#Feis Tighe Chonáin #### Corpus of Electronic Texts Edition ### Background details and bibliographic information Feis Tighe Chonáin ================== Author: unknown --------------- ### File Description Maud JoyntElectronic edition compiled by Emer Purcellproofread by Caoimhín Ó Domhnaill, Emer Purcell Funded by University College, Cork and The HEA via the LDT Project 1. First draft, revised and correctedExtent of text: 20140 words#### Publication CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College, Cork College Road, Cork, Ireland—http://www.ucc.ie/celt (2006) (2010) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland. Text ID Number: G303010Availability [RESTRICTED] Available with prior consent of the CELT programme for purposes of academic research and teaching only. [RESTRICTED] Hardcopy copyright lies with the School of Celtic Studies (Dublin Institute for Advanced Studies). #### Sources **Manuscript sources**- Dublin, Trinity College Library, 1337 olim H. 3. 18 a vellum of the 16th century; pp. 196–197 contain the beginning of the tale under the title: Fic. d. Cannain ann so sis. This fragment is printed as an appendix on p. 61 of this edition.- Dublin, Trinity College Library, H. 4. 14, Dublin, a paper MS. containing a collection of tales written (from p. 7 on) by Cathal Mac Searraidh, a northern scribe. The first four pages contain fragments by various scribes, dated from 1694 to 1700. Our tale begins on p. 5; pp. 5 and 6 are the work, not of Mac Searraidh, but of a later scribe, apparently written to supply the beginning of Mac Searraidh's copy which had been lost. Mac Searraidh seems to have written two slightly different hands, one more angular than the other, both of which recur through the volume and are witnessed by his signature; both are found in the present piece, the change occurring abruptly in the middle of p. 23. Our tale ends on p. 54 and is followed by date and colophon: "Finis an deachmadh lá do mhi April an bliadain d'aois an tigearna 1686. Gach duine da leighf*idh* an sdair tugadh luach a shaoth*uir* don scriobhnóir eadhon beannachtain ar anam an ti rod scriobh .i. Cathal mac Searraidh". This is the text chosen for the present edition.- Dublin, Trinity College Library, H. 5. 4, a duodecimo paper volume in a much frayed condition; our tale occupies pp. 149–212 and is imperfect, the first three leaves being lost; on p. 212 is the signature of the scribe Eoghan Ó Caoimh 1700–1701.- Dublin, Royal Irish Academy, 23 M 25, written by Eoghan Ó Caoimh in the south of Ireland; the Feis Tighe Chonáin occupies pp. 86–111, followed by a colophon: Arna sgriobhadh le hEoghan O Caoimh on 15 (?) lá don July 1684 a nDún Ciaráin [Dunkerron, Co Kerry?] a bhfarradh O Suilliobháin M*ói*r. This is the oldest text we possess except the fragment in H 3 18.- Dublin, Royal Irish Academy, 23 K 7, pp. 173–201, with the signature of Domhnall Ó Mathúna and date March 20, 1744–1745.- Dublin, Royal Irish Academy, 12 F 7, pp. 164–199, written in a very clear script by Uillióg a Búrc in Co. Cork, finished Jan 10, 1750.- Dublin, Royal Irish Academy, 23 N 19, written by Seaghán Ó Conuill in Co. Cork about 1766.- Dublin, Royal Irish Academy, 12 L 39, written 1777–1778 by John Doyle.10. Other later MSS in RIA Library containing our tale are 23 C 13, 23 C 36, 23 B 2, 23 B 15, 23 M 19, 23 E 11 (written in the latter half of last century with an English translation; these I have examined but have not thougth it worth while to collate). 11. The British Museum (now British Library) Irish MS. collection contains three copies of our tale: No. 1715 (Eg. 106 f. 112), written 1715–1717; No. 1711 (Eg. 133 f. 170), written in 1720 by Diarmuid Ó Conchubair of Limerick; and No. 1808 (Eg. 145.1) transcribed from Eg. 106. These I have not seen. **Editions**2. Maud Joynt, Feis Tighe Chonáin (Dublin 1936). **The edition used in the digital edition**2. Feis Tighe Chonáin. Maud Joynt (ed), First edition [xi + 98 pp.; iii–x Introduction; x Abbreviations; 1–57 Text; 59–61 Variae Lectiones; 61–62 Variant text from H 3 18; 63–68 Notes; 69–94 Vocabulary; 95–96 Index of persons; 97–98 Index of places.] Stationery OfficeDublin (1936) . Mediaeval and Modern Irish Series. , No. 7 ### Encoding #### Project Description CELT: Corpus of Electronic Texts #### Sampling Declaration The present text represents pages 1–57 of the edited text; with variants and corrigenda integrated, and the appended text from H 3 18 on pp 61–62. #### Editorial Declaration ##### Correction Text has been checked and proofread twice. All corrections, including some by the editor and supplied text, are tagged. Line-breaks are numbered every five lines. From line 1110 onwards, there is an error of +5 in the hardcopy edition; and from line 1810 (numbered 1820), there is another error, bringing the count to +10. These are corrected in the electronic edition. The difference in numbering should be borne in mind when referring to lines. ##### Normalization The electronic text represents the printed text. The editor's corrigenda and variant readings have been integrated. As start and end of each variant reading is not marked by the editor, and sometimes various readings are nested into one, there are cases in the electronic edition where the encoding of the apparatus had to be tentative. We have not collated the manuscripts afresh. The letter h has been hyphenated off when prefixed to nouns. Expansions shown in italics in the hardcopy have been marked ex. Letters supplied in square brackets by the editor are tagged sup. Page-breaks and line-breaks are marked pb and lb respectively, and numbered. ##### Hyphenation When a hyphenated word (hard or soft) crosses a line-break, the break is marked after the completion of the hyphenated word. ##### Interpretation Names of persons (given names), places and group names are not tagged. Direct speech is rendered q; except where it cannot be nested within/outside the apparatus; then it is rendered '. Poems and passages of rhetoric speech are treated as embedded texts, with speakers marked. Foliation is marked using the tag mls unit="folio" n="nn". #### Canonical References This text uses the DIV1 element to represent the Section. ### Profile Description Created: By one or more unknown author(s). Date range: c.900–1200.#### Use of language ##### Language: [GA] The text is in early Middle Irish, but later spellings occur. ##### Language: [LA] Some words in Latin. ##### Language: [EN] Witness list in English. #### List of hands **H1** [MS p 5–6] unknown **H2** [MS p 7–54] Cathal Mac Searraidh ### Revision History * (2010-04-16) Beatrix Färber (ed.) * Conversion script run; header updated; new wordcount made; file parsed. * (2008-10-05) Beatrix Färber (ed.) * Header modified; keywords added; file validated. * (2006-05-05) Beatrix Färber (ed.) * Header and file modified; hyphenation, apparatus and line-break numbers checked; appendix inserted; minor corrections made; file parsed. * (2006-03-30) Emer Purcell (ed.) * Changes made to header and content markup; file parsed. * (2006-03-10) Emer Purcell (ed.) * Second proofing; structural markup and apparatus added. * (2005-07-20) Caoimhín Ó Domhnaill (ed.) * First proofing and DTD compiled. * (2005) Data capture company (Text capture) * File captured by scanning, basic xml markup applied. --- #### Corpus of Electronic Texts Edition: G303010 ### Feis Tighe Chonáin: Author: unknown ### List of witnesses * **H3**: H.5.4. Trinity College Library * **M**: RIA 23 M 25, Dublin, Royal Irish Academy. * **K**: RIA 23 K 7 Dublin, Royal Irish Academy. * **F**: RIA 12 F 7 Dublin, Royal Irish Academy. * **N**: RIA 23 N 19 Dublin, Royal Irish Academy. * **L**: RIA 12 L 39 Dublin, Royal Irish Academy. --- p.1 {MS page 5}**[[H1](#H1)]** Sealg throm-thorthach shaor-aoibhinn árd-aigeantach mhór-mheanmnach do comóradh le Fionn mac Cubhaill mic Tréinmhóir uí Bhaoiscne & le fianaibh gúsmhura gairg-bheódha gníomh-éachtacha Gáoideal 5] ó Theamhair Earna a theas go Sliabh árd uráoibhinn Eachtuigh. As ann sin do suigheadh an tshealg leó, fó na coilltibh beandacha bárr-ghlasa *mór-thorthacha* & fó na daireadhuibh dlúithe daingne díomhóra & fó na sléibhtibh fairsinge fraoch-árda *forruaidhe* & 10] fó na maghuibh míne mór-áille mbán-scothacha deaghbhal*aidh* & fó na cnocuibh corracha ceand-gharbha mórthimchioll na bhfearann, & do bhí gach taoiseach féinni*dh* acu ann a ionadh urdhálta & ann a bhearnna bhaogail & ann a [láthair licthe](app001.html) annar chleachtadh 15] a beith go minic roimhe sin. Agus do scaoileadur da ngadhruib trom-chluasacha guth-bhinne mór-ghlóracha & do greasuidur íad fó na mór-dhaireadhuibh & fó na choilltibh & fó na sléibhtibh gacha *taobha* dhíobh & do chuireadur a ccoin fheargacha chraos-fhairsing 20] chliabh-dhomhuin ucht-leathann árd-aigeantacha ar a n-ialluibh daingne dath-áille deadhmhais*e*acha. *Agus* do shuigh Fionn ann a dhúmha sealga, & níor fhan ann *a* fhochair ná ann a choimhdeacht an lá sin acht Díorraing mac [Doghair Dhámh*aigh*](app002.html) amháin. 25] Dob é do ba ceól & dob oirfide & dob ealadh*a* dhóibh a bheith ag éistacht le núadh-ghárrta na sealga, ré seasdán na bhfear bhfiadaigh, le laoghadh na laochr*aidhe* risna sár-chonuibh, gur dhúisceadar fiadha faiteacha folúaimneacha, míolta mong-ruadha --- p.2 30] mbuidhe & sionnuidh chorr-chluasacha chealgacha chaib-líatha & bruic cheananna thaoibh-thoruinn tréan-dían*a* chomhruichacha, gurbha cinn-dearg coin & bha lámh-dhearg laoich & gurbhá mór-mhuirineach giollanradh acu an uair sin. Gurab í 35] sin úair & aimsir do {MS page 6}ghabh funn súain & sáirchodhlata an rí-fhéinnidh & adubairt sé le Díorraing mac Doghair faire & forchoimhéad do dhéanamh dó nó go ccodhludh cáil éigin tar éis na mochéirghe dorinne an lá sin. ‘Dodheána ch*eana*’ ar Díorraing. 40] Do luigh Fionn & do thuit a thoirrchiom súain agus sáir-chodhlata fair, & do bhí 'na chodhlad*h* ón tráth sin nó gur fhéuch an g*h*rían aníar & nó gur fhilleadar an fhían ón tsheilg. Agus dob fada le Díorraing do bhí Fiond 'n-a chodhladh, & tug lám 45] tar fhormna & tar aghaidh dhó & do mhúiscail é & d'innis dó an fhían d'imtheacht & a n-ionadha sealga d'fagbáil dóibh, & adubairt nach ccuala fead ná f*er*c*headh* uathaibh. Arna chlos sin d'Fhionn, d'éirigh go hathlamh & tug lámh tar *a* aghaidh & adubairt: 50] ‘Dar liom, a Dhíorraing, as deireadh láoi ann, & ni roic*h*feam an fhían anocht; & éirigh fón ccoill & tabhair adhbhur boithe & bélsgáláin chuguinn.’ Do éirigh Díorraing agus do chuaidh an tan do c*h*onn*ai*c an dúnadh ríogha ro-mhaiseach & an 55] phíoláid áluinn iongantac*h* 'na fharradh. Iontóigheas Díorraing mur a raibhe Fionn & d'innis sin dó. ‘Déan d'ionnsuigh*e* an dúnaidh,’ ar Fionn, ‘óir ní bhíam ré saothar boithe feasta.’ Do rángadar rompu go dorus an dúnaidh & do bhaineadur béim 60] baschrainn frisan dorus. Táinic an doirrseóir chuca & ro fhiarfhaigh cia do bhí ann. ‘Días do mhuinntir Fhinn mic Cubhaill atá annso,’ ar íad-sumh. ‘Gleó nimhe & ágh*a* & urb*adha* oruibh’ ar an doirrseóir, --- p.3 ‘as olc an turus a ttángabhair ann so; óir as é 65] Fionn do mharbh atha*i*r & máthair fhir an tigh*e*-se & a cheath*r*ar dearbhbráithreach & tri*ur* dearb*h*-bráithreach *a* athar & athair a mná .i. D*ub* mac D*ub*guill ar muigh Teasga a theas, agus as é baile do bhí ann sin .i. {MS page 7}**[[H2](#H2)]** baile Conáin Chind-tsléibe risa 70] ráither [Conáin Chind-tshugmuire Ruaidhe, óir is leis](app003.html) [do tráigheadh Loch Lorgán ag iarraidh Mic in Luinn an*n*](app004.html) .’ Et dob fhíor don doirseóir a ndubairt uile an*n* sin ré Fiond, óir is é Fiond dorinne na héachta sin uile. Fillidh an doirseóir go Conán et innsios an 75] b*eac*-c*h*oindeam sin *do bheith* 'sa dorus. Fiafraig*h*eas Conán: ‘Créad tuaruscbáil na buidhne atá san dorus?’ ‘Tá an*n*’ ar sé, ‘óglách forusta fionn-liath fearamail fíor-mhaiseach is mó do mhíleadhaibh et is láidire do laochaibh et is áille don 80] druing dhaondha uile; & cú cr*a*osach cír-dhub ucht-geal ina láimh go mich*air* ríoghnaidhe, go n-ingnibh iuchannda, go nim*h* nathrach, go slabhr*aidh* sníthi, go muince óir orloisc*th*e fána brágait; et óglách donn-dearg dath-álainn ina fhochuir & 85] sadh b*h*reac bhuidhi uallach ina láimh.’ ‘Is maith tucais tuaruscbáil na buidhne itá 'san dorus leat’ ar Conán, ‘et dob*h*eirim-si aithne forro, uar as é Fiond flaithféinn*idh* Gaoid*eal* in t-óglách fá tuaruscbáil tucais leat ar tús & Bran ina láim, et Díorraing mac 90] Doghair in t-óghlách sin eile fá tuaruscbáil tucais leat ar deireadh et Sceólang ina láim; & éirghe amach go luath & leig asteach iat.’ D'imigh in doirseóir & do fhoscail in dorus & tángadur asteach & do gabadh a n-arma asa lámha*ibh* & ceangladh a ccoin & dorin*n*eadh 95] umhallfhos*aic* dhóibh, gurba subach somheanmnach iat; & iar ccaitheamh forgla a gcodcha dhóibh táinic cóir comhráidh & imagallmha idir Conán & *Fhind* & adubairt Conán: ‘A F*h*iond’ --- p.4 ar sé, ‘is mór in grádh bídh & oíd*h*eachta dhuit-se 100] teacht don thigh-si & m*éid* a fhala & easaont*a* and’; & is amhlaidh do bhí Conán an ua*i*r sin & a bhean ara ghualainn, & ingean c*h*ruthach c*h*oímh-álainn do bhí ag Conán ar ghuallainn a máthur .i. [Findearb](app005.html) *inghean* Conán. Do f*h*reagu*i*r Fiond é & 105] adubairt: ‘Is fíor gach ní dá ndubrais, a C*h*onán,’ ar sé; ‘is mór m'fhala-sa & m'easaonta friot; & cidh eadh dorindi*u*s siacháin friot an tan do mharbhus h'atha*i*r & do mátha*i*r & do t*h*riur dearbráithreach & do dá mac & athair do máthar .i. D*ub* mac D*ub*guill 110] & a triur mac; do ainces thú féin & do bhean & hí {MS page 8} taobh-throm torrach, & do naisceadh an torrcheas sin damh-sa: dámadh mac do bhiadh an*n*, go mbeith 'na dalta & 'na fianaidhe agum, & dámad inghean do bhiadh and, a leasughadh & a hoilleamhain go maith 115] fám' chomha*i*r féin dámad diongmhála dhamh í & munbad eadh go t*t*ucain*n* do thaoiseach féine maith éigin dom' muintir hí; & dobheirim aithne forre gurab hí súd thall a bfoc*h*air a máthar í anois, & is diongmála damh-sa mur mhnaoi: & dá taphairt 120] tánac-sa don tigh-si anocht & ní ar oídheacht; & is córa dhuit cuimne do bheith ar in maith sin dorindi*u*s ort ná cu*i*mne do bheith agad ar fhala ná ar adhuhur.’ ‘Leig as, a Find,’ ar Conán; ‘do naiscead an inghean úd d'f*h*ior eile, & is dóigh liom-sa, 125] gi mór do c*h*onách-sa & do neart, nach lugha leis a mheanma iná aicnead iná leat-sa, a Find.’ ‘Cé hé sin?’ ar Díoraing mac Doghuir. ‘[Itheach mac rí](app006.html) shíthi Easa Ruaidhe a ttuaith.’ ‘For da g*h*ráín. & do c*h*olluabais, a Conán,’ ar Díorraing, ‘& do 130] badh cóir in bhél tara ttáinic in glór sin amach do dluidhe & do dían-gearradh & [dionbhas d'imbert fair](app007.html) , uar dá gcurtha T*uatha* D*é* D*anann* uile a pearsain éan-duine, is fearr Fiond iná é.’ ‘Leig as, a Dhíorraing,’ --- p.5 ar Fiond; ‘ní d'iomurbháigh nó d'imreasain 135] tángamur don tigh-so anocht, ac*h*t do tabairt mná, & dobéaram hí gidh olc maith le a bfuil a nEirinn é’ ‘Ní dhiongnuim-ne imreasain ar bí*th* uime sin, a Fhinn,’ ar Conán; ‘ach*t* geassa nach fuilingit fíorlao*i*ch fort mura n-indisir damh-sa gach 140] ní fiarfeóc*h*at d' imtheochtuibh & d'iongantaibh & do scéaluibh fhian Éirion*n* díot, go luid*h*ir for do leabaidh anocht.’ ‘Gach *ní* bhias agam-sa ar cuimne de sin, inneósat iad,’ ar Fionn. ‘Más eadh,’ ar Conán, ‘indis damh céad-ainm tugadh ort & an 145] dara hainm, & cá ndearnais do c*h*éad-c*h*reac*h* & do c*h*éad-eucht & do c*h*éad-shnámh, {MS page 9} & créad fá lingin*n* tú léim na B*re*ce [(Bladh*a*)](app008.html) gacha bliadhna.’ ‘Indeosad dhuit ámh,’ ar Fionn. ‘[Glas Dige](app009.html) mo c*h*éad-ainm & Giolla an chuasáin m'ai*n*m 150] 'na dhiaigh sin, & ag Tioprait [Crith*ir*linde](app010.html) do leathtaoibh tshléibhe Smóil mic Eighleachair dorinni*u*s mo c*h*éad-shnámh & ag [Dún mBrocna](app011.html) dorindi*u*s mo c*h*éad-c*h*reach ariamh .i. [an p*r*easleacha](app012.html) gona dá hén déig; & is a*i*re lingim-si léim na B*ri*ce 155] Bladh*a* gacha bliadhna .i. an céad-lá do scarus ré mo bhuime .i. ré Boghmuinn, arna marbadh do c*h*lannuibh Mórna, do gabhus seachrán sligheadh cugum co ránac co Luach*air* Deagh*adh* theas, & mé am' óg-macaomh bhaoth éagiallaidhi and; & 160] ní raibhe d'éadach umum an*n* acht beart do croicend óglaogh allaidh; & ní cian do c*h*uadhus an tan do concas an dá comhdáil, oireachtus fortamail fearamail fear & oireachtus bind comráiteach *ban*, ar dhá cnoc c*h*omárda re taobh a chéile, & all dubh 165] dua*i*bhseach domain gáibteach gráineamail etorro; & táinic misi an ua*i*r-sin mur a raibhe na mná ar tús & do bheannaig*ea*s dhóibh treasna déibh adharthae --- p.6 & d'fhiauraigh*ea*s créad má roibhadur an dá *c*h*omdáil* sin leath ar leith 'mun all. Do innsidur na mná 170] domh-sa gurab é an adhpur .i. go raibhe Séadna [mac Oilealla ann](app013.html) .i. mac rí Ciarraidhe Lu*a*chra, & oireachtus fearda fearamail f*ear* ina t*h*iomcioll, & go ttuc searc & siar-grádh [d'Athnait inghean Dáire an S*ídhe*](app014.html) go bf*uil* an t-oireachtus *comálaind* 175] binn-briathrach bhan-sa ina tiomcioll; & is í cobchi do iar*r* sí fair, léim an aill-si do thabha*i*rt; & thig gach*a* bliadhna ionn*a* coinde an*n* so *do* tabha*i*rt in léime; & in uair thionscnas í tabhairt & thig go bruach an aill, tillig*hidh* tar *a* ais arís 180] gan a léim do thabha*i*rt. Do fhiafraighi*u*s don ingin 'nar c*h*uma léi cé dobeireadh an léim. Adubhairt nár c*h*uma, ‘& cidh gránna h'eireadh-sa & h'*éadach* & do c*h*ulaidh, & ní do chaínead*h* do dheilbe féin é, dá ttugteá in léim, do bhiadh sisi agud & do 185] fuighfeadh leat.’ Arna chlos *sin* damh-sa tugus l*án*-c*h*ruinugh*adh* orm a meadhón mo c*h*roicinn & do scuchus ar mo c*h*úl ón all & tucus dighrim {MS page 10} reatha rind-luaithe doc*h*um an aill, gur éirgeas co hárd-éadrum eaduruasach rum féin ós cionn an aill, 190] gur turling*us* ar taobh na *tu*l*cha* don taobh thall don all, & do thill*us* a fritheing na conaire céadna arís cum an aill & tucus an léim tar mh'ais, & dobéaraind ní ba mionca dámad áil liom féin. Arna fhaicsin *sin* d'Aithnait, táinic dom' ionnsaigh*e*-si & *do* 195] c*h**uir* a lámh fom uráguit, & tuc teóra póg dam & do bhain mo croi*c*end dhíom & tug éadach mo diongmála dam umum, & do ch*uadh*as léi dá teigh an oidhche sin & do éirg*h*eas co moch arna uhárach. Táinic sisi cugam & do iair aiscidh *maidne* orum .i. an léim-si 200] do t*h*abha*i*rt gach*a* bliadhna; & tugus sin dí; & do fhág mur geasuibh orm, an bliadha*i*n nach ttiurain*n* hé, éag nó oigheadh d'f*h*ag*áil* damh. --- p.7 Agus is iad sin scéala d'f*h*iarf*aig*is díom, a C*h*onán,’ for Fiond. 205] ‘Beir buaidh & beannachtain, a fhir amhnuis fhír-eólaigh, is mór in t-urgáirdugadh meanman & aigceanta dhúinn a beith ag éistacht friot; & ar grád d'einigh & h'eangnama, a rí-fhéinnid, indis dam co héscaidh umhall gach ní fiabhreóc*h*at díot, & ná bíodh 210] tursi ná fearg ort uime.’ ‘Ni bhia*i*dh,’ ar Fionnd; ‘& fiafraig gach ní is áil leat feasda do scéala*ibh* na féinne & dogéab*air* gach ní b*h*ias agam-sa díobh.’ ‘Fiafraigim dhíot’ ar Conán, ‘cá laoc*h* d'fianaibh Er*eann* lingis ar a leacht & ar a lighi féin gach laoi 215] & é féin beó, & gurab í *a* ingean a máth*air*, & go mbíon*n* ag agra aeruca & einioclann ar an bfear ros maruh é’ ‘Indeósat-sa sin,’ ar Fiond. ‘Imreasain tarla idir dá thaoiseach féine maith dom mhuintir-si fá congleic dá chon .i. eidir [Oscur mac Croimc*h*ind & Daolgus mac Oillealla Cais,](app015.html) & ní raibhe 'sa mbaile don fhéin lucht a n-eadrána, nó co ttorchuir Daoilgus le hOsgur. Táinic inghean c*h*ruth*ach* c*h*aomh-álainn do bhí ag Daolgus ós a chiond & é marbh, & do c*h*rom fair & tuc póg dhó, & do ling caor cróin-dearg 225] as a bhéal-sa ina bél-sa, gur fágadh taobh-throm torrach í; co ceand naoi míos dhí amhlaidh sin, co ruc mac don toirrc*h*eas sin; & dona céad-aistibh reapr*aidh* dó beith ag léimnigh ar a leacht & ar a lighe féin gach laoi; {MS page 11} & ó nach bfrítheadh athair dhó, 230] do baisteadh & tucad ainm a hathara féin .i. Daolgus *fair*, & atá aniudh ag tabach éaruca ar an bfear ros mharuh hé. As iat sin fuascladh na gceist do cuiris orm, a C*h*onann,’ ar Fiond. ‘Beir buaidh & beannachtain, a Fhind, is 235] maith in t-urgárdiughadh meanman is aiceanta --- p.8 dhúin*n* a bhéith ag eistacht friot; & *abar riom*, a rí-féinidh, cia is measa nó cia is fearr *a* *bfianaighecht* Éireann & cia is mó nó cia is lugha & cia is luaith*e* & cia is moille.’ ‘Indeósat-sa sin dhuit-se’ ar 240] Fiond. ‘Misi féin duine is fearr a *b*fian*aibh*, & [Dear Dubha Duibhsléibe](app016.html) duine is measa a ufian*aibh* Éireann .i. baineachlach atá agam-sa bhíos *ag* taisteal críoc*h* & cinneadh an domain (?) rém' gnóthaidhe, & ní maith ré héann-duine ariamh acht 245] imdeargadh do tapairt do gach aon laphrus fria, & [gach duine c*h*íthfus ar c*h*éad-longadh *í*,](app017.html) nacha dingean*n* a leas an lá sin. Agus [Lipti Leascam*ail*](app018.html) giolla tineadh coire móir na hAlmaine aon-dhuine is moille a uhfian*aibh* Éreann, uar is hé a t*h**eand* oide 250] laoi samraidh teacht ón topur atá a ndorus na hAllmaine conuice a leabaidh féin an*n*sa cuchtar. Agus [Leg*an*](app019.html) Luath a Luacha*i*r Deaghadh aonn-duine is luaith*e* a ufian*aibh* Éreann, & Daolgus mac Duibdhoiligh aonn-duine is áirde a ufian*aibh* Éreann, & 255] [mac Méin](app020.html) in t-aphac bec aon-dhuine is lugha a ufian*aib* Éreann, & misi féin aonn-duine is fearr i *b*fian*aib* Éreann re clú einigh & láime & oirdearc*us* coná*igh*.’ An*n* sin adubairt Fionn: ‘Ná bímid mur 260] so ní*s* sia; má tá lucht ciúil nó oirfide nó ealadna 'sa mbaile, tapurtar cuguin*n* iad, óir ní gnáth damh-sa beith aon-oidhche gan oirfitheadh.’ ‘Indis dam-sa’ ar Conán ‘na ceódla & na oirfitheadha is binde leat fuaruis ariamh.’ ‘Inneósat-sa sin duit,’ ar Finn. 265] ‘An ua*i*r bhidh seacht ccatha na gnáthfhéine a n-aon-inadh & thógbait a ccraindg*al* ós a g*c*eanduibh & buailuit na *gaoithe* gl*an*-fuar*a* ar fead*h* na ccraindgal & doníd treathan is tormán etorro, is dona ceólaibh is binne {MS page 12} liom dá ccuala ariamh sin. Is 270] bind liom fós an tan easgurthur tea*ch* mór na --- p.9 hAlmaine & tógthur na cuirnn comhóla dá ndáil ar mait*h*uibh na Féine; is binn liom bloscadh donidh deireadh na ccoirnn 'gá ttógbháil an uair sin. Is bind liom fós fogur na bfaoilinn & coigedal na gcorr 275] & fuaim thuinderág*h*a & [comhrádh (firscarde)](app021.html) ar*scáth a sg*é*ithe*. Is bind liom fós guth na [*gcuach*adh** 'sa céatteamain & sceamgal na muc agamuigmhoin daim Cerae a g*c*noc Ruadh & nuallán sealga Doire Nouis](app022.html) & sgalguire loin Litreach Néid 280] & mungur na glais-sreab & aphrán [trí n-ingean Bic](app023.html) mic Buain & aphrán trí mac Eathach. Is bind liom fós tond fá thír amach & asteach. Is iat sin na fuasl*aicthe* na gceist do chuiris orm, a C*h*onán’ for Fionn. 285] ‘Beir buaidh is beann*acht*’ ar Conán, ‘is binn deagh-cheólach do c*h*omrádh, a F*h*inn; & abar riom anois, a rí-fhéinidh,’ ar Conán, ‘cá haonn-duine d'éaruis & d'imc*h*áinis & do ch*uaidh* do rith ó fhian*aibh* Éreann & é ar leath-c*h*ois & ar leath-láim 290] & ar leath-shúil, & créad fá n-aburtur an gnáthfhocal: ‘mur rucadh Roc go tigh Finn.’ ‘Indeósat- sa sin duit-si’ ar Fionn. ‘Aon do laeithibh do ch*uadhus*-*s*a & maithe na féine maille friom ó Theamhair Luac*h*ra amach, & ní fuaramur do 295] sheilg nó do fhiadach an lá sin acht aon-agh allaidh amáin; & do bruitheadh hí & tucadh ar mo béluibh-sa dá roind hí; & nír fágbhadh agum-sa di fá deóig acht mad aon-cholpa amáin; & táinic [Gota Gaoithe](app024.html) asteach & do iarr in colpa orm-sa, & do fiafraigh*us*-sa 300] de créad fár iarr sé an colpa & gan do bhiadh agum-sa acht é. Adubairt seision gurab ar son a reath*a* & a rinn-luais féin dub áil l*e*is a fag*h*áil; & tucus an colpa dó an*n* sin & dubhrus ris co caithfeadh a rioth d'féachuin uime; & do chuadhamur ar an --- p.10 305] bfaic*h*the an*n* sin & do reath Gota Gaoith*e* co dian díscir dásachtach; & ní mó ná leath na faic*h*t*h*e do chuaidh an tan {MS page 13} do ruc a dear-brátha*i*r féin fair .i. Caoilte mac Rónáin & tuc an colpa air an láith*ir* c*h*éadna arís cugum-sa, & ní 310] dearnadh d'imreasain nó d'iomurbáidh aguinn an lá sin ac*ht* sin; & niar chían dúin*n*e amhlaid sin a ndia*i*gh dhol asteach dúinn an tan itchoncamur [aitheac*h* corr cartaighe](app025.html) cíordhub easbadhach gránda *uathbhásach* ag cromadh fán dorus d'ar n-ionsaighe & 315] é ar leath-chois & ar leath-láim & ar leat*h*-shúil, & beannaig*is* dúinn trésna déibh aedarta, & níor suigh aguinn ac*h*t seasam ar laochlár na bruigne & ucht ar in luirg reamair iarnaidhe ro bhoí aige & naoi ndruimne furre & co ngerrfadh gach droim díbh 320] *ruibe* re sruth nó le gaoith. Fiafraighi*us*-si don aicheach cá hionadh asa ttáinic nó cá raibhe a triall nó a forceand. 'Aitheach mé c*h*uart*aigheas* mórán don domhan’ ar sé, ‘& do c*h*uala do chlú-sa & h'alladh & h'oirdearcus a mbélaibh súadh & 325] seanchaidae & lucht léighti [léag*s*](app026.html) & leabhpur innisin oinigh ar caslibh & raite maithusa ré (fl*eadh*uibh), & fós do c*h*uala-sa gur do na daoinuibh dob *fh*earr fó thuilleadh & fá t*h*uarustal, fá mhaon & fá mhaithusa dá raibhe 'sa domhan tú & nár diultuis aondhuine 330] ariamh & nár c*h*aínis aonn-duine ariam, & ar in adhpur sin tánac-sa d'iarraidh maoine & maith*iu*sa fort-sa, a F*h*inn mic Cumhail*l*.’ Do f*h*reagras an t-aitheach an*n* sin & as eadh adubras: dá mbeith an bith uile agum-sa, nach thiubraind a bheag ná *a* mór 335] dó-san de. Adubairt an t-aicheach gur bréag do haithriseadh uaim-si nár éarus duine ariamh. Adubart-sa nár dhuine eisionnacht ar*r*acht grána uathbhásach. {MS page 14} Adubairt an t-aicheach arís gurab bréag do hinnseadh uaim nach tucus ait*h*is nó imdeargadh --- p.11 340] d'aonn-duine riamh. Do freaga*i*r misi sin & as eadh adubras: dámad duine eisionn nach ttiubrain*n* *aithis* dó. ‘Más eadh’ ar an t-aitheach, ‘tapur an colpa sin it' láimh damh-sa & bíodh slán na féine fám' fhastóghadh, & [ní iarf*ad* (d'uigeach*aibh*) 345] or*uibh* acht f*a*d an c*h*olpa](app027.html) féin, & ná gabt*h*ur greim díom nó co ttuca mé an céd-c*h*oisghéim don láit*h**ir* uaiph amáin.’ Arna c*h*los sin dam-sa tucus-*s*a an colpa a láim an aithigh & tuc an t-aitheach baot*h*-léim árd-aiceantach tar sonduibh sit*h*árda in bhaile, 350] & do chuaidh a muin*igh*in a reat*h*a & a rind-luais co lút*h*mur l*éid*m*each* lán-éadrom. Arna fhaicsin sin do seacht ccatha*ibh* na gnáthfhéine, gluaisit 'na dhiaigh ina mbuidhnibh (t*uined*a) troma toirtamla tréan-luatha & ina *siothaibh* [1](javascript:footNote('G303010/note001.html')) siubhlacha 355] sár-luatha glan-reatha & ina bfeadnachuibh borba brígmura gníomh-aigmhéile & ina sluaithibh ceangailte córidhe dosgaoi*l*te, & ní mó *an radarc* do bhí ag an bfear ba neasa dhó don fhéin ar an bfathach ag dol tar gach m*ullach* t*u*lc*ha* nó sléibhe nó *a* c*h*éile. ’ 360] ‘Agus do chuaidh mise & aois ciúil & oirfite & ealadhna na féine ar taidhphlibh in dúnaidh & in grianán dá bféac*h*ain; & ní mó ná aon-amharc do c*h*oncamur forro, & ó tc*h*onarc-sa misi an taghraim ag dol a ffad uaim, do gabh mac*h*tnughadh meanma mé a 365] ndiaigh na féine, & do bheanus díom a raibhe d'eireadh & d'éadach umam & do gabhus cugum eireadh reatha & ruaga & ní rugus d'arm liom *15* ach*t* Mac in Luin am' láim; & do rucus ar deireadh na féine ar [Sliabh Uige in Rí](app028.html) theas, & do fhágus iat 370] sin amh' dhiaigh; & rucus ar in trian meadhónach dhíobh ag Luimneach; & do fhágbhus iat sin mur an céadna; & rucus ar in (ng*n*áthf*héin*) & ar luath*aibh* na féine ag Áth Mór risí ráiter Áth Luain aniudh & do fhágbhus iat sin; & do gabhus rind na --- p.12 375] ruaga & tosach na tagrama chugum féin uathaibh uile an*n* sin lámh dheas re Cruachain Con*n*acht, & ar *fiarlaoid* Éreann ar gach áth & ar gach aphuinn & ar gach all & ar gach machaire & ar gach sliabh dúinn (cara) in caomh-laí sin; & ní bfuarus ariamh 380] *teannta?* catha nó cumluin*n* do ló nó d'oidche macasamhla sin do teandtach reatha. Ach*t* atá ní cheana, ráinic in t-aitheach go hEas Rua*i*dh mic Moghuirnd & do ling co cos-tirim an t-eas romham-sa, & lingim-si 'na dhiaigh é mur in céadna; & tic uam 385] lámh deas ré tír a tiomcioll Éreann go ttáinic do [Bean*n* Éaduind mic Éadghaoit*h*](app029.html) in fhéin*eadh*a; & mur nach roibh a dhol ass aige, do sham*ail* léim do thaphairt 'sa bfairg*e*. Is an*n* sin tucas sitheadh sanntach solám*aidh*e & cróin-ruathur curata céim-láidir 390] ar in fhathach, go rucus ar chaol choisi a*i*r, gur buail*us* creat a dhroma fria lár & fria lán-talmain. Is an*n* sin do ráidh in t-aitheach: ‘Is éagcóir dhuit, a Fhind, mo leanmuin, uair ní friot dorindi*u*s coi*m*eas, & is olc dorinis theacht eadram & in fian nó 395] go bfaictheá cionnus do rucainn dóibh.’ Adubhrus riseann nárbh éagcóir a ndearnus, co tuc-san slán na féine faí & nárb iomlán in fhian am' éagmhais féin. Ní mó ná *a* dheiread*h* sin *tairnic* dúinn do rádha, {MS page 16} in tan tánic Leagan Luath ó Luacha*i*r 400] Deaghadh cugain*n* & Caoilte 'na d*h*eaghaidh & l*uat*hf*h*éine uile a ndéigh Caoilte, & do fhóbhradur sleagh gacha fir accu do sháthad 'san bhfaitheach & a marbadh fóm' lámuibh-si dom' aimdheóin: & gidh eadh, do ainceas orru é ar éigin. Garit dúinn ina 405] dhiaigh sin in tan rucadur tromlach na féine uile oruinn & ro fhiabhraidur créad tuc *oruinn* gan in t-aitheach do marbad. Adubairt in t-aitheach: ‘Do badh olc in comarle mo marbad, ór do íogheólt*haoi* *oruibh* mé go maith, ór do muirf*idhe* --- p.13 410] duine bad fearr ná mé féin iondam’; & *gé* searb leo-san sin, do ainc*eas* in t-aitheach orru & do creapladh & do cruaidh-c*h*uibreadh co daingean é. Agus níar chian dúind 'na deaghaidh sin an tan do c*h*oncamur Bran Bec ó Buadhachán d'ar n-ionsaighe. 415] Do f*h*ear fáilte romhainn uile & dubairt friom-sa co raibh fleadh urlamh ioncaithmhe aige fóm c*h*omha*i*r & gur maith leis mé dhol dá ca*i*theamh in oidhche sin; & do ch*ua*mar leis in líón uámur an*n* sin d'f*h*ianaibh Éreann, & do heagradh teach a 420] (lán-oir*eacht*a) óla aguinn; & do tairngeadh in t-aitheach & creat a droma fria lár re lán-talmain, & do ceangladh do thor*aidh* in ríoghthoighe hé a bhfiadhn*uise* cáic*h* uile; & in tan ba háine dúinn ag ól & ag aoibhneas & ag urgáirdiughadh meanman & aiceanta, do f*h*iafraigeas 425] don aitheach cia hé féin nó cá cindeadh dó ‘[Roc mac Dic*h*on](app030.html) ’ ar in t-aitheach ‘m'ainm-se .i. mac reachtaire in Broga ós Bóin*n* dom, & tuc mo bhean searc & síor-grádh dh'f*h*ear eile .i. do Sc*iath* Breac mac Dathcaoin .i. do dhalta-sa féin, a F*h*ind, & do bhí 430] mo bhean-sa co mór ag molladh luais & ratha na féine; & {MS page 17} mur do c*h*uala-si isi dá rádh sin, adubras féin co bfúigfind féin luath*a* na féine & co bfúigfind in fhian uile ar ulca re Sciath Breac mac Dat*h*caoin. Arna c*h*los sin dísi, do greamaidh sí 435] misi fá sin d' féc*h*ain risin fhéin. Do c*h*uas-*s*a an*n* sin mur a raibhe mo cháirde d*ra*aoi*dhea*chta & do éagaoini*u*s sin riú & do c*h*uiredur insna reachtuibh-si mé; & is leór dam ar imreabhar-si d'olc & do *míomhodh* orm, & scaoil*idh* díom anois’; & dorineadh 440] amlaidh sin’ ar Fiond; ‘do scaoileadh don aitheach; & is uadha sin gorther an seanfocal: ‘mar rucad Roc go teagh Find.’ ‘Agus is iat-sin fuascladh na gceist do chuiris orm, a C*h*onán,’ ar Finn.’ --- p.14 ‘Beir buaidh & beannachta*i*n, a F*h*inn’ 445] ar Conán. ‘Is mór in t-at*h*gearrughadh aimsiri & dubróin dúinn beith ag éastacht ré do bhindc*h*omrádh; & abar riom anois caidé na sé hionganta is mó atá 'san fhéin.’ ‘Adéar-sa sin’ ar Fionn, ‘.i. óglách bodhbhur atá 'san bféin, & ní dearnadh duan 450] nó *duchann* nach biadh do dir*m* degh-foghluma & do glan-meaba*i*r aige. Iongnadh eile atá 'sa bféin .i. fear coise croind itá innte & fágb*aidh* sé an fian uile do rith idir choin & each & duine. Ingnadh *eile* itá inti .i. fear dall, & ní tuc urchur n-iomruill 455] a ló nó a n-aoidhche ariam. Iongnadh eile itá *i*nt*e*, bean atá agam-sa féin & bí sí marbh gach n-aoidhche & beó gach lá, & ní han*n*sa liom bean dá raibhe ariamh agum nó í. Iongnadh *eile* itá *i*nt*e* .i. óglách itá acu & bí gach ré mbliadhna 'na mhnaoi 460] & 'na fear & beiridh clann in tan b*h*us bean é, & b*er*th*ur* clann dó in tan bhus fear é. {MS page 18} Iongnadh eile atá 'sa bféin .i. sleagh atá agum-sa .i. sleagh [Fhiacha mic Croinghind,](app031.html) & an n-uair teilgtear a ndeóigh a hurluinne hí doní geóin & acu*i*s & díghbháil 465] don té nó don mbeadhadach ré teilgtear hí, & in ua*i*r cai*th*tear a ndeóigh a r*e*anna hí, ní déan doladh nó díghbháil don duine nó don mbeath*adh*ach ré ccai*th*tear í. Agus is iat sin ionganta is mó insa bféin,’ ar Fionn, & dorinde *in laoi*[*...*] ‘As iat sin 470] fuascladh na gceist do chuiris, a C*h*onán,’ ar Fiond. ‘Rod-fia buaidh & beann*acht*ain, a rígh- f*h*éinidh,’ ar Conann; ‘& abar friom anois créad ó bfuil ‘oídhachtus Find co teach Cuanna.’’ ‘Inndeósat-sa’ ar Fionn. ‘Aon do laeit*h*ib do bhádus-*s*a 475] ar mullach [Cairn Fearadhaigh](app032.html) gairid bec ó Luimneach. Cúigear óglách dúinn ann .i. misi & Oisín & Caoilte & Mac Luig*h*each & Diarmuid ó Duibhne, & ar --- p.15 ccúig ccoin innar bhforradh .i. Bran & Sceólang & [Caoldubh](app033.html) & Adhnuall & Luath Luachar, & ní cian 480] do bhámur an*n* sin an tan do c*h*oncamur aitheach adhuathmur urgránda seachainn & gabhul iarruinne re a ais & muc *a nglaic* na gabhla sin ar a *mhuin* ag scréachadh & inghean óg álainn na ffaradh & hí ag iomáin & ag brostugadh an aithigh rimpí; & adubhras 485] neach do dhol dá n-agallaimh. ‘Rac*h*at-sa’ ar Diarmuid. Reathas Diarmuid co dian díscir dás*acht*ach & ní ruc orru. Do g*re*im*eam**ur* uile & do r*e*athamur 'na ndeaghaidh & ní rucamur ar Diarmuid ná orru-san. Feadh tamaill dúind mur sin gur cuireadh 490] ceó doilfe draoiachta dúinn, conár bfeas dúinn cár gabh in t-aitheach ná in inghean ná in mhuc uainn; & ar scaoileadh {MS page 19} don ceó sin uain*n* & sinn ag féaghain na ceithre n-airdhe gach taobh dín*n*, co *bhfacamur* in teach [2](javascript:footNote('G303010/note002.html')) [Cuanna (C*in*dam)](app034.html) & in dúnadh 495] ríogh*dh*a ro-mhaisseach inar comhfogus leith-iomeal in f*h*eadha mó*i*r, & do ch*uadh*mur dá ionsaighe & do concamur dá t*h*ioprait ar in bfaithche amuidh lamuidh don *dúnadh*.i. t*h*ioprait díbh & eascra álainn umhaidhe ar a bruach & tioprait eile & eascra agh-gharbh 500] iarnaidhe ar a bruach. Táncamur don dúnadh an*n* sin & as eadh do bhí do dao*i*nibh astigh .i. óglách forusta *fionnliath* a gcaithaoir álainn órrda d'ar láim dheas ag dol asteach dhúinn, & ingeann óg álainn ina fharradh, & ait*h*each ar broinn na 505] teineadh ag bruith muice, & óglách mór míleata [don leith eile](app035.html) don teinidh & dá *shúil* dég ina chionn & dá [mac imleasain](app036.html) dég in gach súil. Do bhí peata reithe astigh & bolgán glé-geal aige & ceann cíor-dubh & dá adhairc dubh-ghorma *&* ceithre cosa uainne 510] faoi; & cailleach a n-iart*h*ur an tighe & brat odhur-ghlas uimpi; & ni raibhe do *dhaoinibh* astig*h* an*n acht* mur sin; & ro f*h*ear in t-óglách do bhí 'san --- p.16 ccathao*i*r fáilt*e* frinne & do shuidhemur ar laochlár na bruighne. ‘Déantur friotheoladh d'Fionn & dá 515] muinntir’ ar in t-óglách do bhí 'san gcathaoir. ‘[F*uat*h liom](app037.html) sin’ ar in t-aitheach ‘impidhe do thapairt & gan a bec nó *a* mór do déanam ar an impidhe sin[excl ]’ Agus cérbh eadh, dorinne umallfhos*aig* dhúinn. Agus níarb fada dam-sa mur sin in ua*i*r do gabh 520] an íota ba mó ar domhan mé & níar glac a macasamla mé ariamh roimhe sin; & nír mothaigh duine dá raibhe astigh mé mur sin ach*t* Cao*i*lte ina aonur, & do uhí dom' éagaoine-si co mór & ní raibhe fhios aige cionnus d'furteóchadh sé orm. ‘Créad é in 525] éagao*i*ne sin ort?’ {MS page 20} ar fear in tighe re Caoilte. ‘Acht éirghe amach & tabhar deoch leat as an dara tioprait atá '*s*an bfhaithche aga bfhuighe tú an t-eascra álainn cum an rí-féindidh.’ Arna c*h*los sin do Caoilte, do gluais Caoilte r*oimh*e cum na 530] tiopraiti & do chuir an t-eascra fón tioprait & tuc *a* lán leis cugum-sa, & tuc amh' láimh-si é; & ibim-si deoc*h* as & do uhí blas meala fuirre an fad do bhíos ag a hól, & in ua*i*r do cuiri*u*s dom c*h*ion*n* í, do bhí blas an domlais ae um' bhél dá héisi & do 535] éirgedur mo gaoi cró & na huile ghallradha & easláinti orum; do badh bec má b*h*í anaithnidhe mé, mur táncadur airgheanna báis & becsao*gha*il damh; & gér mór éagao*i*ne Caoilte orm-sa r*oimh*e sin, do ba ro mó a éagaoin*e* an uair sin orm iná sin. Is 540] an*n* sin do labha*i*r in t-óglách arís re Caoilte & adubairt ris a dol amach & deoch do tabairt leis as an dara tioprait do uhí amuigh cugum-sa.’ ‘Do chuaidh Cao*i*lte amach an*n* sin & tug lán an eascra aghghairbh iairnaidhe cugum-sa as an dara tioprait. 545] Ibhim-si deoch as, & in comhaired bhádhus ag a hól nocha fuarus t*eand*ta c*ath*a nó comhluinn ariamh badh doilge liom nó fad do bhíos dá hól ar a sheiruhe, --- p.17 & in ua*i*r do cuirius dom' c*h*ionn í táinic mo dhath féin orm arís. Is an*n*sin do fiafraigh in t-óglách 550] 'nar bhruithe an mhuc do bhí 'sa gcoire. ‘As eadh co d*e*imhin’ ar an t-ait*h*each. ‘Do concus damh féin in mhuc do ruind’ ar in t-óglách. ‘Ciondus sin?’ *ar* in t-aitheach. ‘Béarad *an* ceathramh*a* deiridh d'Fionn & dá choin & béarad an ceathramha 555] deiridh eile dá c*eathrur* óglách {MS page 21} & *an* ceathramha cind dá ceithre conuibh, & bia*i*dh in ceathramha eile agum féin & ag an scológ úd thall ag in teinidh & ag in cailligh út thiar 'sa ccuilidh, & béarad a droim & a tarr & a huruscall duit-si & don inghin óig sin it' 560] fharadh.’ ‘Is briathar dhamh-sa’ ar in t-aitheach ‘gur maith do *roindis-se* í.’ ‘Is briathar dhamh-sa’ ar in peata reithe ‘gurab olc do *roindis-se* orm-sa & gurab éagcóir do *dearmuidis-se* misi fán muic.’ Agus is cuma ro bhí dá rádha & tug sithi sanntach 565] solámhaidhe ar in cceathramain do bhí a bhfiadhnuise mo ceathruir óglách-sa & ruc leis insa ccuilidh í & do gabh ag a hithi ina bhfiadnuise. Do éirgedur mo muinntir-sa & tucadur a cceit*h*re ccuilg amach & do gabhadur ag bualadh in reithe a n-aonfeacht; & 570] nírb fearrde fordeargadh air & nír scuir *e*isean d'ithe na ceathramhan.’ ‘Is an*n* sin do labhair in scológ go rabhadur na súile iomda ina cheann & as eadh adubairt: ‘A c*h*omhdhe cumhachtaigh, is mairg gá bfuil in ceathrur óglách do leig don reithe a 575] ccuid *d'*ithe dá n-aimdheón féin ina bhfiaghnuise.’ Agus is cumha ro bhí dá rádha & tuc in scológ sithe ar in reithe & do cuir a cheithre cossa ina láimh & tug urc*h*ur dhe don taob *a*mach don dorus; & ní fhacamur in reithe an fad do bímur asteigh a*cht* sin.’ 580] ‘Nírb fada dhúinn 'na dhiaidh sin in tan do éirge in chailleach & tuc urc*h*ur don uhrat odur-glas do uhí uimpe ar mo ceathrur óglách-sa, & dorineadh c*eithre* --- p.18 seanóiridhe críon-croma cúil-liatha cnáim-arrsaidh díobh; & mur do c*h*onairc misi sin’ ar Fiond, ‘do 585] ghabh {MS page 22}eagla mór mé co ccuirfidhe mé féin insna reachtuib sin. Agus mur do mothaigh in t-óglách do bhí astigh in eagla sin orum-sa, do goir sé misi c*ui*g*e* féin, & do ch*uadh*as an*n* sin gan fhuireach & do shuidhios ara gualainn; & táinic áilgios codhlata 590] damh & adubairt in t-óglách riom mo c*h*eand do cur ar a glún & codl*adh* do dhéanam; & dorinnus amhlaidh sin, & is gairit do bádhus an*n* in tan do mhúscail mé as mo c*h*odladh, & do éirghe in cailleach & do bhain in brat dom' cheathrur óglách-sa & do c*h*uir 595] ina reachtuibh féin iat arís.’ ‘Maith, *a mh'anam,* a Find,’ ar in t-óglách, ‘an iongnadh leat córughadh an *tighe-si* in*a* bfuilir ?’ ‘Adubras’ ar Fionnd, ‘nach bfaca-sa ariamh ní badh ionganta ná é,’ ‘Inneósat-sa duit-si, a Fhind,’ ar in t-óglách. 