus fá mór rath **Éireann** ré linn **Chormaic** do bheith i bhflaitheas **Mumhan**. Óir do líonadh **Éire** do rath dhiadha is do shonas shaoghalta is do shíothcháin choitchinn ré n-a linn, ionnus nach bíodh buachaill ag boin ná aodhaire ag tréid 'n-a réimheas; agus do bhíodh anacal ag reilgibh ré a linn; is do rónadh iomad teampull is mainistreach is scol gcoitcheann ré múnadh léighinn breitheamhnais is seanchusa ré a linn, is iomad treabhtha, iomad beach is beachlann, iomad troiscthe is urnuighthe is gacha crábhadh ar cheana; is iomad teach n-aoidheadh 'ga ndéanamh is leabhair da scríobhadh ré n-a linn: agus gach maith do fhoráileadh ar chách do dhéanamh, go ngníomhuigheadh féin rompa í, idir dhéirc daonnacht urnuighthe aifreann is gach deighghníomh oile ó shoin amach. Agus fós do bhí do rath air, an mhéid **Lochlonnach** do bhí i n-**Éirinn** ré foghail do dhéanamh, gur thréigeadar an chríoch an feadh do bhí seisean i bhflaitheas **Mumhan**. Tarla iomorro **Cormac mac Cuileannáin** 'n-a chomhnuidhe i g-**Caiseal** ré hucht na Cásca gur chuir fógra fá na h-**Eoghanachtaibh** 'ga rádh riú biadh is lón do chur ré hucht na féile uaisle chuige go **Caiseal**, agus do éimgheadar é. Ar n-a chlos sin iomorro do **Dhál gCais** cuirid biadha is lóinte iomdha go **Cormac** ionnus go raibhe buidheach dhíobh. Cuiris **Cormac** teachta arís go **síol nEoghain** 'ga iarraidh orra seoide is maoine do chur chuige ré a mbronnadh do dheoradhaibh ó nar chuireadar biadh chuige; agus is eadh do rinneadar --- p.196 **síol nEoghain** na hairm is na hearradha is measa do bhí aca do chur chuighe agus fá diomdhach dhíobh é tríd sin. Ar n-a chlos sin cheana do **Dhál gCais** cuirid rogha arm is éadaigh is seod chuige ré a mbronnadh go raibhe buidheach dhíobh is go dtug a bheannacht dóibh, amhail adeir sé féin san rann-so: > 1. Go dtugtar dhóibh ar ndúthracht, > > Do chlannaibh **Táil** na dtréinneart, > > Ríghe chaoin go bráth buaincheart, > > Laochtacht ordan cruth cléirceacht. > Léaghthar linn san seanchus go rabhadar cheithre rígh is dá fhichid do **shíol **Eoghain**** i bhflaitheas **Mumhan** ó ré **Aonghusa mic Natfraoich** go **Mathghamhain mac Cinnéididh**, is nach raibhe an feadh soin ag **Dál gCais** acht ríoghacht **Tuadhmhumhan** (acht **Lorcán** do bhí bliadhain go leith ann i ndiaidh **Chormaic mac Cuileannáin** do réir **Uí Dhobhagáin** go bhfuair bás i gcionn na ré sin), mar atá ó **Shlighe Dhála** ré a ráidhtear **Bealach Mór Osruighe** go **Léim Chon gCulainn** i n-iarthar **Corca Baiscinn**, agus is iad an **Dál gCais** chéadna do bhíodh ré freastal cogaidh i n-aghaidh **Laighean** is **Leithe Cuinn** ag ríoghaibh **Caisil**; gonadh uime sin adeir file éigin an rann-so: > 1. Dleaghair do shluagh **shíol Luighdheach** > > Sreathnughadh cath sluagh **Muimhneach** > > Agus bheith i luirg fá dheoidh > > A críochaibh ána aineoil. > Iar gcaitheamh iomorro sheacht mbliadhan do **Chormac mac Cuileannáin** i bhflaitheas **Mumhan** go síodhach sona amhail adubhramar, gríostar lé cuid d'uaislibh na **Mumhan** é, agus go háirithe lé **Flaithbheartach mac Ionmhainéin abb **Inse Cathaigh****, do bhí don fhuil ríoghdha, d'agra airdchíosa ar Chúigeadh **Laighean** ar mbeith do **Leith Mogha** dhi. Leis sin cuiris **Cormac** cruinniughadh is coimhthionól ar sluaghaibh **Mumhan** go haonláthair. Agus ar rochtain go haoinionadh da n-uaislibh is í comhairle ar ar cinneadhdh leo dul do thabhach an airdchíosa ar **Laighnibh** i gceart na ronna do --- p.198 rinneadh idir **Mhogh Nuadhat** is **Chonn**. Gidheadh fá leasc lé **Cormac** triall ar an eachtra soin, do bhrígh gur foillsigheadh dó go dtuitfeadh san turas soin. Tairis sin aontuighis dul ann, is ré hucht imtheachta dhó, do fhágaibh leagáide ar a anmain ag eagailsibh prinnsiopálta **Éireann**, mar ata uinge d'airgead is uinge d'ór is a earradh is a each ag **Druim Abhrad** .i. **Ard Fhionáin**; corn óir is airgid is cochall sróill ag **Lios Mór**; corn óir is airgid is cheithre uinge d'ór is céad uinge d'airgead ag **Caiseal**; trí huinge d'ór is leabhar aifrinn ag **Imleach Iobhair**; uinge d'ór is uinge d'airgead do **Ghleann dá Loch**; earradh is each uinge d'ór is brat sróill do **Chill Dara**; cheithre uinge fichead d'airgead is d'ór ag **Ard Macha**; trí huinge d'ór ag **Inis Cathaigh**; trí huinge d'ór is cochall sróill ag **Mungairid** agus beannacht **Chormaic**. Is mór iomorro an teist do-bheir **Cormac** ar choimhthionól **Mungairide**, amhail léaghthar san duain darab tosach: A ghille ceangail ar lóin, mar a gcuireann síos an líon manach do bhí san choimhthionól ag freastal na sé dteampull do bhí san chill. Cathair **Dheochain Neasáin** ghairthear don chill sin. Ag so an líon manach do bhí innte, mar atá cúig céad manach foghlumtha ré seanmóir; sé céad psalmaire ré freastal coradh; is cheithre céad seanóir ré rinnfheitheamh nó ré contemplation. Dála **Chormaic** ré hucht triallta i **Laignibh** dhó, do chuir fios ar **Lorcán mac Lachtna rí **Dál gCais**** agus ar rochtain go ríghtheach **Chaisil** dó, fáiltighis **Cormac** roimhe is nochtais d'uaislibh **shíl nEoghain** do bhí 'n-a fhochair gurab do **Lorcán** fá dual flaitheas **Mumhan** do ghabháil da éis féin do réir udhachta **Oiliolla Óluim** lér horduigheadh flaitheas **Mumhan** --- p.200 do bheith gach ré nglún ag sliocht **Fhiachach Muilleathain** is ag sliocht **Chormaic Chais**. Gidheadh níor comhailleadh toil **Chormaic** san ní sin. Iomthúsa **Chormaic** iomorro ar dtionól mhórshluagh bhfear **Mumhan** dó féin is do **Fhlaithbheartach mac Ionmhainéin** triallaid i **Laighnibh** d'iarraidh braighde nó cíosa orra do dhíol ré rígh **Mumhan** ar mbeith do **Leith Mogha** dhóibh. Ar mbeith do shluagh **Mumhan** i n-aon longphort ré triall san turas soin dóibh, do chuaidh **Flaithbheartach mac Ionmhainéin** abb **Inse Cathaigh** ar a each ar fud sráide an longphuirt, is do thuit an t-each i gclais doimhin faoi, is ba drochfháistine dó-san sin. Táinig dhe sin sochuidhe da mhuinntir is don tsluagh uile d'anmhain on turas soin, óir do ba drochthuar leo tuitim an duine naomhtha ré ndul ar eachtra dhóibh. Tángadar trá teachta uaisle ó **Laighníbh** is ó **Chearbhall mac Muireigéin** d'ionnsuighe ar **Chormac** ar dtús is tagraid teachtaireacht shíodha ris o **Laighnibh** .i. aointsíoth amháin do bheith i n-**Éirinn** uile go Bealltaine ar a gcionn, óir coidhcís d'fhoghmhar an tain soin, agus braighde do thabhairt i láimh **Mhaonaigh abb **Disirt Diarmada**** .i. duine naomhtha eagnuidhe cráibhtheach an fear soin, agus iomad seod is maitheasa do thabhairt do **Chormac** is do **Fhlaithbheartach** ó **Laighnibh** i gcommaoin na síothchána soin. Do ba lántoil lé **Cormac** an tsíoth soin do dhéanamh, is táinig da fhoillsiughadh do **Fhlaithbheartach** go dtángadar teachta ó rígh **Laighean** chuige d'iarraidh síodha go Bealltaine ar a gcionn, is do thairgsin séad is maoine dhóibh ar aon ó **Laighnibh** tré thilleadh don **Mhumain** tar a n-ais go síodhach. An tan do chualaidh **Flaithbheartach** sin gabhais fearg adhbhalmhór é, agus is eadh ro ráidh: ‘Is urusa a aithne ar mhaoithe do mheanman dearóile th'intinne --- p.202 is th'aigeanta,’ agus tug iomad táir is tarcaisne ar **Chormac** an tráth soin. Is é freagra tug **Cormac** air-sean: ‘Is deimhin liom-sa,’ ar **Cormac**, ‘an ní thiocfas de sin .i. cath do thabhairt do **Laighnibh**, is muirbhfidhear mise ann, agus is cosmhail do bhás-sa do thigheacht de.’ Agus an tan adubhairt **Cormac** na briathra soin, táinig da phuball féin is é tuirseach dobrónach, agus an tan do shuidh, tugadh soitheach ubhall chuige is gabhais ag a roinn ar a mhuinntir agus is eadh do ráidh: ‘A mhuinntir ionmhain,’ ar sé, ‘ní roinnfead-sa ubhla oraibh ón uair-se amach go bráth.’ ‘Ó a thighearna ionmhain,’ ar a mhuinntear, ‘tugais orainn-ne bheith dobrónach tuirseach is fá minic leat drochfháistine do dhéanamh duit féin.’ ‘Créad sin, a mhuinntear chroidhe,’ ar **Cormac**, ‘óir is beag an t-iongnadh gion go dtugainn-se ubhla as mo láimh féin daoibh go mbiadh neach éigin oile im fharradh do shínfeadh ubhla dhaoibh.’ Iar sin do iarr **Cormac** forfhaire do chur 'n-a thimcheall, is do iarr an duine cráibhtheach **Maonach** .i. comhorba **Comhghaill** do thabhairt chuige go ndearnadh a fhaoisidin is a thiomna 'n-a láthair; is do chaith Corp Críost 'n-a fhiadhnaise is do dhiúlt sé don tsaoghal do láthair **Mhaonaigh**. Óir do ba dearbh lé **Cormac** go muirfidhe san gcath soin é féin; gidheadh níor mhaith leis a fhios sin do bheith ag a mhuinntir. Do orduigh iomorro a chorp do bhreith go **Cluain Uama**, dá mbeith ar cumas do chách a bhreith ann, is muna mbeith, a bhreith go roilig **Diarmada mic Aodha Róin** .i. **Disirt Diarmada**, áit a raibhe féin da fhoghluim i bhfad d'aimsir. Gidheadh do b'fhearr leis a adhnacal i g-**Cluain Uama** ag mac **Léinín**. Ba fearr iomorro ré **Maonach** a adhnacal i n-**Disirt Diarmada** mar a raibhe coimhthionól manach do mhuinntir **Chomhghaill**, is fá hé **Maonach** comharba **Comhghaill** an tan soin agus fá duine cráibhtheach eagnuidhe é, agus --- p.204 is mór d'ulc is do shaothar fuair ag iarraidh síodha do tharraing idir **Laighnibh** is rígh **Mumhan** an tan soin. Acht cheana gluaisid iomad d'fhearaibh **Mumhan** go neimhcheaduightheach as an gcath óir do chualadar **Flann mac Maoilsheachlainn rí **Éireann**** do bheith i longphort **Laighean** go sluagh líonmhar da gcois is ar marcaidheacht. Is ann sin do ráidh **Maonach**, ‘A dheaghdhaoine **Mumhan**,’ ar sé, ‘do budh críonna dhaoibh na braighde maithe thairgthear daoibh do ghabháil i n-orláimh dhaoine gcráibhtheach go Bealltaine, .i. mac **Cearbhaill ríogh **Laighean**** is mac ríogh **Osruighe**.’ Do bhádar fir **Mhumhan** uile ag a rádh d'aonghlór gurab é **Flaithbheartach mac Ionmhainéin** do choimhéignigh iad um thigheacht i **Laighnibh**. A haithle na casaoide sin triallaid fir **Mhumhain** tar **Sliabh Mairge** soir go **Droichead Léithghlinne**. Do chomhnuidh iomorro **Tiobraide comhorba **Ailbhe**** is buidhean mhór do chléircibh mar aon ris i Léithghlinn, is giollaidhe an tsluaigh is a gcapaill lóin. Do sinneadh iar sin stuic is caismearta catha ag fearaibh **Mumhan** is tángadar rompa i **Maigh nAilbhe**. Do bhádar ann sin i n-ucht choille is daingin ag fuireach ris an námhaid. Do rónsad fir **Mumhan** trí catha comhmhóra dhíobh féin, mar atá **Flaithbheartach mac Ionmhainéin** is **Ceallach mac Cearbhaill rí **Osruighe**** i gceannas feadhna an chéadchatha; **Cormac mac Cuilleannáin rí **Mumhan**** ós cionn an dara catha: **Cormac mac Mothla rí na n-**Déise**** is fuireann d'uaislibh **Mumhan** ós cionn an treas catha. Tángadar iomorro amhlaidh sin ar **Maigh nAilbhe**, agus fá gearánach iad ar iomad a námhad is ar a luighead féin do shluagh. Óir is eadh scríobhaid ughdair go rabhadar **Laighin** cheithre uiread do shluagh ré fearaibh **Mumhan**. Ba thruagh iomorro an gháir do bhí san gcath-so amhail innisid eolaigh .i. gáir ag sluagh **Mumhan** aga marbhadh, is gáir ag sluagh **Laighean** ag comhmhaoidheamh an mharbhtha soin. --- p.206 Dá chúis cheana fá deara briseadh go hobann d'fhearaibh **Mumhan** .i. **Céileachair** bráthair **Chinn Ghéagáin ríogh **Mumhan**** do chuaidh ar a each is mar ráinig uirre is eadh adubhairt: ‘A shaorchlanna **Mumhan**,’ ar sé, ‘teithidh go luath ón gcath adhuathmhar-so is léigidh do na cléircibh féin cathughadh do dhéanamh ó nar ghabhsad cumhaidh oile acht cath do thabhairt do **Laighnibh**.’ Triallais **Céileachair** is sochaidhe maille ris a láthair an chatha amhlaidh sin. Cúis oile fár briseadh d'fhearaibh **Mumhan** .i. **Ceallach mic Cearbhaill** mar do chonnairc sé a mhuinntear 'ga dtuargain go tinneasnach san chath, do ling go hobann ar a each is adubhairt ré a mhuinntir, ‘Éirghidh ar bhar n-eachaibh,’ ar sé, ‘is díbridh uaibh an lucht atá i nbhar n-aghaidh.’ Agus gé adubhairt sin ní do chathughadh adubhairt é, acht do theitheadh. Táinig don dá chúis sin gur ghabhadar fir **Mhumhan** briseadh chuca, i n-aoinfheacht. Uch trá ba mór an t-ár baoi ar fud **Mhaighe Ailbhe** an tan soin. Óir ní tugthaoi comairce do chléireach seoch laoch ann gan comhmharbhadh do thabhairt orra leath ar leath. Agus an tráth do haincidhe laoch nó cléireach leo, ní do thrócaire do-nídís sin acht do shainnt ré fuascladh d'fhagháil asta. Triallais **Cormac mac Cuilleannáin** i dtosach an chéadchatha. Gidheadh do ling a each i gclais uaidh is do thuit seisean di, is do chonncadar drong da mhuinntir do bhí ag teitheadh as an maidhm é, is tángadar da fhortacht gur chuireadar ar a each é. Is ann sin do chonnairc **Cormac** dalta saorchlannda dó féin, **Aodh** a ainm, saoi eagna is breitheamhnais is seanchusa is Laidne an fear soin, agus is eadh adubhairt an rí **Cormac** ris: ‘A mhic ionmhain,’ ar sé, ‘ná lean díom-sa, acht beir as tú mar is fearr go dtiocfaidh riot, agus do innis mé duit go muirbhfidhe san gcath-so mé.’ Triallais **Cormac** roimhe agus fá iomdha fuil daoine is each ar feadh na slighe sin gur sciorrsad cosa deiridh an eich do bhí faoi, ré sléimhne na slighe ó lorg na --- p.208 fola. Tuitis an t-each leis sin tar a hais go dtarla **Cormac** fúithe, gur briseadh a mhuinéal is a dhruim mar aon san eascar soin. Agus adubhairt ag tuitim dhó: ‘In manus tuas et relq.’ Éagais san tráth soin agus tigid an mhuinntear mhalluighthe gur ghabhadar da ngaothaibh ann, agus do beanadh a cheann de. Adeir **Doctúir Hanmer** 'n-a chroinic gurab le **Lochlonnaibh** do thuit **Cormac mac Cuileannáin** is **Cearbhall mac Muireigéin rí **Laighean**** an tan fá haois don Tighearna 905. Gidheadh ní fíor do chroinic **Hanmer** so; óir níor thuit **Cearbhall** ann, agus ní hiad ***Lochlonnaigh*** do chuir an cath acht **Flann Sionna rí **Éireann****, mar is follus as an stair ré ráidhtear Cath **Bealaigh Mughna**, mar ar thuit **Mac Cuileannáin**. I bhfíorthosach iomorro an chatha-so do marbhadh **Ceallach mac Cearbhaill rí **Osruighe**** is a mhac. Is mór do chléircibh maithe is do ríoghaibh, do thaoiseachaibh is do laochraidh, do marbhadh san chath-so. Do marbhadh ann **Foghartach mac Suibhne rí **Ciarraidhe****, is **Oilill mac Eoghain**, duine uasal óg eagnuidhe, is **Colmán abb **Cinn Eitigh** ardollamh breitheamhnais **Éireann****, is sochuidhe mhór mar aon riú. Ag so na huaisle do thuit ann .i. **Cormac rí na n-**Déise****, **Dubhagán rí bh-**Fear Maighe****; **Ceannfaolaidh rí **Ua gConaill****; **Conn** a h-**Adhar**, **Ainéislis** d'**Uíbh Toirrdhealbhaigh**, **Eidhion rí **Eidhne**** do bhí ar ionnarbadh san **Mhumhain**; **Maolmuaidh**, **Madagán**, **Dubh dhá Bhuireann**, **Conall**, **Fearadhach**, **Aodh rí **Ua Liatháin****, is **Domhnall rí **Dúin Cearmna****. Is iad trá do bhris an cath-so ar **Mhuimhneachaibh** .i. **Flann mac Maoilsheachlainn, rí **Éireann****, is **Cearbhall mac Muireigéin, rí **Laighean****, is **Tadhg mac Faoláin, rí **Ua gCinnsealaigh****, is **Teimheanain rí **Ua nDeaghadh****, **Ceallach** is **Lorcán** dá rígh na --- p.210 g-**Cineál** agus **Innéirghe mac Duibhghiolla rí **Ó nDróna****; **Follamhain mac Oiliolla rí **Fothorta Feadha****; **Tuathal mac Ughaire rí **Ua Muireadhaigh****; **Odhran mac Cinnéididh rí **Laoighse****; **Maolcallann mac Fearghaile rí na bh-**Forthuath****; is **Cleircén rí **Ua mBairrche****. ### XXI. Táinig iar sin **Flann Sionna rí **Éireann**** marcshluagh mór ríoghdha do chur **Dhiarmada mac Cearbhaill** i righe **Osruighe** i ndiaidh bháis a dhearbhráthar **Cheallaigh mic Cearbhaill** do bhí i bhflaitheas **Osruighe** roimhe, gur thuit san chath-so ag congnamh lé **Cormac**, ar mbeith umhal dó fá chíos do dhíol ris tré bheith 'n-a rígh **Leithe Mogha** dhó. Is ann sin tángadar drong i ndáil **Fhloinn Sionna ríogh **Éireann**** agus ceann **Chormaic mac Cuileannáin** aca, agus is ead adubhradar ré **Flann**: ‘Beatha is sláinte dhuit, a rí choscraigh chumhachtaigh, ag so ceann **Chormaic ríogh **Mumhan**** againne dhuit, agus amhail is béas do na ríoghaibh oile, tógaibh do shliasad agus cuir an ceann fúithe is foirdhing é dot shliasaid. Óir fá nós ag na ríoghaibh romhat an tan do marbhthaoi rí i gcath leo a cheann do bhuain de is a chur fá n-a sliasaid da fhoirdhinge.’ Gidheadh ní buidheachas tug ar an druing sin acht aithbhear an gníomha soin do thabhairt orra go rómhór, agus adubhairt gur thruaighe a cheann do bhuain don easpog naomhta agus do ráidh nach diongnadh féin a fhoirdhinge; agus do ghabh **Flann** an ceann 'n-a láimh is do phóg é go dtug 'n-a thimcheall fá thrí ceann coisreacdha an easpuig naomhtha. Agus rugadh uaidh iar sin an ceann go honórach d'ionnsuighe an chuirp mar a raibhe **Maonach mac Siadhail comhorba **Comhghaill****, agus rug sé corp **Chormaic** go **Disirt Diarmada** gur hadhnaiceadh go honórach ann sin é. Cia tra an croidhe ris nach truagh an gníomh-so .i. marbhadh --- p.212 is teascadh an duine naomhtha do ba mó eagna d'fhearaibh **Éireann** 'n-a chomhaimsir, saoi i nGaedhilg is i Laidin agus an t-airdeaspog lánchráibhtheach iodhan urnuightheach geanmnaidhe diadha, ceann foirceadail is fíreagna is soibhéas, agus airdrí dá chúigeadh **Mumhan**! Do thill iomorro **Flann Sionna rí **Éireann**** ar bhfágbháil **Diarmada mic Cearbhaill** i righe **Osruighe** is ar ndéanamh síodha idir é féin is a bhráithribh. Tillid **Laighin** tar a n-ais mar an gcéadna go mbuaidh gcoscair. Táinig iar sin **Cearbhall mac Muireigéin rí **Laighean**** roimhe go **Cill Dara** is drong mhór d'fhearaibh **Mumhan** i láimh aige is **Flaithbheartach mac Ionmhainéin** mar aon riú. Tugadh iar sin **Flaithbheartach** go **Cill Dara**, agus gabhaid cliar **Laighean** ag tabhairt achmhasáin mhóir dó, óir fá dearbh leo gurab é ba ciontach ris an gcath do chur. Ar n-éag iomorro do **Chearbhall rí **Laighean**** do léigeadh, **Flaithbheartach** amach, agus i gcionn bliadhna do thionnlaic **Muireann banchomhorba **Brighde**** é is do chuir sluagh mór do chléir **Laighean** da choimhéad go ráinig go **Maigh nAirbh**, agus ar rochtain na **Mumhan** amhlaidh sin dó, do chuaidh da mhainistir féin .i. go h-**Inis Cathaigh** is do chaith seal da aimsir go cráibhtheach caondúthrachtach innte go dtáinig amach a h-**Inis Cathaigh** arís do ghabháil ríghe **Mumhan** i ndiaidh bháis Dhuibh Lachtna mic Maoilghuala fá rí ar an **Mumhain** seacht mbliadhna d'éis **Chormaic**; gur chaith seal bliadhan i bhflaitheas **Mumhan** da éis sin, amhail adeir seinleabhar annálach **Cluana hEidhneach Fionntain** i **Laoighis** lé gcuirthear síos an cath-so **Bhealaigh Mughna** mar a léaghthar i laoidh seanchusa do rinne **Dallán ollamh **Cearbhaill ríogh **Laighean****** mar a gcuireann éirim an chatha-so síos go cumair, is mar a luaidheann na huaisle is an líon sluagh do thuit --- p.214 san chath-so. Gidheadh ní chuirfead don laoidh annso acht an céadrann di, do bhrígh gur luaidheamar na huaisle do réir a n-anmann romhainn thuas. Ag so an rann: > 1. **Cormac Feimhean** **Foghartach**, > > **Colmán** **Ceallach** cruaidh n-ughra, > > Go sé míle torchradar > > I gCath **Bhealaigh muaidh Mughna**. > Da éis sin fuair **Flann Sionna rí **Éireann**** bás. Do ghabh **Niall Glúndubh mac Aodha Finnléith mic Néill Chaille mic Aodha Oirndighe mic Néill Fhrasaigh mic Fearghaile mic Maoiledúin mic Maoilfhrithrigh mic Aodha Uairiodhnaigh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** trí bliadhna. Do hathnuaidheadh **aonach** **Tailltean** leis. Is é an **Niall**-so do chuaidh mar aon ré neart **Gaedheal** do thabhairt chatha do **Lochlonnaibh** **Locha dá Chaoch** i n-**Ulltaibh**, gur marbhadh iomad do **Lochlonnaibh** is do **Ghaedhealaibh** san chath soin. Is i bhflaitheas **Néill** iomorro tugadh Cath **Cinn Fhuaid** ar **Laighnibh** lé h-**Íomhar taoiseach **Lochlonnach****, áit ar thuit sé céad do **Laighnibh** ann um **Mhaolmórdha mac Muireigéin rí **Iarthair Lithfe****, um **Úghaire mac Oiliolla**, um **Mhughrón mac Cinnéididh rí na dtrí g**Comann** is **Laoighse****, agus iomad do dhaoinibh uaisle oile nach áirmhighthear annso. Is fán am-so do chuaidh **Oitir taoiseach do **Lochlonnaibh**** go sluagh líonmhar mar aon ris ó **Loch dá Chaoch** go h-**Albain** agus tug **Caus mac Aodha** cath dhóibh, gur thuit **Oitir** is iomad do **Lochlonnaibh** ann. Is i bhflaitheas **Néill Ghlúnduibh** táinig loingeas mór do **Lochlonnaibh** i n-**Éirinn** mar aon ré **Sitric** is ré cloinn **Íomhair** gur ghabhsad baile **Átha Cliath** d'aimhdheoin fhear n-**Éireann**. Tionólais **Niall Glúndubh rí **Éireann**** mórshluagh **Leithe Cuinn** go dtug cath do **Lochlonnaibh** ag **Áth Cliath**, áit ar --- p.216 marbhadh é féin is **Conchubhar mac Maoilsheachlainn ríoghdhamhna **Éireann****, is **Aodh mac Eochagáin rí **Uladh**** is **Mhaolmithidh mac Flannagáin rí **Breagh****, **Maolcraoibhe ó Duibhshionnaigh rí **Oirghiall****, is iomad do thaoiseachaibh is do dhaoinibh oile ó shin amach. Do ghabh **Donnchadh mac Floinn tSionna mac Maoilsheachlainn mic Maoilruanuidh mic Donnchadha mic Domhnaill mic Murchadha mic Diarmada mic Airmeadhaigh Chaoich mic Conaill Ghuithbhinn mic Suibhne Meinn** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** fiche bliadhan. **Gormfhlaith inghean Fhloinn mic Conaing** máthair an **Donnchadha**-so agus **Sadhbh inghean Donnchadha mic Ceallaigh ríogh **Osruighe**** fá bean dó. Agus do réir Leabhair Ard Macha do chuaidh an **Donnchadh-so mac Floinn rí **Éireann**** go bhfuirinn mhóir leis do dhéanamh mhúir nó chloidh timcheall **Saighre Chiaráin**, ar fhoráileamh a mhná .i. **Sadhbh inghean Donnchadha mic Ceallaigh**; óir fá tnúthach lé múr nó cloidh timcheall gacha hairdchille i n-**Éirinn** agus a cill féin .i. **Saighir** gan mhúr; óir is i **Saighir Chiaráin** do bhíodh adhnacal ríoghruidhe **Osruighe** an ionbhaidh sin. Tángadar uime sin fir **Mhidhe** go tulaigh n-**Donnchadha** láimh ré **Saighir** anoir is do ghabhadar ag déanamh an chloidh gach laoi timcheall na cille; gonadh ann sin ráinig corp **Dhonnchadha mic Ceallaigh .i. rí **Osruighe**** da adhnacal go **Saighir**, agus i ndiaidh a adhnaicthe, iar dtigheacht dorchadais na hoidhche, tángadar naonbhar do chrosánaibh ciabhacha cíordhubha ar an uaigh gur ghabhadar ag cliaraidheacht, amhail is béas do chrosánaibh ó shoin anall; agus fá gile a súile is a bhfiacla ioná sneachta, is fá duibhe ioná gual gabhann gach ball oile dhíobh. Is amhlaidh iomorro tángadar is duain leo do rígh **Osruighe**; is gach duine atchíodh iad do-níodh galar laoi go n-oidhche dhóibh. Ag so an duain: --- p.218 > 1. Muinntear **Dhonnchadha mhóir mic Ceallaigh** > > Coinnmheadh uabhair, > > Cliara binne bíd ag glaodhaigh > > Sinne ar sluaghaidh; > 2. Sluaigh ag míolradh muighe lána, > > Tighthe óla, > > Ógmhná fionna, flatha fiala, > > Maithe móra; > 3. Gáir a chliar is a cheitearn, > > Coinnmheadh deaghshluaigh, > > Sreatha sirthe ins an sáimhgréin, > > Crithle creamhnuaill; > 4. Crota cuisleanna go gcuibhde > > Filidhe **Faibhle**, > > La dán ndath-nglan tigdís go rígh > > Rathmhar **Raighne**. > 5. Dod dor dod dán a mhic ríogh **Raighne** > > Go rathaibh, > > Caidhe na cuirn caidhe an mhuirn > > Do bhí god athair? > 6. Rongabha greim don fhior > > Ro oirfidsiod uile, > > Álainn an rioth for a raibhe > > For bioth mbuidhe; > 7. Baptais báptain for a anmain > > Uair ro cluinntear > > Mór a luach iar ndol san alltar > > Sinne a mhuinntear. > Do cleachtadh iomorro leis an gcléir sin ó chrónadh na hoidhche go maidin bheith ag cliaraidheacht leis an duain sin ar uaigh **Dhonnchadha** gach n-oidhche, gur fhás tríd sin ceist ar chléircibh is ar laochaibh, óir ba hiongnadh leo deamhna go follus i gcoimhdeacht chuirp an ríogh lánchráibhthigh sin. Fá cuid iomorro do chrábhadh an ríogh sin faoisidin mhinic is glacadh Chuirp Críost is urnaighthe dhúthrachtach. Fá cuid fós da chaondúthracht crábhaidh biadh is lón do chur da thabhairt do bhochtaibh Dé i n-uilefhéiltibh na n-apstal i ngach uile airdchill i n-**Osruighe**. Do chuireadh fós dilleachta nó duine bocht ar altrom ar son Dé i ngach teach muinntire i --- p.220 n-**Osruighe** timcheall, agus fós trí pheillce nó trí mhala leathair i ngach teach, mar atá mála i n-a gcuireadh gach aon don mhuinntir deachmhaidh an bhídh do hithtí leis, agus mála iona gcuireadh gach aon a mhír **Míchíl**, agus an treas mála iona gcuirthear tuirtín ciric do bhíodh ar ionchaibh mhná an tighe lé riar na mbocht gus ná roicheadh roinn don deachmhaidh ná don mhír **Míchíl**. Dála na gcléireach do-níd tréigheanas is urnaighthe feadh trí lá go bhfoillsighthí dhóibh ciodh fár leansad na deamhna corp an ríogh; go dtáinig aingeal Dé i bhfís go céile Dé do chinéal **Fhiachach mic Néill** do bhí san chomhdháil sin. ‘Is maith’ ar an t-aingeal, ‘do rinneabhar an troscadh soin do dhéanamh. Naonbhar iomorro do chléir **Ó gCoingheoidh** iad súd, agus is é so an treas feacht tángadar i n-**Éirinn** a hifreann agus ó nar fhéadadar árach d'fhagháil ar an rígh úd 'n-a bheathaidh, atáid iar n-a éag ag déanamh bhuaidheartha ós cionn a chuirp; agus déantar aifreann is uisce coisreacdha amárach libh-se’ ar an t-aingeal, ‘agus croithtear ar an uaigh agus ar an roilig uile é, agus imtheochaidh na deamhna uile.’ Do rónadh sin agus tángadar cliar **Ó gCoingeoidh** i reachtaibh éan gcíordubh san aeoir ós a gcionn, agus níor lámhsad luighe ar úir na reilge ón gcoisreagadh do rinneadh uirre. Agus adubhradar nar bhforáil an troscadh is an coisreagadh do rónsad an chliar ar an uaigh ‘óir do bheimís-ne i ndiaidh an chuirp san saoghal ó nach fuil cumhachta againn ar a anam ar neamh.’ Agus leis sin do imthigh siad a hamharc cáich is ní fhacadar ó shoin i lé iad. Is fán am soin do bhí an crósan **Fionn Ó Cionga** is **Mac Rionntach O Conoráin** ann, agus is iad do mheabhruigh an duain réamhráidhte ó chléir **Ó gCoingheoidh** ré linn bheith ag cliaraidheacht ar uaigh **Donnchadha mic Ceallaigh ríogh **Osruighe**** dhóibh, is do leanadar an dias réamhráidhte don chrosántacht mar ealadhain go bás. --- p.222 ### XXII. Is i bhflaitheas **Donnchadha mic Floinn tSionna rí **Éireann**** do rinneadh na gníomha-so síos. Óir is i dtosach a fhlaithis do ghabh **Ceallachán mac Buadhacháin** ré ráidhtear **Ceallachán Caisil** ceannas dá chóigeadh **Mumhan** ar feadh deich mbliadhan. Féach mar tháinig **Cinnéide mac Lorcáin** go **Gleannamhain** i gcomhdháil uaisle **Mumhan** sul do ríoghadh **Ceallachán** agus do mheas **Cinnéide** teacht idir **Cheallachán** is ríoghacht **Mhumhan**. Gidheadh táinig máthair **Cheallacháin** a **Caiseal**, óir is ann do chomhnuigh sí i bhfochair a hoideadha comhorba **Pádraig**, agus ar dteacht san gcomhdháil di adubhairt ré **Cinnéide** cuimhniughadh ar an dáil do bhí idir **Fhiachaidh Muilleathan** is **Chormac Cas** fá oighreacht **Mhumhan** do bheith fá seach idir an dá shliocht thiocfadh uatha leath ar leath; gonadh da fhaisnéis sin atá an rann-so ar bhriathraibh na mná: > 1. Cuimhnigh a **Chinnéide** chais, > > Dáil **Fhiachach** is **Chormaic Cais**, > > Gur fhágsad **Mumhain** do roinn > > Go ceart idir a gcaomhchloinn. > Agus táinig d'aitheasc na mná gur léig **Cinnéide** flaitheas **Mumhan** do **Cheallachán**. Da éis sin do ghabhadar **Lochlannaigh** **Ceallachán** i gceilg, gur bheanadar **síol nEoghain** is **Dál gCais** amach da n-aimhdheoin é. Iar mbriseadh iomorro iomad cath do **Cheallachán** is d'uaislibh Muimhneach ar **Lochlonnaibh**, agus iar n-a n-ionnarbadh as an **Mumhain**, is í comhairle ar ar chinn **Sitric mac Tuirgéis** fá h-ardtaoiseach orra cleamhnas do luadh ré **Ceallachán**, mar atá a shiúr féin **Béibhionn inghean Tuirgéis** do thabhairt mar bhainchéile dó, agus saoirse dá Chúigeadh **Mumhan** do bheith aige ó **Lochlonnaibh** gan agra gan --- p.224 éiliughadh 'n-a diaidh air, ionnus an tan do rachadh **Ceallachán** ar a ionchaibh féin do phósadh a sheathrach go muirbhfidhe é féin is an mhéid d'uaislibh **Muimhneach** do bhiadh mar aon ris; agus do léig cogar na ceilge sin le **Donnchadh mac Floinn rí **Teamhrach**** ar mbeith i bhfaltanas ré **Ceallachán** dó tré gan cíos **Mhumhan** do dhíol ris, agus uime sin aontuighis do **Shitric** an chealg d'imirt ar **Ceallachán** is ar uaislibh **Muimhneach**. Leis sin cuiris **Sitric** teachta do luadh an chleamhnasa ré **Ceallachán** agus ar rochtain do na teachtaibh do lathair **Cheallacháin** is eadh do thogair mórshluagh do thabhairt leis do phósadh na mná. ‘Ní hamhlaidh is cóir,’ ar **Cinnéide mac Lorcáin**, ‘óir ní dleaghair an **Mhumha** d'fhágbháil gan chosnamh; agus is eadh is indéanta dhuit neart sluagh d'fhágbháil ag coimhéad na **Mumhan** agus cheithre fichid mac tighearna do bhreith leat do phósadh na mná.’ Agus is í sin comhairle ar ar cinneadh leo; agus ar dtriall san turas soin do **Cheallachán** an oidhche sul ráinig go h-**Áth Cliath**, fiafruighis **Mór, inghean Aodha mic Eachach** inghean ríogh **Inse Fionnghall** do ba bean do **Shitric**, créad fá raibhe ag déanamh cleamhnasa ré **Ceallachán** i ndiaidh ar thuit d'uaislibh **Lochlonnach** leis? ‘Ní ar a leas luaidhtear an cleamhnas liom,’ ar sé, ‘acht ar tí ceilge d'imirt air.’ Beadhgais an bhean leis na briathraibh sin, ar mbeith dhi i ngrádh folaightheach ré **Ceallachán** ré cian d'aimsir roimhe sin, ón tráth do chonnairc i b-**Port Lairge** é, agus do-ní moichéirghe ar maidin ar n-a mhárach is téid ós íseal ar an raon 'n-ar shaoil **Ceallachán** do bheith ag teacht; agus mar ráinig **Ceallachán** do láthair beiris sise i bhfód fá leith é agus nochtais dó an chealg do bhí ar n-a hollmhughadh ag **Sitric** 'n-a chomhair ré a mharbhadh; agus mar do mheas **Ceallachán** tilleadh ní raibhe sé ar cumas dó óir do bhádar na maighe ar gach leith don ród lán do scoraibh **Lochlonnach** i n-oirchill ar a ghabháil. Mar do thogair tilleadh tar a --- p.226 ais luighthear leo-san da gach leith air agus marbhthar drong do na huaislibh do bhí 'n-a fhochair, is marbhthar leo-san mar an gcéadna lucht do na **Lochlonnaibh**. Gidheadh lingid antrom an tsluaigh ar **Cheallachán** gur gabhadh é féin is **Donn Cuan mac Cinnédidh** ann, is rugadh go h-**Áth Cliath** ar láimh iad, is as sin go h-**Ard Macha** mar a rabhadar naoi n-iarla do **Lochlonnaibh** go n-a mbuidhin da gcoimhéad. Dála na druinge do chuaidh as ón gcoinbhliocht soin d'uaislibh **Muimhneach**, triallaid don **Mhumhain** is nochtaid a scéala do **Chínnéide** agus leis sin ollmhuighthear dá shluagh lé **Cinnéide** do thóraidheacht **Cheallacháin**, mar atá sluagh do thír is sluagh do mhuir; agus do rinne taoiseach ar an sluagh do bhí do thír do **Dhonnchadh mac Caoimh rí an dá **Fhearmaighe****, agus do ghabh **Cinnéide** ag cur mheisnigh ann aga mhaoidheamh air go rabhadar aoinrí déag da shinnsearaibh i bhflaitheas **Mumhan**, mar atá **Airtre**, **Cathal mac Fionghaine**, **Fionghaine mac Cathail**, **Cú gan Mháthair**, **Cathal** ré ráidhtí **Ceann Géagáin**, **Aodh**, **Flann Cathrach**, **Cairbre**, **Criomhtann**, **Eochaidh**, is **Aonghus mac Natfraoich**. Do chuir **Cinnéide** fós deich gcéad do **Dhál gCais** leis is triúr taoiseach ós a gcionn, mar atá **Coscrach** **Longargán** is **Conghalach**, amhail adeir an laoidh: Éirgheadh fiche céad budh thuaidh. Ag so an rann as an laoidh chéadna ag aithfhriothal briathar **Cinnédidh**: > 1. Éirgheadh ann **Coscrach** na gcath, > > Agus **Longargán** laghach, > > Éirgheadh **Conghalach** ón linn. > > Mo thrí dearbhráithre adeirim. > Do chuir **Cinnéide** fós cúig céad oile do **Dhál gCais** lé **Síoda mac Síoda** ó **chloinn Choiléin** ann, agus cúig céad oile do **Dhál gCais** lé **Deaghaidh mac Domhnaill** i n-éagmais a ndeachaidh do shluagh ó shaorchlannaibh oile **Mumhan** ann. Do chuir an dara mórshluagh do mhuir ann agus **Failbhe Fionn rí **Deasmhumhan**** 'n-a thaoiseach orra. Dála na sluagh do thír, triallaid as an **Mumhain** i --- p.228 g-**Connachtaibh** is do léigeadar sceimhiolta go **Muaidh** is go h-**Iorrus** is go h-**Umhall** do thionól chreach go foslongphort **Muimhneach**; agus ní cian do bhádar an foslongphort ag fuireach ris na sceimhealtaibh an tan atchonncadar sluagh deigheagair ag teacht da n-ionnsaighe, agus fá hé a líon deich gcéad agus aonóglaoch 'n-a réamhthosach; agus mar ráinig do láthair fiafruighis **Donnchadh mac Caoimh** cia hiad an tsluaghbhuidhean soin. ‘Dream do **Mhuimhneachaibh** iad,’ ar sé, ‘mar atáid **Gaileanga** is **Luighne** do chloinn **Taidhg mic Céin mic Oiliolla Óluim** agus fir **Dhealbhna** do shliocht **Dealbhaoith mic Cais mic Conaill Eachluaith** atá ag tabhairt neirt a lámh libh-se tré chommbáidh bhráithreasa ré cur i n-aghaidh **Dhanar** agus ré buain **Cheallacháin ríogh **Mumhan**** díobh. Agus atáid trí taoisigh ághmhara i gceannas an tsluaigh-se, mar atá **Aodh mac Dualghusa** is **Gaileanga** uile uime, **Diarmaid mac Fionnachta** is **Luighnigh** uime, is **Donnchadh mac Maoldomhnaigh** ós fearaibh **Dealbhna** ann’; agus is da dhearbhadh sin atá an laoidh seanchusa darab tosach an céadrann-so: > 1. Atfuilit sonn **clanna Céin**, > > Agus **Dealbhaoith** ar aoinréim, > > Ag toigheacht is an sluaghadh, > > Is budh libh-se a n-iommbualadh. > Agus is amhlaidh do bhádar an sluagh-so .i. cúig cé.ad díobh 'n-a lucht sciath is cloidheamh agus cúig céad 'n-a saighdeoiribh. Triallaid as sin i d-**Tír Chonaill** an sluagh Muimhneach agus an fhuireann soin táinig do chongnamh leo mar aon, agus creachtar an tír leo. Tig **Muircheartach mac an Arnalaidh** d'iarraidh aisig na gcreach go háiseach ar **Dhonnchadh mac Caoimh**; agus adubhairt **Donnchadh** nach tiubhradh acht fuigheall sásuighthe na sluagh dhó don chreich. Leis sin tréigis **Muircheartach** an sluagh agus cuiris teachta ós íseal go cloinn **Tuirgéis** i n-**Ard Macha** 'gá fhaisnéis --- p.230 dóibh an sluagh Muimhneach do bheith ag tóraidheacht **Cheallacháin** ar tí a bhuana amach. Dála chloinne **Tuirgéis** triallaid a h-**Ard Macha** naonbhar iarla go n-a sluagh **Lochlonnach**, is **Ceallachán** is **Donn Cuan** i mbroid leo. Iomthúsa sluagh **Mumhan** triallaid go h-**Ard Macha** is marbhaid a dtarla da gcóir do **Lochlonnaibh** agus ar a chlos ar n-a mhárach dhóibh **Sitric** go n-a shluagh do dhul ré **Ceallachán** go **Dún Dealgan** triallaid 'n-a dtóraidheacht, agus mar do mhothuigh **Sitric** iad ag teacht i ngar don bhaile, téid féin is a shluagh 'n-a longaibh is **Ceallachán** is **Donn Cuan** leo, agus tig an sluagh Muimhneach ar imeall na trágha ar a gcomhair, agus iad ag agallmha **Lochlonnach**. Agus leis sin atchíd cabhlach mór ag tigheacht san chuan chuca, agus tugadar **Muimhnigh** aithne gurab é **Failbhe Fionn** go n-a chabhlach do bhí ann. Triallais **Failbhe** go n-a chabhlach go réimdhireach i ndáil na **Lochlonnach** agus tug ucht ar an luing i n-a raibhe **Sitric** is **Tor** is **Maghnus**, agus lingis ar bord luinge **Shitreaca** isteach agus dá chloidheamh 'n-a dhá láimh; agus gabhais ag gearradh na dtéad lé raibhe **Ceallachán** ceangailte don tseolchrann, leis an gcloidheamh do bhí 'n-a láimh chlí, gur scaoil do **Cheallachán** is gur léig ar chláraibh na luinge anuas é; agus leis sin tug cloidheamh na láimhe clí do **Cheallachán**. Téid **Ceallachán** a luing **Shitreaca** i luing **Fhailbhe** agus anais **Failbhe** ag comhthuargain **Lochlonnach** gur marbhadh tré anfhorlann **Lochlonnach** é, is gur bheanadar a cheann de. Tig **Fianghal** taoiseach da mhuinntir 'n-a áit san choinbhliocht soin, is beiris go heasaontach ar bhrollach ar **Shitric**, is teilgis iad ar aon tar bord na luinge amach, go ndeachadar go grian, gur báthadh amhlaidh sin iad. Tig **Séaghdha** is **Conall** dá thaoiseach oile is beirid ar dhá bhráthair **Shitreaca**, .i. **Tor** is **Maghnus** is beirid tar bord na luinge amach iad, gur báthadh amhlaidh sin iad a --- p.232 gceathrar. Agus mar sin da gach fuireann oile do **Ghaedhealaibh**, lingid ar **Lochlonnaibh**, gur briseadh is gur bearnadh gur marbhadh is gur míochóirigheadh leo iad, go nach téarna dhíobh uatha acht beagán do chuaidh tré luas a long as, agus tigid féin is **Ceallachán** i dtír ar n-a fhóirithin a hanbhroid **Lochlonnach** amhlaidh sin lé cródhacht is lé calmacht na **Muimhneach**; agus triallaid as sin don **Mhumhain** mar aon lé **Ceallachán**, gur ghabh sé ceannas a chríche féin arís. Agus ré dtriall dóibh ó **Áth Cliath** don **Mhumhain** do thogair **Murchadh mac Floinn rí **Laighean**** cath do thabhairt dóibh tré mharbhadh **Lochlonnach** ag buain **Cheallacháin** díobh. Gidheadh ar bhfaicsin chródhachta is chalmachta na **Muimhneach** do léigeadar tarsa iad gan cath do thabhairt dóibh. ### XXIII. Iar dtilleadh iomorro do **Cheallachán** don **Mhumhain** do mheas méid na hanbhroide do bhí ag **Lochlonnaibh** ar an **Mumhain**, agus do rinne féin is uaisle Muimhneach do chomhairle ucht do thabhairt orra da ndíbirt, agus lingid ar dtús ar **Luimneach**, agus marbhais **Ceallachán** is a shluagh cúig céad díobh, agus tug a mbraighde leis. Da éis sin airgthear **Corcach** leis, agus tug a mbraighde is a maoine leis. Airgthear fós **Caiseal** leis, agus marbhthar trí céad do **Lochlonnaibh** ann. Téid as sin go **Port Lairge** is gabhthar an baile is airgthear leis é, agus tug maidhm mór ar **Shitric mac Íomhair** agus marbhais cúig céad da mhuinntir, agus teithis **Sitric** féin 'n-a loingeas, agus fillis **Ceallachán** go **Domhnaill Ó bhFaoláin** rí na n-**Déise**, agus tug a shiúr féin **Gormfhlaith inghean Bhuadhacháin** 'n-a mnaoi dhó. Is grod da éis sin go bhfuair **Ceallachán** bás is do ghabh --- p.234 **Feargráidh mac Ailghionáin mic Donnghaile** flaitheas **Mumhan** iar mbás **Cheallacháin** gur mharbhadar a chine féin i bhfeall é. Gabhais **Mathghamhain mac Cinnéididh** da éis sin flaitheas **Mumhan** dá bhliadhain déag agus **Echthighearn mac Cinnéididh** i gceannas **Tuadhmumhan** ré a linn. Is é **Mathghamhain mac Cinnéididh rí **Mumhan**** is a dhearbhráthair **Brian mac Cinnéididh**, do bhí 'n-a mhacaomh óg an tráth soin, tug Cath **Sulchóide** ar **Lochlonnaibh**, áit ar marbhadh **Teitill Tréinmhíleadh Ruamonn** is **Bearnard Muiris** **Luimnigh** is **Torolbh** is dá chéad déag do **Lochlonnaibh** mar aon riú; agus do lean **Mathghamhain** is **Brian** is **Dál gCais** an ruaig orra fá shráidibh **Luimnigh** isteach agus do marbhadh iomad díobh ar na sráidibh agus ann sna tighthibh, go dtugsad uatha iomad óir is airgid seod is maoine; do loiscsiod is do thrascairsiod a ndúinte is a ndaingne mar an gcéadna. Go grod da éis sin do fealladh ar **Mhathghamhain mac Cinnéididh** lé **Donnabhán** 'n-a thigh féin, is do thiodhlaic do mhac **Brain** is do **Ghallaibh** é tar chomairce **Cholaim mic Ciaragáin comhorba **Bairre****, is do marbhadh **Mathghamhain** tar chomhairce an naoimh lé mac **Brain**. Is ré linn **Donnchadha mic Floinn tSionna ríogh **Éireann**** ar a bhfuilmíd ag tráchtadh, tarladar na neithe-se romhainn síos, mar atá, bás **Chiaráin easpuig **Tuiléin**** agus triall an **Donnchadha** céadna d'argain is do chreachadh **Chonnacht**. Gidheadh do marbhadh iomad da mhuinntir i n-**Duibhthír Átha Luain**, áit ar thuit **Cionaoth mac Conchubhair rí **Ó bhFáilghe****. Is fán am-so do hairgeadh **Cluain mic Nóis** lé **Lochlonnaibh** agus a dteacht as sin ar **Loch Ríbh** gur airgsiod na tíortha da gach leith dhí. Do hairgeadh fós is do creachadh **Éininse** lé **Lochlonnaibh**, is do marbhadh dá chéad déag do **Ghaedhealaibh** ann. Da éis sin do báthadh dá chéad déag do --- p.236 **Lochlonnaibh** ar **Loch Rudhruighe**, agus do ghabhadar **Lochlonnaigh** **Átha Cliath** **Faolán mac Muireadhaigh rí **Laighean**** is a chlann mar aon ris, agus no hairgeadh **Dún Sobhairce** lé **Lochlonnaibh** **Locha Cuan** is do hairgeadh **Cill Dara** lé **Lochlonnaibh** **Puirt Lairge**. Go grod da éis sin tugadh ár rómhór ar **Lochlonnaibh** lé h-**Ulltaibh**, áit ar thuit ocht gcéad do **Lochlonnaibh** ann, mar aon ré triúr taoiseach do bhí orra, mar atá **Albdán** **Aufer** is **Roilt**, lé **Muircheartach mac Néill**. Is fán am-so do bhí an oiread soin do thrácht ceannaidheachta i n-**Éirinn** an tan táinig iarla **Oilfinn** do **Lochlonnaibh** go neart **Luimnigh** is **Connacht** do **Lochlonnaibh** fá **aonach** **Rosa Cré** lá **Peadair** is **Póil**, gur éirgheadar lucht an aonaigh 'n-a gcoinne, gur fearadh cath eatorra, is do marbhadh a trí nó a ceathair do mhíltibh do **Lochlonnaibh** ann; agus an t-iarla féin do marbhadh é mar aon riú, do réir **Fhinghin mic Carrthaigh** san leabhrán ro scríobh go cumair ar dhálaibh **Éireann** ó thús gus an am-so. Is é iomorro **Tadhg mac Cathail** fá rí **Connacht** fiche bliadhan an tan soin; agus fuair **Sitric mac Íomhair rí **Fionnlochlonnach**** is **Dubhlochlonnach** bás an tráth-so. Is fán am-so tugadh ár mór ar **Lochlonnaibh** **Locha Oirbsean** lé **Connachtaibh**, agus tugadh deargár ar **Lochlonnaibh** **Loch nEachach** lé **Conaing mac Néill**, áit ar thuit dá chéad déag díobh. Da éis sin tángadar **Lochlonnaigh** ar **Loch Éirne**, gur hairgeadh cealla is tuatha leo; agus do hairgeadh **Ard Macha** lé **Gothfraidh taoiseach **Locha Cuan****; do hairgeadh **Cill Chuilinn** le h-**Amhlaoibh mac Gothfradha**, go dtug deich gcéad do bhraighdibh as leis. Do hairgeadh **Oileach Néid** lé **Lochlonnaibh** is do gabhadh **Muircheartach mac Néill** ann, gur fhuascail Dia go míorbhaileach é. Go grod da éis sin do marbhadh **Aralt mac Íomhair taoiseach **Lochlonnach**** **Luimhnigh** lé **Connachtaibh** agus fuair **Amhlaoibh mac Gothfradha rí --- p.238 **Fionnlochlonnach**** is **Dubhlochlonnach** bás, agus do marbhadh **Lorcán mac Faoláin rí **Laighean**** lé lucht na **Normandie**. Is fán am-so táinig mac prionnsa na **Breatan**, **Rodoricus** a ainm, d'argain **Éireann** agus marbhthar lé h-**Éireannchaibh** é, do réir **Hanmer**, an tan fá haois don Tighearna 966. Is fán am-so do hairgeadh **Áth Cliath** lé **Conghal mac Maoilmhithidh**, áit ar marbhadh dá fhichid is céad do **Lochlonnaibh** ann, agus tugadh a seoide is a maoine uatha. Da éis sin fuair **Donnchadh mac Floinn tSionna rí **Éireann**** bás. Do ghabh **Conghalach mac Maoilmhithidh mic Flannagáin mic Ceallaigh mic Conaing mic Conghaile mic Aodha Sláine** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna. **Muire inghean Chionaotha mic Ailpín ríogh **Alban**** máthair an **Chonghalaigh**-se. Is 'n-a fhlaitheas do rinneadh na gníomha-so síos. Óir is ann fuair **Etimonn rí **Sacsan**** bás agus **Bláthchuire mac Íomhair rí na **Normandie****, agus tugadh Cath **Muine Brógáin** lé **Conghalach mac Maoilmhithidh rí **Éireann**** ar **Lochlonnaibh**, áit ar thuit seacht míle dhíobh is iomad do **Ghaedhealaibh** don leith oile. An ceathramhadhdh bliadhain do fhlaitheas an **Chonghalaigh-se mic Maoilmhithidh** do ghabh **Brian Bóroimhe mac Cinnéididh** ríoghacht **Mhumhan**; agus an dara bliadhain iar ngabháil fhlaithis **Mumhan** do **Bhrian** do fhógair Cath **Bealaigh Leachta** ar **Mhaolmuaidh mic Brain rí **Ó nEachach**** i ndíoghail a dhearbhráthar **Mathghamhna** do marbhadh i bhfeall lé muinntir mic **Brain**. Tionólais mac **Brain** mórshluagh do **Ghallaibh** is do **Ghaedhealaibh**, ionnus go rabhadar míle go leith do **Lochlonnaibh** aige agus cath mór do **Ghaedhealaibh**. Tairis sin do bhris **Brian** is **Dál gCais** díobh gur marbhadh iomad nach áirmhighthear dhíobh, agus an mhéid nachar marbhadh do --- p.240 gabhadh lé **Brian** iad. Da éis sin do thógaibh **Domhnaill Ó Faoláin rí na n-**Déise**** is **Íomhar** **Phuirt Lairge** cogadh ar **Bhrian** agus do hairgeadh urmhór na **Mumhan** leo. Gidheadh an tan rug **Brian** orra, is do fearadh cath eatorra i bh-**Fán mic Connrach**, do bhris **Brian** do **Lochlonnaibh** is do rígh na n-**Déise**, agus leanais **Brian** is **Dál gCais** an briseadh go **Port Lairge**, agus do marbhadh **Domhnaill Ó Faoláin** is urmhór **Ghall** **Phuirt Lairge** lé **Brian** an tan soin. Do hairgeadh is do loisceadh an baile leis. I gcionn ocht mbliadhan iar ngabháil fhlaithis **Mumhan** do **Bhrian**, fá héigean do **Leith Mogha** uile giall dó. Gidheadh iar n-éag do **Dhomhnall Chlaon mac Domhnaill rí **Laighean****, do chuadar **Lochlonnaigh** is **Gaedhil** **Laighean** i n-easumhla ar **Bhrian**. Tionólais **Brian** mórshluagh **Mumhan** i n-aghaidh **Gall** is **Laighean** gur commóradh Cath **Ghlinne Máma** eatorra. Acht cheana do bhris **Brian** do **Lochlonnaibh** is do **Laighnibh**, gur marbhadh cheithre míle dhíobh san chath soin. Ga dtám ris do bhris **Brian** cúig catha fichead ar **Lochlonnaibh** ón gcéadchath tug orra gus an gcath ndéidheanach i n-ar marbhadh é féin .i. Cath **Cluana Tarbh**. Da éis sin téid **Conghalach mac Maoilmhithidh rí **Éireann**** d'argain is do chreachadh **Mumhan** gur marbhadh dá mhac **Cinnédidh mac Lorcáin** leis .i. **Echthighearn** is **Donn Cuan**. Do hairgeadh da éis sin **Ceanannus** is **Domhnach Pádraig** is **Ard Pádraig** is **Cill Scire** is iomad ceall oile ó shoin amach lé **Gothfraidh mac Sitreaca** is lé **Lochlonnaibh** **Atha Cliath**, áit ar gabhadh trí mhíle do dhaoinibh ann mar aon ré hiomad óir is airgid is éadála do bhreith as leo. Is fán am-so fuair **Eithne inghean Fhearghaile bainríoghan **Éireann**** .i. bean **Chonghalaigh mic Maoilmhithidh** bás is **Maolcolum mac Domhnaill rí **Alban**** is **Gaoithinne easpog **Dúin --- p.242 Leathghlaise**** is **Tadhg mac Cathail rí **Connacht****. Is grod da éis sin gur marbhadh **Conghalach mac Maoilmhithidh rí **Éireann**** i n-**Ard Macha** lé **Lochlonnaibh** **Átha Cliath** is lé **Laighnibh**. Do ghabh **Domhnaill mac Muircheartaigh mic Néill Ghlúnduibh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** deich mbliadhna. Is i bhflaitheas an ríogh-so do hairgeadh **Cill Dara** lé h-**Amhlaoibh mac Sitreaca** is lé **Lochlonnaibh** **Átha Cliath**; agus do chuaidh **Domhnaill mac Muircheartaigh rí **Éireann**** do chreachadh is d'argain **Chonnacht**, go dtug creacha is braighde ó **Fhearghal Ó Ruairc** do bhí 'n a rígh **Connacht** an tan soin. Is fán am-so fós do tógbhadh teampull mhór **Thuama Gréine** is a chloigtheach lé **Cormac Ua Cillín easpog **Thuama Gréine****, is do marbhadh **Fearghal Ua Ruairc rí **Connacht**** lé **Domhnaill mac Conghalaigh mac Maoilmhithidh**, agus do hairgeadh is do loisceadh **Luimneach** ar **Lochlonnaibh** lé **Brian mac Cinnédidh rí **Mumhan****. Da éis sin do chuaidh **Domhnaill Ó Néill** go sluagh líonmhar mar aon ris go **Laighnibh** gur airg an chríoch ó **Bhearbha** soir go fairrge, is go ndearnaidh foslongphort dá mhíos ann d'aimhdheoin **Lochlonnach** is **Laighean**; agus fuair **Maoilfinnéin mac Uchtáin easpog **Ceanannsa** is comhorba **Ulltáin**** bás, agus do hairgeadh **Ceanannus** lé h-**Amhlaoibh Cuarán** is lé **Lochlonnaibh** **Laighean**, go dtug creach mhór is iomad éadála as, agus tug maidhm mór adhbhal ar **Uíbh Néill**, áit ar thuit iomad da gach leith. Is fán am-so tugadh Cath **Cille Móna** lé **Domhnaill mac Conghalaigh** is le **Lochlonnaibh** **Átha Cliath** ar **Dhomhnall mac Muircheartaigh rí **Éireann****, áit ar thuit **Ardghal mac Madagáin** do bhí 'n-a rígh **Uladh** seacht mbliadhna déag, is **Donnagán mac Maoilmhuire rí **Oirghiall**** is iomad do dhaoinibh uaisle oile mar aon ris. Go grod --- p.244 da éis sin fuair **Béacán easpog **Finne**** bás, agus **Cionaoth Ó Hartagáin príomháidh **Ard Macha****, agus do gabhadh **Ughaire mac Tuathail rí **Laighean**** lé **Lochlonnaibh** **Átha Cliath**. Da éis sin do hairgeadh **Inis Cathaigh** ar **Lochlonnaibh** lé **Brian mac Cinnéididh rí **Mumhan****, áit ar thuit ocht gcéad do **Lochlonnaibh** ann; agus do gabhadh triar taoiseach do **Lochlonnaibh** ann .i. **Íomhar**, **Amhlaoibh** is **Duibhgheann**; gonadh de sin adeir an file: > 1. An t-ár i n-**Inis Cathaigh** > > Leat tugadh, ní gníomh meathaigh, > > Dar mharbhais ríoghruidh na n-**Gall** > > Um **Íomhar** is um **Dhuibgheann**. > Is fán am-so tugadh Cath **Biothlainne** ar **Laighnibh** lé **Lochlonnaibh** **Átha Cliath**, mar ar marbhadh **Ughaire mac Tuathail rí **Laighean****. Go grod da éis sin fuair **Domhnaill mac Muircheartaigh rí **Éireann**** bás i n-**Ard Macha**. ### XXIV. Do ghabh **Maoilseachlainn mac Domhnaill mic Floinn tSionna mic Maoilsheachlainn mic Maolruanuidh** do **shíol **Éireamhóin**** ríoghacht **Éireann** trí bliadhna fichead. **Dúnlaith inghean Mhuircheartaigh mic *Néill* máthair an Mhaoilsheachlainn**-se; agus **Glúiniarann rí **Lochlonnach** i n-**Éirinn****. Is i bhflaitheas an **Mhaoilsheachlainn**-se do rinneadh na gníomha-so síos. Óir is lé **Maoilseachlainn** féin tugadh Cath **Teamhrach** ar mhacaibh **Amhlaoibh** agus ar **Lochlonnaibh** **Átha Cliath**, áit ar marbhadh **Raghnall mac Amhlaoibh ríoghdhamhna **Lochlonnach**** is cúig céad do **Lochlonnaibh** mar aon ris. Da éis sin do chuaidh **Maoilseachlainn rí **Éiacute;reann**** is **Eochaidh --- p.246 mac Ardghail**, do bhí 'n-a rígh **Uladh** cúig bliadhna déag ar fhichid, do chreachadh is d'argain **Átha Cliath** ar **Lochlonnaibh** go ndearnsad foslongphort trí lá is trí n-oidhche ann, go dtugsad an mhéid a bhí i mbroid ag **Lochlonnaibh** as .i. **Domhnaill Claon rí **Laighean**** is urruidhe **Uí Néill** ar cheana, agus do bheanadar do **Lochlonnaibh** gan oighréir do bheith orra, is saoirse do bheith aca ó **Shionainn** go muir gan cíos ná cáin uatha do **Lochlonnaibh**. Is fán am-so do cuireadh **Amhlaoibh mac Sitreaca ardtaoiseach **Lochlonnach**** i n-**Éirinn** ar díbirt is ar deoraidheacht go h-**Í Choluim Chille** i n-**Albain** iar n-a ionnarbadh a h-**Éirinn** lé **Gaedhealaibh**. Téid **Maoilseachlainn rí **Éireann**** d'*argain* is do chreachadh **Dál gCais**, is do teascadh bile **Maighe hAdhar** leis. Gidheadh féach, a léaghthóir, an ndeachaidh leis gan díoghail ó **Bhrian**, amhail is follus da éis so. Agus do hairgeadh **Gleann dá Loch** lé trí macaibh **Cearbhaill mac Lorcáin**. Gidheadh do marbhadh iad a dtriúr i n-aon oidhche go grod da éis sin tré fheartaibh **Caoimhghin** do bheannuigh san áit sin. Is fán am soin fuair **Mór inghean Donnchadha mic Ceallaigh bainríoghan **Éireann**** bás, agus **Iorard mac Coise príomháidh **Ard Macha****; agus do hairgeadh **Domhnach Pádraig** lé **Lochlonnaigh** **Átha Cliath** is lé **Muircheartach Ua Conghalaigh**. Gidheadh do dhíoghail Dia sin orra .i. a mbás do theacht i ndeireadh an mhíosa soin féin. Da éis sin tug **Maoilseachlainn rí **Éireann**** fail nó fáinne óir ar éigin ó thaoiseach do **Lochlannaibh** dar bh'ainm **Tomair** agus cloidheamh ó thaoiseach oile dar bh'ainm **Carlus**. Tairis sin ar n-a mheas d'uaislibh **Leithe Mogha** is urmhóir **Connacht** gurab é **Brian mac Cinnéididh** do bhí ag fagháil duaidh is doghruinge ré díbirt **Lochlonnach** a h-**Éirinn** is go dtug **Maoilseachlainn** do ba rí ar **Éirinn** an tan --- p.248 soin é féin do shádhaile is do sheascaireacht is do shuaimhneas, inneall fá héadtarbhach ré cosnamh **Éireann** an tráth soin, uime sin, is í comhairle do cinneadh lé **Brian** is leis na huaislibh do bhí 'n-a fhochair teachta do chur uatha go **Maoilseachlainn .i. rí **Éireann****, da nochtadh dhó nar bh'oircheas do neach flaitheas **Éireann** do ghabháil acht don tí do chreanfadh é féin ré tathfann eachtrann as an gcrích, agus ó's é **Brian** do bhí ag fagháil duaidh a ndíbeartha gur dhlightheach dó flaitheas **Éireann** d'fhagháil trés an gcrích d'fhóirithin a hanbhroid allmhurrach. Iarraid fós ar an rígh coinne do fhreagra dhóibh ag **Maigh dá Chaomhóg**, agus níor aontuigh sin. Da éis sin do chuir **Brian mac Cinnéididh** cruinniughadh is coimhthionól ar uaislibh **Leithe Mogha** idir **Lochlonnaibh** is **Ghaedhealaibh** go haonláthair, óir fá héigean don mhéid do **Lochlonnaibh** do bhí i **Leith Mogha** bheith umhal dó fán am soin, agus triallais **Brian** leo go **Teamhraigh na Ríogh**. Leis sin iomorro cuiris teachta uaidh go **Maoilseachlainn** fa rí **Éireann**, da iarraidh air braighde do chur chuige fá bheith umhal urramach mar rígh **Éireann** dó féin, nó cath do fhreagra dhó. Gidheadh tug **Brian** a rogha do **Mhaoilseachlainn** díobh. Do b'é freagra **Mhaoilsheachlainn** ar na teachtaibh, dá bhfaghadh cairde míosa ó **Bhrian** ré coimhthionól **Leithe Cuinn** chuige go haonláthair go dtiubhradh cath nó géill do **Bhrian**; agus do ghabh comairce ag na teachtaibh gan a léigean do **Bhrian** an **Mhidhe** d'ionnradh ná d'argain acht anmhain i d-**Teamhraigh** ar feadh na míosa soin, agus an tan do-ghéabhadh freagra ó **Leith Cuinn** go dtiubhradh féin cath nó braighde dhó. Tillid na teachta tar a n-ais go **Brian** agus nochtaid freagra **Mhaoilsheachlainn** orra. ‘Maseadh’ ar **Brian**, ‘do-bheirim an cairde sin dóibh.’ Acht cheana is í comhairle ar ar cinneadh lé **Maoilseachlainn** **Giolla Comhghaill Ó Sléibhín** .i. a ollamh féin do chur --- p.250 ar ceann **Aodha Uí Néill** is **Eochach mic Ardghail ríogh **Uladh****, is **Cathail Uí Chonchubhair ríogh **Connacht****, 'ga iarraidh orra tigheacht gan fuireach do fhreastal chatha leis féin i n-aghaidh **Bhriain** is **Dál gCais**, agus muna dtigdís sin uile do chosnamh shaoirse **Teamhrach** da gcine féin atá 'n-a seilbh lé cian d'aimsir go dtiubhradh féin braighde do **Bhrian** fá bheith umhal dó, do bhrígh nach raibhe ionchomhlainn ris, ‘agus is fíor,’ ar **Maoilseachlainn**, ‘nach mó do náire dhamh-sa gan **Teamhair** do chosnamh ioná do **chlannaibh Néill** is do shluagh **Leithe Cuinn** ar cheana.’ Triallais an t-ollamh leis na scéalaibh sin go huaislibh **Leithe Cuinn**, agus nochtais a thuras is a thoisc dóibh. Gidheadh is é freagra thug **Aodh Ó Néill** air: ‘An tan do bhí **Teamhair** ag **Cinéal Eoghain**,’ ar sé, ‘do chosnadar féin í, agus an té ag a bhfuil sí anois seasuigheadh a saoirse;’ agus adubhairt fós nach cuirfeadh féin **Dál gCais** i bhfala ris ag cosnamh ríghe do neach oile. Táinig an t-ollamh tar a ais go **Maoilseachlainn** is nochtais freagra **Aodha Uí Néill** dó. Acht cheana téid **Maoilseachlainn** féin d'ionnsuighe **Aodha**, is gabhais ag a ghuidhe um theacht lais do chur chatha i n-aghaidh **Dál gCais**, agus adubhairt ris, ‘Cosain **Teamhair** duit féin,’ ar sé, ‘agus do-bhéar-sa braighde dhuit fá **Theamhair** do léigean chugat, óir is fearr liom ionás a beith ag **Brian**. Taire sin muna dtigidh tusa liom caithfead umhla do **Bhrian** ó nach fuilim ionchomhraic ris.’ Cuiris **Aodh Ó Néill** cruinniughadh is comthionól ar **Chinéal nEoghain** go haonláthair chuige, agus nochtais dóibh turas **Mhaoilsheachlainn** da n-ionnsuighe agus na tairgsiona tug dó féin tré dhul leis do chur chatha i n-aghaidh **Bhriain** is **Dál gCais**. Do fhreagairsiod **Cinéal Eoghain** dó agus is eadh adubhradar nach raibhe acht cealg i ngealladh **Mhaoilsheachlainn** dó, ‘óir is dearbh lais gurab sine is gurab fearr é féin ioná thusa, agus uime sin nach iarrfá flaitheas **Éireann** air --- p.252 féin feadh a ré. Gidheadh,’ ar siad, ‘do badh maith lais sinne is tusa do dhul lais do fhreastal chatha dhó i n-aghaidh **Dál gCais**.’ Tairis sin do ráidh **Aodh** riú dul do chinneadh chomhairle eatorra féin fán gcúis sin, agus freagra maith do thabhairt ar **Mhaoilseachlainn**, ‘ionnus’ ar sé, ‘nach budh dortadh flaithis dúinn a thuras chugainn.’ Do chuadar iomorro **Cinéal Eoghain** i gcogar is i gcomhairle eatorra féin fán gcúis sin, agus is eadh do measadh leo dá dtéidís féin do chur chatha i n-aghaidh **Dhál gCais**, nar chosmhail a bheag díobh do thilleadh tar a n-ais ón gcathughadh soin. Ar an adhbhar soin adubhradar nar bhfuláir leo sochar d'fhagháil da gcloinn tar a n-éis. ‘Óir ní bhiadh ar súil-ne ré sochar ná ré somhaoin dar rochtain féin,’ ar siad, ‘dá ndeachmaois do chathughadh ré **Dál gCais** .i. an cine is cródha agus is calma i gcathláithribh, agus an cine fós nar theith ré **Lochlonnaibh** riamh; is deimhin nach teithfidís rómhainn-ne acht mar sin.’ Uime sin is í comhairle ar ar cinneadh leo leath na **Midhe** is fhearainn na **Teamhrach** d'fhagháil ó **Mhaoilseachlainn** dóibh féin is da sliocht 'n-a ndiaidh, tré theacht leis san gcomhdháil sin, agus nochtaid do **Mhaoilseachlainn** gurab í sin comhairle ar ar chinnsiod. Ar n-a chlos sin do **Mhaoilseachlainn** gabhais fearg mhór é, agus do imthigh uatha fá dhiomdaigh da thigh, agus cuiris cruinniughadh ar **chloinn Cholmáin** chuige, is innisis freagra **Aodha Uí Néill** is **Chinéil Eoghain** dóibh. Acht cheana is í comhairle do rónsad uime sin, **Maoilseachlainn** do dhul ar a aghaidh go teach **Bhriain**, mar a raibhe a fhoslongphort i d-**Teamhraigh** ré mí roimhe sin, agus fir **Mhidhe** ag a bhiathadh ann. Triallais iomorro **Maoilseachlainn** go **Teamhraigh** agus dá céad is dá fichid marcach 'n-a fhochair, gur thuirling ar faithche na **Teamhrach** amhlaidh sin, agus téid do láthair gan chor gan chomairce go teach **Bhriain** ar --- p.254 oineach **Bhriain** féin is **Dál gCais**, is do innis a scéala ó thús go deireadh do **Bhrian**, agus adubhairt dá mbeith féin ionbhuailte ré **Brian** go madh cath do-bhéaradh dó. Agus ó nach raibhe gur do thabhairt bhraighde is ghiall dó tháinig an tráth soin. Ar n-a chlos sin do **Bhrian** is eadh adubhairt, ‘Ó thángais im theach-sa gan cor gan comairce do-bheirim cairde bliadhna dhuit gan géill ná braighde d'iarraidh ort, agus rachad-sa féin d'fhios na druinge sin budh thuaidh .i. **Aodh Ó Néill** is **Eochaidh mac Ardghail rí **Uladh**** go bhfeasainn gá freagra do-bhéaraid orm; agus madh cath do-bhéaraid damh, ná cuir-se im aghaidh leo.’ Geallais **Maoilseachlainn** ná cuirfeadh, agus adubhairt nar bh'í a chomhairle féin do **Bhrian** dul budh thuaidh an tráth soin, acht gur bh'fhearr dó triall da thigh go ham oile, ‘óir is lór duit mise do ghiall duit don turas-so.’ Do cinneadh ar an gcomhairle sin leo, agus fá maith lé **Dál gCais** é, do bhrígh go rabhadar i ndeireadh a lóin do chaitheamh; agus ar mbeith ag tilleadh tar a ais do **Bhrian** do bhronn sé dá fhichid déag each do **Mhaoilseachlainn**, mar aon ré hiomad óir is airgid do dháil da mhuinntir. I gcionn bhliadhna iar sin do cruinnigheadh is do comhthionóileadh mórshluagh **Leithe Mogha** uile idir **Ghaedhealaibh** is **Lochlonnaibh** lé **Brian mac Cinnéididh**. Tángadar ann **Lochlonnaigh** **Átha Cliath** is **Phuirt Lairge**, **Locha Garman** is **Ó nEachach Mumhan**, **Corca Luighdheach** is **Uíbh gCinnsealaigh**; agus triallais **Brian** leis an mórshluagh soin go h-**Áth Luain**, go dtugadar uaisle **Connacht** braighde uatha fá bheith umhal mar airdrígh dhó. Cuiris iomorro **Brian** teachta go **Maoilseachlainn** da iarraidh air braighde do chur chuige go h-**Áth Luain** is táinig **Maoilseachlainn** féin do thabhairt ghiall is bhraighde dhó. Is ann sin cheana do rónadh mórshluagh fhear **Mumhan** is **Connacht** --- p.256 is **Laighean** is fear **Midhe** lé **Brian**, agus téid leo go **Dún Dealgan**, gur gabhadh gialla is braighde **Uladh** uile leis. Agus is mar sin do ghabh **Brian Bóraimhe** ríoghacht **Éireann** lé calmacht is lé cródhacht a ghníomh goile is gaiscidh, ag ionnarbadh eachtrann is ***Danar*** as an gcrích, agus ní go cealgach amhail adeirid drong oile. Óir ní hé an mac i n-áit an athar fá gnáth ag gabháil fhlaitheasa **Éireann**, mar is follus as an stair anuas go ró so, acht an tí fá mó oirbheart is arrachtas gníomh, is dó do léigthí flaitheas **Éireann**. Agus do bhrígh gurab é **Brian** fá mó oirbheart 'n-a aimsir féin d'**Éireannchaibh** do thoghadar urmhór uaisle **Éireann** ré ceannas na críche do ghabháil é, agus an mhéid díobh nar aontuigh flaitheas **Éireann** da rochtainn, fá héigean dóibh giall da n-aimhdheoin dó, agus fá héigean do ***Mhaoilseachlainn*** flaitheas **Éireann** do thréigean is a léigean do **Bhrian**, amhail adubhramar. ### XXV. Do ghabh **Brian Bóraimhe mac Cinnéididh mic Lorcáin mic Lachtna mic Cuirc mic Annluain mic Mathghamhna mic Toirrdhealbhaigh mic Cathail mic Aodha Caoimh mic Conaill mic Eochach Bailldeirg mic Carrthainn Fhinn mic Bloid mic Cais mic Conaill Eachluaith mic Luighdheach Meinn mic Aonghusa Tírigh mic Fir Chuirb mic Mogha Corb mic Cormaic Cais mic Oiliolla Óluim** do **shíol **Éibhir**** ríoghacht **Éireann** dá bhliadhain déag. **Béibhionn inghean Archadha mic Murchadha mic Maonaigh, rí iarthair **Chonnacht****, máthair **Bhriain**. Ag so mar tháinig **Béibhionn**. **Cianóg inghean Chiocharáin** do **Chonnachtaibh** rug mac is inghean do thaoiseach do **Laighnibh** dar bh'ainm **Criachán** --- p.258 tré ghuidhe **Chairill** abbadh is seacht gcéad manach mar aon ris, ag comhghuidhe Dé d'iarraidh sleachta don lánamhain sin do bhí seasc i bhfad da n-aimsir, gur éist Dia guidhe **Chairill** is a chomhthionóil, go rug **Cianóg** mac is inghean do **Chriachán**. **Maoilmitheadh** ainm an mhic is **Osnadh** ainm na hinghine; agus do pósadh an inghean lé h-**Archaidh mac Murchadha mic Maonaigh rí **iarthair Chonnacht****, agus rug sí **Béibhionn** dó .i. máthair **Bhriain Bhóraimhe mic Cinnéididh**. Is i bhflaitheas **Bhriain** do rinneadh na gníomha-so síos .i. **Sitric mac Amhlaoibh** do dhul do dhéanamh creach i n-**Ulltaibh** i luingeas mór, gur hairgeadh leis **Cill Chleite** is **Inis Cumhscraigh**, go dtug iomad braighde is maoine asta. Da éis sin fuair **Naomhán mac Donnchadha mic Maoilchiaráin prímhcheard **Éireann**** bás agus **Raghnall mac Gothfradha mic Arailt rí na nInseadh** do **Lochlonnaibh**. Is fán am-so do chuaidh **Brian Bóraimhe mac Cinnéididh rí **Éireann**** go sluagh líonmhar mar aon ris go **Cinéal Eoghain** i n-**Ulltaibh**, agus as sin don **Mhidhe**, go rabhadar oidhche i d-**Tailltin**, as sin go h-**Ard Macha**, go rabhadar seachtmhain ann, gur fhágaibh **Brian** fiche uinge d'ór ar altóir **Ard Macha**. Triallaid as sin i n-**Dál nAruidhe** go bhfuair **Brian** urruidhe ré comhall síodha ó Chúigeadh **Uladh** uile. Go grod da éis sin do chuaidh **Brian** mórshluagh oile i g-**Cinéal nEoghain** is i d-**Tír Chonaill** go dtug iomad braighde uatha i ngeall ré comhall síodha. Is fán am-so fuair **Maolruanuidh mac Ardghail rí **Uladh**** bás, agus **Clothna mac Aonghusa prímhfhile **Éireann**** is **Cathal mac Conchubhair** do bhí 'n-a rígh **Connacht** fiche bliadhan go bhfuair bás i n-**Iorras Domhnann**. Da éis sin do chuaidh **Murchadh mac Briain** go bhfearaibh **Mumhan** is --- p.260 **Laighean** is **Uíbh Néill** an deisceirt agus **Flaithbheartach mac Muireadhaigh** go n-ógaibh an **Fhochla** mar aon ris d'argain is do chreachadh **Chinéil Luighdheach** go dtugsad trí chéad i mbraighdeanas as. Sluaghadh lé **Brian mac Cinnéididh rí **Éireann**** go **Magh Corainn** go dtug leis **Maolruanuidh Ó Maoildoraidh rí **Chinéil gConaill**** i mbraighdeanas go **Ceann Choradh**. Do creachadh is do loisceadh Cúigeadh **Laighean** go **Gleann dá Loch**, agus as sin go **Cill Mhaighnionn**, lé **Murchadh mac Briain**. Is fán am-so do chuadar **Lochlonnaigh** cabhlach mór don **Mhumhain** gur hairgeadh is gur loisceadh **Corcach** leo; agus do dhíoghail Dia sin orra, óir do marbhadh **Amhlaoibh mac Sitreaca, rí na **Lochlonnach****, is **Mathghamhain mac Dubhghaill mic Amhlaoibh** lé **Cathal mac Domhnaill mic Duibh dá Bhuireann** i bhfeall go grod 'n-a dhiaidh sin. Da éis sin do chuadar **Lochlonnaigh** is **Laighin** i **Midhe**, gur hairgeadh **Tearmonn Feichín** leo, agus go rugsad iomad do bhraighdibh as, go ndearna Dia díoghaltas orra go grod da éis sin, mar is follus romhainn as an ruaig tug **Murchadh mac Briain** fá **Laighnibh** mar ar loiteadh **Laighin** is **Lochlonnaigh** leis, amhail adubhramar. Dála **Bhriain mic Cinnéididh**, ar mbeith 'n-a rígh **Éireann** dó, is iar dtraothadh **Lochlonnach** leis, is lánmhór na commaoine do chuir ar **Éirinn**, amhail léaghthar i leabhraibh an tseanchusa. Ag so síos go cumair cuid do na commaoinibh céadna: Ar dtús do hathnuaidheadh is do tógbhadh eagailse leis, agus tug a chill féin da gach cléireach do réir a chéime is a cheirt uirre. Do thógaibh is do orduigh scola coitcheanna ré múnadh léighinn is na n-ealadhan ar cheana; agus fós tug luach leabhar is costas da gach aon, ag nach raibhe costas, do thogradh leanmhain ar léigheann. Tug fós saoirse dá --- p.262 dtighearnaibh is da bhflathaibh fearainn; is gach éadáil ráinig ó **Lochlonnaibh** é, do bhronn do **Ghaedhealaibh** í; agus gach daoirse da raibhe ar **Ghaedhealaibh** ag **Lochlonnaibh**, do thógaibh **Brian** díobh uile í; agus gach fearann dar bhean **Brian** amach do **Lochlonnaibh** lé neart a láimhe, ní d'aon da chine féin tug é, acht tug gach críoch da gach cine dar dhual í i n-**Éirinn**. Is é **Brian** fós tug sloinnte fá seach ar fhearaibh **Éireann** as a n-aitheantar gach síltreabh fá seach dhíobh. Is lé **Brian** mar an gcéadna do tógbhadh teampull **Chille Dálua** is teampull **Inse Cealltrach** agus do hathnuaidheadh cloictheach **Thuama Gréine**. Do tógbhadh iomorro lé **Brian** iomad droichead is tóchar is slighthe móra, is do cumhduigheadh is do cóirigheadh dúinte is daingne is inseadha is oiléin leis. Do cumhduigheadh leis fós **Caiseal na Ríogh**, is **Ceann Abhrad**, **Inis Locha Cé** is **Inis Locha Gair**, **Dún Eochair Mháighe**, **Dún Iasc**, is **Dún Trí Liag**, **Dún gCrot** is **Dún Cliach**, **Inse an Ghaill Duibh**, is **Inis Locha Saighlionn**, **Ros na Ríogh**, **Ceann Choradh an Bhóraimhe**, is ríoghphuirt **Mumhan** ar cheana. Is i bhflaitheas **Brian** iomorro táinig aoinbhean 'n-a haonar ó **Thuinn Tuaidhe** go **Tuinn Cliodhna** theas, agus fail nó fáinne óir ar slait ré a hais aice; agus ní bhfuair a slad ná a sárughadh tré ghéire smachta **Briain** ar **Éirinn**; gonadh uime sin do rinne an file an rann-so: > 1. Ó **Toruidh** go Cliodhna chais, > > Is fail óir aice ré a hais, > > I bhflaith **Bhriain** thaoibhghil nar thim, > > Do thimchil aoinbhean **Éirinn**. > Do bhí **Éire** amhlaidh sin go saidhbhir sona síothchánta ar feadh an dá bhliadhan déag do bhí **Brian** 'n-a rígh uirre; gonadh dó ro chan an file an rann-so: > 1. Fiuchadh fairrge, tuile tric, > > **Brian **Breagh**** ós **Banba** bhláithbhric, > > Gan chiamhair gan bhéd gan bhrath, > > Da bhliadhain déag a dheagh-rath. > --- p.264 Is urusa a aithne ar an dteist-se do-bheirid na seanchaidhe ar **Bhrian** nar dhlightheach anfhlaith do ghairm dhe, óir ní do réir a thoile nó a neirt do rinne follamhnughadh na críche ré linn bheith i bhflaitheas dó, acht do réir reachta is dlighidh na críche. Óir is é is anfhlaith ann an tí do-ní follamhnughadh nó riaghlughadh do réir neirt is ní do réir cheirt; agus ó nach mar sin do rinne **Brian**, acht do réir cheirt is reachta, ní hiontugtha anfhlaith air. Nó ma's tré theacht fá bhrághaid **Maoilsheachlainn** i bhflaitheas na críche ar thogha urmhóir uaisle **Éireann** do gairfidhe anfhlaith dhe, féachadh an léaghthóir cia córa anfhlaith do ghairm dhe ionáid anfhlaithe do ghairm d'urmhór a dtáinig do ríoghaibh **Éireann** do **chlannaibh Míleadh**. Óir ní tháinig an seachtmhadh fear díobh nach é marbhadh an ríogh roimhe do dhéanadh; agus ó nach gairmthear anfhlaithe dhíobh, do bhrígh go dtángadar don fhuil ríoghdha, tré mharbhadh na ríogh táinig rompa, mar an gcéadna, ar mbeith do **Bhrian** don fhuil ríoghdha, ní hiontugtha anfhlaith air tré theacht fá bhrághaid **Mhaoilsheachlainn**, is nachar mharbh é, agus é ar a chumas, amhail do-nídís cách ris na ríoghaibh do bhíodh rompa i bhflaitheas **Éireann**, amhail adubhramar. Ag so síos an chíoscháin is an ceart do bhíodh ag **Brian Bhóraimhe** ar chúigeadhaibh **Éireann** leath amuigh don **Mumhain** ré cothughadh thighe **Chinn Choradh**, amhail chuirthear síos lé **Mac Liag ardollamh **Éireann**** san duain darab tosach: Bóraimhe baile na ríogh. Ar dtús do-gheibheadh ó Chúigeadh **Chonnacht** ocht gcéad bó is ocht gcéad torc. Do-gheibheadh ó **Thír Chonaill** cúig céad brat is cúig céad bó; do-gheibheadh ó **Thír Eoghain** trí fichid bó is trí fichid muc is trí fichid tinne iarainn; do-gheibheadh ó **chlannaibh Rudhruighe** **Uladh** trí chaoga bó is trí chaogat torc; do-gheibheadh ocht gcéad bó --- p.266 a h-**Oirghiallaibh**; trí chéad torc, trí chéad mart is trí chéad tinne iarainn ó Chúigeadh **Laighean**; trí fichid bó, trí fichid muc is trí fichid tinne iarainn ó **Osruighibh**; do-gheibheadh ó **Lochlonnaibh** **Átha Cliath** trí chaoga dabhach fhíona; is do-gheibheadh ó **Lochlonnaibh** **Luimnigh** tonna d'fhíon dearg gach aon lá san mbliadhain. Agus an tan do shuidheadh **Brian** n-a shuidhe ríogh is é rí **Mumhan** do shuidheadh ar a dheasláimh, amhail fá gnáth ris gach rígh d'fhuil **Éireamhóin** ríogha **Uladh** do chur ar a ndeasláimh. Ní lámhadh neach d'fhearaibh **Éireann** arm d'iomchar i dteach **Briain** acht **Dál gCais** amháin, amhail adeir an duain réamhráidhte san rann-so: > 1. Gan aoinfhear d'fhearaibh **Éireann**, > > Acht **Dál gCais** na gcaithréimeann, > > Do lámhachtain a n-airm ann > > I n-éintigh ré rígh **Éireann**. > Is iontuigthe ar mhéid an fheolmhaigh is an fhíona do bhí d'áirithe ré cothughadh theaghlaigh thighe **Chinn Choradh**, leath amuigh do **Chormac mac Airt** is do **Chonaire Mór mac Eideirsceoil**, nach raibhe do ríoghaibh **Éireann** aoinrí do ba mó muirear is muinntear is ba flaitheamhla do thigheasach ioná **Brian**. Ar mbeith do **Bhrian Bhóraimhe** gan imreasan gan easaonta 'n-a chomhnuidhe i g-**Ceann Choradh** athchuinghis ar rígh **Laighean** .i. **Maolmórdha mac Murchadha** trí seolchrainn d'fhiodhbhadh áluinn a **Fiodh Gaibhle** do chur chuige. Do beanadh na trí seolchrainn lé rígh **Laighean** is triallais féin leo go **Ceann Choradh**, mar a raibhe **Brian** an tráth soin; is tug fá deara ar **Uíbh Fáilghe** seolchrann díobh d'iomchar agus seolchrann oile ar **Uíbh Faoláin** agus an treas seolchrann ar **Uíbh Muireadhaigh**, go dtarla iomarbháidh chainnte eatorra ag dul i n-aghaidh **Shléibhe an Bhogaigh**; agus leis sin téid rí **Laighean** féin fá sheolchrann **O bhFaoláin** agus ionar sróill --- p.268 tug **Brian** dó roimhe sin uime, agus corrthair óir 'n-a thimcheall, agus cnaipe airgid ann. Agus lé méid an fheadhma do chuireadh rí **Laighean** air féin fán seolchrann, do bhris an cnaipe do bhí 'n-a bhrat; agus ar rochtain dóibh go **Ceann Choradh**, cuiris rí **Laighean** a ionar dhe is tug da shiair, do **Ghormfhlaith inghin Mhurchadha**, .i. bainchéile **Bhriain**, an t-ionar do chur chnaipe ann. Do ghlac an ríoghan an t-ionar is tug urchor de san teinidh do bhí 'n-a fiadhnaise, is do ghabh ag iomcháineadh ar a dearbhráthair tré bheith fá mhoghsaine ná fá dhaoirse do neach san domhan, ‘an ní’ ar sí, ‘nar fhaomh th'athair ná do sheanathair’; is do ráidh go sirfeadh mac **Briain** ar a mhac an ní céadna. Acht cheana fá cuimhin lé **Maolmórdha** comhrádh na ríoghna; agus tarla do **Mhurchadh mac Briain** is do **Chonaing mac Duinn Cuan** bheith ag imirt fithchle ar n-a mhárach, nó do réir dhruinge oile is é comhorba **Caoimhghin **Ghlinne dá Loch**** do bhí ag imirt ré **Murchadh**. Gabhais **Maolmórdha .i. rí **Laighean**** ag teagasc ar **Mhurchadh** is do theagaisc beart dia rugadh cluiche air. ‘Is tú thug comhairle do **Lochlonnaibh** dar briseadh dhíobh i gCath **Ghlinne Máma**’, ar **Murchadh**. ‘Ma thugas comhairle dhóibh dar briseadh dhíobh ann sin,’ ar **Maolmórdha**, ‘do-bhéarad comhairle oile dhóibh ré mbrisfid siad díot-sa arís.’ ‘A shlán soin fúthaibh,’ ar **Murchadh**. Fá feargach **Maolmórdha** dhe sin, agus téid da thigh leaptha, go nach fríoth uaidh dul san teach n-ola an oidhche sin, is do imthigh i mocha na maidne ar n-a mhárach gan cheileabhradh do **Bhrian**. Ar n-a chlos iomorro do **Bhrian** gur fhágaibh rí **Laighean** an longphort gan cheileabhradh dó féin, cuiris giolla grádha da mhuinntir da fhastódh go dtugadh féin tuarastal is tabhartas dó. Is ann rug an giolla air i gcionn chláir **Chille Dálua** don leith thoir don t-**Sionainn** agus é ag --- p.270 dul ar a each; is nochtais an giolla a theachtaireacht ó **Bhrian** dó. Iompuidhis **Maolmórdha** .i. rí **Laighean** ar an ngiolla is buailis trí bhuille don tslait iobhair do bhí 'n-a láimh air, gur bhris cnámha a chloiginn, gurab ar iomchar rugadh go teach **Briain** é. Cogarán ainm an ghiolla, agus is uaidh atáid **Uí Chogaráin** san **Mumhain**. Do sanntuigheadh lé fuirinn do theaghlach **Chinn Choradh** rí **Laighean** do leanmhain, is gan a léigean go **Laighnibh** go madh riarach do **Bhrian** é. Acht cheana do ráidh **Brian** nach lámhthaoi feall do dhéanamh 'n-a thigh féin air. ‘Gidheadh’ ar sé, ‘is do cholbha a thighe féin iarrfaidhear cóir air.’ Triallais **Maolmórdha rí **Laighean**** da dhúthaigh féin is cuiris cruinniughadh is coimhthionól ar mhaithibh **Laighean** chuige, agus innisis dóibh míochádhas is aithis bhréithre d'fhagháil dó féin is da chúigeadh uile i g-**Ceann Coradh**. Uime sin is í comhairle ar ar cinneadh aca iompódh ar **Brian** iad féin is neart **Lochlonnach** gur commóradh Cath **Chluana Tarbh** eatorra; agus do bhrígh nar fhágaibh **Brian** líon catha do chur do **Lochlonnaibh** i n-**Éirinn**, acht an dream da dtug fulong bheith ar seilbh ceannaidheachta i n-**Áth Cliath**, i **Loch Garman**, i b-**Port Lairge**, i g-**Corcaigh** is i **Luimneach**, ré trácht ceannaidheachta do tharraing ó thíribh oile i n-**Éirinn**, is í comhairle ar ar cinneadh lé rígh **Laighean** is lé **Lochlonnaibh** fios do chur go rígh **Lochlonn** d'iarraidh neirt sluagh air ré freastal catha do **Bhrian** ar **Magh nEalta** i g-**Cluain Tarbh**. Agus ar rochtain scéal go rígh **Lochlonn** cuiris a dhias mac **Carolus Cnutus** agus **Andreas** mar aon ré dhá mhíle dhéag do shluagh **Lochlonnach** do chongnamh ré rígh **Laighean**, do chur Chatha **Chluana Tarbh**, agus ar rochtain i dtír i n-**Áth Cliath** dhóibh, do chuir rí **Laighean** --- p.272 scéala go **Brian** d'fhógra catha do chur ris i g-**Cluain Tarbh**. Dála **Bhriain mic Cinnéididh ríogh **Éireann****, do choimhthionóileadh neart **Mumhan** is **Chonnacht** leis, agus triallais go h-**Áth Cliath** ré cur Chatha **Chluana Tarbh**, amhail adubhramar. Tángadar ann iomorro mar aon ris sliocht **Fhiachach Muilleathain** go n-a ngabhlaibh geinealaigh, tromshluagh tairpeach toicheastlach. Tángadar ann fós clann **Chais mic Conaill Eachluaith** .i. **Uí Bhloid** is **Uí Chaisín**, is **clann Aonghusa Chinn nAthrach**, is **Cinéal mBaoith** is **Cinéal gCuallachtaigh**, **Cinéal Failbhe**, is **clann Eachach** um **Cheallach mac Duibhghinn**, is **clann Choiléin** um **Mheanman mic Eisíodha mic Síodha mic Maoilchluiche**, is **Cinéal Fearmhaic** um **Mhaolmeadha mac Baodáin**. Tángadar ann fós mic **Cinnéididh mic Lorcáin**, **Annluan**, **Lachtna**, **Coscrach**, **Lorcán**, **Seanchán**, **Ógán**, **Maolruanuidh**, is **Aingidh**, **Murchadh mac Briain** is a mhac **Toirrdhealbhach** is cúigear dearbhráthar **Murchadha** .i. **Tadhg**, **Donnchadh**, **Domhnall**, **Conchubhar** is **Flann**. Tángadar ann mar an gcéadna clann **Duinn Cuan mic Cinnéididh** .i. **Longargán** **Céileachair** **Cinnéide** **Fianghalach** **Innreachtach** **Eochaidh mac Innreachtaigh** is **Duibhgheann mac Eochach** is **Beollán**, is ar lean díobh-so da n-aos gráidh is da lucht leanamhna. Táinig ann fós sluagh mór d'fhearaibh **Connacht** um **Thadhg mac Murchadha Uí Ceallaigh rí **Ua Maine**** agus um **Mhaolruanuidh na Paidre Ó Eidhin rí **Eidhne****, mar aon ré mórán d'uaislibh **Connacht** tré bháidh bhráithreachais ré **Brian**, ar mbeith do **Bhéibhionn** fá máthair dhó 'n-a mnaoi Chonnachtaigh. Tig mar an gcéadna **Maoilseachlainn mac Domhnaill** go neart na **Midhe** uime i ndáil **Bhriain** do chongnamh lais. Agus ar rochtain ar aonláthair go **Maigh nEalta** dhóibh cuirid inneall is ordughadh catha orra féin leath ar leath; --- p.274 rí **Laighean** is **Lochlonnaigh** do leith, agus dá mhac ríogh **Lochlonn**, mar atá **Carolus Cnutus** is **Andreas** 'n-a dtaoiseachaibh orra; **Brian** go maithibh **Muimhneach**, **Chonnacht** is **Mhidhe** don leith oile, agus **Murchadh mac Briain** 'n-a thaoiseach orra, acht amháin nar bh'áil lé **Maoilseachlainn** congnamh leo. Fearthair an cath go cródha eatorra, is bristear do **Lochlonnaibh** is do **Laighnibh**, gur thuiteadar dá mhac ríogh **Lochlonn** is uaisle an chabhlaigh táinig leo ann, mar aon ré sé mhíle is seacht gcéad do **Lochlonnaibh**. Do thuit ann fós lucht **Átha Cliath** is drong oile do **Lochlonnaibh** an chabhlaigh tuairim cheithre mhíle ann. Do thuit mar an gcéadna rí **Laighean** is urmhór uaisle **Laighean** is trí mhíle is céad do **Laighnibh** mar aon riú. Do thuit cheana don leith oile **Murchadh mac Briain ríoghdhamhna **Éireann**** is urmhór uaisle **Muimhneach** is **Chonnacht** 'n-a thimcheall mar aon ré cheithre míle fear. Agus drong do **Lochlonnaibh** da raibhe ag teitheadh ón árbhach fán dtír, tarla puball **Bhriain** dóibh agus tug drong díobh aithne gurab é **Brian** do bhí ann, agus triallais **Bruadar** a dtaoiseach do bhí ar an mbuidhin sin i ndáil **Bhriain** is marbhthar leo é; agus marbhthar eisean is a mhuinntear lé muinntir **Bhriain**. Ag so fós drong oile do mhuinntir **Bhriain** do marbhadh san chath soin, mar atá **Toirrdhealbhach mic Murchadha mic Briain** is **Conaing mac Duinn Cuan mic Cinnéididh** is **Mothla mac Domhnaill mic Faoláin rí na n-**Déise** **Mumhan****, **Eochaidh mac Dúnadhaigh flaith **chloinne Scannláin** is **Niall Ua Cuinn**** is **Cú Doiligh mac Cinnéididh**, trí caomhthaigh **Bhriain**, is **Tadhg mac Murchadha Uí Cheallaigh rí **Ua Maine****, is **Maolruanuidh na Paidre Ó hEidhin rí **Eidhne****, is **Géibheannach mac Dubhagáin rí bh-**Fear Muighe****, is **Mac Beathaidh mic Muireadhaigh Chlaoin rí **Ciarraidhe Luachra****, --- p.276 **Domhnaill mac Diarmada rí **Corca Bhaiscinn****, **Scannlán mac Cathail rí **Eoghanachta** **Locha Léin****, is **Domhnaill mac Éimhin mic Cainnigh** is **Mórmhaor Marr** .i. **Muireadhach Mór** na h-**Alban** is iomad d'uaislibh oile nach áirmhighthear annso. Aois an Tighearna an tan tugadh an cath-so **Chluana Tarbh** 1034 bliadhna, an aoine ria gCáisc. Ag so dearbhadh an tseanchaidh ar an áireamh bliadhan do bhí ó ghein Chríost go bás **Bhriain**: > 1. Cheithre bliadhna tríochad, > > Ar mhíle gan mheabhail, > > Ó do fhás liaigh dar gcabhair > > Go bás **Bhriain** i m-**Breaghaibh**. > Agus ocht mbliadhna is cheithre fichid fá haois do **Bhrian** an tan soin, amhail adeir an file san rann-so: > 1. Saoghal **Bhrain** go mbuadhaibh, > > Gus an ngliadh go ngáiribh, > > Cheithre fichid bliadhan > > 'Sa hocht iar n-a n-áireamh. > Do bhí fós **Murchadh mac Briain** trí bliadhna ar thrí fhichid an tan do thuit san chath-so. --- p.278 ### XXVI. Ar dtabhairt iomorro Chatha **Chluana Tarbh** agus ar marbhadh **Bhriain** is **Mhurchadha** is iomad do **Ghaedhealaibh** mar aon riú, agus iar mbriseadh do **Lochlonnaibh** is do **Laighnibh** is ar marbhadh a n-urmhóir san chath soin, is ar dtriall do **Dhál gCais** is do **shliocht Fhiachach Muilleathain**, an mhéid do mhair tar éis an chatha soin, tar a n-ais go **Mullach Maistean**, is ann sin do rónsad **sliocht Fhíachach** sluagh ar leith dhíobh féin, is do scarsad ré **Dál gCais**, is do cinneadh comhairle aca, ó fríoth **Dál gCais** i n-uathadh sluagh is sochuidhe, teachta do chur go **Donnchadh mac Briain**, agus géill d'iarraidh air, agus a nochtadh dhó go rabhadar géill uatha-san ag a athair is ag bráthair a athar, agus adubhradar gurab dóibh féin budh chóir ríghe **Mumhan** gach ré bhfeacht. ‘Ní da bhar ndeoin do bhí sibh ag athair ná ag bráthair damh-sa,’ ar **Donnchadh**, ‘acht iad féin do bhean umhla da bhar n-aimhdheoin díbh is d'fhearaibh **Éireann** maille ribh.’ Agus adubhairt **Donnchadh** nach tiubhradh géill ná urruidhe dhóibh-sean ná do neach oile, agus do ráidh dá mbeith coimhlíonadh catha dóibh-sean aige, nach léigfeadh uaidh iad gan géill ré bheith umhal dó féin amhail do bhádar da athair. Ar gclos an sceoil sin do shluagh **Deasmhumhan** do éirgheadar go hathlámh obann is do ghabhsad a n-arma is tángadar do thabhairt chatha do **Dhál gCais**. Do ráidh **Donnchadh mac Briain** an tan soin ré a mhuinntir a n-othair do chur isteach i **Ráith Maistean** agus trian an tsluaigh da gcoimhéad, ‘agus freagradh,’ ar sé, ‘an dá dtrian oile cath don lucht úd.’ Gidheadh ní rabhadar **Dál gCais** acht aoin mhíle amháin d'fhuigheall áir an tan soin; agus do bhádar **Deasmhumhain** trí mhíle do shluagh. Ód chualadar --- p.280 na hothair an comhrádh soin **Donnchadha**, do éirgheadar go héascaidh is do chuirsiod **caonnach** 'n-a gcneadhaibh is 'n-a gcréachtaibh, is do ghabhsad a n-arma 'n-a lámhaibh is do b'í a gcomhairle an cath do thabairt. Ód chonncadar **sliocht Fhiachach Muilleathain** an meisneach soin do ghabh **Dál gCais** idir shlán is easlán, do sochtadh leo fán gcath do thabairt, agus triallaid rompa da dtighthibh gan géill d'fhagháil ó **Dhál gCais**. Iomthúsa **Dhál gCais** triallaid rompa as sin go h-**Áth Í** ar brú **Bearbha**, is cromaid ar uisce d'ól ann. Do bhí **Donnchadh mac Giolla Phádraig rí **Osruighe**** ar a gcionn ann sin go líon a shluagh is a thionóil .i. **Laighin** is **Osruighe** ar **Maigh Chloinne Ceallaigh** is coimhéad uaidh ar **Dhál gCais** gá slighe a ngéabhdaois ar mhéad a fhala riú. Óir is é **Brian** do cheangail is do chuibhrigh athair **Dhonnchaidh**, agus do bhí bliadhain i gcuibhreach aige, agus do creachadh is do fásuigheadh **Osruighe** uile is do marbhadh iomad da ndaoinibh leis. Uime sin do chuimhnigh **Mac Giolla Phádraig** an fhala do **Dhál gCais**, is do chuir teachta uaidh go h-**Áth Í** da n-ionnsaighe 'ga iarraidh orra braighde do chur chuige tré n-a léigean as an áit sin tairis. Gidheadh fá hé freagra **Dhonnchadha mic Briain** ar na teachtaibh nach tiubhradh braighde dhóibh. ‘Maseadh,’ ar na teachta, ‘caithfidhe cath do fhreagra do **Mhac Giolla Phádraig**.’ ‘Do-ghéabhaidh sé cath,’ ar **Donnchadh**, ‘agus is truagh nach é an bás fuair ar n-athair fuaramar-ne sul ráinig do léan orainn iad-san d'iarraidh giall orainn.’ Adubhradar na teachta ris gan fearg do bheith air, agus nach raibhe líon catha do thabairt do **Mhac Giolla Phádraig**. ‘Acht dá madh gnáth aithbhear a dteachtaireachta do thabairt ar theachtaibh ar bith,’ ar **Donnchadh**, ‘do beanfaidhe bhar dteanga as bhar gceannaibh agam-sa; óir gion go mbeinn-se acht aoin ghiolla amháin do shochraide ní thiubhrainn obadh comhraic do **Mhac Giolla Phádraig** is d'**Osruighibh**.’ --- p.282 Is ann sin do chuir **Donnchadh mac Briain** trian an tsluaigh do choimhéad a n-othar agus an dá dtrian oile do fhreastal an chatha. Ód chualadar na hothair sin do éirgheadar go hobann, gur briseadh ar a gcneadhaibh is ar a gcréachtaibh, gur líonsad do chaonnach iad, is do ghabhsad a sleagha is a gcloidhmhe, is tángadar i measc cháich amhlaidh sin, agus adubhradar ré mac **Briain** daoine do chur fá choill is cuailleadha coimhneartamhra do thabairt leo agus a sáthadh san talmhain, ‘agus ceangailtear sinn ré a n-ais,’ ar siad, ‘agus tugthar ar n-airm i n-ar lámhaibh is cuirthear ar mic is ar mbráithre mar aon rinn .i. dís d'fhearaibh slána timcheall an fhir ghonta againn, ionnus gurab díochraide ar bhfeidhm lé chéile sin. Óir ní léigfe an náire don fhior shlán gluasacht nó go ngluaise an fear gonta ceangailte againn.’ Do rónadh amhlaidh leo, agus ba machtnadh meanman is ba hiongantas adhbhalmhór an t-ordughadh soin do chuireadar **Dál gCais** orra féin. Ód chonncadar **Laighin** is **Osruighe** an meisneach móradhbhal soin ag éirghe i n-**Dál gCais** do ghabh gráin is eagla iad rompa agus is eadh adubhradar, ‘Ní triall teithidh, ní scaoileadh ná scannradh fhobruid **Dál gCais** do dhéanamh’ ar siad, ‘acht cath dlúith daingean do dhéanamh dóibh féin. Ar an adhbhar soin ní thiubhraim-ne cath dhóibh, óir is coimhdheas ré bás nó ré beatha d'fhulang iad.’ Adubhairt **Mac Giolla Phádraig**: ‘Is tláith dhaoibh-se sin do rádh, óir atáthaoi líon a n-ithte súd dá madh biadh ollamh iad.’ ‘Is fíor sin,’ ar iad-san, ‘agus giodh fíor ní muirbhfidhear aonduine dhíobh súd gan cúigear nó seisear do thuitim leis, is gá feirrde dúinne ar gcomhmharbhadh riú.’ ‘Ó nach áil libh cath do thabairt dóibh,’ ar **Mac Giolla Phádraig**, ‘déinidh tóraidheacht orra.’ Agus fá measa lé **Dál gCais** sin ioná cath do thabairt dóibh. Triallaid iomorro **Dál gCais** --- p.284 dá ndúthaigh féin iar sin go heasbadhach éagcruaidh, agus ní ráinig don bhaile i n-aoinfheacht ré mac **Briain** díobh acht ocht gcéad go leith, óir do chaillsiod céad go leith san iomruagadh soin ag **Osruighibh** ar locadh catha orra. Ag so iomorro an tuarasgbháil do-bheir **Maoilseachlainn mac Domhnaill rí **Midhe**** ar Chath **Chluana Tarbh** i gcionn mhíosa d'éis an chatha do chur; óir do ghabhadar **clann Cholmáin** ag fiafruighe scéil an chatha soin de. Is ann sin adubhairt **Maoilseachlainn** nach facaidh féin riamh a shamhailt do chath ná baramhail dó. ‘Óir dá mbeith,’ ar sé, ‘aingeal Dé do nimh ag tabhairt a thuarasgbhála dhuit ba díchreidmheach uaidh é. Do bhádhusa cheana is mo shluagh da bhféachain agus gan d'agaidh eadrainn acht gort branair is cloidh. Gidheadh an tan tugadar na catha soin a n-ochta is a n-urbhruinne ar a chéile, do ghabhadar ag sústadh is ag slatbhualadh ar oile, is ba samhalta lé troimealtain fhaoilean ngeal ós cionn trágha, ag teacht tuile i dtír, ceatha cailcidhe na sciath ós a gceannaibh; agus dá madh mian linne dul do chongnamh do cheachtar don dá thaobh, ní raibh ré ar cumas dúinn, óir do ceangladh is do cuibhreadh ar sleagha is ar n-arma ór ar gceannaibh do na dlaoithibh dioghainne dianscaoilte do sheoladh an ghaoth chugainn d'fholtaibh is d'ulchadhaibh na laoch ar n-a leadairt is ar n-a láinteascadh d'fhaobhraibh lann is lútharm da gach leith, ionnus gur bha lánmhór ar bhfeidhm ag réidheachadh is ag taithmhioch ar gcrannghaile ó chéile. Óir ba dóigh linn nar mhó d'ulc don lucht do bhí san chath ioná dúinne fulang a bhfaicseana gan dul ar féanscor is ar foluamhain.’ Féach, a léaghthóir, bíodh gurab ar sluagh **Briain** do bhí **Maoilseachlainn** is fir **Mhidhe** ag teacht go láthair an chatha, maseadh dó bhí do cheilg idir sé féin is **Lochlonnaigh** nach táinig san ordughadh i measc shluagh **Briain**, acht is eadh do --- p.286 rinne é féin is a shluagh d'anmhain do leathtaoibh an chatha, amhail ro orduigheadar **Lochlonnaigh** dó. Ní rabhadar **Cinéal Eoghain** ná **síol gConaill** san chath, gidheadh ní hiad nar thairg teacht ann acht **Brian** adubhairt. Tré mhéid meanman gurb 'n-a n-éagmais do rinne féin gach áitheas da ndearnaidh riamh, ‘agus is eadh do-dhéan anois,’ ar sé. Do ghabh **Maoilseachlainn** aris d'éis **Bhriain** ríoghacht **Éireann** naoi mbliadhna. Is 'n-a fhlaitheas do rinneadh na gníomha-so síos. Téid **Maoilseachlainn rí **Éireann****, sluagh líonmhar, is **Ó Néill** is **Ó Maoldoraidh** mar aon ris, go h-**Áth Cliath**, gur hairgeadh is gur loisceadh an baile leo ar an iarmhar do **Lochlonnaibh** do mhair an tráth soin gan tuitim i gCath **Chluana Tarbh** lé **Brian**. Triallaid as sin i n-**Uíbh Cinnsealaigh** gur creachadh is gur loisceadh an tír uile leo, is gur marbhadh iomad do dhaoinibh ann. Dá éis sin do chuaidh **Maoilseachlainn** i n-**Ulltaibh** go dtug iomad do bhraighdibh as. Is fán am-so do marbhadh **Donnagán rí **Laighean**** is **Tadhg Ó Riain rí **Ó nDróna**** is iomad do dhaoinibh oile lé **Donnchadh Mac Giolla Phádraig** ar lár **Leithghlinne**, agus fuair **Mac Liag ardollamh **Éireann**** bás. Sluaghadh lé **Maoilseachlainn rí **Éireann**** i n-**Osruighibh** gur marbhadh **Dúnghal Mac Giolla Phádraig mac Donnchaidh**, is iomad do dhaoinibh oile mar aon ris ann. Is é an **Maoilseachlainn**-se ar a bhfuilmíd ag trácht do rinne fundation ar mhainistir Mhuire i m-**Baile Átha Cliath**, aois an Tighearna an tan soin 1039. Agus do ba duine cráibhtheach an **Maoilseachlainn**-se san aimsir dhéidheanaigh; óir an tan do turnadh neart **Lochlonnach** i gCath **Cluana Tarbh** ionnus nach bíodh aca acht bardacht i mbailtibh cuain agus iad ar uairibh ag tabhairt ruag fán gcrích amach ag déanamh creach is ruathar, do bhrígh nach rabhadar líon catha do fhreastal do **Ghaedhealaibh**, do thionnscain **Maoilseachlainn** scola d'athnuadhadh is cealla do chumhdach --- p.288 is do chórughadh ar aithris **Bhriain**. Léaghthar fós go dtugadh cothughadh do thrí chéad mic léighinn ar a chostas féin. Is i bhflaitheas an **Mhaoilsheachlainn**-se do dalladh **Brian mac Maoilmhórdha mic Murchadha**, do bhí 'n-a rígh **Laighean** dá bhliadhain, lé **Sitric mac Amhlaoibh** i n-**Áth Cliath** tré mheabhail. Do hairgeadh is do creachadh **Ceanannus** leis an **Sitric** gcéadna gur mharbhsad iomad do dhaoinibh ann is go dtugsad iomad do bhraighdibh as. Is fán am-so tugadh maidhm mór lé **Ughaire mac Dúnlaing mic Tuathail mic Ughaire mic Oiliolla mic Dúnlaing**, do bhí 'n-a rígh **Laighean** trí bliadhna, ar **Shitric mac Amhlaoibh** is ar **Lochlonnaibh** **Átha Cliath**, go dtugadh deargár **Lochlonnach** ann; agus **Donn Sléibhe mac Maoilmhórdha mic Muireigéin** do loisc teach **Ughaire**, gur loisceadh **Ughaire** ann ag **Dubhloch Leasa Cuile**. Da éis sin do marbhadh **Sitric mac Íomhair, taoiseach **Lochlonnach** **Phuirt Lairge**** lé rígh **Osruighe**, agus fuair **Maoilseachlainn rí **Éireann**** bás i g-**Cró Inis** **Locha hAinninn**. Bíodh go n-áirmhid na seanchaidhe airdríogha do bheith ar **Éirinn** i ndiaidh **Mhaoilsheachlainn**, ní mheasaim go dtáinig rí gan fhreasabhra uirre go Gabháltas **Gall**, acht cia do ghabhadar drong dhíobh ceannas feadhna **Éireann** ré a n-ais. Ag so dearbhadh an tseanchaidh ar sin san rann-so: > 1. Tar éis **Mhaoilsheachlainn** shona, > > Mic **Domhnaill mic Donnchodha**, > > Do scar caoimhrí ris gach cloinn > > 'S nochar ghabh aoinrí **Éirinn**. > --- p.290 ### XXVII. Do ghabh **Donnchadh mac Briain Bhóraimhe** ríoghacht **Leithe Mogha** is urmhóir **Éireann** uile caogad bliadhan do réir **Fhínghin Mic Carrthaigh**, san leabhrán ro scríobh do Stair na h-**Éireann**, is dhruinge oile ré seanchus; agus is mó mheasaim an chéadfaidh-se do bheith fírinneach ioná céadfaidh na druinge adeir nach raibhe **Donnchadh** i bhflaitheas acht dá bhliadhain déag. Óir tig céadfaidh **Fhinghin** leis an áireamh bliadhan atá ó bhás **Bhriain** go Gabháltas **Gall**; agus ní thig an chéadfaidh dhéidheanach. Uime sin measaim gurab í céadfaidh **Fhinghin** atá fírinneach, adeir gurab caogat bliadhan fad flaitheasa **Dhonnchaidh**. Is i bhflaitheas **Dhonnchaidh** táinig **Harolt Conan prionnsa na **Breatan**** ar teitheadh i n-**Éirinn**, mar a bhfuair cumhdach an tan fá haois don Tighearna 1050. Is ré linn **Donnchadha** do rinneadh na gníomha-so síos. Óir is ann do gabhadh **Amhlaoibh mac Sitreaca taoiseach **Lochlonn**** i n-**Éirinn** lé **Mathghamhain Ó Riagáin rí **Breagh****, go bhfuair dhá chéad déag bó is sé fichid each d'fhuascladh as. Is fán am-so fós do chuaidh **Flaithbheartach Ó Néill** da oilithre don **Róimh**, aois an Tighearna an tan soin 1073. Dá éis sin fuair **Tadhg mac Lorcáin rí **Ua gCinnsealaigh**** bás i n-**Gleann dá Loch**, agus é ag déanamh aithrighe ann, agus fuair **Gormfhlaith inghean Mhurchadha mic Floinn, rí **Laighean****, máthair **Shitreaca mic Amhlaoibh, taoiseach **Lochlonn** i n-**Éirinn****, bás, agus fa hí máthair **Dhonnchaidh mic Briain Bhóraimhe** í. Is fán am-so do hairgeadh ***Cluain Fearta Bréanainn*** lé h-**Art Coileach Ó Ruairc rí **Bréithfne****; agus tarla **Donnchadh mac Briain** an lá céadna ris, go dtug deargár mhuinntire **Airt** i ndíoghail na ceallairgthe sin do rónsat. Is grod 'n-a dhiaidh sin go ndeachaidh **Cathal mac Ruaidhrí, rí iarthair --- p.292 **Chonnacht****, da oilthre go h-**Ard Macha**. Da éis sin do hairgeadh is do loisceadh **Port Lairge** lé **Diarmaid mac Maoil na mBó rí **Laighean****, agus do hairgeadh **Cluain mic Nóis** lé **Conmhaicnibh**, gur dhíoghail Dia is **Ciarán** sin orra .i. urmhór a ndaoine is a n-áirnéise d'éag go grod da éis sin. Is fán am-so do loisceadh **Carrthach mac Saoirbhreathaigh rí **Eoghanachta** **Caisil**** i dtigh theineadh lé mac **Longargáin mic Duinn Cuan** maille ré hiomad do dhaoinibh uaisle oile mar aon ris. Da éis sin do cuireadh **Donnchadh mac Briain** a ríoghacht agus do chuaidh da oilithre don **Róimh** go bhfuair bás ann i mainistir **Steapháin**. Agus an ní adeirid a lán gurab do shliocht **Donnchadha** **Puéraigh Eustásaigh** is **Pluingcéadaigh**, ní bhfuaras laoidh ná leitir da dhearbhughadh gurab do shliocht **Donnchadha** ceachtar dhíobh, acht aon rann amháin atá san duain darab tosach: Cuirfead commaoin ar chloinn Táil, do rinne **Maoilín Óg Mac Bruaideadha**, fear comhaimsire dhúinn féin. An beoloideas fós atá ag a lán do thuatadhaibh, mar a n-abraid iar ndul do **Dhonnchadh** ar eachtra don **Róimh** da oilithre gur chumaisc ar inghin an impire do bhí ann an tráth soin, go rug mac dhó, agus gurab ón mac soin tiocfaidís na trí chineadha do luaidheamar; gidheadh ní héidir an scéal-so do bheith fírinneach; óir ré ndul ar an eachtra soin dhó, do ba seanóir críonna cianaosta ós cionn a cheithre fichid bliadhan é, agus níor chosmhail d'inghin impire dúil do thabairt do luighe ré n-a shamhailt d'athlaoch, agus fós níor bh'oircheas dó-san do chuaidh ar eachtra ar leirg oilithre is aithrighe dúil do chur i mnaoi san bhioth. Agus do réir a ndubhramar measaim nar chumaisc **Donnchadh** ar inghin an impire is nach rug mac dó ó dtiocfaidís an drong adubhramar. --- p.294 Is córaide fírinne an neithe-se do mheas mar léaghthar i seinleabhar annálach do scríobhadh a Leabhar Bhreac Mic Aodhagáin tuairim trí chéad bliadhan ó shin go ndeachaidh **Donnchadh** iar gcríochnughadh thurais na **Rómha** i mainistir **S. Stiabhna** san **Róimh** do chomhnuidhe, agus gur ghabh cuing chrábhaidh ré a ais ann, gur chaith a raibhe roimhe da ré go haithrigheach san áit chéadna go bás. Léaghthar fós i gcroinicibh **Gall**, mar a n-áirmhighthear na huaisle táinig do **Ghallaibh** i n-**Éirinn** ar dtús, gurab i dtús Ghabháltais **Gall** táinig **Robert le Power** ór chinsiod **Puéraigh** is **Eustásaigh** i n-**Éirinn**, agus adeirid na hughdair chéadna gurab do **Lochlonnaibh** **Pluingcéadaigh**. Do ghabh **Toirrdhealbhach mac Taidhg mic Briain Bhóraimhe** ríoghacht **Mhumhan** is urmhóir **Éireann** uile dá bhliadhain déag. **Mór inghean Ghiolla Bhrighde Uí Mhaoilmhuaidh rí **Chinéil Fhiachaidh** is **Fhear gCeall** máthair an **Toirrdhealbhaigh-se Uí Bhriain****. Is 'n-a fhlaitheas do rinneadh na gníomha-so síos. Óir is ann do marbhadh **Conchubhar mac Maoilsheachlainn rí **Midhe**** lé mac a dhearbhráthar féin .i. **Murchadh mac Floinn** tré mheabhail, agus rugadh a cheann as a adhnacal ar éigin ó **Chluain Mic Nóis** go **Ceann Choradh** lé **Toirrdhealbhach Ó mBriain** dia hAoine iar gCáisc, agus rugadh an ceann céadna ba thuaidh tar a ais go **Cluain Mic Nóis** san Domhnach ba neasa dhóibh, agus sin do thigheacht do mhíorbhailibh **Chiaráin**. Is i bhflaitheas an **Toirrdhealbhaigh**-se do chuir **Uilliam Rufus rí **Sacsan**** fios i n-**Éirinn** i gcoinne adhmaid do chead **Toirrdhealbhaigh Uí Bhriain ríogh n-**Éireann**** ré n-a chur ar cheann Halla **Westminster** Anno Domini 1098; agus an --- p.296 bhliadhain roimhe sin do hoirneadh an céideaspog i b-**Port Lairge**, **Malcus** a ainm, ré **Anselmus airdeaspóg **Canterburie****. Is fán am-so fuair **Dearbhforgaill inghean Taidhg mic Giolla Phádraig bean **Toirrdhealbhaigh Uí Bhriain ríogh urmhóir **Éireann****** bás. Da éis sin fuair **Toirrdhealbhách Ó Briain ríogh urmhóir **Éireann**** uile bás iar gcaitheamh dá bhliadhain déag i bhflaitheas dó. Do ghabh **Muircheartach mac Toirrdhealbhaigh mic Taidhg mic Briain Bhóraimhe** ríoghacht **Leithe Mogha** is urmhóir **Éireann** uile fiche bliadhan. **Cailleach Dhé inghean Uí Éidhne** máthair **Mhuircheartaigh Uí Bhriain** agus máthair **Ruaidhrí Uí Chonchubhair**. Is 'n-a fhlaitheas do rinneadh na gníomha-so síos. Ar dtús is é do bhronn **Caiseal** don Eaglais mar iodhbairt do Dhia is do **Phádraig** an chéidbhliadhain da fhlaitheas, an tan fá haois don Tighearna 1106; agus is fán am soin do bhí comhdháil choitcheann fhear n-**Éireann** idir laoch is chléireach mar aon ré **Muircheartach Ó Briain rí **Leithe Mogha**** i bh-**Fiadh Mic nAonghusa**. Ag so an líon do chléircibh do bhí san gcomhdháil sin, .i. **Maolmuire Ó Dúnáin airdeaspog **Mumhan**** is **Ceallach mac Aodha comhorba **Pádraig**** .i. biocáire genearálta an phríomáidh, is ochtar easpog, trí chéad is trí fichid sagart is seacht bhfichid deochan is iomad do chléircibh nach áirmhighthear ann so. Do horduigheadh cheana reachta is dlighthe is nóis leo i gcill is i dtuaith. Da éis sin fuair **Maolmuire Ó Dúnáin airdeaspog na **Mumhan**** bás. --- p.298 ### XXVIII. Is ré linn an **Mhuircheartaigh**-se fós do horduigheadh seanadh nó comhdháil choitcheann i n-**Éirinn** i **Ráith Breasail**, an tan fá haois don Tighearna 1100, do réir sheinleabhair annálach eaglaise **Chluana hEidhneach Fionntain** i **Laoighis**, mar a gcuirthear síos na neithe prinnsiopálta do rinneadh san tseanadh soin; agus fá hé **Giolla Easpuig easpog **Luimnigh**** fá leagáid ón Phápa i n-**Éirinn** an tan soin do b'arduachtarán ar an gcomhairle sin. Ag so síos iomorro na neithe do horduigheadh innte: Amhail do horduigheadh dá easpóg dhéag san leith theas do **Shacsaibh** um **Chanterburie**, is dá easpog dhéag san leith thuaidh um chathair **Eborach**, is mar sin do horduigheadh i Seanadh **Rátha Breasail** i n-**Éirinn**, mar atá dá easpog dhéag i **Leith Mogha** is dá easpog dhéag i **Leith Cuinn**, is fós dá easpog san **Mhidhe**. Is ann sa tseanadh-so tugadh cealla **Éireann** go comhlán do na heaspogaibh gan cur na cíos do bheith ag flaithibh tuaithe orra go bráth. Is ann fós do horduigheadh faircheadha nó dioceses easpog na h-**Éireann**. Ag so líon easpog **Leithe Cuinn**: seisear i g-Cúigeadh **Uladh** is an príomháidh d'áireamh orra, cúigear i g-Cúigeadh **Chonnacht** is dias san **Mhidhe**. Gonadh é sin comhlíonadh dá easpog dhéag **Leithe Cuinn** i n-éagmais an phríomháidh. Ag so cathaoire Chúigidh **Uladh**, mar atá **Ard Macha** ag airdeaspog **Ard Macha** is príomháid ós easpogaibh **Éireann** uile, **Clochar**, **Ard Sratha**, **Doire**, **Cuinneire**, is **Dún dá Leathghlas**; cathaoire **Midhe**, **Daimhliag** is **Cluain Ioraird**; cathaoire Chúigidh **Chonnacht** .i. **Tuaim dá Ghualann**, **Cluain Fearta Bréanainn**, **Conga**, **Cill Aladh** is **Ard Charna**. Cathaoire **Mumhan**, **Caiseal** ag airdeaspog **Leithe Mogha**, **Lios Mór** nó --- p.300 **Port Lairge**, **Corcach**, **Ráith Mhaighe Deisceirt**, **Luimneach**, **Cill Dálua**, **Imleach Iobhair**. Ag sin na seacht gcathaoire do horduigheadh san **Mhumhain** san tseanadh soin. Cúig cathaoire i **Laighnibh**, **Cill Chainnigh**, **Leithghlinn**, **Cill Dara**, **Gleann dá Loch**, **Fearna** nó **Loch Garman**. Cuirthear na cúig cathaoire sin i gceann na seacht gcathaoireach atá san **Mhumhain** go ndéinid dá chathaoir dhéag i **Leith Mogha**. Is uime nach áirmhighthear **Áth Cliath** annso, do bhrígh nachar ghnáth leis grádha do ghlacadh acht ó airdeaspog **Canterburie** i **Sacsaibh**. Adeir **Hanmer** go bréagach go raibhe cur ag airdeaspog **Canterburie** ar chléir **Éireann** ó aimsir **Augustine manach** go Gabháltas **Gall**. Óir ní bhfuighbhe go raibhe cur ag préaláidibh **Canterburie** ar chléir **Éireann** acht ré linn **Lanfrancus** **Ranulphus** is **Anselmus**; agus an tan soin féin is iad drong do chléir **Éireann** ar a raibhe cur aca, cliar **Átha Cliath**, **Phuirt Lairge**, **Locha Garman** is **Luimnigh**, táinig do shliocht iarmhair na **Lochlonnach** da ngairthí **Normani**, agus is tré chomhmbáidh ré lucht na **Normandie** táinig uatha féin tugadar na préaláide do bhí sna háitibh sin cur is ceannas ag airdeaspog **Canterburie** orra féin, mar is follus as an leabhrán do scríobh **Doctúir Usser**, ar n-a mheas dóibh dá ndeachadh an ní ar thogha an phobail idir siad féin is aon do **Ghaedhealaibh** do bhiadh ag iarraidh an chéime chéadna, nach biadh comhthrom aca-san, do bhrígh go mbiadh ní-sa mhó do ghuth an phobail ré toghadh an **Gaedhil** seoch aoin aca-san. Measaim, ma tá nach cuireann an seinleabhar sios é, gurab seisear easpog do bhí san **Mumhain**, is seisear i **Laighnibh** is Airdeaspog **Caisil** ós a gcionn uile mar airdphréaláid ós cionn **Leithe Mogha** ar lorg an ardfhlaithis temporálta, amhail adubhramar thuas ag labhairt ar an ní-se i bhflaitheas **Laoghaire**. --- p.302 Ag so síos do na faircheadhaibh nó do na dioséisibh is da dteorannaibh amhail do horduigheadh san tSeanadh-so **Rátha Breasail**. Fairche airdeaspuig **Arda Macha**, ó **Shliabh Breagh** go **Cuaille Ciannachta** is ó **Bhior** go h-**Abhainn Mhóir**. Fairche **Chlochair**, ó **Abhainn Mhóir** go **Gabhail Liuin** agus ó **Shliabh Beatha** go **Sliabh Largha**. Fairche **Arda Sratha**, ó **Shliabh Largha** go **Carn nGlais** is ó **Loch Chraoi** go **Binn Fhoibhne**. Fairche easpuig **Doire** nó **Rátha Both**, ó **Eas Ruaidh** go **Sruibh Broin** is ó **Charn nGlais** go **Sruibh Broin**. Fairche easpuig **Cuinnire**, ó **Bhinn Fhoibhne** go **Torbhuirg**, is ó **Phort Murbhoilg** go h-**Ollorbha** go **Cuan Snámha hAidhne**, is ó **Ghlionn Ríogh** go **Colbha nGearmainn**. Fairche easpuig **Dúin dá Leathghlas**, ní faghthar san tseinleabhar a teorainn. Fairche easpuig **Daimhliag**, ó **Shliabh Breagh** go **Carn Dúin Cuair** is ó **Lochán na hImrime** soir go fairrge. Fairche **Chluana hIoraird**, ó **Chlochán** siar go **Sionainn** is ó **Iubhar Coillte** go **Cluain Conaire**. Fairche **Chluana Fearta**, ó **Shionainn** go **Buirinn** is ó **Echtghe** go **Succa**. Fairche **Thuama**, ó **Shucca** go h-**Ard Charna** is ó **Áth an Tearmainn** go **Sionainn**. Fairche **Chonga**, ó **Abhainn Ó mBriuin** budh thuaidh go **Néimhthinn** is ó **Áth an Tearmainn** siar go fairrge. Fairche **Chille hAladh**, ó **Neimhthinn** go h-**Eas Ruaidh** is ó **Chill Airdbhile** go **Sraith an Fhearainn**. Fairche **Arda Carna** nó **Ardachadh**, ó **Ard Charna** go **Sliabh an Iarainn** is ó **Chéis Choruinn** go h-**Iobhar Coilltéan**. Ma's aontach cliar **Chonnacht** ar an roinn-se is toil linne í, agus --- p.304 muna n-aontuighid bíodh ar an roinn is toil leo; agus is maith linne an roinn is maith leo-san, acht amháin nach biaidh i g-**Connachtaibh** acht chúig easpuig. Fairche airdeaspuig **Caisil**, ó **Shliabh Eibhlinne** go **Siuir** is ó **Chnámhchoill** ag **Tiobraid Árann** go **Gréin Airbh** soir .i. **Cros Ghréine**. Fairche **Leasa Móir** nó **Phuirt Lairge**, ó **Mhíleadhach** ar bruach na **Bearbha** ag **Cumar na dtrí nUisceadh** go **Corcaigh** agus ó **Shiuir** budh dheas go fairrge. Fairche **Chorcaighe**, ó **Chorcaigh** go **Carn Uí Néid** is ó **Abhainn Mhóir** budh dheas go fairrge. Fairche **Ráth Mhaighe Deisceirt** ó **Bhaoi Bhéirre** go **Ceann mBeara** is ó **Fhéil** go **Dairbhre**. Fairche **Chille Dálua**, ó **Shlighe Dhála** go **Léim Chon gCulainn**, is ó **Echtghe** go **Sliabh Uidhe an Ríogh**, is ó **Shliabh Uidhe an Ríogh** go **Sliabh Caoin** nó **Gleann Caoin**. Fairche **Luimnigh**, an **Mhaoilchearn** soir, **Áth ar Choinne**, **Lodan** is **Loch Gair**, is an **Laitheach Mhór** ó **Áine** riar, is **Ard Pádraig** budh dheas, is **Bealach Feabhradh** is **Tulach Léis**, **Féil** siar, is **Tairbiort**, is **Cuinche** i d-**Tuadmhumhain**, is **Crossa** i **Sliabh Uidhe an Ríogh**, is **Dubhabhann**. Gibé tí tar na teorannaibh-se is tar sárughadh an Choimdhe is **Pheadair apstail** is **Naomh Pádraig** is a chomhorba is na heagailse Críostaidhe thig sé; agus is é teampull Muire i **Luimneach** a príomheaglais. Fairche **Imligh Iobair**, ó **Chluain Caoin** go h-**Abhainn Mhóir** is ó **Chnámhchoill** ag **Tiobrad Árann** go h-**Abhann Ealla**. Fairche **Chille Cainnigh**, ó **Shliabh Bladhma** go **Míleadhach** is ó **Ghréin Airbh** go **Sliabh Mairge**. Fairche **Leithghlinne**, ó **Shliabh Bladhma** go **Sliabh Uidhe Laighean**, is ó **Shliabh Mairge** go **Bealach Carcrach**, is ó **Bhealach Mughna** go **Teach Moling** go n-a thearmonn. --- p.306 Fairche **Chille Dara**, ó **Ros Fionnghlaise** go **Nás Laighean**, is ó **Nás** go **Cumar Chluana hIoraird** is go **Sléibhthibh Ghlinne dá Loch**. Fairche **Ghlinne dá Loch** ó **Ghrianóig** go **Beig-Éirinn** is ó **Nás** go **Reachruinn**. Fairche **Fhearna** nó **Locha Garman** ó **Bheig-Éirinn** go **Míleadhach** don leith thiar don **Bhearbha**, is ó **Shliabh Uidhe Laighean** budh dheas go muir; agus ma aontuighid cliar **Laighean** sin is toil linne é, acht nach biaidh acht chúig easpuig aca. Beannacht an Choimdhe is **Pheadair apstail** is **Naomh Pádraig** ar gach n-easpog don chúigear ar fhichid-se nach biaidh Cáisc gan ola do choisreagadh. Et multa alia bona statuta sunt in hac sancta synodo quae hic non scripsimus propter brevitatem. Cros[Some MSS have a cross symbol for the word 'cros' here and in the following two paragraphs.] chomhorba **Peadair** is a leagáide .i. **Giolla Easpuig easpog **Luimnigh****, Cros **Ghiolla Ceallaigh comhorba **Pádraig**** is príomháidh **Éireann**, Cros **Mhaoilíosa Uí Ainmire airdeaspuig **Caisil****, Crosa na n-uile easpog is na n-uile laoch is chléireach do bhí san tseanadh naomhtha-so **Rátha Breasail** ar an tí thiocfas tar na horduighthibh-se, agus a mallacht uile ar gach n-aon thiocfas 'n-a n-aghaidh. --- p.308 ### XXIX. Léaghthar i g- croinic **Hackluite** an tan do bhí **Muircheartach Ó Briain** i gceannas **Éireann** gur chuireadar lucht na n-**Oiléan** teachta 'n-a dháil ag a iarraidh air duine éigin da bhráithribh .i. don fhuil ríoghdha do chur i gceannas feadhna ós cionn na n-**Oiléan** an feadh do bhiadh **Olanus** nó **Amhlaoibh mac Gothfruidh** don leith istigh d'aois, an tí dar dhual bheith 'n-a rígh ar na h-**Oiléanaibh**; agus do chuir **Muircheartach** duine uasal da chine féin dar bh'ainm **Domhnaill mac Taidhg Uí Bhriain** ós a gcionn, agus do ghabh a gceannus trí bliadhna gur ghabh ag déanamh anfhlaithis orra; agus do díbreadh tríd sin lé lucht na n-**Oiléan** go h-**Éirinn** tar a ais é. Léaghthar ag an ughdar gcéadna gur chuir **Maghnus mac Amhlaoibh mic Arailt** do bhí 'n-a rígh ar an **Noruaegia** teachta go **Muircheartach Ó mBriain** is a bhróga féin leo ag a fhógradh do **Mhuircheartach** na bróga d'iomchar ar a ghuailnibh; agus ar dteacht do na teachtaibh do láthair, nochtaid a dtoisc dó. Gabhais **Muircheartach** na bróga uatha is cuiris ar a ghuailnibh iad; agus ar n-a fhaicsin sin do na huaislibh do bhí 'n-a fhochair do ghabh fearg mhór iad, is do-bheirid aithbhear dó trés an ní sin do dhéanamh. ‘Is fearr liom-sa,’ ar **Muircheartach**, ‘so do dhéanamh ioná **Maghnus** d'argain aonchúigeadh i n-**Éirinn**.’ Ollmhuighthear da éis sin cabhlach mór lé **Maghnus**, is triallais d'ionnsuighe na h-**Éireann** ón **Noruaegia** ré dochar is ré díoth do dhéanamh di, agus ar dteacht i ngar na h-**Éireann** dó, tig féin is beann don chabhlach i dtír tré iomad deithbhire ré díbhfeirg do dhéanamh; agus ar rochtain i dtír dhóibh tarla lucht na críche i n-oirchill rompa; agus ar rochtain i dtír do **Mhaghnus** go n-a shluaghbhuidhin lingid lucht na críche orra; agus marbhthar **Maghnus** go n-a shluagh san turas soin; agus ar n-a --- p.310 chlos don chabhlach do bhí 'n-a dhiaidh gur marbhadh **Maghnus** fá taoiseach dóibh, tillid tar a n-ais don **Noruaegia**. An **Muircheartach-so Ó Briain** atáimíd do luadh, iar gcaitheamh chúig mbliadhan i dtreabhluid dó, fuair bás aithrigheach i n-**Ard Macha**, is do hadhnaiceadh i g-**Cill Dálua** é san dteampull mhór. Do ghabh **Toirrdhealbhach Mór mac Ruaidhrí Uí Chonchubhair** ceannas urmhóir **Éireann** d'éis **Mhuircheartaigh Uí Bhriain** ar feadh fhichead bliadhan. Is 'n-a fhlaitheas do rinneadh na gníomha-so síos. Is leis an **Toirrdhealbhach**-so tógbhadh trí príomhdhroichid i g-**Connachtaibh** .i. droichead **Átha Luain** is droichead **Átha Cróchdha** ar **Sionainn** agus droichead **Dún Leoghdha** ar **Succa**. Sluaigheadh leis an d-**Toirrdhealbhach**-so don **Mhumhain**, gur hairgeadh **Caiseal** is **Ard Fhionáin** leis; agus ar mbeith ag dul do chreachadh **Arda Fionáin** dó, táinig drong don **Mhumhain** fá dheireadh an tsluaigh is do marbhadh leo **Aodh O hEidhin rí **Ó bhFiachrach**** is **Muireadhach Ó Flaithbheartaigh rí iarthair **Chonnacht**** is iomad do dhaoinibh uaisle oile nach áirmhighthear annso. Da éis sin do chuaidh an **Toirrdhealbhach**-so go sluagh líonmhar leis ar muir is ar tír go **Corcaigh**, agus gabhais ag argain **Mhumhan** uile; agus do roinn an **Mhumhain** 'n-a dhá leath, agus tug an leath theas do **Dhonnchadh mac Carrthaigh** is an leath thuaidh do **Chonchubhar Ó mBriain**, agus rug tríochad i ngiall leis uatha araon. Is fán am-so do beannuigheadh teampull **Cormaic** i g-**Caiseal** maille ré hiomad do chléircibh is d'uaislibh na h-**Éireann** do bheith ann, aois an Tighearna an tan soin 1134. Da éis sin do marbhadh **Cormac mac Carrthaigh rí **Mumhan**** i bhfeill lé **Toirrdhealbhach Ó mBriain** .i. a chliamhain féin is a cháirdeas Críost; agus fuair **Maolmaodhóg .i. Malachias**, do bhí n-a airdeaspog **Éireann** is **Alban**, bás, aois an Tighearna an tan soin 1135. Sluagheadh lé **Toirrdhealbhach Ó Chonchubhair** arís don **Mhumhain** maille ré neart **Connacht**, **Laighean**, na **Midhe** is **Fhear --- p.312 dTeabhtha** is Ruarcach, go dtugsat saorchuairt na **Mumhan** go rángadar **Gleann Maghair**, go dtarla dhóibh ann sin **Toirrdhealbhach Ó Briain rí **Mumhan**** agus mac **Conchubhair Uí Bhriain** go bhfearaibh **Mumhan** maille riú. Trí catha ba headh á líon. Fearthair Cath **Móna Móire** eatorra, gur briseadh do **Dhál gCais** is d'fhearaibh **Mumhan** ann, go ndeachaidh tar áireamh ar thuit díobh. Do hionnarbadh **Toirrdhealbhach Ó Briain** go **Tír Eoghain**, is do roinn **Toirrdhealbhach Ó Conchubhair** an **Mhumhain** idir **Thadhg Ó mBriain** is **Diarmaid mac Cormaic mic Carrthaigh**. Is grod da éis sin go bhfuair **Toirrdhealbhach Ó Chonchubhair rí urmhóir **Éireann**** bás, agus ocht mbliadhna is trí fichid do b'aois dó an tan soin, gur hadhnaiceadh ag altóir mhóir **Chiaráin** i g-**Cluain Mic Nóis** é, agus is mór an leagáid d'fhágaibh ag an gcléir ar a anam, mar atá dá fhichid ar chúig céad uinge d'ór, is dá fhichid marg d'airgead, is a rabhadar do sheoidibh uile aige idir chorn is chloich n-uasail, idir eachaibh is spréidh, éadach, fhithchill is bhrannuibh, bhogha is bholgán soighead, stabhall is arm; is do orduigh féin cuid gach cille do roinn do réir uird ar gach cill díobh fá seach. Is fán am-so fuair **Tadhg Ó Longargáin easpog **Chille Dálua**** bás. Do ghabh **Muircheartach mac Néill mic Lochloinn** flaitheas **Leithe Cuinn** is urmhóir **Éireann** ocht mbliadhna déag, gur thuit lé fearaibh **Fearnmhaighe** is leis **Ó mBriuin**. Agus is san seachtmhadh bliadhain do fhlaitheas an fhir-se do commóradh comhdháil agus comhairle choitcheann eagailse **Éireann** i g-**Ceanannus na Midhe** an tan fá haois don Tighearna 1152, ré foillsiughadh an chreidimh Chatoilice is ré n-a ghlanadh, is ré ceartughadh béas an phobail, is ré hoirneadh ceathrar n-airdeaspog, is ré cheithre **pallia** do dháil dóibh. Óir ní --- p.314 raibhe roimhe sin i n-**Éirinn** acht dá airdeaspog, mar atá príomháidh **Arda Macha** is airdeaspog **Caisil**. Agus is iad fá harduachtaráin ar an gcomhairle sin ón Phápa, **Giolla Críost Ó Conairce Easpog **Leasa Móir**** is ceann manach **Éireann** 'n-a leagáid, is cairdionál mar aon ris dar bh'ainm **Ioannes Papiron** do dhéanamh riaghlaighthe is orduighthe i n-**Éirinn**, is do dhéanamh neithe ba measa lé h-**Éirinn** ioná sin, mar atá dáil cheithre **pallia**. Óir do ba lór lé h-**Éirinn** **pallium** i n-**Ard Macha** is **pallium** i g-**Caiseal**, agus go háirithe is tar sárughadh eagailse **Arda Macha** is **Dúin dá Leathghlas** tugadh amach acht **pallium** i n-**Ard Macha** is **pallium** i g-**Caiseal**, amhail nochtas seinleabhar annálach eagailse **Chluana hEidhneach** i **Laoighis** é, lé gcuirthear suim na comhairle-se síos. Iar suidhe iomorro san chomhairle dhóibh, do rinneadh orduighthe is nóis somholta leo ar dháil na gceathra **pallia**-so. Ag so síos briathra an tseinleabhair iris do scríobhadh i g-**Cluain Eidhneach Fionntainn** i **Laoighis**. M. c. l. 2 anno ab Incarnatione Domini nostri Iesu Christi, bissextili et embolismali anno, Nobile Concilium in vernali tempore ad Dominicam "Laetare Ierusalem" apud Ceanannus celebratum fuit, in quo Presidens Dominus Iohannes Cardinalis Presbiter Beati Laurentii in Damasco inter viginti duos episcopos et quinque electos et inter tot Abbates et Priores, ex parte Beatorum Apostolorum Petri et Pauli et Domini Apostolici Eugenii, simoniam et usuram omnibus modis extirpavit et damnavit, et decimas dandas Apostolica auctoritate praecepit. Quattuor pallia quattuor Archiepiscopis **Hiberniae**, Dublinensi Caselensi Tuamensi Armachano tradidit. Insuper Armachanum archiepiscopum in primatem super alios --- p.316 prout decuit ordinavit. Qui etiam Ioannes Cardinalis protinus post peractum Concilium iter arripuit et nono Kalendas Aprilis transfretavit. Hi sunt episcopi qui huic Concilio interfuerunt .i. **Giolla Críost Ó Conairce easpog **Leasa Móir****, leagáid an Phápa i n-**Éirinn**; Giolla Mac Liag comhorba **Pádraig** is príomháidh **Éireann**; **Domhnaill Ó Longargáin airdeaspog **Mumhan****; **Gréine easpog **Átha Cliath****; **Giolla na Naomh Laighneach easpog **Glinne dá Loch****; **Dúnghal Ó Caolluidhe easpog **Leithghlinne****; **Toistius easpog **Phuirt Lairge****; **Domhnaill O Foghartaigh biocáire genearálta easpuig **Osruighe****; **Fionn mac Cianáin easpog **Chille Dara*****;* **Giolla an Choimdheadh Ó hArdmhaoil, biocáire easpuig **Imligh****; **Giolla Aodha Ó Maighin, easpog **Corcaighe****; **Mac Rónáin comhorba **Bréanainn** easpog **Ciarraidhe****; **Torgestius easpog **Luimnigh****; **Muircheartach Ó Maoilidhir easpog **Cluana mic Nóis****; **Maoilíosa Ó Connachtáin easpog oirthir **Chonnacht****; **Ua Rudáin easpog **Luighne****; **Mac Craith Ó Mugróin easpog **Conmhaicne****; **Etras Ó Miodhcháin easpog **Chluana hIoraird****; **Tuathal Ó Connachtaigh easpog **Ó mBriuin****; **Muireadhach Ó Cobhthaigh easpog **Chinéil nEoghain****; **Maolpádraig Ó Bánáin easpog **Dál nAruidhe****; **Maoilíosa mac an Chléirigh Chuirr easpog **Uladh****. I bPríd Nóin Mhárta do forbadh an seanadh-so, mar ar ceartuigheadh is mar ar horduigheadh *easpogóideachta* **Éireann**. Iar gcríochnughadh na comhairle sin fuair **Domhnaill Ó Longargáin, airdeaspog **Mumhan**** bás; agus sealad aimsire da éis sin fuair **Muircheartach mac Néill** do bhí ag gabháil cheannais **Leithe Cuinn** is urmhóir **Éireann** an tan soin bás — a mharbhadh lé fearaibh **Fearnmhaighe** agus leis **Ó mBriuin**, amhail adubhramar thuas. --- p.318 ### XXX. Do ghabh **Ruaidhrí O Conchubhair** ceannas **Connacht** is urmhóir **Leithe Cuinn**, do bhrígh gur ghiall rí **Oirghiall** rí **Midhe** is rí **Bréithfne** dhó, agus fós gairmthear rí **Éireann** uile dhe san seanchus. Gidheadh ní raibhe acht rí go bhfreasabhra ann, mar atá rí ag a raibhe mórán d'uaislibh **Éireann** ag cur 'n-a aghaidh fá fhlaitheas **Éireann** do bheith 'n-a sheilbh. Agus is ré linn **Ruaidhrí Uí Chonchubhair** do bheith i gceannas mar sin do chuir bean **Tighearnáin Chaoich Uí Ruairc** (**Dearbhforgaill** fá hainm dhi is fá hinghean do **Mhurchadh mac Floinn rí **Midhe**** í, agus nochar bh'í bean ríogh **Midhe** í, amhail adeir **Cambrens**) teachta ós íseal go **Dhiarmaid Mac Murchadha** aga iarraidh air teacht 'n-a coinne féin da breith leis ó **Thighearnán** mar mhnaoi dhó féin, agus adubhairt ris na teachtaibh a nochtadh do **Dhiarmaid** go ndeachaidh **Tighearnán** ar turas go huaimh Purgadóra **Pádraig**, agus mar sin go bhfuighbheadh seisean uain is uaigneas ar í féin do bhreith leis i **Laighnibh**. Do bhí iomorro cumann mímhéine eatorra ré cian do bhliadhnaibh roimhe sin. Dála **Dhiarmada** ar rochtain na scéal soin chuige, triallais go héascaidh d'fhios na mná go sluaghbhuidhin mharcach 'n-a fhochair; agus ar rochtain mar a raibhe an bhean dó, tug fá deara a tógbháil ar cúlaibh marcaigh; agus leis sin guilis is screadais an bhean go cealgach, mar gurab ar éigin do-bhéaradh **Dhiarmaid** leis í; agus tillis lé mar sin go **Laighnibh** tar a ais. Iomthúsa **Tighearnáin**, iar dtigheacht tar ais don **Bréithfne** dhó, is iar n-a chlos gurab dá haimhdheoin rugadh a bhean uaidh, éagcaoinis an ainbheart soin lé **Ruaidhrí Ó Conchubhair** is lé n-a cháirdibh ar cheana. --- p.320 Chuiris **Ruaidhrí** leis sin cruinniughadh ar fhearaibh **Chonnacht**, **Bhréithfne** **Oirghialla** is **Midhe**, agus triallais do lot **Laighean** go sluagh líonmhar maille ris i ndíoghail an mhíghníomha soin do rinne **Diarmaid**. Ar n-a chlos do **Dhiarmaid** **Ruaidhrí** do bheith ag teacht do lot **Laighean**, cuiris cruinniughadh is coimhthionól ar uaislibh **Laighean** as gach leith, agus ar rochtain go haonláthair dhóibh, do b'é a bhfreagra ar **Dhiarmaid** nach rachdaois do sheasamh an mhíghníomha do rinne seisean; agus leis sin do thréigeadar mórán díobh é, agus do chuadar ar chomairce **Ruaidhrí**, is nochtaid dó gurab iomdha éagcóir is aindlighe do rinne **Diarmaid** roimhe sin orra. Mar nach raibhe **Diarmaid** líon cathuighthe ré **Ruaidhrí** leis sin tug **Ruaidhrí** ucht ar an mhéid do ghabh lé **Diarmaid** do **Laighnibh** do lot is téid roimhe go **Fearna** gur threascair teach **Diarmada**, is gur bhris a dhún is gur dhíbir a h-**Éirinn** uile é. Agus triallais **Diarmaid** gus an **dara Henrí rí **Sacsan****, do bhí san bh-**Fraingc** an tráth soin; agus ar rochtain do láthair an ríogh dhó, fáiltighis an rí roimhe is do rinne iomad muinnteardhais ris; agus an tan do nocht fáth a thurais don rígh, scríobhais an rí leitreacha cáirdheamhla leis i **Sacsaibh** mar a dtug cead do gach aon lér bh'fheirrde teacht do neartughadh leis i n-**Éirinn** do bhuain a chríche féin amach. Ceileabhrais **Diarmaid** leis sin don rígh, is triallais i **Sacsaibh** go ráinig **Briostoe**, is tug fá deara a leitre do léaghadh go puiblidhe ann sin, agus do gheall tairgsiona móra don druing do thiocfadh leis i n-**Éirinn** do bhuain a chríche féin amach. Is annsin tarla **Risteard Mac Gilbeirt mic Iarla Stranguell** air, is do cheangail connradh ris, mar atá a inghean féin .i. **Aoife inghean Diarmada** do thabairt 'n-a mnaoi dhó, is oighreacht **Laighean** ris an inghin i ndiaidh a bháis féin, agus d'fhiachaibh ar **Risteard** teacht 'n-a dhiaidh i --- p.322 **Éirinn** do bhuain a chríche amach dhó. Ar gceangal ar na heachtaibh sin dóibh, triallais **Diarmaid** go **Breatain** go prionnsa do bhí ann dar bh'ainm **Raph Griffin** do bhí i gceannas na críche fán rígh **Henrí**, is nochtais a dháil dó. Tarla an uair sin duine uasal arrachtach oirbheartach dar bh'ainm **Roibeard mac Stiabhna** i bpríosún ag an bprionnsa soin tré mhíréir an ríogh do dhéanamh, is ní raibhe dáil chabhra 'n-a chionn acht muna ngabhadh ré a ais triall i n-**Éirinn** do thabairt neirt a láimhe lé **Mac Murchadha** ré buain a chríche amach dó. Agus ar n-a chlos d'easpog **S. Dáibhídh** is do **Mhuiris Mac Gearailt** go dtáinig **Mac Murchadha** d'fhios an phrionnsa soin ré hiarraidh **Roibeird Mic Stiabhna** as an mbraighdeanas 'n-a raibhe, tángadar féin do chur impidhe mar an gcéadna air fá scaoileadh do **Roibeard**, is fá n-a léigean lé **Mac Murchadha** i n-**Éirinn**. Clann aonmháthar iomorro an t-easpog soin is **Riobeard Mac Stiabhna** is **Muiris Mac Gearailt**. Léigis trá an prionnsa **Roibeard** amach ar eacht go leanfadh **Mac Murchadha** i n-**Éirinn** an samhradh ba neasa dhó. Geallais **Diarmaid** don leith oile **Loch Garman** is an dá thriúcha céad fá goire dhi, mar dhúthaigh dhílis go bráth do **Roibeard Mac Stiabhna** tré theacht do chongnamh leis i n-aghaidh a eascarad; agus i ndiaidh an cheangail sin do dhéanamh, ceileabhrais **Diarmaid** don druing sin is triallais taoibh ré beagán buidhne go h-**Éirinn**. Ar rochtain i dtír dhó, mar a raibhe iomad eascarad is teirce carad aige, tig ós íseal go **Fearna Mhóir Mhaodhóg** ar dhídean cléire is coimhthionóil **Fearna**; agus do bhí go dubhach dearóil 'n-a bhfochair feadh na haimsire sin go teacht don tsamhradh. Dála **Roibeird mic Stiabhna** táinig do chomhall a gheallaidh do **Mhac Murchadha**, agus is é líon sluagh tháinig leis i n-**Éirinn** tríochad ridireadh is trí fichid scuibhéir is trí céad troightheach; agus is é áit ar ghabhadar tír i g-**Cuan an Bhainbh** i n-imeall Chonntae **Locha Garman** theas, san áit ré --- p.324 ráidhtear **Beag An Bun**, agus fá hí aois an Tighearna an tan soin 1170, agus an seachtmhadh bliadhain do fhlaitheas **Ruaidhrí Uí Chonchubhair**. Do bhí fós ridire prionnsapálta i bhfochair **Roibeird mic Stiabhna** an tan soin, mar atá **Herimont Morti** ridire do mhuinntir iarla o' **Stranguell** do chuir roimhe i n-**Éirinn** do mheas na tíre; agus ar rochtain i dtír dhóibh ann sin, cuiris **Roibeird** scéala go **Diarmaid** da nochtadh dhó é féin do theacht i n-**Éirinn**. Ar n-a chlos sin do **Dhiarmaid**, do ghabh lúthgháir é, agus téid cúig céad laoch 'n-a gcoinne, agus ar rochtain i gcomhdháil a chéile dhóibh, triallaid d'aonchomhairle d'ionnsuighe **Locha Garman** da bhuain amach; agus ar dtigheacht i ngar don bhaile dhóibh, is í comhairle ar ar cinneadh leis na buirghéisibh gialladh do **Dhiarmaid** is ceathrar d'uaislibh an bhaile do thabairt i ngiall ré comhall síodha dhó agus díol cíosa is cánachais, is ré bheith umhal mar thighearna dhó. Is ann sin iomorro do bhronn **Diarmaid** **Loch Garman** is an dá thriúcha céad do b'fhoigse dhó do **Roibeard mac Stiabhna**, agus do bhronn fós an dá thriúcha céad do b'fhoigse dhóibh sin arís do **Herimont Morti** do réir an gheallaimh tug dhóibh i m-**Breatain**; agus iar gcoimhlíonadh an gheallaimh sin, do chuir **Diarmaid** cruinniughadh ar a mhuinntir féin is ar na **Gallaibh** go haonláthair; agus is é líon sluagh do bhádar ann trí mhíle fear idir **Ghaedheal** is **Ghall**, agus triallaid d'aoinmhéin as sin d'argain is do chreachadh **Osruighe**; agus is é fá rí ar **Osruighibh** an tan soin **Donnchadh mac Domhnaill Reamhair**, bíodhbhaidh bhunaidh do **Dhiarmaid**, agus mar rángadar do lot **Osruighe** is gan cosnamh ag **Donnchadh** air féin, is í comhairle ar ar chinn féin is maithe a dhúithche géill do thabairt dó ré díol airdchíosa ris; agus mar sin do coisceadh **Diarmaid** ó lot na críche. Mar do chualadar trá uaisle **Éireann** tigheacht **Diarmada** is na n-**Gall** soin, is gach áitheas dar éirigh leo, do --- p.326 chuadar do chinneadh chomhairle ré **Ruaidhri Ó Conchubhar rí **Connacht**** do ghabh barántas **Éireann** ré a ais an tráth soin; agus is eadh do commóradh leo congnamh sluaigh do thabairt as gach cúigeadh i n-**Éirinn** dó; agus ar gcruinniughadh na sluagh soin ar aonláthair, triallais **Ruaidhrí** leo go h-**Uíbh gCinnsealaigh**, i ndóigh ré tathfann **Dhiarmada** is na n-**Gall** a h-**Éirinn**; agus mar ráinig **Ruaidhrí** go **Laighnibh**, do chuaidh **Dhiarmaid** is na **Gaill** is an mhéid do lean do **Laighnibh** é, i gcoilltibh daingne diamhaire láimh ré **Fearna Mhóir Maodhóg** da ndídean féin ar antrom shluagh **Ruaidhrí**. Mar do chonnairc iomorro **Ruaidhrí** nach rabhadar ar tí catha do fhreastal dó, do chuir teachta go **Roibeard mac Stiabhna** 'ga iarraidh air an tír do fhágbháil agus nach raibhe ceart ná dúthchas aige ar bheith innte. Adubhairt **Roibeard** ag freagradh do na teachtaibh, nach tréigfeadh an tighearna lé a dtáinig i n-**Éirinn**. Tillid trá na teachta leis na scéalaibh sin go **Ruaidhrí**, agus ar n-a gclos dó, is fós ar n-a chlos dó nach tréigfeadh **Mac Murchadha** na **Gaill** ar aonchor, do chuir roimhe lingeadh líon sluaigh is sochaidhe ar **Dhiarmaid** is ar na **Gallaibh** do bhí 'n-a fhochair da milleadh is da míochórughadh. Mar do chonncadar cliar **Laighean** an chríoch i mbaoghal a millte is a míochóirighthe ón spairn sin do-níd dicheall ar síoth do tharraing idir **Ruaidhrí** is **Dhiarmaid**. Agus is amhlaidh do críochnuigheadh an tsíoth soin eatorra .i. Cúigeadh **Laighin** do léigeadh do **Dhiarmaid**, amhail fá dúthchas dó: agus d'fhiachaibh ar **Dhiarmaid** umhla is dísle do choimhéad do **Ruaidhrí** amhail fá dual do gach rígh da mbíodh ar **Laighnibh** do dhéanamh do ríoghaibh **Éireann**; agus i ngeall ré comhall na síothchána soin, tug **Diarmaid** mac dó féin dar bh'ainm **Art** 'n-a ghiall do **Ruaidhrí**. Do gheall fós **Ruaidhrí** a shiúr féin do thabairt 'n-a mnaoi do **Dhiarmaid**; agus ar na --- p.328 heachtaibh sin do scarsad go síodhach ré chéile: acht amháin gur gheall **Diarmaid** do **Ruaidhrí** gan ní ba mhó do na **Gallaibh** do thabairt i n-**Éirinn**. Agus go grod da éis sin táinig **Muiris mac Gearailt** i dtús an tsamhraidh go h-**Éirinn** do réir an gheallaimh tug do **Mhac Murchadha**, agus fós do chionn na cumha do gheall **Mac Murchadha** dhó féin is do **Roibeard mac Stiabhna** an fóghmhar roimhe sin tré theacht do chongnamh leis i n-**Éirinn** do bhuain a chríche féin amach. Agus is é líon sluaigh táinig lé **Muiris** i n-**Éirinn** an tan soin, deichneabhar ridireadh tríochad scuibhéir is céad troightheach. Agus is é ionadh ar ghabhadar cuan ag **Loch Garman**. ### XXXI. Ar n-a chlos do **Mhac Murchadha** is do **Roibeard mac Stiabhna** **Muiris** do thigheacht i n-**Éirinn**, do chuadar 'n-a choinne go **Loch Garman**; agus is ann sin do chuimhnigh **Mac Murchadha** ar gach aindlighe da ndearnsad lucht **Átha Cliath** air féin is ar a athair roimhe. Uime sin do thionóil **Mac Murchadha** an sluagh soin ré dul d'argain **Átha Cliath**, is do fhágaibh **Roibeard Mac Stiabhna** ag tógbháil chaisléin san ionadh darab ainm an **Charraig** anois .i. dá mhíle ó **Loch Garman** amach; agus triallais **Mac Murchadha** is **Muiris Mac Gearailt** is urmhór na n-**Gall** soin mar aon riú go **Fine Ghall**, gur hairgeadh is gur loisceadh an chríoch soin leo. Ar n-a chlos iomorro do bhuirghéisibh **Átha Cliath** gur hairgeadh is gur creachadh an chríoch 'n-a dtimcheall, do chuadar i gcomhairle eatorra féin, agus is é ní ar ar cinneadh leo seoide iomdha is tiodhlaicthe troma d'ór is d'airgead do chur go **Mac Murchadha** do chionn síodha is réidhtigh d'fhagháil uaidh; agus do chuireadar braighde chuige mar aon ris an ionnmhus soin tar múraibh an bhaile amach; --- p.330 agus do ghealladar go dtiubhraidís gach ceart is gach dualgas da raibhe ag **Mac Murchadha** orra roimhe sin dó. Ód chonnairc **Mac Murchadha** iomorro gach ní dar chuir roimhe ag teacht leis, do smuain 'n-a mheanmain aige féin go raibhe ríoghacht **Éireann** ag a shinnsearaibh roimhe .i. **Cathaoir Mór**, **Conchubhar Abhradhruadh**, **Labhruidh Loingseach**, **Laoghaire Lorc** is **Ughaine Mór** is gach rí oile dar ghabh flaitheas **Éireann** díobh roimhe, agus adubhairt nar bh'fhearr neart na cumas gach ríogh oile díobh soin ar **Éirinn** do chosnamh ioná a neart féin. Uime sin beiris **Mac Murchadha**, **Muiris Mac Gearailt** is **Roibeard Mac Stiabhna** i bhfód fá leith ris, gur léig a rún riú fán gcúis sin, agus do iarr comhairle orra créad do b'indéanta dhó. Do fhreagairsiod i n-aoinfheacht é, agus is eadh adubhradar, go madh urusa dhó an ní sin do chríochnughadh dá madh áil leis teachta do chur uaidh ar ceann tuilleadh daoine go **Sacsaibh**. Tairis sin do ráidh **Mac Murchadha** riú-san teachta do chur uatha féin ar ceann a ngaoil is a gcoimhfhialasa agus adubairt go dtiubhradh a inghean féin 'n-a mnaoi do **Mhuiris Mac Gearailt** nó do **Roibeard Mac Stiabhna**, gibé aca do-bhéaradh í, agus a thighearnas ó n-a lá féin amach. Gidheadh níor fhaomh ceachtar díobh an inghean do ghlacadh, óir do chuimhnigh **Muiris Mac Gearailt** is **Roibeard Mac Stiabhna** gur gheall **Mac Murchadha** an inghean soin d'iarla o' **Stranguell** is ríoghacht **Laighean** lé, do chionn a neart do thabairt leis ré buain a dhúithche amach dhó; agus do iarr **Muiris** is **Roibeard** ar **Mhac Murchadha** leitre do chur gus an Iarla 'ga iarraidh air teacht do réir an gheallaimh tug dó i **Sacsaibh**, ‘agus foillsigh dhó,’ ar siad, ‘go bhfuile féin i mbun do gheallaimh do chomhall dó-san, maille ré t'inghean féin do thabairt 'n-a mnaoi dó, is ríogacht **Laighean** ód lá féin amach; agus fós na cheithre ranna nach fuil agat d'**Éirinn**, foillsigh dó go bhfuil súil agat ré a mbeith fá chíos is fá umhla dhuit.’ --- p.332 Cuirthear teachta is leitreacha lé **Mac Murchadha** go hIarla o' **Stranguell** ar an gcúis sin, agus ar rochtain do na teachtaibh 'n-a láthair is ar léaghadh na leitreach dhó, is fós ar gclos an neirt do ghabh **Mac Murchadha** is **Roibeard Mac Stiabhna** is **Muiris Mac Gearailt** i n-**Éirinn**, triallais féin go hairm a raibhe rí **Sacsan**, is do iarr cead air teacht do dhéanamh gabháltais cibé áit a sainnteochadh dul. Gidheadh an tan do thuig an rí meanma is inntinn an iarla ní thug aonta iomlán dó is ní mó do thug éara air. Acht cheana do ghluais an t-iarla leis an gcead fuair, agus do ghabh ag a ollmhughadh féin is ag ollmhughadh a mhuinntire ré teacht i n-**Éirinn** dóibh; agus sul ráinig ris féin bheith ollamh ré teacht san turas soin do chuir **Réamonn le Grós mac Uilliaim mic Gearailt**, dearbhráthair ba sine ioná **Muiris Mac Gearailt**, go sluaghbhuidhin leis roimhe féin i n-**Éirinn**; agus ar rochtain na críche dhó, is é áit ar ghabh cuan ag **Dún Domhnaill**, cheithre mhíle ó **Phort Lairge** budh dheas; agus do réir chroinic **Stanihurst**, fá hí nuimhir a mhuinntire deichneabhar ridireadh is deichneabhar is trí fichid troightheach. Agus ar dtigheacht i dtír dóibh do thógbhadar port daingean cloch is criadh san ionadh soin. Ar roctain iomorro scéal go **Port Lairge** is go **Maoilseachlainn Ó bhFaoláin, rí na n-**Déise****, go dtángadar na **Gaill** sin i gcomhfhogus dóibh, do ghabh gráin is eagla iad uile rompa, is do chuadar go haonláthair do chinneadh chomhairle fán gcúis sin, agus do b'í críoch a gcomhairle na deoraidh d'ionnsuighe gus an longphort i rabhadar, is a marbhadh is a míochórughadh. Dá éis sin tángadar go haonláthair, is do b'é a líon trí mhíle fear ag dul d'ionnsuighe na n-**Gall** soin. Ar n-a bhfaicsin do **Réamonn** chuige, do chuaidh amach go mear míchéillidhe leis an mbeagán buidhne do bhí aige i gcomhdháil --- p.334 an tromshluaigh sin, do thabairt troda is teagmhála dhóibh. An tan iomorro atchonnairc **Réamonn** nach raibhe ionbhuailte riú, do chuaidh ar gcúlaibh gus an gcaisléan do thógaibh sé féin. Ód chonncadar na **Gaedhil** na **Gaill** ag iompódh, do leanadar go dian dásachtach iad gus an gcaisléan; gidheadh an tan do mheas **Réamonn de la Grós** a eascáirde 'n-a dhiaidh go dána do iompuidh orra is tug ár do-fhaisnéise ar an dtromshluagh soin na n-**Gaedheal**, ionnus i n-éagmais ar mharbh sé dhíobh gur loiteadh is gur créachtnuigheadh cúig céad díobh leis ré halt na haonuaire. Ar dteacht iomorro na Féile **Parrtholóin** san bhfoghmhar 'n-a dhiaidh sin, Anno Domini 1170, táinig Iarla o' **Stranguell** i n-**Éirinn**, agus do b'é líon a shluagh ag teacht dó .i. dá chéad ridire is míle do scuibhéaraibh is do lucht bogha is da gach ndruing ré gaiscidh; agus is é ionadh ar ghabhadar cuan i b-**Port Lairge**. Ar n-a chlos iomorro ar feadh na críche go dtáinig iarla o' **Stranguell** i n-**Éirinn**, táinig **Mac Murchadha** go maithibh **Laighean** is **Roibeard Mac Stiabhna** is **Muiris Mac Gearailt** is **Réamonn de la Grós** i gcoinne is i gcomhdháil an iarla go lúthghaireach láinmheanmach, agus ar n-a mhárach do chuadar d'aoinmhéin do ghabháil **Phuirt Lairge**; agus an tan rángadar gus an mbaile tugadar a n-aighthe i n-aoinfheacht air da bhaint amach is da chur ar a gcumas féin; agus tar gach olc is tar gach imshníomh da bhfuaradar muinntear an bhaile da gcoimhéad féin is da gcosnamh, do lingeadar orra tar múraibh an bhaile, is do mharbhsat gach a dtárla riú do lucht an bhaile, agus do gabhadh **Maoilseachlainn Ó Faoláin, rí na n-**Déise****, leo, agus is tre impidhe **Mic Murchadha** tugadh a anam dhó. Tug cheana **Mac Murchadha** a inghean leis i gcoinne an iarla an tráth soin, **Aoife** a hainm, agus do pósadh ris í, agus ar ndaingniughadh is ar gcríochnughadh an chleamhnais sin dóibh da gach leith fágbhais an t-iarla bárda láidir i b-**Port --- p.336 Lairge** is triallais féin is a shluagh d'ionnsuighe **Átha Cliath** don chur soin; agus ní raibhe ar domhan duine ba lugha ar lucht **Átha Cliath** ioná **Mac Murchadha** is na **Gaill** sin d'fhaicsin chuca; agus do bhí **Mac Murchadha** lán d'fhíoch is d'fhaltanas dóibh-sean mar an gcéadna. *Óir* is iad do mharbh a athair; agus do adhlaiceadar go heasonórach an-uasal é, maille ré madradh marbh do chur i n-aonuaigh ris mar aithis dó. Ar bhfaicsin na n-**Gall** soin is neirt **Laighean** go líonmhar ag teacht orra, gabhais uamhan is imeagla lucht **Átha Cliath**, is cuirid teachta uatha gus an iarla d'iarraidh síoda is réidhtigh air .i. **Labhrás Ó Tuathail airdeaspog **Átha Cliath****. Agus geallais an t-airdeaspog don iarla cumha is braighde ó lucht **Átha Cliath** do chionn síodha is anacail d'fagáil dóibh. An tan iomorro do bhí an réidhteach aga dhéanamh eatorra do bhí **Réamonn de la Grós** is **Miles Gogan** is drong do ridiribh óga mar aon riú don taoibh oile don bhaile, agus fuaradar árach ar bhallaidhibh an bhaile, gur briseadh is gur réabadh leo iad; agus lingid féin san mbaile is marbhaid gach aon ar a rugadar ann. Acht cheana ar ngabháil **Átha Cliath** amhlaidh sin do **Ghallaibh** is do **Mhac Murchadha**, is gearr an comhnuidhe do rónsat ann, agus fágbhais an t-iarla **Miles Gogan** is drongbhuidhean mar aon ris ag coimhéad an bhaile. Do bhí iomorro faltanas is mioscais idir **Ó Ruairc rí **Bhréithfne**** is **Mac Murchadha**, agus rug **Mac Murchadha** an mórshluagh soin leis do **Ghallaibh** is do **Ghaedhealaibh** don **Bhréithfne**, gur creachadh is gur loisceadh an chríoch soin leo, is gur ghabhsad neart rómhór ar **Ó Ruairc** is ar gach aon da dtarla riú i n-**Éirinn**. --- p.338 ### XXXII. Ót chonnairc **Ruaidhrí mac Toirrdhealbhaigh Uí Chonchubhair rí **Connacht**** is urmhóir **Éireann** gur bhris **Mac Murchadha** ar an síoth do bhí eatorra roimhe sin, cuiris **Ruaidhrí** teachta chuige do thabairt aithbhir air tré neamhchomhall na síothchána do bhí eatorra, tré mar thug na **Gaill** sin leis gan chead gan chomhairle do **Ruaidhrí**. Agus ar rochtain do na teachtaibh do láthair **Mhic Murchadha** is eadh adubhradar: ‘Anois tuigmíd,’ ar siad, ‘nach fuil cion ná cádhas agat ar do mhionnaibh ná ar do mhac thugais i ngeall ré comhall síodha uait, agus adubhairt rí **Connacht** .i. **Ruaidhrí O Conchubhair** riot muna gcuiridh tú na deoraidh-se agat uait go gcuirfidh sé ceann do mhic chugat, is nach géabhaidh gan tú féin do chur arís i **Sacsaibh** ar athchur is ar ionnarbadh.’ Do ráidh **Mac Murchadha** nach cuirfeadh a dheoraidh uaidh ar chomhairle **Ruaidhrí**, agus adubhairt go dtiubhradh tuilleadh deoradh leis 'n-a gceann, is nach diongnadh síoth ná síothcháin lé haoinneach do **Ghaedhealaibh** go beith d'**Éirinn** uile aige. Tángadar na teachta tar a n-ais go **Ruaidhrí** is nochtaid dó freagra **Mhic Murchadha** orra. Ót chualaidh **Ruaidhrí** aitheasc **Mic Murchadha**, gabhais fearg adhbhalmór é. Tairis sin, iomorro, do leath clú is oirdhearcas na n-**Gall** soin fá **Éirinn** uile, ionnus gur ghabh gráin is eagla fir **Éireann** rompa. Rángadar trá scéala ón iarla is ó na **Gallaibh** sin i **Sacsaibh**, agus an tan atchlos do rígh **Sacsan** na scéala soin tug fógra gan long ná bárc do dhul a haontalamh dar bhean ris féin go h-**Éirinn**, agus gan trácht ná ceannaidheacht do dhul innte. Agus tug mar an gcéadna fógra do gach aon da dtáinig ó **Shacsaibh** i n-**Éirinn** --- p.340 dul tar a n-ais arís fá phéin a n-oighreachta do bhuain díobh go bráth. An tan adchonnairc an t-iarla gur bh'éigin da mhuinntir imtheacht uaidh lé fógra an ríogh, uime sin do chuaidh an t-iarla is a mhuinntear do dhéanamh comhairle eatorra féin fán gcúis sin, agus is eadh do connarcthas dóibh **Réamonn de la Grós** do chur go rígh **Sacsan** aga fhoillsiughadh dhó gur da thoil-sean is da aonta tháinig an t-iarla is na **Gaill** sin i n-**Éirinn** do neartughadh leis an tí do gheall umhla is ógláchas do dhéanamh dó-san .i. **Diarmaid Mac Murchadha rí **Laighean****; agus gibé gabháltas do rinneadar i n-**Éirinn** agus a raibhe aca do thairbhe **Mhic Murchadha** gurab da thoil-sean ba mian leo a chongbháil. Téid **Réamonn** leis an aitheasc soin go rígh **Sacsan**, agus is é ionadh a raibhe an tan soin san **Ghascúinn**; agus san bhliadhain sin do marbhadh **Tomás, airdeaspog **Canterburie**** an cúigmheadh lá don Nodlaig, agus fá hí aois an Tighearna an tan soin 1171. Agus is i mBealltaine na bliadhna soin fuair **Mac Murchadha** .i. **Diarmaid rí **Laighean**** bás; is do hadhnaiceadh i bh-**Fearna Mhóir Mhaodhóg** é. Dála an ríogh, táinig go **Sacsaibh**, agus ar rochtain ann sin dó, do chuir ridire da mhuinntir dar bh'ainm **Herimont Morti** go leitreachaibh leis go hiarla o' **Stranguell** i n-**Éirinn** mar aon le **Réamonn de la Grós** da fhógra don iarla dul i **Sacsaibh** gan chairde; agus ar dtigheacht i n-**Éirinn** dóibh nochtais **Herimont** a thoisc don iarla, agus triallais an t-iarla do láthair mar aon lé **Herimont** i **Sacsaibh**, agus ar rochtain do láthair an ríogh dhó, do gheall go dtiubhradh **Áth Cliath** is **Port Lairge** is bailte cuan **Laighean** dó is da oighreadhaibh da éis, agus an chuid oile do Chúigeadh **Laighean** do bheith ag an iarla féin is ag a shliocht. I ndiaidh iomorro an chonnartha soin do cheangal eatorra, triallais an rí go sluagh líonmhar maille ris i n-**Éirinn**, gur ghabh cuan ag **Port Lairge**. Cúig céad ridire tháinig --- p.342 lais mar aon ré hiomad marcshluagh is troightheach, aois an Tighearna an tan soin 1172. Ro an iomorro an rí i b-**Port Lairge** 'n-a dhiaidh sin go dtángadar uaisle na n-**Gall** do bhí roimhe i n-**Éirinn** is buirghéisigh **Locha Garman** do thabairt umhla is onóra dhó. Táinig fós rí **Corcaighe** .i. **Diarmaid Mór Mac Carrthaigh** 'n-a láthair is do gheall umhla is ógláchas do dhéanamh dhó. Táinig an rí as sin go **Caiseal**, agus táinig **Domhnaill Ó Briain rí **Luimnigh**** 'n-a choinne ann, is tug umhla dhó, amhail tug **Mac Carrthaigh**. Da éis sin do chuir rí **Sacsan** coimhéad uaidh féin ar **Chorcaigh** is ar **Luimneach**. Tángadar maithe **Mumhan** chuige iar sin is tugsad umhla is onóir dó mar an gcéadna. Do chuaidh an rí tar a ais go **Port Lairge**, agus táinig rí **Osruighe** chuige ann sin is tug umhla is onóir dó, amhail tugsat na ríogha roimhe sin. Triallais an rí as sin go baile **Átha Cliath**, go dtángadar **Gaedhil** **Laighean** chuige ann sin do thabhairt umhla is onóra dhó. An tan iomorro adchuala **Ruaidhrí Ó Conchubhair, rí **Connacht**** is **Éireann**, a chúigeadhaigh is an lucht cíosa is cánachais do bhí aige, is an lucht da dtug féin tuilleamh is tuarastal, do dhul ar scáth ríogh **Sacsan**, do mheas 'n-a mheanmain féin go madh lugha do mhasladh dó umhla do thabairt da dheoin ioná da aimhdheoin uaidh do rígh **Sacsan**. Is ann sin do chuir an rí dias da mhuinntir i gcoinne **Ruaidhrí Uí Chonchubhair**, agus is iad do chuaidh ann **Hugo de Lacy** is **Uilliam mac Aldelmel**. Táinig **Ruaidhrí** 'n-a gcoinne go bruach na **Sionna** go ndearnaidh síoth is cáirdeas ris an rígh in-a láthair sin, agus do gheall umhla is onóir do thabairt dó. Táinig fós **Murchadh mac Floinn rí **Midhe**** chuige is tug --- p.344 é féin dó, amhail do rónsad cách oile, ionnus nach raibhe rí ná taoiseach na tighearna i n-**Éirinn** nach tug umhla is tighearnas orra féin do rígh **Sacsan** an tan soin. Ar dteacht an gheimhridh chuca iar sin do líon an aimsear d'fhuacht is do dhoininn róghránna, ionnus nach raibhe ar breith do luing nó do bhárc teacht ré scéalaibh na **Sacsan** i n-**Éirinn** gus an rígh nó go dtáinig an mhí mheadhónach don earrach chuca. Da éis sin tángadar longa i n-**Éirinn** is tugadar scéala gus an rígh ó **Shacsaibh** is ón bh-**Fraingc** nach ar mhaith ris; agus tar gach ní nochtaid dó gur chuir an Pápa dias cairdionál go **Sacsaibh** do lorgaireacht an bháis do himreadh ar **S. Tomás** o' **Canterburie**; agus muna ndeachadh an rí 'n-a phearsain féin do thabairt shásuighthe dhóibh san marbhadh soin, is eadh adubhradar go gcuirfidís coinnealbháthadh air agus ar gach talamh da ngabhadh leis. Gér dhoiligh ris an rígh na scéala soin, do ba doilghe ioná soin dó na scéala tháinig ó n-a mhac chuige 'n-a dhiaidh sin, mar atá an mac ro ba sine aige do dhul i seilbh chóroine na **Sacsan** i ndóigh go n-anfadh aige d'aimhdheoin a athar. Do fhás doilgheas dofhaisnéise ar an rígh trés na scéalaibh sin. Gidheadh is mó do chuir air an bás do himreadh ar **Sh. Tomás** ioná gach ní da ndearnsat a chlann is a dhaoine air. Uime sin cuiris cruinniughadh ar mhaithibh a mhuinntire chuige do dhéanamh comhairle riú, agus nochtais dóibh gach contabhairt da raibhe 'n-a chionn féin; agus is í comhairle ar ar chinnsiot drong mhór da mhuinntir do chur roimhe go **Sacsaibh** agus é féin do dhul 'n-a ndiaidh go grod. Do rinneadh amhlaidh sin leo, agus do an an rí ag cur choimhéada is chosanta ar **Éirinn**. An tan trá ro ba mithid leis an rígh dul i **Sacsaibh** ro fhágaibh dronga ag coimhead na críche, mar atá **Hugo de Lacy** san **Mhidhe** is fiche ridire mar aon ris; agus fós do bhronn bith díleas na **Midhe** do **Hugo** is da shliocht 'n-a dhiaidh. Do --- p.346 fhágaibh fós coimhéad bhaile **Átha Cliath** ar **Roibeard Mac Stiabhna** is ar **Mhuiris Mac Gearailt** is dá fhichid ridire mar aon riú go n-a bhfuirinn. Do fhágaibh mar an gcéadna i **Loch Garman** **Uilliam Mac Aldelmel** is **Pilib de Hastings** is **Pilib de Brus** is fiche ridire mar aon riú ag coimhéad an bhaile. Do fhágaibh mar an gcéadna i b-**Port Lairge** **Humfrie Bolum** is **Hugo de Gandeuille** is **Roibeard Mac Bearnaird** is da fhichid ridire mar aon riú. Triallais an rí iar sin i **Sacsaibh** agus ar rochtain do láthair na gcairdionál dó, adubhairt go dtiubhradh a dtoil féin dóibh i n-éiric mharbhtha **S. Tomás**, gion go raibhe rún a bhásuighthe aige féin, agus tré réidheachadh idir é féin is rígh **Frangc** ré a raibhe i n-imreasain an tan soin. ### XXXIII. Ma's maith leat, a léaghthóir, a fhios d'fhagháil créad as a ndeachaidh **Diarmaid Mac Murchadha rí **Laighean**** d'fhios rígh **Sacsan** don **Fhraingc** do cheisneamh is do chasaoid an tathfainn do rinneadh air féin a h-**Éirinn**, seoch is a chasaoid ré rígh **Frangc** nó lé rígh oile, bíodh a fhios agat gurab é **Donnchadh mac Briain Bóraimhe** is fíoruaisle **Éireann** maille ris do bhí easaontach ré chéile fá urlamhas **Éireann** ó aimsir **Bhriain** go haimsir **Dhonnchaidh**, agus uime sin do bhronnadar d'aonaonta sealbh n-**Éireann** d'**Urbanus**, an dara Pápa don ainm sin, an tan fa haois don Tighearna 1092; agus do bhí sealbh is cur is ceannas na h-**Éireann** ag Pápa na **Rómha** ón am soin gus an am fár ghabh **Adrianus** an ceathramhadh Pápa don ainm sin comhorbas **Peadair**, an tan fá haois don Tighearna 1154. Agus fá Sacsanach an Pápa-so agus fá hé a ainm baistidh **Nicholas Breakespeare**; agus adeir **Stoo** 'n-a Chroinic gur bhronn an Pápa-so ríoghacht **Éireann** don **dara Henrí rí **Sacsan**** an chéidbhliadhain do --- p.348 fhlaitheas an **Henrí** chéadna, an tan fá haois don Tighearna 1155. Agus adeir an t-ughdar céadna gurab iad coinghill ar ar bhronn an Pápa **Éirinn** do rígh **Sacsan** ar eacht go dtóigeobhadh an creideamh do bhí ar lár san gcrích agus go gceirteóchadh dobhéasa an phobail, agus go gcoimhéadfadh is go gcoiseonadh gach pribhiléid is gach tearmonn da raibhe san gcrích agus go ndíolfadh an rí pinginn **Pheadair** as gach aointeach i n-**Éirinn** ris an bPápa gacha bliadhna. Iar nglacadh an tabhartais-se scríobhtha ón bPápa don **dara Henrí** do chuir sé **Seon easpog **Salisburie**** leis an ughdarrás soin go h-**Éirinn**, gur ghabh tír i b-**Port Lairge**; agus ar n-a chlos do chléir **Éireann** eisean do theacht lé hughdarrás an Phápa triallaid 'n-a dháil da gach leith, agus ar rochtain ar aonláthair dhóibh léaghthar leis an easpog **Seon** do luaidheamar tabharthas an Phápa ar **Éirinn** don **dara Henrí** is da shliocht, agus na coinghill do bhí san scríbhinn; agus ar meas na gcoinghioll don chléir, aontuighid uile iad, is tugadar a n-aonta fá n-a lámhaibh scríobhtha don t-**Seon** soin; agus tillis go **Sacsaibh** gus an rígh, is cuiris an rí leis an scríbhinn sin gus an bPápa é, agus mar do chonnairc an Pápa aonta chléire **Éireann**, do chuir fáinne mar chomhartha seilbhe **Éireann** gus an **dara Henrí**. Tig **Bellarminus** leis an ní thuas 'n-a chroinic, mar a n-abhair: ***Adrian an ceathramhadh Pápa** don ainm sin do chine **Sacsan**, duine eagnuidhe cráibhtheach do dháil oiléan **Éireann** don **dara Henrí í **Sacsan****, ar choinghioll go ndiongnadh subhailche do phlandughadh san oiléan soin agus lochta do chur ar gcúl ann, is go dtugadh fá deara pinginn **Pheadair** do dhíol as gach aointeach gacha bliadhna, agus go gcoimhéadfadh reachta na heagailse gan leonadh ann. Atá an bulla 'n-a bhfuilid na neithe-se ré a fhaicsin san dara leabhar dhéag d' annálaibh **Chairdionál Baronius**. {Adrianus Papa quartus natione Anglus vir sapiens et pius Hiberniam insulam Henrico secundo regi Anglorum concessit ea conditione ut in ea insula virtutes plantaret et vitia eradicaret; ut a singulis domibus quottannis denarium Sancto Petro pendi curaret, et iura ecclesiastica illibata servaret. Extat Diploma Tom. 12 Annalium Cardinalis Baronii.}’’* --- p.350 Atá croinic Bhéarla **Stanihurst** ag teacht leis an ní-se mar a n-abair gur sholáthair an **dara Henrí** bulla ón bPápa **Adrian** mar a bhfógrann do chléir is d'fhíoruaislibh **Éireann** uile i bpéin choinealbhaidhte umhlacht is oighréir do thabhairt do **Henrí rí **Sacsan****, ar scáth ceartuighthe do dhéanamh ar chreideamh na críche, is leasuighthe do dhéanamh ar bhéasaibh an phobail; agus ráinig an bulla-so ón rígh i n-**Éirinn** gur léaghadh i gcomhdháil choitchinn fhíoruasal is chléire i g-**Caiseal** é. Léaghthar fós ag an ughdar gcéadna gur chuir **Alexander, an treas Pápa** don ainm sin, cairdionál dar bh'ainm **Vivianus** i n-**Éirinn** da chur i gcéill d'**Éireannchaibh** an bronntanas do rinne féin is an Pápa do bhí roimhe ann ar **Éirinn** do rígh **Sacsan** is da shliocht, acht go mbiadh pinginn **Phéadair** dhó féin is da gach Pápa tiochfadh 'n-a dhiaidh ar **Éirinn** ó bhliadhain go bliadhain ar gach teach muinntire da mbiadh innte. Meas, a léaghthóir, gurab uime do chuaidh **Diarmaid Mac Murchadha** i ndáil ríogh **Sacsan** don **Fhraingc** seoch a dhola i ndáil aoin ríogh oile, a los an bhronntanais do rinne an Pápa do rígh **Sacsan** roimhe sin ar **Éirinn**, agus da réir sin is ag rígh **Sacsan** do bhí cumhachta ar **Éirinn** ón bPápa, gurab ris do bhean leasughadh nó lóirghníomh do bhuain amach san lot do rinneadh do **Mhac Murchadha**. Do-ním iongantas annso do choinghioll da raibhe i mbulla **Adrian Pápa** mar ar bhronn **Éirinn** don **dara Henrí**. Ag so an coinghioll do réir chroinic **Stoo**, mar atá go raibhe d'fhiachaibh ar an **dara Henrí** an creideamh Catoilice do bhí ar dtuitinn i n-**Éirinn** d'athchórughadh is do thógbháil. Óir ní gar go gcuirfeadh an Pápa an coinghioll soin 'n-a bhulla muna gcuirthí i gcéill dó lé druing éigin an creideamh do dhul i mbáthadh i n-**Éirinn**. Gidheadh gibé drong do reac ris é, is bréag do rinneadar. Óir is follus nach deachaidh báthadh ar ar gcreideamh tug **Pádraig** i n-**Éirinn** --- p.352 gus an am-so; agus is iomdha ughdar barántamhail coigcríche aga fhiadhnughadh sin ó aimsir go haimsir. Óir tar ceann, do réir **Bheda** i Stair na **Sacsan**, go raibhe imreasan idir chuid do chléir **Éireann** is chliar na **Sacsan** do thaoibh na Cásca, agus fós gur salchadh cuid d'**Éireannchaibh** lé heiriticeacht Phelagian, maseadh do bhí urmhór na n-**Éireannach** glan ó gach salchar dhíobh; agus an mhéid bheanas ris an gcreideamh ó aimsir **Bhriain** anuas go Gabháltas **Gall**, is follus go raibhe an creideamh ar marthain go hiomlán i n-**Éirinn**, agus da réir sin nach fíor don druing do reac ris an bPápa go raibhe an creideamh ar lár i n-**Éirinn** an tan do bronnadh leis don **dara Henrí** í. Bíodh a fhiadhnaise sin ar na somplaidhibh chuirfeam síos annso. Ar dtús is follus as a ndeachaidh d'fhíoruaislibh **Éireann** i ndeireadh a ré i bpríomheagailsibh **Éireann** do chríochnughadh a mbeathadh go haithrigheach ó aimsir **Bhriain** go Gabháltas **Gall**, go raibhe an creideamh ar marthain i n-**Éirinn** an tan soin. Ag so síos fuireann díobh, mar atá **Flaithbheartach Ó Néill** da ngairthí **Flaithbheartach an Trostáin**, tug ar dtús ucht ar aithrighe do dhéanamh i n-**Éirinn**, agus do chuaidh da éis sin don **Róimh** da oilithre, an tan fá haois don Tighearna 1073, agus **Donnchadh mac Briain Bhóraimhe** do chuaidh da oilithre don **Róimh** is do chríochnuigh a bheatha go haithrigheach i mainistir **San Stiabhna**, agus **Tadhg mac Lorcáin rí **Ua gCinnsealaigh**** do chríochnuigh a bheatha go haithrigheach i gcill **Chaoimhghin** i n-**Glionn dá Loch**, agus **Cathal mac Ruaidhrí rí iarthair **Chonnacht**** tug a bheatha as i n-**Ard Macha** go haithrigheach, agus **Muircheartach Ó Briain rí **Leithe Mogha**** is urmhóir **Éireann** uile do dhul i n-**Ard Macha** do chaitheamh chúig mbliadhan go haithrigheach ann go bhfuair bás, agus mar sin do mhórán oile d'fhíoruaislibh **Éireann** tug a mbeatha as go cráibhtheach Catoilice ó aimsir **Bhriain** go Gabháltas **Gall**, ionnus da réir sin gurab bréagach don --- p.354 druing do reac ris an bPápa **Adrianus Cuartus** nach raibhe an Creideamh Catoilice ar marthain ná ar coimhéad i n-**Éirinn** ré tigheacht **Gall** innte. An dara dearbhadh do-bheirim ris an gCreideamh gCatoilice do bheith ar coimhéad sul tángadar **Gaill** i n-**Éirinn**, mar do tógbhadh iomad mainistreach innte go grod sul tángadar **Gaill** is uaisle **Gaedheal** da dtógbháil. Ar dtús do tógbhadh lé **Maoilseachlainn rí **Midhe**** is **Éireann** uile mainistear Mhuire i mbaile **Átha Cliath**, an tan fá haois don Tighearna 1139. Do tógbhadh lé **Donnchadh Ó Cearbhaill rí **Oirghiall**** ar furáileamh **Malacias Easpuig **Dúin**** mainistear **Mellifont** i gconntae **Lughmhaigh**, an tan fá haois don Tighearna 1142. Do thógaibh **Malacias naomhtha easpog **Dúin**** mainistear**Iobhair Cinn Trágha** i gconntae an **Dúin**, aois an Tighearna an tráth soin 1144. Aois an Tighearna an tan do tógbhadh mainistear na**Búille** 1161. Do thógaibh **Diarmaid Mac Murchadha rí **Laighean**** mainistear an **Bhealaigh** alias **Baltinglas** an tan fá haois don Tighearna 1151. Do thógbhadar sliocht **Mhaoilsheachlainn rí **Midhe**** mainistear **Bhectif** alias **De Beatitudine** san **Midhe**, an tan fá haois don Tighearna 1151. Aois an Tighearna an tan do tógbhadh mainistear na **Máighe** i gconntae **Luimnigh** 1151. Aois an Tighearna an tan do tógbhadh mainistear **Ó Dorna** i gconntae **Chiarraidhe** 1154. Do thógaibh **Domhnaill O Briain rí **Luimnigh**** mainistear na **Croiche Naoimh** i gconntae **Thiobrad Árann** an tan fá haois don Tighearna 1169, agus do thógaibh an **Domhnall céadna soin Ó Briain** seacht mainistreacha déag oile san **Mumhan**. Aois an Tighearna an tan do tógbhadh mainistear **Fear Muighe** i gconntae **Chorcaighe** 1170. Agus do tógbhadh ris an ré sin iomad teampull is mainistreach i n-**Éirinn** nach luaidhtear linn annso. Uime sin is follus go raibhe an Creideamh Catoilice ar marthain i n-**Éirinn** ré hucht **Gall** do theacht innte. --- p.356 An treas dearbhadh ar an Creideamh do bheith ar marthain i n-**Éirinn** ré hucht **Ghall** do theacht innte, mar léaghthar i n-annálaibh aosta **Éireann** gur horduigheadh trí comhdhála coithceanna i n-**Éirinn** ré préláidibh is lé huaislibh **Éireann** ó aimsir **Dhonnchaidh mic Briain** go tigheacht na n-**Gall**, mar ar horduigheadh is mar ar fromhadh reacht cille is tuaithe i n-**Éirinn**. An chéadchomhdháil i bh-**Fiadh mic n-Aonghusa** an chéidbhliadhain do fhlaitheas **Mhuircheartaigh Uí Bhriain**, an tan fá haois don Tighearna 1105, mar ar horduigheadh reachta is dlighthe is mar ar leasuigheadh an Creideamh i n-**Éirinn**. Do commóradh comhdháil oile choitcheann i n-**Eirinn** an cúigmheadh bliadhain do fhlaitheas an **Mhuircheartaigh** chéadna, mar a dtángadar uaisle is eaglais **Éireann** ar aonláthair go **Ráith Breasail**, an tan fá haois don Tighearna 1110, mar ar horduigheadh faircheadha nó dioseses go n-a dteorannaibh, agus suim áirithe easpog ós a gcionn, amhail adubhramar. An treas comhdháil choitchionn do rinneadh i n-**Éirinn** lé cléircibh is le fíoruaislibh **Éireann** i g-**Ceanannus** na **Midhe**, mar a raibhe **Cristianus** .i. **Giolla Críost Ó Conairce easpog **Leasa Móir****, leagáid an Phápa i n-**Éirinn** an tan soin, mar aon ré cairdionál dar bh'ainm **Iohannes Papiron** ré dáil ceathra pallia do cheithre hairdeaspogaibh i n-**Éirinn**, agus ré cosc siomóntachta is úsuireachta, is ré díol deachmhuidhe, ré cosc gada is éigin drúise is doibhéas is gach uilc ó shoin amach. --- p.358 ### XXXIV. Is follus as na sompladhaibh-se anuas go raibhe an Creideamh Catoilice ar marthain i n-**Éirinn** ré hucht **Ghall** do thigheacht innte; agus an mhéid bheanas ré doibhéasaibh na n-**Gaedheal** sul rángadar **Gaill** eatorra, is dearbh go dtángadar lé Gabháltas **Gall** cúigear taoiseach do rinne ní-sa mhó do dhoibheartaibh ioná a dtáinig do **Ghaedhealaibh** ó aimsir **Bhriain** go Gabháltas **Gall**, maille ré hargain cheall is chléire, lé feilbheartaibh folamhla is ré hanfhlaitheas anfhorlannach do dhéanamh. Ag so a n-anmanna, iarla o' **Stranguell**, **Roibeard Mac Stiabhna**, **Hugo de Lacy**, **Seon de Curcy**, is **Uilliam Mac Aldelmel**. B'urusa fírinne an neithe-se do thuigsin as an ní adéaram 'n-ar ndiaidh, agus go háirithe a croinic **Stanihurst**, agus fós mar do chuadar urmhór na druinge-se gan mac ag gabháil oighreachta a athar orra tré n-a n-olcaibh féin. Bíodh a fhiadhnaise sin ar Iarla o' **Stranguell** ar **Roibeard Mac Stiabhna** ar **Sheon de Curcy** agus ar dhruing oile do thaoiseachaibh táinig i dtús an chongcuis nach luaidhfeam annso. Agus an mhéid bheanas ré **Risteard Stranguell** do réir chroinic **Stanihurst**, i ndiaidh iomad creach is ceallairgthe do dhéanamh ar thuaith is ar chill dó, fuair sé bás i n-**Áth Cliath** i gcionn seacht mbliadhan iar dtigheacht i n-**Éirinn** dó, an tan fá haois don Tighearna 1177; agus ní raibhe do shliocht da éis lé h-**Aoife inghin Dhiarmada** acht aoininghean dar bh'ainm **Isabella**, agus do pósadh an inghean soin lé h-**Uilliam Maruscál**, is rug sí cúigear mac is cúigear inghean dó; agus do éagadar na mic diaidh i ndiaidh gan lorg gan oighre ar cheachtar díobh, agus do pósadh na hingheana lé fuirinn d'uaislibh na **Sacsan**, go nar fhágaibh --- p.360 an t-iarla mac ag gabháil oighreachta air féin acht mar sin. Dála **Hugo de Lacy** mar fuair ceannas ón **dara Henrí** ar an **Midhe**, do ghabhadh ag marbhadh is ag dícheannadh **chloinne Colmáin** is uaisle na **Midhe** an mhéid ar a bhfaghbhadh scríob díobh, agus ar mbeith ag déanamh dúnphuirt daingin i n-**Durmhaigh** san **Mhidhe**, táinig duine uasal óg don **Mhidhe** i gcruth fhodhuine ré déanamh oibre dhó, gur marbhadh **Hugo** leis. Adeir croinic **Stanihurst** gur dhuine ainmhianach drúiseach ro-shainnteach an **Hugo**-so. Adeir mar an gcéadna gur ghabh **Hugo óg** a mhac soin is **Seon de Curcy** do láimh iomad creach is marbhtha is díbhfeirge do dhéanamh ar lucht na **Midhe** i ndíoghail bháis **Hugo**. Adeir an chroinic chéadna gur dhuine cealgach meabhlach droichmhéine **Uilliam Mac Aldelmel**, agus cuiridh síos mar do bhean go cealgach mainéir fá sealbh dhíleas dóibh féin do chloinn **Mhuiris Mic Gearailt**, agus fós adeir go mbíodh formadach ré **Muiris** is ré n-a chloinn do shíor. Léaghthar fós i n-annálaibh aosta **Éireann** ar mbeith d'**Uilliam Mac Aldelmel** i gceannas **Luimnigh** ó rígh **Sacsan**, go dtarla imreasan idir dá chomhmbráthair do shíol g-**Conchubhair** fá cheannas **Connacht**, mar atá **Cathal Croibhdhearg** is **Cathal Carrach**, agus do ghabh **Uilliam** páirt **Chathail Charraigh** i n-aghaidh **Chathail Chroibhdheirg**, agus do ghabh **Seon de Curcy** páirt an **Chathail** oile. Do biathadh an easaonta soin leath ar leath lé h-**Uilliam** is lé **Seon** idir an dá Chathal gur milleadh is gur hairgeadh an chríoch uile leo, is gur dícheannadh mórán d'uaislibh **Connacht** san spairn sin a los an imreasain sin, go dtarla coimheascar idir an dá Chathal, agus **Gaill** ar gach taoibh ag congnamh leo, gur briseadh do **Chathal Carrach** is da mhuinntir is gur marbhadh san deabhaidh sin é. Da éis sin do tógbhadhdh caisléan i **Mílioc Uí Mhadagáin** --- p.362 lé h-**Uilliam Mac Aldelmel**, agus fágbhais barda mór ann is téid féin go **Luimneach**. Tig **Cathal Croibhdhearg** i bhfoslongphort 'n-a n-ucht, is do éalodar an barda san oidhche is leanaid **Uilliam** go **Luimneach**; agus do trascradh caisléan **Mhílic** ré **Cathal Croibhdhearg**. Do-ní **Uilliam Mac Aldelmel** cruinniughadh sluagh da éis so, agus tug ucht ar **Chonnachtaibh** gur creachadh is gur hairgeadh cealla is tuatha leis agus go dtug deargár a dtarla da chóir dhíobh; ionnus uime sin gur mhalluigheadar cliar **Chonnacht** é, amhail léaghthar i n*-*annálaibh aosta **Éireann** do scríobhadh tuairm trí chéad bliadhan ó shoin i bpríomhleabhar sheanchusa da ngairthí Leabhar Breac **Mic Aodhagáin**. Agus léaghthar san leabhar chéadna gur chuir Dia go míorbhaileach, tré n-a mhíoghníomh, ainimh ghránna is galar doileighis air lé bhfuair bás déistineach, is nach ráinig ongadh ná aithrighe é agus nach fuair adhnacal i gcill ar bith acht i ngráinsigh fhásaigh. Tarla easaonta da éis so idir **Sheon de Curcy** is **Hugo óg de Lacy** gur thuiteadar mórán d'**Ulltachaibh** is d'fhearaibh **Midhe** n-a spairn, is do hairgeadh is do creachadh an dá chrích sin do bhíthin a n-imreasain; agus do b'í críoch na heasaonta soin gur gabhadh **Seon de Curcy** lé **Hugo óg de Lacy** go cealgach, agus gur cuireadh ar láimh **Gall** é, agus do ghabh ré a ais tréatúireacht do chur air. Cuirthear 'n-a ghiall i **Sacsaibh** é, go raibhe sealad aimsire i nglasaibh ann. Tug an rí pardún da éis sin dó, is tug cead dó tilleadh i n-**Éirinn**; agus táinig sé ar muir ré triall i n-**Éirinn**, gur éirigh anfadh dhó, gur tilleadh tar a ais don tír é; agus mar sin dó cheithre huaire déag ag dul ar muir is 'ga thilleadh go **Sacsaib** arís, do réir chroinic **Stanihurst**; agus an chúigmheadh huair déag táinig ar muir, do seoladh lé hanfadh gaoithe don **Fhraingc** é, go bhfuair bás san chrích sin. --- p.364 Léaghthar san chroinic chéadna gur marbhadh duine uasal do chine **Sheoin de Curcy** do bhí na chomhnuidhe i n-**Éirinn** lé **Hugo óg de Lacy** is lé **Bháiter de Lacy** a dhearbhráthair, gur fhás iomad buaidheartha is coinbhliocht da thoisc sin idir charaid an duine uasail is an chloinn sin **Hugo de Lacy**, ionnus gur bh'éigin don rígh **Seon** dul sluagh mór do **Ghallaibh** is do **Ghaedhealaibh** don **Mhidhe** do smachtughadh na mac soin. Agus ar n-a chlos sin dóibh, triallaid go **Carraig Fhearghusa**, is téid an rí 'n-a dtóraidheacht ann sin, agus glacaid long san áit sin, is triallaid ar teitheadh don **Fhraingc**, go ndeachadar ar aon i riocht dá gharradóir do dhéanamh feadhma i lubhghort abbadh i mainistir **S. Taurín** san **Normandie**; gur chaitheadar seal da n-aimsir san mbréighriocht soin da ndísliughadh féin, gur léigeadar i gceann aimsire da éis sin a rún ris an abbaidh, agus gur iarradar air impidhe do chur ar rígh **Sacsan** um shíothcháin is um mhaithmheachas do thabairt dóibh. Agus fuair an t-abbadh an ní sin dóibh, go dtángadar i n-**Éirinn** amlaidh sin i ndiaidh an ríogh do thabhairt aisig a bhfola is a bhfearainn dóibh; agus fuair an rí **Seon** bás da éis sin, an tan fá haois don Tighearna 1216. Tárla fós da éis sin ré linn an **treas Henrí** cogadh mór idir **Hugo óg de Lacy** is **Uilliam Maruscál** gur milleadh an **Mhidhe** uile leo is gur thuiteadar morán de **Ghaedhealaibh** da gach leith ag congnamh leo. Tarla fós cogadh mór idir **Míléir** is **Séathfruidh Moiréis** is **Uilliam Maruscál** gur milleadh mórán d'fhearaibh **Laighean** is **Mumhan** eatorra da gach leith. Adeir **Hanmer** 'n-a chroinic gur heascaineadh **Uilliam Maruscál** lé heaspog **Fearna** tré dhá mhainéar da sheilbh féin do bhuain de; agus ar mbeith coinnealbháidhte dhó, fuair bás i **Sacsaibh**; agus do bhrígh nar bh'áil lé n-a chloinn aiseag do thabhairt san seilbh sin, fuaradar a chúigear mac bás diaidh i ndiaidh, gan neach ag gabháil oighreachta ar aon díobh; agus do chuaidh an **Míléir** thuas go **Cluain mic Nóis** go sluagh líonmhar 'n-a fhochair, go ndearnadar foslongphort dá oidhche dhéag ann; agus gur hairgeadh leo an baile idir chrodh --- p.366 is bhiadh; agus fós do hairgeadh teampuill is eagailse an bhaile mar an gcéadna leo. Mar thugadar iomorro **Gaedhil** da n-aire anfhlaitheas is éagcóir creachadh is ceallargain na druinge adubhart, agus fós mar do hairgeadh **Lios Mór** go n-a thearmonn lé **Herimont Morti** is lé **Réamonn de la Grós**, do réir chroinic **Stanihurst**, tar ceann go ndeachaidh an **Herueus** nó **Herimont** céadna i n-aibíd mhanaigh is gur thógaibh mainistear **Dhúin Bróith** i gconntae **Locha Garman**, an tan fá haois don Tighearna 1179, i gcúitiughadh na n-olc do rinne i n-**Éirinn**, agus mar an gcéadna mar do hairgeadh eaglais **Inse Cathaigh** is a tearmonn mar aon lé hiomad d'eaglaisibh oile lé h-**Uilliam Mac Aldelmel**, agus arís mar is é ní da dtugadar na **Gaill** chéadna aire, tré iomad uaille uabhair is anuaille do bheith ag fás ionnta féin, siosma síor do bhiathadh eatorra féin, agus bheith ag clódh is ag caitheamh na n-**Gaedheal** idir gach dá rann díobh, is nach raibhe dúil aca, amhail do saoileadh lé **Gaedhealaibh**, ceartughadh do dhéanamh ar chreideamh ná leasughadh ar bhéasaibh i n-**Éirinn**, is eadh do mheasadar **Gaedhil** iad féin do shaoradh ó anbhruid na druinge sin. Agus uime sin tángadar drong d'uaislibh **Gaedheal** go teach **Chonchubhair Maonmhuighe ríogh **Connacht**** do thabhairt cheannuis orra féin dó, ar mbeith 'n-a chomhnuidhe dhó i n-**Dún Leogha** i n-Uíbh Maine. Ar dtús táinig **Domhnaill Ó Briain rí **Luimnigh**** is **Ruaidhrí Mac Duinn Sléibhe rí **Uladh**** agus **Domhnaill Mac Carrthaigh rí **Deasmumhan****, **Maoilseachlainn Beag rí **Midhe****, agus **Ó Ruairc rí **Ó mBriuin** is **Conmhaicne**** 'n-a theach agus gibé comhairle ar ar cinneadh leo, sul do críochnuigheadh í do marbhadh **Conchubhar** go cinneamhnach. Is follus as na neithibh do luaidheamar anuas gurab d'anfhlaitheas is d'éagcóir is da neamhchoimhéad ar a ndlighe féin ag uachtaránaibh **Gall** i n-**Éirinn**, táinig iomad do --- p.368 neamhumhla na n-**Gaedheal** do smacht **Gall**. Óir ní mheasaim go bhfuil cine san **Eoraip** is mó do bhiadh umhal do dhlighe ionáid **Éireannaigh** dá roinntí comhtromh an dlighidh riú: agus is í so teist do-bheir **Seon Dauis** san leathanach dhéidheannach don chéidleabhrán do scríobh ar **Éirinn** orra. Ag so mar adeir: *Ní fhuil cine fán ngréin lé n-ar ab annsa ceart is comhthrom breitheamhnais ní is fearr ionáid **Éireannaigh**, agus is mó do bhiadh sásuighthe lé n-a chur i ngníomh ioná iad, bíodh gurab 'n-a n-aghaidh féin do bhiadh, acht go bhfaghdaois díon is sochar an dlighidh an tan iarraid é ar chúis chomthruim. {There is noe nation of people under the sunn that doeth love equall and indifferent iustice better than the Irish, or will rest better satisfied with the execution thereof, although it be against themselves, soe as they maie have the protection and benefitt of the lawe when uppon iust occation they doe desire it.}’’* Is iontuigthe a teist an ughdair-se nach do dhrochdhúil i n-**Éireannchaibh** do bhí dul i n-easumhla go minic ar an ndlighe, acht do neamhchomhall na n-uachtarán ar chomhthrom an dlighidh do roinn riú. Tángadar taoisigh oile i n-**Éirinn** i dtús Ghabháltais **Gall** i n-éagmais an chúigir do luaidheamar thuas nach dearna na feilbhearta do rónsat an cúigear céadna, agus do rinne mórán maitheasa i n-**Éirinn** maille ré tógbháil teampull is mainistreach ré dáil fhóid ré haltóir do chléircibh da gcothughadh, is ré hiomad deighghníomh oile ó shoin amach do dhéanamh, go dtug Dia do shochar da chionn soin dóibh iomad do shleachtaibh uaisle do bheith ar a lorg aniú i n-**Éirinn**, mar atáid **Gearaltaigh** is **Búrcaigh**, **Builtéaraigh** is **Barraigh**, **Cúrsaigh** is **Róistigh**, **Puérigh**, **Clann Mhuiris** is **Grásaigh** is **Prionndarghásaigh**, **Pléimionnaigh**, **Puirséalaigh** is **Priosdúnaigh**, **Noinnsionnaigh** is **Breathnaigh**, **Tóibínigh** is **Suirtéalaigh** is **Bluinnsínigh**, **clann Fheorais**, **Conndúnaigh**, is **Cantualaigh**, **Deibhriusaigh**, **Dairsidhigh**, is **Diolmhainigh**, **Moiréisigh**, **Easmontaigh**, **Léisigh**, **Brúnaigh**, is **Kéitinnigh**, is iomad do shleachtaibh uaisle oile Seanghall táinig ó thaoiseachaibh oile dhíobh ná luaidhfeam annso. Finis Libri Secundi.