600] ‘ordughadh & samhladh in tighe-si. An t-aitheach úd *do* concais & in mhuc i nglaic na gabhla aige, an leisge tuigtear *as* sin; & in inghean do concais ina fharradh, meanma an duine tuictear as sin; ua*i*r as í is luait*h*e ar bith, ua*i*r cuiridh an duine a 605] *meanma* ré prap na súl isan eólus nach rac*h*fadh sé féin an*n* ré dhá *fhichid* bliadhan; & as í an inghean ruc uaibh-si in t-aitheach út itconcais; & in scológ út itconcais & na súile iomdha ina cheann an saogal tuigtear as sin, ua*i*r is ionnan airgionna 610] dhóibh; & an reit*h*e úd itconcais, [cosamhlacht an duine](app038.html) tuigtear as; an bolgán geal atá aige, subhac*h*us in duine sin; & in dá adhairc dubhgorma itconcais, cosamlacht in éaga sin; & na ceithre cossa uaine itconcais aige .i. ceithre tallona na haimsire 615] sin .i. ceithre ráithe na bliadhna.’ ‘Agus an bfac*a*tú mur do éirghe an saogal cum an reit*h*e & cuir {MS page 23} ar neimhthní a g*c*éadóir é ? óir t*éid* ág*h* an tshaogail ar gach créatúir ar in domhan. Agus --- p.19 in cailleach itconcais, an críne tuigtear aisde, & do 620] conairc tú féin mur do c*h*ríon a héadach a*n* ceathrur laoch arar chuir é; & in fhírinde & in breug tuigtear as in dá thiobraid asar ibhis in dá dhigh, óir gi millis le duine in breug dhá déanamh, is searbh fá dheóigh í, & in fhírinde *imorro*, gidh searbh le duine ‘gá déanamh, 625] is millis fá dheóigh í. Agus is iat sin scéala & iomthús in tigh*e*-si, a Finn,’ ar in t-óglách; ‘& ní ann so do ghréus bhím-si; & co ttugus grádh *éagmaise* duit-si & gur chuir*i*us in t-ait*h*each út ar do cheann dot thaphairt don tigh-so anocht ar tí neamhshuimh 630] do bheith agad ionnsa saogal & a chosm*alacht* do thaisbéanadh dhuit; & béarair-si fios mór leat *a* haithle h'oídhachta anocht & badh é ‘oídhachta Find go teach Cuanna’ ainm in sceó*i*l-si co bráth. Agus a n-Innsibh Ciúil bhím-si do bhunadh,’ ar in 635] t-óglách.’ ‘‘Do bhímur mur sin in oidhche sin’ ar Fionn, ‘& ag éirge dhúinn as ar ccodhladh arna mhárach, is an*n* fuaramur sin*n* féin, a mullach [Chairn bhFearadaigh](app039.html) & ar ccoin & ar n-airm aguinn go hiomlán’; & itbert Fiond:’ > 1. 640] Cúigear *do* ch*uadh*mur do sheilg > > co Cairn bFearadaigh bhforrdeirg, > > Oisín, Mac Lugach má le, > > Caoilte is Diarmuid ó Duibhne. > 2. Ar ccúig coin ba coscrach réim, > > 645] Bran agus Sceólang co scéimh, > > agus Adhnuall co luas luin, > > Caoldubh is Luath Luacha*i*r. > 3. Atchoncamur, comhall nglé, > > éan-b*h*ean is ait*h*each rimpe; > > 650] gabhal trom úir iarruinn fair, > > muc leó 'na glaic ag s*c*réach*aigh*. > > > --- > > p.20 > > 6. Cuirmid-ne dia (b*hreith*) scéal > > Ua Duibhne fá derg a bhél; > > do chuadur uadh l*eath* ar l*eath* > > 655] an ingean *is* in t-ait*h*each. > 7. Do bhí in reithe tharla astigh > > g cheathrur-sa fa proinnigh; > > is eadh do bhímur astigh [3](javascript:footNote('G303010/note003.html')) > > a bhféagmais ar ccon cúigear. Cúigear. > 660] {MS page 24} ‘As iat sin fúaslacadh na gceast do chuiris orum, a Conáin,’ ar Fionn. ‘Beir búaidh & beannachtain, a rí-fhéindidh,’ ar Conán; ‘is mór maith in oirfide dhúinn bheith ag éisteacht red' scélaigh*e*acht.’ Is annsin adubairt Díorraing mac Dogha*i*r: 665] ‘Créad dobeir dhúinn gan codhladh do dhénamh? Óir in chéad-oidhche dobeir fear bean, is luaithide is áil leó codhlad é.’ ‘Éist, a Dhíorraing,’ ar Conán, ‘is gairid lind a bheith mur atámuid, bheith ag friochnamh comhráidh re chéile, úair atá ar ndiongmhála 670] do shean-mhiodh so-óla ro-mhillis aguinn. Agus abair riom anois cia aga ndearna*dh* an dord fían ar tús a nÉrinn & cá líon bhí dhá dhéanamh.’ ‘Inneósat-sa sin’ ar Fiond. ‘ Ag ceit*h*re macuibh Cermada mic Milbheóil mic in Da*g*dha do rinneadh é, & 675] naonbur laoch lán-chalma doníodh maille friú é; & gach aon aga ndearnadh ó sin i lleith é, is naonur do chanadh é’; & itbert in láoi ann: > 1. An dord fiansa cídh día ttá > > ní fheadrait fir ináit mná, > > 680] *is* ní *feadruin*n** duine dhe > > cia dorad dona fianaibh. > > > --- > > p.21 > > 4. As dóibh do radadh ar ttús > > in dord fiansa re iomthús, > > ionmhain buidhen doníodh in chóir, > > 685] macne Cearmada Milbheóil. > 5. Cass mac Coráin cruaidh *a* ainm, > > trí bliadhna aige a n-Olltaibh, > > do *canadh* aige re a lá > > risin fhéin in dord fiansa. > 6. 690] Gach aon do ghabh flaithios fíor > > ar na fianaibh gan dimbrígh, > > naonur laoch gach fear don droing > > co ttáinic mac mic Cubhaill. > 7. Ón lá tánac-sa sun*n* seal > > 695] am' fhlaith fhéinne Gaodhal ngeal, > > aon fear dég ar *fhichid* rem' lá > > doníodh agum in dord fiansa. > ‘As iat sin fuaslacadh na gceist do chuiris orum, a Conáin,’ ar Fionn. ‘Beir búaidh is beannachtain, 700] a rífhéindidh,’ ar Conán; ‘ is maith in oirfide & in *ealadha* dhúinn a bheith ag éisteacht ré do mhilis-{MS page 25}chomhrádh. Agus innis dúinn anois, a mic Cumuil*l*, caidhé [caradradh Bruin & Sceolang](app040.html) friot, & cionnus fuarais iat, & cia hiat na mic mháthar 705] atá acu a fian*aibh* Er*eann* & iat 'na ndaoine.’ ‘Indeósat-sa sin’ ar Fionn. ‘Feacht n-aon dá ttáinic mo mháthair féin chugum-sa ar cuairt & a deirbhshiúr maille fría .i. [Muirnn Míonchaomh](app041.html) inghean Taeidhg mic Nuadhat mo mháthair-sa & 710] [Turrnae Durrbhél inghean Taoidhg](app042.html) a siúir, & dob í sin uair & aimsir fá ttarla dhá rí-fhéinidhe Ulladh am' fharradh-sa .i. --- p.22 [Oilioll mac Eathach & Daolgus Fionn mac mic Cais Cuailgne;](app043.html) & do bhí Oilioll ag suirghe le Turnae i*nghin* Taoidhg .i. deirbhsiúir na 715] máthur sin agum-sa, & do grádhaigh co mór í; & arna grádhughadh mur sin dó, do iar orum-sa mur mnáoi í, & do fhaomhus a taphairt dó ar acht fána fagháil slán iomlán damh féin arís in úair do iarfuinn í; & is uime do rindi*u*s sin .i. leandán bantshíoghaidhe 720] do uhí aige-sion .i. [Uchtdhealbh inghean Collamhair](app044.html) a ttuaidh, & dob í sin dob eagail liom-sa do mhilleadh deirbhsethuir mo mháthur; & gidh eadh tucus dó í, & tucus as mo láimh féin í a láimh Oisín & Chaoilte & as láim Caoilte a láim Mic Luig*dheach* 725] & as láimh Mic Luig*dheach* a láim Dhiarmada uí Duibhne & as láimh Diarmadha a láim Ghuill mic *Mórna* & as láim Ghuill a láimh Lug*dach* Lágha mic Eogain Taídhligh; & tuc Luigh*aidh* a láimh Oillealla mic Eathach í & adubairt: ‘Is amhlaidh 730] do bheirim-si in bhean sin duit-si, *a Oillill*, fána fagáil slán iomlán d'Fionn & *do na slánaibh* ar cheana, nó do cheann-sa do taphairt a láimh Fhind.’ Do fhaomh Oillill sin; & tar éis sin rug Oillill Turnae leis dá thigh & do uhí aige nó gur toircheadh í. Is 735] ann sin táinic leandán ban-tsíoghaidhe Oillealla mic Eathach a riocht bhain-eachlaigh*e* do mhuintir Fhind chuici & aduphairt ria: ‘Do cuir Fiond beatha & sláinti cugad, a ríogan,’ ar sí, ‘& adubairt friot eineach maith do dhénamh; & tarr amach co lapraind 740] friot, óir atá d*e*ifir orum-sa.’ Do chuaidh an ríogan amach,’ ar Fionn, ‘& gairrit do chuaidh in tan tuc *an* uhain-eachlach slat draíachta amach óna coim {MS page 26} & do bhuail buille ar in ríogain dí, co ndearna sadh bhreac-dearg di dob áille do connuibh in 745] domhain ar in láthair sin, & ruc léi í co teach Feargusa Findléith in oidhche sin í *.i.* [*rí Átha Cliath;*](app045.html) óir is amhlaidh do bhí *Feargus* Findliath ina dhuine do --- p.23 ba neamhchonchuire ar domhan, óir ní lamhthaí cú do thaphairt a n-éan-toigh fris; is táinic in 750] uhain-eachlach mur a raibh Feargus Finnliath & adupairt fris: ‘Do chuir Fiond beatha & sláinti chugad & aduphairt friot in cú-sa do choimhéad co maith & maith mór do dhéanamh dhí, & go bfuil cúan maith inti. Agus ná tapur sealg ná fíadach 755] uirthi & go háiridhe in úair mhéideóchus a brú iomchuir léi co maith.’ Iomthús*a* Fearghusa Fhinnléith, táinic lá éigin lena choin do sheilg & d'fhiadhach & d'fhéachain 'nar chú maith í, & marbhus caogad fíadh in lá sin, & co ceand míosa 'na dhia*i*gh 760] sin níor bhlais mórán beath*adh***ach**, & do mhéadaigh a brú an*n* sin & ní tugadh sealg nó fiadhach uirthi. Ní raibhe mórán a nEirinn learbh annsa na coin ná Feargus Finnlíath ó sin amach. Dob í sin uair & aimsir fá ttarla bean Feargus*a* Findléith taobh-trom 765] torrach & do ruc sí mac don toirrcheas sin, & ruc in cú dhá chuilén .i. sadh & fearchú. Agus do bhí olc eile ag leanmhuin mná Feargusa F*ind*l*éith* .i. fomóir mór do thigeadh don bhfairge ag breith gach leinimh dá mbeireadh sí leis; & is amhlaidh do beireadh leis 770] iat .i. do chuireadh in cruadh-lám fada fhéit*h*each fhorgránna do bhí aige tré mullach in tighe anúas & mur sin do beireadh leis iat uath*aibh* uile.’ ‘Mo dhála-sa,’ ar Fionn, ‘tarla mé in lá sin ag dénamh sealga a nUisneach Mhidhe & mé 775] am' shuidhe am' dhumha sealga, & ní cían do bhí mé ann in úair do c*h*onairc mé aon macaomh déag ag teacht dom' ionnshaighe co mbúaidh ccrotha & ndat*h*a & ndealbha & ndéanmhusa, & do bheannaigh*ea*dur damh tresna déibh adharta; & do 780] f*h*reagras-*s*a iat fán cuma céadna & do f*h*iafraighi*us*-sa cia hiat féin nó can asa ttángadur. ‘Do iarramur --- p.24 mórán do c*h*ríochaib in domuin ag iarraidh tiagearna dilis diongmála ó bhfuighmís séan & maoine & maith*i*us’ ar fear dhíobh. {MS page 27} ‘Créad iat na cearda 785] nó na healadhna doní sibh?’ arsa misi. Do chuadur-san a gceann scéal d'innisin damhsa ann sin. ‘Mise’ ar in céadfear dhíobh ‘Freagartach mac Fir Mórfeasaigh .i. fear fuaisluicthi ceasta is fearr ar doman misi.’ ‘Mise’ ar in dara fear díobh-sumh ‘fear fadóighthi 790] teneadh is fearr ar bith.’ *‘Mise’* ar in treas fear díobh ‘Dáil-gan-easbaidh .i. dáileamain is fearr ar bith.’ ‘Misi’ ar in ceathramhadh fear dhíobh ‘Mac Sobhartain .i. *ronnaire* is fearr ar bith.’ ‘Misi’ ar in cúigeadh fear dhíobh ‘fear cluais-éistechta 795] is fearr ar bith.’ ‘Mise’ ar in seiseadh fear ‘tréanfear is fearr ar bith.’ ‘Misi’ ar in t-ochtmhad fear ‘Comhluath-ré-gaoith .i. duine is luait*h*e ar bith.’ ‘Misi’ ar in naomadh fear ‘Sgread mac Urchuir .i. fear lámhaigh is fearr ar bith.’ ‘Mise’ ar in 800] deachmadh fear dhíph ‘Mac Drintere .i. dreapaire is fearr ar bith.’ ‘Misi’ ar in t-aonmadh fear dég dhíoph ‘Faill mac Teltóigh .i. telltóigheach is fearr ar bith; uair is amhlaidh bhíos an chor*r* is *a* leath-shúil dúnta is a leath-shúil eile fosluicthe, & 805] fionaim-si in tsúil dúnta gan fhios don tshúil fosluicthi.’’ ‘Adubhras-*s*a gur maith na cearda sin uile’ ar Fiond, ‘& adubras go bhfosdeóbhuinn féin iat; & dorinnedur a ccor*aidh**e*acht riom & do geallus 810] a mbreith féin do thuarustal dóibh & do fhiarfaighi*u*s: ‘Cá háit a bfuil an fear feasa & fíor-eóluis?’ ‘Atáim sunda’ ar sé. ‘Créad na huilc is mó *do*níthear a nÉirinn anocht?’ ‘Inneósat-sa sin’ ar in macaomh; ‘.i. Feargus Finnliath rí Átha Cliath, 815] & is amlaidh atá in fear sin & fomóir mór fairge ag --- p.25 breith gach leinimh dá mbeirionn a bhean uadha ré seacht mbliadna dia*i*gh a ndia*i*gh; & ruc a bhean mac aniudh & béaraidh in fomhóir leis anocht é.’ Adubhrus-*s*a an*n* sin gur bec an t-olc sin a 820] nÉirinn, gér mór in t-olc lena muinntir féin é. Adubhrus-*s*a fós go ndénain*n* féin bréag nó fírin*n*e dé-sin .i. go rac*h*ain*n* féin in oidhche sin co teach F*earghusa* F*inn*l*éith*. Agus do gluaisimur romhainn co hÁth Cliath & do ch*uadh*mur insa 825] *ccuchtair* [*gap: illegible/extent: one word*] & ní fhuaramur ann acht daoscairsluagh in toighi; & do bhí Fearghus Finnliath ag seilg an lá sin & do bhí a bhean a ngrianán árd uraoibhinn a ndiaigh an leanamh do breith dhi; & do hinniseadh dí sinne do bheith {MS page 28} 'sa mbaile, & táinic an ríogain 830] chugain*n* & in leanamh eidir a dhá láimh & fear*us* fáilte frinde, & cuir*idh* in leanamh am' ucht-sa & adubairt: ‘Ar do c*h*omairce féin, a Fhind, & ar cumairci fhian Éirion*n* uile in leanamh bec sin do cuireadh it' hucht go lán-shoillsi an láoi amáraigh.’’ 835] Do imidh an ríogan roimpi an*n* sin, & tuc*adh* ceathramha thuirc & measuir mheadha cuguinn, & adubart-sa: ‘Taiscaight*h*ear súd nó co d*t*í Fearghus Finnliath,’ & dorónadh amhlaidh sin. Gairit dúinn ina dhiaigh sin in tráth táinic Fearghus 840] Finnliath don bhaile & fearus fáilte frinde & do chuir fios ar lucht an bhaile & do líonadh in teach mór uile dona maithibh aguinn ar gach taobh, & do goirius-*s*a ar fhear fadóigh*th*e na teineadh & adubhrus ris t*e*ine d'fhadógh co luath dona maithuibh. Do 845] éirg*he* an fear sin co humal éasc*aidh* & do glac maidi fuair astíogh & do sgoilt é & do fhadógh teine mhór ann conár fadóigheadh a ttigh mór na hAlmaine a macasamhla do teinidh. Tucadh cugainn ann sin *an* ceathramha thuirc do taiscaigheadh reimhe sin 850] uaind. Adubras-*s*a risan ronnaire éirghe & sin do --- p.26 roind. Do éir*gh*e in ronnaire & do roind an fheóil & ní raibhe 'san ccúirt uili gan a bh*eith* subhach sáitheach di. Agus adubras-*s*a mur in gcéana frisin dáileamhain éirghe & in mheasair mheadha sin 855] do dháil for cách. Do é*irghe* in dáileamhain & do dháil in mheasair for na sluaghaibh, guruho measca meadhair-caoin uili iat, gur thuit gach aon díobh seacha. Agus do déargaigheadh iomdha dhamh-sa ann sin & do ch*uadh*us uirthi & do ghoirius ar an fear 860] éistachta & ar in tréanfear & adubrus*s*a leó bheith ar colbha mo leaptha féin & faire & forcoiméad maith do dhéanamh dhúinn & thairis gach ní in leanamh do choiméad co maith ar eagla in fhomóir. ‘Do uhámur mur sin tréimsi & tamall. Is 865] ann sin do labhair in fear éistachta & as eadh adubhairt: ‘Do chluinim tairm & treathan in fomhó*i*r ag teacht ar in fhairge fo thuaith.’ ‘Cá háit a ttiocfa fá thír?’ ar in tréanfear. ‘Ag Beinn Éadain’ ar in t-éistóir. Nírbh fada dhóibh mur sin in tan adubhairt 870] in t-éistóir {MS page 29} risin tréanfear; ‘Táinic in fomhóir fó thír a mBinn Éadainn’ ar sé. Agus nír shiubhail áth nó cnoc nó tulach ó Bhind Éadain nó co raibhe ar in bhfaichthi nach inniseadh in t-éistóir don tréanfear; & ar tteacht don fhomór ar *an* bfaichthi 875] amuidh, do dhúisigh mise,’ ar Fiond. ‘Ar ndúscadh damh, is an*n* sin do shín in f*h*omór an cruadh-lámh fhada fhéitheach ro-neartmur tré fhír-mhullach an tighe anúas. Do fhiafraighius annsin cá raibhe in tréanfhear. ‘Atáim sunda’ ar in tréanfear. 880] Adubhrus-*s*a fris breith ar láimh in fhaithigh. Is ann sin do ruc an tréanfhear ar in láimh & thug tair*r*ing neartmur uirrthi, gur bhúail ceand an fhathaigh ar mullach na bruighne don taobh amuigh co hanshocair. Tuc in fomóir tairring eile a*i*r-sean, --- p.27 885] gur bhúail a c*h*eand ar mhullach na bruighne don taobh astigh. Tug-san an dara tairring ar in láimh gur thairring in lámh fada féith-reamhar as a ghualing & as reamhar-chorp in fhir mhóir, gur thuit in lámh 'na heaslainn mhóir mhímhasaigh ar fíorlaoid na 890] bruighne & na caithreach, gur chuir torann & treathan na láimhe soilsi na bruighne & na caithreach uile ass. Do éirghios-*s*a in sin’ ar Fiond, ‘& tucas *fó deara* lóc*h*raind sholus-móra do lasadh arís, & do uhámur ag féachain & ag ionghantus na láimhe; 895] & mur do conairc in t-aitheach sin, do shín in lámh do bhí aige & ruc in leanamh beag leis do chliseadh uaidh, & ní raibhe acht áit in leinimh aguinn. Táinic bean Fearghus*a* chuguinn ann sin & tuc imdeargadh mór dhúinn & as eadh adubhairt: ‘Ní bfuil acht 900] clú & alladh bréige oraibh, a Find agus a fhiana Éreann’ ar sí; ‘uair is doiligh daoibh cumairce eile do dénamh in uair nach ttairnic *libh* aon leanamh bec do choimhéad ré headh aon oidhche amháin.’’ 905] ‘Arna chlos sin damh-sa’ ar Fiond, ‘do ghlac náire mé & dob é sin imdeargadh do ba mhó liom dár bhfuarus roimhe sin ariamh. Agus do éirg*hi*us mochtráth arna mhárach & m'aon macaomh déag maille friom & do goirius ar in lorgaire & ruc lorg 910] in fhir móir go Binn Éaduin. Do f*h*iarfaighi*us*-sa cáit a raibhe in fear dionguhála ceist. ‘Atáim sunda’ ar sé. ‘C*eist* *dot cheastuibh* curach cailg-díreach d'fagáil dúinn uh*éarus* ar muir & ar mór-fairrge sinn.’ Agus ní mór co ndubrumur sin in uair do choncamur 915] curach cailg-díreach {MS page 30} luchtmur léidmeach bláith-bheandach sleamhain slios-bhláith luath-réimeandach dar n-ionnsaighe ar feadh mara & mór-fairrge, & dá rámh gheal-airgit fair & é ag frais-iomramh na mara --- p.28 ina thiomchioll, & do chuaidh misi & m'aon macaomh 920] déag insa curach. Trí lá & teóra hoidhche dhúinn ar muir & ar mór-fairrge nó co bhfacamur oiléan uaind ar in muir & do c*h*uiremur ar ccurach a d*t*ír ann. Ní cian do uhámur dá shiubail in uair do c*h*oncamur an dúnadh ríogha ró-mhaiseach & píoláit álaind 925] iongantach & sunnach íarnaidhe ina tiomchioll & mórán do chuaillibh fada ream*ur* maille ris & ceand duine ar gach aon cuaille dhíobh. ‘Is adhuathmur gráineamhuil suidhughadh an bhaile-si’ ar Fiond. ‘An fhuil fhios agat-sa, a Fhinn,’ ar na macao*i*mh, 930] ‘cia hé in baile-so nó cia is tigearna fair?’ ‘Ní fheadur’ ar Fionn. ‘Aodh Ruadh is ainm d'fhior in baile-so’ ar iad-san; ‘& atá inghean aige & as í fear nó bean is luaithe ar bith í, & as í comha iarrus ar gach fear thig dá hiarraidh, coimhrith fria; & 935] mad é in fear fhúicfus isi, bíaidh mur mhnaoi aige & mad isi fhúicfus eision, baintear a c*h*eand dé gan fhuireach. Is amhlaidh sin do líonadh in cuaille úd do cheanduibh.’ Do gluaisimur-ne docum an bhaile an*n* sin & fuaramur Aodh Ruadh a n-oir*e*achtus 940] ar cnoc láimh raisin mbaile, & nír shuiluhir é ag ar bhfaicsin chuige; & gérbh eadh, do fhiafraigh scéala dhínn. ‘Fiond flaith-fhéindidh Gaoideal sút’ ar fear dom' mhuinntir-sa, ‘& is é *as* fearr aguinne; & táinic sé d'iarraidh h'inghine-si mur 945] mnaoi & mur uhainchéile dhó féin.’ ‘Baoth in toisc & in turus dá chomhaosta theacht d'iarraidh m' ingine-si’ ar Aodh Rúadh co gruama feargach doichleach; ‘& gidh eadh, má thic dhe-sion na comhtha atá 'na c*h*iond d'fhuaslacadh, bia*i*dh sí 950] aige .i. coimhrith ría, & madh fhágbhann seision issi bíodh sí aige, & madh fhágbhann sisi eisean, a cheand do uhain de gan fhuireach.’ Adubhrus-*s*a’ ar Fiond ‘a taphairt a láthair chuguinn; & do --- p.29 cuireadh fios uirrthi & is amhlaidh táinic sí amach 955] & corn dighe ina láimh a ttuillfeadh deoch trí chaoga*d* óglaoch ann & léine sreaphnaidhe sróil réa geil-chneas. ‘Cia hagaibh doní coimhrith fria sút?’ ar Aodh Ruadh. {MS page 31} Adubraus-*s*a ré Comluath-ré-gaoith comrith do dhénamh fria.’ ‘Is annsin do gluaisidur 960] co ceand na coimhreatha & ag turnadh don faighthe amach dhóibh, tógbhus an inghean an cornn uirthi & d'ibh d'aonn-digh é, & as eadh adubairt: ‘A macaoimh’ ar sí, ‘is dóigh liom, an aontumha fada ina bfuilim-si gur duit-si atá a ndán a caitheamh fá 965] dheireadh.’ Agus is cuma ro baoi dá rádha sin & do iadh a dhá láimh fó uhrágait in macaoimh & do chuir ortha ina chluais & do thuit *seisean* 'na thoirc*h*im súain & síor-chodlata. Arna fhaixin sin damh-sa’ ar Fiond, ‘do fiafraighius-*s*a cá 970] raibhe m'f*h*ear lámhaigh. ‘Atáim sunda’ ar sé. ‘Caith urchur ádhmur urmuisneach ar Comhlúath-ré-gaoith & dúisc*igh* as an ccodla*dh* draoidheachta ina bfuil sé é.’ Níor faillaigheadh sin leision; do éirghe ina sheasamh & do chuir a mhéar a suathnimh 975] na sl*eigh*i sith-fhoda do bhí aige & tuc rogha n-urchu*i*r dí, gur chuir ceand na sleighi tar in macaomh & gur bhúail crand na sleighi ar droim a chind siar seachtair, gur *fágadh* coimreamhar an craind d'feilbh reamha*i*r fair, gur chuir an tsleagh a talmain feadh 980] láimhe laoich don taoibh eile de.’ ‘Is ann sin tuc in macaomh cliseadh fair & do éirghe 'na sheasamh & tuc lámh *tar* a ghnúis & *tar* *a* aghaidh & déac*h*us gacha taobh dhé & do chí in macaomh mná tar éis forlonn na faichthe do c*h*ur tairsi; & nár luaithi 985] siodán do ghaoith Mhárta ag dol tar gach binn chnuic nó sléibhe co chéile iná in dighrim reatha & rin*n*-luais do bhí léi. Arna fhaicsin sin don macaomh, tuc cliseadh codla fair & éirgeas don talmain co hárd --- p.30 & reathas a ndia*i*gh na mná; & dar leat féin ní 990] mó ná tort *chomchruinne* luaithe do bhí aige a ndia*i*gh na mná ón ccruinnughadh tuc sé a*i*r féin chum reatha, & ní mó ná ttrian na faighthe do chuaidh an bhean an tan do chuaidh an macaomh reimpi & do ruc buaidh na coimhlinga. Arna f*h*aicsin 995] sin damh-sa’ ar Fionn, {MS page 32} ‘do labhrus & is eadh adubhrus: ‘Neart ar do choraibh & ar do shlántaibh, a Aodh, is *linne* an inghean feasta.’ ‘Is fíor gurab libh’ ar Aod Ruadh, ‘ó rucabhar a búaidh.’ ‘Na dhiaigh sin do chuamur don uhaile & do heacradh 1000] teach álainn óla aguinn, & do uhámur ann go ceann caoicidhsi ar mhíos gan easbaidh bídh nó dighe oruinn.’’ ‘As ann sin do ghlac náire mór mise fá a bheith a fhad sin a bhféagmais luirg an fathaigh; 1005] & do laphrus re mo mhuinntir & as eadh adubhrus, gur mhithe dhúinn lorg in fhathaigh d'iarraidh & co ndeach*aidh* fo dimhairiund dá fhad do bhímur 'na fhéagmais. Do laphair in lorgaire an*n* sin & adubhairt riom-sa gan náire do bheith orm & nach fearr do 1010] b*éa*r*adh* féin lorg in fhathaigh in céad-lá ar tír ná *do* béaradh a ccionn bliadhna ar muir é & ar mór-fairge.’ ‘Is an*n* sin do ghabhamur ar ccead ag Aodh Ruadh & do chuadhmur i n-ar gcurach ar feadh mara & mór-fairrge & do caithemur seal d'ar n-aimsir uirrthi; 1015] & a gcionn na rée & na haimsire sin do choncamur beann mór chloiche uaind ar lár na mara, & do rucamur lorg in fhathaigh conuice an mbein*n* & ní fhuaramur ón mbein*n* amach é, & adubhradur na macaoimh sin do bhí fariom-sa gurab ann sin do 1020] bhí an fathach. Arna chlos sin damh-sa, adubrus risin dreapaire dol súas & scéala na cloiche do thaphairt chuguinn. Arna chlos sin don dreapaire, do --- p.31 ghluais roimhe súas nó co bhfac*a* an t-aitheach 'na chodhla*dh* & in leanamh bec láimh ris & ceangal 1025] ar ghualin*n* an fhaithigh i n-áit na láimhe; & do c*h*onairc seisear macaomh ag reaphradh ar feadh urláir na caithreach & dá *cuileán* chon & do amhairc in tor uile amlaidh sin & táinic anúas 'na dhiaigh sin & do in*n*is innioll in tuir uile. Adubhairt misi 1030] leision an*n* sin’ ar Fionn, ‘an tealthóigheach do breith leis ar a mhuin suas & a fhéachuin in bhféadfadis na macaoimh sin & na culéin chon sin do c*h*ur cugam anuas. {MS page 33} Do chuadur-san suas & do goideadur an leanamh bec & in seisear macaomh 1035] & in dá *cuileán* con, & ní hé amháin, acht tucadur leó a raibhe d'ór & d'airgit & d'arm & do maithus annsa gcathraigh uile & tángadur féin anúas an*n* sin & do leigeamur ar siub*h*al sinn ar feadh mara & mór-fairrge.’ ‘Agus ní cían do chuamur an tan do éirghe in 1040] t-aitheach & do lean sinne gan laige gan mhailis & ní ruc oruinn nó gur gabhamur cúan & caladhport a mBeind Éaduin mic Céidfhir; & mur do chonairc an *cuileán* fear-chon eision chuguinn, do éirghe 'na sheasamh & do anfadh mion-ubhall nó mór-áirne ar 1045] gach éan-ruibe dá raibh uirri; & ar tteacht don aitheach do láthair, do comhraic ris co fíochmur feargach formata; & tuc in *cuileán* scríob dá *c*h*robh* & tairraing dá f*h*iacliabh fá ucht & fá urbruinde an fhathaigh, gur leig a abach & a ionathur uile amach; 1050] & ag tuitim dhó tugus-*s*a béim *claidhimh* dó gur bheaneas a c*h*eand de; & rucamur a cheann & a sheacht meic & in *dá?* *cuileán* chon co teach Fearghusa Finnléith an oidhche sin, & do uhámur an oidhche sin ann fá lán muirne & luthghára; & ar maidin ara 1055] bhárach do éirgimur & do fhágamur a sheacht mic ag Feargus Finnliath, & a raibhe d'ór agus d'airgit ann tucus dona macaomhuibh sin do uhí fariom --- p.32 é, & do chongbhus in dá *cuileán* con agum féin; & a ndhiaigh na ronna sin do fhiafraighius dona 1060] macaomhuibh cia d' fol*aibh* uaisle nó anuaisle in domain mó*i*r dhóibh. Adubhradur-san gurbh iat féin mic Eithleanda & go ttángadar dom' furtacht-sa don cur sin ón éigion a rabhus, & gach gábadh a mbia mé co bráth ó sin co *ttiucfaid* dom furtacht re mo 1065] dhóigh do cur ionntadh nó re smuaintiughadh orrthu; & do ghabadur a ccead agum-sa ann sin; & dorini*u*s an láoi an uair sin & as í so hí:’ > **Fionn**1. {MS page 34}A buidhean is álainn dreach, > > abraidh riom ar bur n-eineach: > > 1070] ós dom' mhuinntir-si sibh *abhus* > > cá háit a bfuil bur mbunadhus? > > **Na macaoimh**1. A tTír Thairngire treabthaigh > > bhímaoid-ne eidir cheathaibh; > > mic Eithleanda sin*n* gan ghus, > > 1075] bímid a reachtuib amhus. > 2. Do h*oileamhadh* sinn, ní breág, > > ag Manan*n*án na mór-tréad; > > ó'r n-oidi tángamur a le > > cugad-sa, a rí na féine. > 3. 1080] An uair riocfus tusa leas > > a gcath nó *a* ccomlann nó a ttreas, > > smuaintidh oruinne ann sin > > is tiocfum dot' fóiridhin. > > **Fionn**1. Gurab soraidh dhaoibh bur ttreóir > > 1085] a gcríochaibh an domain móir; > > ós scarthain dhúinn *is* dúibh*-se*, > > budh fada re mo croidhe. A bhuidhean. > > > > > > > > > --- p.33 ‘Do imghedur an t-aon macaomh déag uaim-si ann sin & tánac-sa co hUisneach Midhe mur 1090] a rabhadur fiana Éirion*n*, & tucas mo dhá *cuileán* con liom ann & tucus anmanna orro .i. Bran & Sceólang, & do insios mo scéala féin dhóibh ó thús co deireadh. Acht aonn-ní cheana, do cuala misi nach raibhe deirbhshiúir mo mháthur ag Oillil mac 1095] Eathaich, & do cuirius fios ar a chionn & táinic dom' ionnsaighe, & do fiafraighios dhe cá raibhe in bhean tucas dhó & tuc maithe fhian Éirionn uile maille riom. Adubairt-san nach raibhe a bec nó a mór dá scéaluibh aige. Do iarus an bhean ar na slántaibh 1100] do bhí agum air-sean. Táinic Lugh*aidh* Lága a láthair arna chloss sin & tuc a b*h*riat*h*ur co ttiobhradh ceann Oillealla mic Eathach am' láimh-si & a *láimh* na féine mura bhfaghadh Turne inghean Taidhg mic Nuadhat annsa cruth a tuc sé uadha 1105] í. Do íarr Oillil mac Eathach cairdi *orm* & arna slántaibh uile ionnus co ndeach*adh* d'iarraidh na hinghine & tuc a bhriat*h*ur co ticcfadh chucu-san arís dá bhfagadh í nó dá mbeith gan a fagháil. {MS page 35} Tucamur-ne uile in chairde sin dó. Do imidh Oillill 1110] *Electronic edition corrects a hardcopy error in line numbering (+5) from here on.* roimhe mur a raibhe a lea*n*dán ban-tshíoghaidhe & do innis dí in t-a*dh*bur fá ndeachaidh sé dá hionnsaighe. Adubairt sisi: dá ttacadh seision a breath féin dí co saorfadh ón ccás sin é. Do gheall *seision*[4](javascript:footNote('G303010/note004.html')) sin dí; & do gluaisidur rompu co teach 1115] Fearghusa Finnléith & tucadur in c*h*ú leó co longphort na féine & tucadh na cuir céadna dhí-si fána breith d'fag*h*áil, & as í breath ruc sí, Oillill do bheith aici 'na fhear tairis mnáibh in domain. Agus a ndiaigh na slána sin do daingniughadh tucc si fleasc dhoilbhthi 1120] draoidheachta óna cuim & do bhúail in c*h*ú dhí & dorine ríogan cruthach chaomh-álainn di; & do innis in ríogan .i. Turnae, gurab í féin do ruc an dá *chuileán* --- p.34 chon sin a ttigh Fearghusa Finnléith an uair do bhí sí 'na coin ann. Do thairg Uchtgheal damh-sa .i. 1125] an ban-tsíoghaidhe, na cuiléin sin do chur a reachtuibh daoine & adubart-sa: dámadh mé féin a n-athair *comadh fearr liom* a mbeith mur sin ná a mbeith 'na ndaoinuibh. Imthús*a* Lug*dhach* Lága, dob éigion Turnae d'fag*h*áil dó féin do luach choraidh*e*achta 1130] & tóraidh*e*achta 'na tiomchioll, go ruc sí triur mac dó .i. Sciath Breac & Caol Crodha & [Eog*h*an Ruadh](app046.html) & as iat-sin na trí mic máthur atá ag Bran & ag Sceólang a bh*f*ianaibh Éireann’ ar Fionn. ‘Agus as íad sin fuaslacadh na gceasd do 1135] chuiris orum, a Cannáin’ ar Fiond. ‘Beir buaidh & beannachtain, a rí-fhéinidh’ ar Conán; ‘is mór in t-urgáirdiughadh meanma & aigeanta dhúinn a bheith ag *éisteacht* read ' bind-briathraibh; & abair riom anois créad fár liath tú & h'óige, & créad 1140] fá bfuil aoiphle *aithise* ar do ghnúis & neim nait*h*reach ar do theanghaidh & [mosrughadh mairph](app047.html) ar do chloinn & [fuaire an umha](app048.html) id' leathor, nó cá fad do bhí tú mur sin nó an bfuilir mur sin fós.’ ‘Inneósat-sa sin’ ar Fionn. ‘Aon 1145] do ló dá raibhe misi & maithe fhian Éirionn a nAlmhain ag ól & ag aoibhnus, & tarla aimhsiughadh mór cugum ann .i. días ban do T*uathaibh* D*é* D*anann*tuc grádh damh-sa a n-aoin*fhe*acht; & is amhlaidh tarla dhóibh a bheith 'na ndias ndeirbhseathur dhá 1150] céile, {MS page 36} eadhón Miodhluachar & Aighne a n-anmanna, & tug an dara bean díobh freiteach nach rachadh sí le fear liáth co bráth .i. Aighne. Arna chlos sin do Miodhluachair .i. a derbhshiur eile, do thionóil sí draídhthe T*uath* D*é* D*anann* a n-aon-ionadh & 1155] do dhealbhadur loch doilbhthe draídh*e*achta ar leath-taoibh Shléibhe Cuill*inn* Chúailgne .i. do budh --- p.35 *de* chloind Cuill*inn* Chuailgne an días ban sin féin; & dá ndeachdís fir domain faí in loch sin, do badh liath iat dá éis. Agus ó thairnic dhóibh an loch do 1160] déanamh amhlaidh sin, táinic sí féin a riocht *eilidi* éadtruime eadarbhuas*aigh**e* ar in bhfaighthe chugum: & is amhlaidh tarla damh-sa a bheith am' aonur ar in bhfaighthe, & ótc*h*onairc *mé* an eilit uaim, dorionnus fead ar na conuibh, & ní chuala cú 1165] nó duine dá raibhe isin mbruighin nó 'san mbaile an fhead acht Bran & Sceolang, & tángadur amach a g*c*éad-óir, & do leigios don fhiadh iad & do ghluaisedur rompu & ní ruc na coin ar dhol ionnsa bhfiadh co ráinic Sliabh Cuillinn Chuailgne a gcóicidh 1170] Uladh; & do leanus féin iad am' ghaisibh gáibteacha géar-luatha glan-reatha gan aonn-duine dom' mhuintir agam, & gér ghairid an eilid ó na conuibh, do ba giorra ná sin na coin uaim-si; & ó ráinic in eilid in sliabh, tuc sí cor dona conuibh, conár fheidir síat 1175] cá haird d'airdibh an domain a ndeachaidh sí uathaibh. Do ghabh ionghantus mór misi uime sin’ ar Fionn, ‘.i. co bhfúigfeadh fíadh ar doman Bran & Sceólang, & dorinnus comhnaidhe ar in tsliaph ag amharc uaim gacha taobha; & ní cían do uhádhus 1180] *ann* an tan do c*h*oncus loch linn álainn griansholusda fo bhun an tshléibhe & inghean c*h*ruthach c*h*aomhálainn ar brú in locha lán-sholusda sin & í co dubhach déarach dobrónach; & tánac-sa mur a raibh an inghean & d'fhiarfaighius fát*h* & adhbhar a 1185] dubhróin don inghin. ‘Ag snámh do bhíos ar in loch-so ó chianaibh,’ ar in inghean, ‘& do bhídur dhá fail óir agam & do thuiteadar isin loch uaim, & as é sin adhbhar mo dubróin,’ ar in inghean. Is ann sin do f*h*iafraighe an inghean cía hé in gaisgeadhach anaithnidh 1190] do bhí ag fiafraigh*e* sgéal dí. Do innisius gur mé féin Fionn. {MS page 37}‘Más eadh’ ar in inghean, --- p.36 ‘do chualus féin do theist & do t*h*uarusgbáil & do ghal & do ghaisceadh & do bhuadha iomdha & gur tearc én-ní 'sa doman nach éireóchadh leat ionda 1195] ccuirfeá dúil; & ó tá sin mur sin, cuirim geassa nach *fuilngit* fíor-laoich fort-sa an dá fhail óir úd do thabairt chugum as an loch. Arna chlos sin dam-sa’ ar Fionn, ‘nír mhaith liom mo c*h*ur fo geassaibh, & gidh eadh nír fhuilngeas co fada fó na geassaibh in 1200] tan do c*h**uirius* mh'éadach dhiom & do chuadhus isin loch; & ní fada do bhádhus *ann* an tan fuarus in dá fhail óir sin & tucus urchur díobh d'ionnsaighe na hinghine, & do gabh iad 'na láimh & tuc cúl don loch & *nir fhedir* misi cá conair ina ndeachaidh uaim; 1205] & tánac-sa fó thír a gcéad-óir an*n* sin; & gér ghairid uaim mh' éadach, ní raibhe do shiubal nó do láidir*e*acht ionnam dol conuige é an tan dorineadh seanóir críon cúl-liath cnáimh-arsaidh dhíom; & tángadur mo dhá choin cugum & nír aithnighdur mé, & do 1210] imgedur uaim a ttiomchioll in locha ar gach leith dom' iarraidh-si. Agus ní cían do bhádhus mur sin an tan do c*h*onairc mé Caoilte & tosach na féine dom' iarmhóiracht & tángadur ós mo chiond-sa & (an ní nárbh iongnadh) nír aithnidar mé. Do labhair 1215] Caoilte ann sin & as eadh adubhairt: ‘A sheanóir ’ ar sé, ‘an bhfacuis eilid & dá choin 'na diaigh & aon laoch a ndiaigh na gcon?’ Agus d'fhiafraigh dhíom-sa narbh íascuire mé, & adubhrus nárbh eadh & nach raibhe neart nó láthur ionnam asa ndéanainn 1220] iascuracht; & adubhrus co bhfacus an eilid & na coin 'na diaigh & an gaisceadach ag éirge isin slíabh & nach raibhe mórán dá bhfios agam ó sin a leith. Tug Oisín baramhail an*n* sin co raibh fios Fhinn & na gcon agam-sa; & gidh eadh nír lamus 1225] a innisin dóibh gur mé féin Fionn. Agus táinic troms*h*luagh na féine cugainn ann sin & do bhádur --- p.37 ag fiafraigh*e* scéal díom-sa ann, & adubairt Caoilte in láoi: ’’ > > {MS page 38}**Caoilte**1. Cá fad ó tháinic tú a leith, > > a fhir móir, a iascuire? > > 1230] an bfacais eilid ag teacht > > agus coin 'na coimeadacht? > > **Fionn**1. Do choncus ó chíanaibh gach ní > > dá bfuil sib d'iarraidh[5](javascript:footNote('G303010/note005.html')): > > dá choin lúatha go *ttraite* > > 1235] ag leanmhuin na heilidi. > 2. Aon c*h*ú díobh do bhí ar tús, > > is meabhair liom a n-iomthús, > > agus óglách lúath 'na ngar, > > nocho *n*deachadur uadh a bfad.Cá f. > > > > > > > 1240] ‘Tángadur in fhian uile gach*a* taoibha díom-sa & do uhádur ag síor-leanmhain scéal orum; & do innisius dóibh fá deóigh gur mé féin Fionn; & nír c*h*reididur mé & do mhaslaighdur mé co mór re teang*aidh* & do fhóbradur sleagh gacha fir do 1245] s*h*áthadh ionnam. Is ann sin do éirgios am' sheasamh & do ghoirius Caoilte ar fód fó leith & do innisius mo scéala féin dó ó thús co deireadh, & do c*h*reid Caoilte in sin gur misi Fiond, & do éir*gh*e atharughadh dealba & crotha ar Caoilte ann sin re misi d'fhaicsin ionnsa 1250] riocht sin, & do innis sin don fhéin uile. Arna chlos sin don fhéin, do líonadur do thuirsi & do dhobrón & do leigedur trí gártha móra ós aird a ttiomchioll in locha; gurab de sin atá Loch nDoghra ar in loch sin & biaidh co bráth. Is ann sin dorinnedur an fhian 1255] eilitrom damh-sa do chaolach na coill*eadh* & do iomc*h*radur mé co mullach an tshléibhe co síth --- p.38 Cuill*inn* Cuailgne, & do t*h*iomsidur seacht ccath*a* na gnáthfhéine cum an tsíodha & do uhádur trí lá & teóra hoidhche ag [toghail](app049.html) & ag briseadh an tsíodha. 1260] A ccionn na trí lá sin táinic Cuil*lionn* amach as in síth dar n-ionnsaighe & eascra álainn órdhuidhe ina láimh, & tuc am' láimh-si é & adubairt riom deoch d'ól as; & do ibhios deoch & ar n-ól na dighe damh, táinic mo dhath & mo c*h*ruth & mo neart féin ionnam 1265] ann sin, {MS page 39} & do imgedur na huile aimsiugh*the* & adhghaill dá raibhe orum acht in léithe amháin, óir do bhí mo leath-fholt mur airgead aon-gheal arna niamhadh do dheagh-c*h**ear*d & do bhí mo leath-fholt eile mur ór-snáth arna niamh-ghlanadh; & do 1270] thairg Cuillion Cuailgne dhamh-sa ann sin co ccuirfeadh sé dath *mo* fhuilt féin ar mh'fholt-sa & urc*h*ra fair; & do rucus do roghain in dath tarla ar m'fholt a bheith air & a bheith gan urchra. Agus ar n-ól na dighe dhamh, tucus in courn i láimh Mic Reithe 1275] & do ibh deoch as; & in uair dob áil leis in corn do shíneadh a láimh an fhir ba neassa dhó, tuc an t-eascra cliseadh as a láimh *ar in talmain*, & do reathadur an fhían 'na dhiaigh & gér maith do reathadur ní rucadur fair, co ndeachaidh 'sa talmain 'na *b*fhiadhnuise; 1280] & ba mór dubrón & tuirsi fhian Éreann uime sin & nírbh iongnadh dhóibh, uair dá n-ibheadh in fhian uile deoch as, do bhíadh fios & fíor-eolus acu uile mur atá agum-sa & ag Mac Reithe. Agus ag sin duit-si, a Conáin, mur do líath misi ar tús.’ Agus 1285] adubairt Fionn an láoi ann: > 1. Miodhlu*a*chair *is* Aignae fhial, > > dhá bhan-draoi *do* bhí 'sa sliabh, > > do charsat mé cechtur dhe, > > dhá inghin C*h*uill*inn* C*h*uailgne. > > > --- > > p.39 > > 4. 1290] Freitigh*us* Aighnae fhial > > a dhol co bráth re fear líath > > 's nach rachadh le fear dhá thoigh > > acht madh fear óg anarsaidh. > 5. Tionólus Miodhluathchair mhall > > 1295] draoithe T*uatha* D*é* D*anann* > > nó gur dhealbhustair-sean trá > > an loch doilbhthe draoidh*e*achta. > 6. Téid roimpe Miodhluathchair mhais > > gusin tTeamhraigh treathain-ghlais; > > 1300] do chuaidh a riocht eilidi de > > inghean c*h*aomh C*h*uill*inn* C*h*uailgne. > 7. Do leansum an fíadh luaimneach > > *éat*trom eirluath iomshuaimhneach, > > agus níor sguiremur de > > 1305] co loch Síthe Cuil*inn* Cualgne. > 8. Aon-bhean ar brú in locha láin > > gan uamhan, gan iomurscáil > > do rat a gceist misi de > > fá dháltaibh na hingine. > 9. 1310] Créad do rad ann sin thú, a bhean, > > a inghean luachair láim-gheal? > > {MS page 40}Dhá fhail óir do bhí fóm' laimh > > do chuadur 'sa loch lind-bháin. > 10. Geassa ort-sa, a Fhind fhéil, > > 1315] mun' ttucadh tusa in léim > > ar ceand m'uincc*eadh* óir 'sa loch > > 's a ttaphairt dham gan lán-locht. > > > --- > > p.40 > > 13. Ann sin do lingus an léim, > > nocharbh é dob fearr dom' chéill; > > 1320] an leath do lingus fón loch > > as eadh ro líath co lán-mhoch. > 14. As í sin an c*h*eist iar bhfíor, > > a Channáin gusan gcaom-ghníomh, > > folt mo chind ro líath co mbladh > > 1325] as eadh ro mhill (m*a*d) *liathadh*[6](javascript:footNote('G303010/note006.html')). > ‘Beir buaidh & b*ean*nachtain, a rí-fhéinidh,’ ar Conán, ‘is binne ná céol crot bheith ag éisteacht re bind-c*h*omhrádh do bheóil; & ar grádh h'einigh innis damh anois, a rí-fhéinidh, cionnus fuarais an 1330] fios forbhartach fíor-eólach atá agad; & ní hé fios an bradáin nó fios thoighe Cuanna atáim d'iarraidh ort.’ ‘Inneósat-sa sin’ ar Fionn. ‘Tiobraid atá ag Bec mac Buain & is do Th*uathaibh* D*é* D*anann* an fear sin, & gach duine ibhus deoch eisdi, bídh fios 1335] forbartach aige dá éis & budh fáidh é go bás re fírinne; & síad bhíos ag coimhéad na tiobraide sin .i. trí hingeana an *Bheic* .i. Céibhfionn & [Teacht & Arb*ach*](app050.html) [7](javascript:footNote('G303010/note007.html')) & as í Céibfiond as sine dhíobh & as í dháilius an tiobraid ar gach duine c*h*eandaighius hí; & dobeirthi trí 1340] céad uinge do dearg-ór ar lán gach éan-eascra don tiobraid sin. Agus tarla misi aon do ló ag seilg na *feadh-sa* mur a raibhe iomat fiadhaig*h*, & tánac ar mhullach Cairn bhFearadhaigh & ní raibhe fariom annsin acht Díorraing mac Doghuir & Mac Reithe; 1345] & ní cían do bhámur ann an tan do c*h*oncamur dorus an tshíodha osluicthe romhain*n* & do ionnsaighmur é gan fhuireac*h*. Arna fhaicsin sin do trí hingeana*ibh* Bheic mic Buain, do éirghedur go hat*h*-lamh do dhúnadh an doruis, & tugadur a lámh*a* 1350] uile a n-aoinfheacht do thao*i*ph *astigh* ag dúnadh --- p.41 an doruis romhain*n* & tucamur-ne ar nguailne & ar lámha a n-aoinfheacht don taoibh amuidh dá fhoslacadh orra-san; & is amhlaidh tarla do Céibh-fionn a bheith an uair sin & lán an eascra don tiobraid 1355] ina láimh; {MS page 41} & ag iadhadh na comhladh oruin*n* dí, do dhort taosc mór don digh innar mbéil-ne, gur fhan fios fíor-eólach aguinn ó sin a leith,’ ar Fionn. ‘Agus as í*ad* sin fuaslacadh na gceist do chuiris orum, a Cannáin,’ ar Fionn; & itbert in láoi: > 1. 1360] Trí hingine Beic mic Buain, > > is acu ibhid na sluaigh; > > is uatha sin atá thall > > fios dearbhtha T*uath* D*é* D*anann*. > 2. Tobur atá thall 'sa lios > > 1365] is ann dogeibhthur gach fios; > > is dearbh do gach aon ros blais > > gurab í sin an t*s*eaghais. > 3. Gé do fuarus in t-eó fis, > > neimhthní co ránac an t*s*eaghais; > > 1370] as é in fios fo*r*burtach damh > > ó ránac an triur inghean. > ‘As iad sin fuaslacadh na gceist do chuiris orum, a Conáin,’ ar Fionn. ‘Beir búaidh & b*ean*nachtain, a Find,’ ar Conán, ‘is mór in t-iontalas 1375] meanman & aigeanta dhúinn bheith ag éistacht friot. Agus abair friom, a rí-fhéinidh, caidhé na [h*eadh*a oeisi fuilit agad féin ar nach eagal leat bás](app051.html) d'fag*h*áil nó co ccailtear iad; & anois innis damh caidhé ‘oídhacht Finn co teach Neóid.’’ ‘Inneósat-sa 1380] sin’ ar Fiond. ‘Aon do ló tharla misi am' aonar & mé am' giolla óg anarsaidh, & do ch*uadh*us co --- p.42 teach Neóid; & is amhlaidh do uhí Neóid: is tearc do bhí 'sa doman duine badh doichligh*e* ná é & co háirithe ní raibhe a nEirinn a gcoimaimsir ris féin 1385] duine badh doichligh*e* & do badh measa eineach iná é; & do ba mór a mhaoin & a c*h*onách, uair do bhádur seacht ndoirse ar a dhúnadh & do uhádur seacht n-airghe fá c*h*omhair gacha doruis díoph; & gér mór in conách sin, ní dheachaidh aon-duine 1390] ariamh buidheach nó sáitheach as a theach nó as a bhaile; & tánac-sa am' aonur don tigh, & ní raibhe do dhaoinibh ann acht Neóid & a bhean & a ingean .i. Aoife inghean Neóid; & ar ndol don tigh damh-sa, do shuidhios ar lár na bruig*h*ne. Is ann sin do 1395] laphair Neóid & as eadh adubairt: ‘Créad é adhp*h*ur in tshuidhe úd thall?’ ar sé. Adubhras-*s*a gurbh áil liom oídheacht na hoidhche sin d'f*h*agáil uadha-san. Adubhairt Neóid gur cosmhail {MS page 41bis>} nach ccuala misi scéala in tighe sin an tan do chuadhus 1400] ar oídhacht nó d'iarraidh bhídh ann, & gurab uime 'tucadh Neóid orum-sa .i. gurbh ainm don doithchioll neóid, & mur nach bfuil a nÉirinn duine is doithchlighi ná misi, is uime tucadh Neóid orum.’ ‘Adubhrus-*s*a ann sin’ ar Fionn, ‘gur c*h*uma liom féin é bheith 1405] olc nó maith fá bhíadh & co ccaithfeadh sé oídhacht na hoidhche sin do thabairt damh dá dheóin nó dá aimhdheóin. Arna chlos sin do Neóid, do éir*ghe* Neóid 'na sheasamh dom' c*h*ur-sa amach d'aimdheóin & do éir*gh*e mise chuige-sion, & tucamur cuir ghleaca dá 1410] chéile; & gidh eadh, do leagadh Neóid a bhfiadhnusa a mná & a inghine & do chuirius ceangal daingean doth-scaoilte fair, & rucus a bhean liom isan leapaidh fá coimhneasa dhamh & dob áil liom luidhe fria. Do laphair Neóid ann sin & as eadh adubairt: ‘Ná mill 1415] mo bhean, a ghiolla,’ ar sé, ‘& dodhéan cumann & caradradh friot & dobh éar m'inghean do mnaoi --- p.43 dhuit & is cneasta duit mur mnaoi í nó mo bhean-sa.’ Do thuicius-*s*a gurabh fíor sin & do leigios bean Neóid uaim & do scaoilius dhe féin; & d*o* c*h*eangail 1420] *Neóid* cumann & caradradh friom & tuc mo sháith bídh & dighe damh & tuc *a* inghean ar feis leaptha & déaruighthe an oidhche sin damh .i. Aoife inghean Neóid. Agus do éirghemur a much*a* *na maidne* arna mhárach ar in bhfaithche amach, & do íar Aoife 1425] [aiscidh mhaidhne](app052.html) orum-sa ann sin & do geallus-*s*a sin dí, & as í aiscidh do iarr orum, lon dá raibhe 'sa doire choill*eadh* lamuidh don uhaile a c*h*ur as a doire amach & coimhrith fris & a ghab*h*áil & a thabairt beó dí féin. Agus do ghluais misi fón doire ann sin, 1430] & do dhúiscighius an lon & do reathus ris & do ghabhus é & tucus d'Aoife é; & arna thabairt dí, as eadh adubhairt: ‘Geassa nach fuilngit fíorlaoich ort, a Find,’ ar sí, ‘muna reathair risan lon-sa a gciond gacha bliadhna; & an bhliadhan rac*h*us sé dhíot 1435] gan breith air, do bhás & h'oigheadh *do* theacht an bhliadhain sin.’ Do labhrus re Neóid ann sin & adubhrus ris ullmhughadh bainnsi {MS page 41ter}do dhéanam fám' c*h*omhair & co ttiubhruinn féin urmór fhear nÉireann am' fharradh; & do freastladh co maith 1440] *sinn*. Acht aon-ní cheana: ódc*h*onairc Neóid iomarcaidh na sluagh & iomarcaidh an bhídh & na dighe 'gá ttaphairt do chonuibh & do giollanradh, do bris [an cochall doichill do uhí ina c*h*roidhe](app053.html) & do scéith ar a bhél amach é; gurab é an treas duine nó an 1445] ceathramha*dh* duine dob fearr eineach do uhí ó sin amach a nÉirinn é. Agus sin [eadh dom' eadhuibh-si,](app054.html) [8](javascript:footNote('G303010/note008.html'))*corrections not integrated in the following instances as in some cases there is no verb and/or tense agreement.* a Conáin’ ar Fionn. ‘Agus eadh *eile* dom' eadhuibh-si: aon do ló dá rabhus-*s*a a Magh na [Céidi](app055.html) theas, co bhfacaidh 1450] *mé* inghean álainn iolchrot*h*ach ann, & d'f*h*iafraighius --- p.44 di créad tuc ina haonur í. ‘Ag iar*r*aidh fir’ ar sí. Do fhiafraigh misi dhi cé hé an fear. Adubairt an inghean nach raibhe fear do sunradh aici, acht an fear dobhéaradh dí in c*h*oibhthe do bhí sí d'iarraidh. 1455] Agus do fhiafraigh misi créad í in choibhc*h*e sin. Adubairt an inghean: ‘Ní bfuil ach*t* léim do tabhairt ar in gcloich úd am' fiadhnuise.’ Arna. chloss sin damh-sa, do leigios mh'airm ar lár & do lingas an léim gan fhuireach. ‘Ní mur sin is maith 1460] liom in léim do thaphairt’ ar in inghean, ‘acht in leagán cloichi úd is comhfad riot féin do c*h*ur ar do d*h*earnainn & in léim do thaphairt mur sin.’ Arna chlos sin damh-sa, do chuirius an leac ar mo dearnaind & tucus in léim amhlaidh sin; & is bec má dorinnus 1465] ariam gníomh ar thalmain badh doilghe liom do dhéanamh iná in léim sin do thaphairt. Agus do fhiafraighius don inghin cá hainm nó dú*th*chus dhí. ‘Éadaoin Sléibhi Caoin m'ainm-si’ ar sí, & do chuir misi fó gheasaibh fána dol léi dá hárus 1470] féin an oidhche sin; & do chuadhus léi & do uhí ar feis leaptha & déaruighthe agam an oidhche sin, & arna uhárach dúinn do chuir misi fó gheasaibh fán léim sin do thaphairt gacha bliadhna & in bliadhain nach ttiub*h*rain*n* é, éag nó oigheadh *d'* fhagáil 1475] an bliadhain sin.’ ‘Ead*h* e*i*le dom’ eadhuibh-si, fot*h*ragadh dabhcha Coirill, uair is brón báis dam an bliadhain nach *déanaim* é. Eadh e*i*le dom' edhuibh .i. fleadh doní Bláthnat inghean D eirg Díanscot*h*aigh .i. 1480] mo leandán ban-tsíoghaidhe, uair as í coiphc*h*e do iarr orum-sa, dol dá caitheamh gacha bliadhna. {MS page 42} Eadh eile dom' eadhaibh-si, an *t-urchur* do nais*c* Damhnad inghean Raighne Réil orum-sa ar son a coiphe*h*e .i. mo shleagh diupraicthe do --- p.45 1485] t*h*eilgion a Mhullach Rátha go Bealach Iolata, & ní taphair aon-duine a nÉirinn an t-urchur sin ach*t* misi amháin, & in bhliadhain nach ttiubraind é co bhfuighin*n* éag nó oigheadh an bliadhain sin. Eadh ele dom' edhuibh .i. fleadh doní mo mháthair 1490] dhamh & do gach duine uhíos am' fharradh, & gach neach dá ccaitheann í, ní fhag*h*an*n* brón bec nó mór in bliadhain sin. Agus eadh ele dom' eadhuibh-si .i. muc do mucaibh [Slángha](app056.html) do mharbadh acht co ccoimhioltur a geassa dí; & geis dí éirge dá leapaidh 1495] riana guin. Is geis dí scréachadh arna goin; & is geis dí an duine goinfeas í muna ttuca féin do láthair in [fhola*chta*](app057.html) í; & is geis dí an gaoth a ttuaith 'gá dógh; & geis dí dorus *doc*h*um* a mbearthar hí d'fhagáil dúinte ar a haighidh; & geis dí duine eile 1500] dá roind acht an tí ghonus hí; & geis dí aonn-duine dá mbia a n-aon-toigh nó a n-aon-uhaile fría do dearmad 'na tiomchioll. Agus dorinne Fiond an *laoi*: > 1. Fuilit eadha dom' chaphair > > 1505] *aincios* mé ar urbadhaibh; > > gach áon dhá ccaitheann ar feis > > slán go ceand mbliadhna ar aincis. > 2. Comrith re lon Leithreac*h* Néid > > doním d'Aoife, dáil gan bréig, > > 1510] nó go *rom sáruighe* in lon > > nó co tteagar rem' shaogul. > 3. Aon-mhuc do mucaibh Slángha > > gacha bliadhna, líth n-ágha, > > is eadh dom' ead*h*aibh a bfad > > 1515] gan mheing gan mheabail fuilat.F. > --- p.46 ‘*Is iatt* sin fuaslacadh na cceist do c*h*uiris orum, a C*h*onáin,’ ar Fionn. ‘Beir buaidh & b*ea*nnachtain, a ri-fhéindidh,’ ar Conann, ‘ní cualamur ceol ariamh bud binde iná fogur do b*h*eóil; & abair 1520] riom anois caidhé na [trí hiomruisg is doilge leat](app058.html) dorinnis ariamh.’ ‘Inneósat-sa sin’ ar Fionn. ‘Aon do ló do bhádhus ag seilg muici .i. Brothur bán troimlíne a hainm do shunradh, & do dúisgceadh an mhuc sin linn & tánic sí seacham-sa; & mur do 1525] uhádur na laoich & na coin 'na leanmhuin, do chuirius méar a súait*h*nimh {MS page 43} na sleighi sith-fhada do uhí a n-aice an scéith agum & *tugus* ro-urchur di chum na muici; & [tarla an sleagh nimhe a ttaoiseach féine maith dom' mhuinntir gur mharbhus é .i.](app059.html) 1530] Miodhbuilg mac Luachair, & [uadh hainmnighter Miodhbuilg ag Coir Comhraidh aniudh.](app060.html) Agus rucus ar in tsleigh an dara feacht & tucus urchur eile cum na muice, & tarla an tsleagh a ttaíseach eile dom' mhuintir, [eadhón Eadarsa mac Maín,](app061.html) & ní ruc a anam 1535] co lár leis; & tucus an treas urchur don tsleigh cum na muice & do chuirius an tshleagh i ttaoiseach maith eile dom' mhuintir .i. [Iomus mac Luachair](app062.html) , & do marbhus é, & uadh goirtear Sliaph Iomuis iniudh; & do scuirios do theilgion na sleighi annsin, uair 1540] tucus aithne gur mór dom' aimhleas dorinnus risna hurchuraibh sin; óir dob annamh liom urchur a n-*imroll* do tabhairt ariamh gonuige sin. Do claoidheadh fearta na ttrí laoch sin aguinne & do tógbadh a líag ós a leachta & do fearadh a ccluithe 1545] caointe. Agus is iat sin na trí himreasna is doilge liom dorinnus ariamh, a Channainn,’ ar Fionn. ‘Rod fia buaidh & beannachtain, a rí-fhéinidh,’ ar Conán. ‘Is ro-mór in céol & in t-athgear*r*adh aimsire dhúinn a bheith ag éistacht red' chaoin- 1550] chomhrádh.’ --- p.47 Is annsin adubairt Fionn: ‘Déantur leaba dhúinn, uair is lór a fhad atá tú *ag* leanmhuin ag fiafruigh*e* scéala díom; óir do innsius mórán d'iongantuibh & d'imteachtuibh & do scéala*ibh* 1555] fhian Éireann duit, a Channáin, & *atá* deireadh oidhche ann anois’ ar Fionn, ‘& is mithe dhúinn codhladh.’ ‘Is fíor sin’ ar Conán, ‘& is cóir a dhéanamh.’ Is ann sin do cóir*igh*eadh leaba d'Fionn & do cuireadh [Findearbh](app063.html) Fhindchiabach inghean 1560] Conáin faris an oidhche sin; & ar ccodhladh d'Fhionn, do c*h*onairc aisling huathbhásach & biodhgust*air* fó trí as a c*h*odhladh, gur éirghe comhárd ré húathnibh na leaptha ón ccliseadh tuc air. ‘A rí-féindidh’ ar Findearbh, ‘créad do choncais asar chlisis mur sin?’ 1565] ‘Aisling itc*h*onairc *mé*’ ar Fiond, ‘mur do bhídis T*uatha* D*é* D*anann* ag loscadh na bruighne-si orum & ag marbadh na féine am' thimchioll.’ ‘Nárab duit-si ná don fhéin bhías donus ná nimh na haislinge sin[excl ]’ ar in inghean. 1570] {MS page 44} Iomthús*a* na féine *imorro*, do thiomsaighdur as gach ionadh co héan-áit & dob iongnadh ríu gan scéala Fhind do bheith acú, cá raibhe sé an oidhche sin; & do éirghi Bran Bec ó Buadhachán & Bran mac Feargusa a moch*a* na maidhne arna 1575] uhárach & tángadur mur a raibhe Mac Reithe & adubhradar ris scéala d'innisin dhóibh ó uhí fios aigi-siomh cá raibh sé aréir. ‘Má tá *a* fhios sin agam’ ar Mac Reithe, ‘ní háil liom fios nó fáistine d'iarraidh orum ar eagla mná nó mionn-dáoine bheith 'gá 1580] leanmhuin orm; & ar a *s*hon sin innsim díph-si Fionn do bheith a ttigh Conáin Chinntsléibhi aréir & co raibhe inghean Chonáin ar feis leaptha & *láimh-dhéaruighthe* aréir aige & co bhfuil 'na luidhe ar iomdhuigh fós, & ní hiongnadh dhó; as fada do uhí 'na 1585] dhúsc*adh* aréir ag Conann.’ --- p.48 Arna chlos sin don dias sin, do ghluaisidur rompu gan mhailis co teach Conáinn & fúaradar Fionn ag éirghe dá iomdhuidh, & ro fear*us* fáilt*e* friu & as eadh ro ráidh siat-san: ‘A *Fhinn*’ ar siat, ‘is mór 1590] an t-iongnadh dhuit a bheith ar banuis mná id' aonur mur so & gan duine ar bith ad' fharradh & gan a fhios ag maithuibh na féine cá conair a ndeachais uathaibh.’ ‘Nocho dearnadh banuis d'Fionn fós’ ar Conann, ‘& dodhéantur banuis a díonguhála 1595] dó & taphradh Fionn maithe fhian Éreann leis dá caitheamh.’ ‘Tiocfad-sa annsin’ ar Fiond. ‘Tabhair do b*h*riathar dam-sa fána theacht’ ar Conann. Tucc Fionn a bhriathar dhó uime sin. Do imidh Fionn roimhe co longphort na 1600] féine. Is ann sin do laphair Bran Bec ó Buadhachán & adubairt: ‘A Finn’ ar sé, ‘atá fleadh urlamh ionc*h*aithfe agum dhuit a nAlmain, & tair féin & maithe na feine dá caitheamh.’ ‘Rachat’ ar Fionn. Do gluaisidur rompu co teach Brain & do h*eagradh* 1605] an teach álainn óla acú, co raphadur {MS page 45} co subhach suilbhir deagh-chomhráiteach; & nír chian dóibh amhlaidh sin an tan itc*h*oncadur Carpri Lifeac*h*air mac Cormaic chucu don uhaile. ‘Ní tarla sin dúin*n*’ ar Fionn, ‘uair is geis dúinn ar tteach 1610] n-óla do sgaíleadh nó go rapham síothamail subhach, & nírb furáil do mac rí Éreann gomad uime féin do suidheóchadh an teach n-óla ina mbeith sé’ ‘Ní hamhlaidh doghéantur aguinn’ ar Oissín, ‘ach*t* leigtear don féin 'sa leith-si abhos & tucthar an leath 1615] úd thall do mac rí Éireann.’ ‘Is cóir sin’ ar Fionn, ‘& déantur é.’ Agus *do* uhí urscardadh an leath thall uile fá chomair mic rí Érenn. Agus do uhí dias *óglaoch* do T*uathaibh* D*é* D*anann* astigh & do gabhadur chucu co mór & co aingithe a ttógbháil as --- p.49 1620] an leith thall ar in urscardadh sin, & is mó do ghabadur cucu sin ná do ghabh an mhéid do uhí ann do chlannuib aithreach maith ó sin amach; & is iat in días sin féin .i. [Fálfeadha Bec mac Find & Fálfeadha Mór mac Domhnaill Deirg;](app064.html) & is eadh adubradur an días 1625] sin: ‘Is cugainne uile dorineadh in t-urscardadh úd ar tí oil & athuis & masla do thaphairt dhúinn & ar in treibh dá bhfuilmid uile; ach*t* gidh *eadh*, atá a m*h*át*h*ur-san díoph.’ ‘Is urus sin aithne’ ar Fálfeadha Mór, ‘óir is mór in tár & in tarcuisne tuc 1630] Fionn aréir ar T*huathibh* D*é* D*anann* .i. an bhean do naisceadh don dara fear nó don treas fear is fearr atá beó do T*huathaibh* D. D., a bheith aige féin aréir d'aimhdheóin a hat*h*ur & a mát*h*ur re olca re Th*uathaibh* D. D.’ Agus do imgedur an dias sin 1635] rompu arna bhárach [co Síth Fionbhar Mheadha Siuil](app065.html) & do innsidur dó gach ní dá ndearna Fionn & mur do t*h*uc inghean C*h*onáin & mur do gheall fá chionn míosa dol do dhéanamh baindsi. Arna chlos sin d'Fionnuar, do ghlac doith aingidhachta & éada é 1640] & chuir fios & teachta úadha do thionól & do thiomsiughadh T*uath* D. D. ar gach leith; & do freagradur é co héscaidh as gach {MS page 46} aird a rabhadur co bádach (p*ria*itheamail), co rabhadur sé c*éad* d*éa*g do ghlére glan-tsluaigh fá chionn na míosa sin. 1645] Do gheall Conán banais a inghine do déanamh & ar bruach Loch*a* [Derdeirgert*aigh*](app066.html) do ghabhadur fos-longphort. As í sin uair & aimsir ráinic do Conán bainuis d'ullmughadh & do chuir a bhain-eachlach .i. Duibhtireach co Teamhair 1650] Luach*h*ra mur a raibhe Fiond & maithe na féine dá rádh riú theacht do dhéanamh na bainnsi & a briathur do c*h*omhall. Adubhairt Fionn co g*c*oimheóladh a gheallamhuin do Conán & co rachadh do --- p.50 dhéanamh na bainnsi & do chaitheamh na fleidh*e* 1655] gan fuireac*h*, & adubhairt ré Duibhthirigh glúasacht roimhe [9](javascript:footNote('G303010/note009.html'))'sa tshlighe & co leanfadh féin gan mha*i*lis í. Do imidh an bhain-eac*h*lach roimpi & as í slighi *do* ghabh sí láimh re Loch nDergert*aigh*; & do c*h*oncadur T*uatha* D.D. uathaibh í & táinic drong 1660] mór acú 'na cuinne an*n* sin a ttiomchioll Fháilfeadha Bhic mic Find, & do f*h*iafraigdur dí cá raibhe sí. Adubairt sisi co raibh sí a tTeamhair Lúac*h*ra mur a raibhe Fiond & maithe fhian Éireann 'na fharradh. ‘Cá líon atáid ann sin?’ ar Fáilfeadha. ‘Atáid 1665] deich *céad* ann’ ar in bhain-eac*h*lach. ‘Cá conair nó slighi ina ngéabhuid?’ ar Fálfeadha. ‘Go teach Conáin’ ar in bhain-eac*h*lach. Arna c*h*los sin d'Fálfeadha, do nocht a lann & tuc buille don bhain-eachl*aigh* fá chaol a droma, co ndearna dá 1670] n-ordain dí, & do thairing í 'san abhainn bhí rena t*h*aobh ar eagla go bhfaicfeadh Fionn nó fiana Eireann í ar in tshlighe; gurab Dubhthireach ainm na habann ó sin i leith. Iomthúsa na féine *imorro*, tángadur 'sa 1675] tshlighi a ndiaigh na bain-eachlaigh*e* mur do ghealladur, & is bec do uhí a bhfarradh Fhind ionsna deich c*éad**aibh* sin do uhí 'na fharradh uile acht Goll & Clanna Morna uile, lamuidh d'Fhionn féin & do Chaoilte & do Mac Reithe & d'Eochaidh mac 1680] Luighdheach ó Loc*h* Léin & {MS page 47} do [Dhoilbhscoinde *mac* Oisín](app067.html) do uhí ina m*h*acaomh óg *anarrsaidh* éagciallaidhe. Tarla an*n* sin caoinius coimhráidh eidir Fionn & Goll, & as eadh adubairt Fionn: ‘Ní dheachus ar banuis nó ar cuireadh ariamh fár mhó 1685] mh'eagla iná so.’ ‘Cad uime sin?’ ar Goll. ‘Ar eagla T*uath* D. D.’ ar Fionn, ‘úair atá a bhfiodhair & a bhfáistine dhóibh ionnsaighe bruighne do thaphairt --- p.51 orum-sa & urmór mo muintire do mharbadh, & ní dócha liom úair dá ttiocfaidh an tairngire sin asteach 1690] iná *a*nois.’ ‘Gabhuim-si *orum h'anacul* ar T*huathaibh* D. D.’ ar Goll ‘an fad bhíos tú a ttigh Conáin.’ Agus tucadur cucu Mac Reithe & do uhádur ag iarraidh fáistine air; & nír maith le Mac Reithe fáistine d'iarraidh air acht gé do bhí sí aige, 1695] uair dob eagail leis dá n-inniseadh dhóibh gach olc dá raibhe a ndán dóibh, co ccuirf*idhe* mur ghealtacht nó mur mí-laochacht air é; & adhbhur ele, mur do uhí mionna ar Fhionn fána theacht do dhéanamh na bainnsi sin inghine Conáin & nach ccuirfeadh 1700] *sé* féin rena fáistine tríd mhionnuibh é; & ar gach adhbur dhíobh sin ní dearna fáistine dhóibh. Agus do ghluaisidur rompu co teach Conáin; & do éir*ghe* Conán & a mhuintir & a bhainchéile & a ingheanampersir; do fearadur fíor-chaoin fáilte riú uile, & do chuadur 1705] don dúnadh & do h*eagradh* na sluaigh uile 'san dúnadh álainn deagh-maiseach sin Coná*i*n .i. do cuireadh Fionn a leath-ursainn in tighe & do cuireadh Findearb inghean Conáin ar ghualainn dó & Goll ar ghualainn eile dó, & do cuireadh gach duine ina ionadh cinti 1710] coimhaoisi ó sin amach do réir a n-uaisle & a n-athardhacht; & do uhídur ag aoibhnius & ag urgáirdiughadh meanman & aigeanta. Iomthúsa T*uath* D. D. imorro, do c*h*uireadur an [fé fia umpadh féin ar ghléss nach bhfaicfidhi 1715] iad](app068.html) & do ghluaisidur rompu 'na sé *cead**aibh* *déag* armtha éid*igh**th*e inilti sin, & ní scur nó anadh dorón adh leó co rángadur faichthe dúnaidh & dheagh-bhaile Conáin ina n-éan-bróin dhorcha doiléir draoidhachta, gan robadh gan rathughadh; & ar fhosughadh 1720] dhóibh ar in bhfaichthe adubhradur gur bec an tarbha dhóibh theacht ann sin & neart láimhe Goill --- p.52 ina n-aghaidh ag anacul Find forra. Is ann sin do labhair bain-eachlach Fhindbar .i. [Eithne bain-eachlach](app069.html) & adubairt: ‘Cealgfad-sa {MS page 50}[10](javascript:footNote('G303010/note010.html')) Fiond 1725] chugaibh as in mbruig*h*in amach gan mhothughadh d'áonn-d*uin*e dhá bfuil inte & déan*aidh* féin meisneach fair.’ Agus is cuma ro uhoí dhá rádha & do gluais roimpe c*h*um an dúnaidh & do chuaidh ós comhair Find don taobh amuidh & do fhiafraigh co 1730] hárd: ‘Cia *a*tá 'sa dúnadh so thall?’ ar sise. ‘Atáim-se’ ar Fionn ‘ann,’ 'gá freagra; uair do c*h*uir sí tré draoidhachta *buidhre ar* a raibhe astigh nach g*c*uala aonn-duine í acht Fionn. ‘Más eadh’ ar in uain-eachlach, ‘geassa nach fuilngit 1735] fíor-laoich fort muna ttí tú do labhra friom-sa amach as an mbruighin.’ Arna chloss sin d'Fionn, do ghlac a arm & táinic amach ar in bhfaichthe, & nír airigh duine dá raibhe astigh é acht Caoilte 'na aonur & do lean sé Fionn amach; & fuaradur an 1740] bhain-eachlach ar *a* gcionn amuidh & as eadh adubairt friu: ‘Geassa nach fuilngit fíor-laoich ort, a Fhind & a Chaoilte, muna ndéana sibh coimhling friom-sa.’ ‘Cá fhada an coimhling?’ ar Fionn. ‘Ó Dhoire Dhá Thorc anoir’ ar in uain-eachlach. 1745] Do gluaisidur, gérbh fada sin uadha, & co hÁth Leathan, & do chuaidh Fionn rimpi ann sin & do bhí Caoilte 'na dhiaigh, & déac*h*us Fionn 'na dhiaigh & do c*h*onairc Caoilte 'na diaigh & do greis é & adubairt gur mór an náire dhó a bheith a ndiaigh na bain-eachlaigh*e* 1750] & in tuaruscbáil reatha do bhí air ag fearuibh Érenn. Ar cclos greasacht Fhinn do Chaoilte, tuc t*eand*a air & do chuaidh rimpi ag dol dóib co [Doire an tshean-leóin](app070.html) , & till*is* fria & tuc buille ina hucht dhí & do mharbh í & do bhain a ceand dí. Do 1755] c*h*uala Fionn tairm in bhuille & féach*us* 'na dhiaigh & do c*h*onairc í gan ceand. ‘Beannacht ar in láimh --- p.53 sin; cidh mór buille maith tucuis ariamh, ní thucuis ariamh buille is fearr liom do thabairt dhuit iná in buille sin.’ 1760] Iomthús*a* T*uath* D. D., ar mbreith Find uathaibh don uhaineachl*aigh* ón dúnadh, do leigidur ealta d'énuibh dubha fón dúnadh & guib theineadh forro, gur luigheadur ar ochtaibh & ar urbruindaibh ban & fear, co rabhadur 'gá ndóth & dá loscadh & 1765] 'gá leadradh, gur theitheadur mná & mionn-dáoine an dúnaidh as amach & *gur* {MS page 51} theith bean C*h*onáin mur gach nduine .i. [Caoineach](app071.html) , & gur báit*h*eadh í 'san aphuin leath thíos don tigh, gurab [Eas Caoin*each*](app072.html) ainm na haphan ó sin a leith; & ar leigion 1770] na healtan uathaibh do T*huathaibh* D. D. cum an dúnaidh do loscadh & *do* dhóg*h* a raibhe ann, do leigidur féin 'na ngaisibh gáibhteacha gér-luatha glan-reatha iat ón dúnadh & in fé fía umpa a ndiaigh Find & Chaoilte & na bain-eachlaigh*e*; & ní mór 1775] an fosadh dorinne Fionn & Caoilte ag leigion a n-anála an uair do c*h*oncadur T*uatha* D. D. cucu ina mbróin armtha éid*igh**th*e innilti & do chuiredur in fé fía dhíobh. Is ann sin do laphair Caoilte & as eadh adubhairt: ‘A rí fhéine’ ar sé, ‘tarla ar lár ar 1780] námhat sinn; & déanam calmacht & ná fionntar ar mí-laoichacht.’ ‘Ní fionnfaidhtear’ ar Fionn, ‘& nír fionnadh ariamh, & ní furáil dúinn; is fada furtacht uain*n*.’ Is ann sin do iadhadur T*uatha* D. D. 1785] iomut curadh & cath-mhíle a ttimchioll Fhinn & Caoilte, gur chuir Fionn & Caoilt*e* a dhá ndroim re c*h*éle dá ccumhdach féin; gur luidh iomarc*aidh* na ccuradh & na ccath-mhíleadh orra fá deireadh, gur ghéis sciath Fhinn & co ttuc Fionn féin osnadh --- p.54 1790] éagoimhl*inn* ós aird, co gcuala Goll sin, & as eadh adubairt: ‘Is truagh sin’ ar sé; ‘do ghoididur T*uatha* D. D. Fionn uaim gan fhios damh, & as é a osnadh éagoimhlinn sin do chluinim & é 'gá 1795] mharbadh ag T*uathaibh* D. D., & go rabhadur sé *céad déag* armtha éidigh*th*e ar in tshlighi romhuinn & is iad do c*h*uir an ealt*a*-sa & guib theineadh orro chugain*n* da ar ndógh & dar loscadh ar tí faill d'fag*h*áil ar Fhiond; & gabaidh bur n-arma, a chlanna Mórna, óir is bec atá don fhéin annso aniudh 1800] acht sibh; & ná fionnuim bur bhfhuruaacht [11](javascript:footNote('G303010/note011.html')) ná bur miscuis a ttimchioll Fhind aniu; & cathaidhe co calma láidir ré T*huathaibh* D. D. a ttimchioll Fhinn má tá a ndán díbh tuitim ann’; & dorinne an láoi: > 1. 1805] Gabaidh bur n-arma, a fhiana Find, > > ionsuigh an t-ágh gan éislinn, > > fearuidh an cath, clú nach gan*n*, > > a n-aghaidh T*uath* D*é* D*anann*. > 2. {MS page 52} Sé c*éad déag* dóibh isin muigh, > > 1810] *deich céad* dhúinni 'san mbruighin; > > gidh *deich deich céad* beithdis ann, > > dhúinne ní b*adh* hanforlann. > 3. Éirghidh dhúinn c*h*um an c*h*atha, > > a c*h*lann-macne an árd-flatha; > > 1815] [12](javascript:footNote('G303010/note012.html'))déantur gníomha tréana libh, > > bur n-arma géara gabaidh.Gabaidh. > Ciodh trá acht, do éirghe Goll ina cholamhain lasamhain & ina bhuinne teintighe & ina dham dhásachtach & na *deich céad* do bhí *don 1820] fhéin* maille fris; & do éirg*he* Conann & sé c*éad* laoch --- p.55 maille fris; & ro gabhadur a sciatha móra mílita dath-niamhdha ar dromanuibh deagh-laoch & ro gabhadur a sleagh slin*n*-géara sith-righne sith-fhoda re guaillaibh *na gasraidhe* & ro gabhadur a *c*cloidhme 1825] tana taithneamhach*a* faobur-géara dias-fhoda for thaobhuibh curadh & cath-mhíleadh, & dorinnedur léiphion dhlúith daingeann doscaoilte dá sciatha*ibh* ina ttimchioll; & rucadur in cathréim *curadh* coscrach comhchalma sin leó co ráncadur T*uatha* D. D. 1830] Is ann sin tucadur in dá shochraidi dhiana dásachtach*a* dofreastail sin a n-aghaidh ar a c*heile* & fá hadhbail re innisin an toran*n* tucsat dá chéile ann sin ag cur a ccraoiseach cró-fairsing catha a sciatha*ibh* a chéile & ag búaladh a ccolg tuinidhe lán-trom ar 1835] chorpaibh & ar cathbharthachuibh & ar sciathaibh a chéile & coigedal na lann bhfada bhfiorga dá mbualadh a n-aghaidh a chéle. Cidh trá acht, ód' c*h*onairc Goll an cró catha dorionsat T*uatha* D. D. a ttimchioll Find & Caoilt*e*, 1840] do ionnsaigh féin go laochdha láidir lán-chalma in láthair sin; & as í uair & aimsir fá raibhe Fionn dá chlaoi ansa ccomhlann, & dobeireadh Fiondbar dhá buille fán mbuille & dá sháthadh fán tsháthadh d'Fhionn; & ar ndol do Gholl do láthair, do chuaidh 1845] eidir Fionnbar & Fionn; & nír chobhair gan fheidm d'Fionn an chophair sin tuc Goll dó an úair sin, óir nírbh fada dó bheith 'na bheathaidh muna mbadh Goll. {MS page 53} Is ann sin tharla Fionn & Eochaidh mac Luighdheach dá chéile 'sa chath & do thuarcnedur 1850] a chéile co tréanmhar tinnasneach & co grod gábhtach gráineamail & co mear mearrdha míc*h*éilidh, go ttuc Fionn béim *cloidhimh* d'Eochaidh gur sgar a cheann rena *cholainn*. Agus adorc*h*uir Eochaidh Dearg re Dolbhscoine mac Oisín, & attorc*h*uir Aodh Eassa 1855] Ruaidh le Garadh Glúndub, & attorchuir in dá Dhonn --- p.56 le Mac Reithe & le Dáire, & attorchuir na trí Cuinn le Conán mac Mórna, & attourchuir in dá Cairpri le Conán & le Cairpri mac Coná*i*n, & *a*ttorchuir Fáilfeadha mac Domhnaill Deirg le Dubchosach 1860] mac Méine. Ciodh trá acht, ní héidir gníomhartha gacha fir fá leith d'innisin 'sa chath. Gidh eadh, is bec má tucadh a nÉirinn ariamh uiread catha (& gan mórán toic*h*iostail do dhéanamh cuige) is fearr tucadh iná in cath sin; uair do chuadur 1865] fiana Éireann deich c*éad* ann & T*uatha* D. D. sé c*éad* *déag* & Conán sé *céad*, & ní dheachaidh dhíobh sin uile acht madh aon *chéad* cruaidh & íad cneadhach easbadhach cró-linteach. Iomthúsa Oisín mic Find, innistur sunn 1870] seal eile. Leanus féin & clanna Baoiscne Fionn co teach Conáin & ní fhuaradur ann acht daoiscirshluagh in dúnaidh, & do innisidur scéala Fhind & Conáin & T*uath* D. D. d'Oisín & don fhéin. Arna chlos sin *imorro* d'Oisín & do c*h*lanna*ibh* Baoiscne, gluaisit 1875] rompu ina mbuidhnibh borba barbartha buan-óglacha & ina ccuradhaibh calma comhchóridhe & ina gceithearnaib cliste crand-ruadha go rabhadur ag dol a lát*h**air* chatha. Iomthúsa T*uath* D. D., ódc*h*oncadur Oisín & clanna Baoiscne chucu & a 1880] mbratacha maiseacha maoith-sróil re cranduibh na sleagh sioth-fhada sár-reamur & a sciatha dualacha dath-áille deagh-mhaiseacha ar leath-lámhuibh cur aidh & cathmhíleadh & a *ccindbearta* solusda dath-órrdha ar cheanduibh triath & tréanfear, do ghabadur 1885] in fé fía umpu & do ghabhadur maidhm & mór- theitheadh chucu ionnus nár léar don fhéin iat is nach fhios acú cár gabhadur uathaibh; {MS page 54} & nír leig Fionn dóibh a leanamhuin as a mball amach. Is ann sin do thuit Fionn a ttaisibh & a ttámhnélluibh --- p.57 1890] & táinic Oissín & in fhian ós a chion*n*. ‘Is truagh nach rucamur-ne o*ruibh* gan an cath do taphairt’ ar Oissín, ‘& dá mbearmaois, ní imeóchadh an mhéid a d'imigh do T**h***uathaibh* D. D. uaibh, a rí-fhéinidh,’ ar Oissín, ‘& is mór in t-ár deagh-dhaoine 1895] sin tucadh o*ruibh*; & dobheirim dom' bhréithir co saoilfin*n*, gé mór do shluaguibh & do sochuidhibh b*iadh* ionn bur n-aghaidh, nach tuitfeadh an uiread-sa aguib leó.’ ‘Ní hiongnadh tusa dá rádha sin’ ar Conán; ‘is mór mo d*h*íth féin insa 1900] cath-sa, óir tángus*-s*a sé *céad* laoch ann & ní bfuil aonn-duine 'na bheathaidh acu acht becán atá ionnam féin.’ Agus do hiomc*h*radh Fionn & Conán dá ndún*aibh* & dá ndeadh-bhailtibh féin & tuc*adh* leagha na 1905] féine cucu & do uhádur caoicís ar mhíos dá leighios; & ar n-éirge dhóibh, *do* u*h*ádur ag éagaoine a muintire; & as gairat gurab amhlaidh sin do scar Fionn & fiana Éireann re bruighin Conáin. Appendix 1 ---------- --- p.61 ### *H. 3. 18 p. 196* ### Fic .d. Cannain ann so sís. {MS page 196a}Sealg trom-thoirrtech tochtach turcartach do comórad la Finn mac Cumaill maic Trénmóir & la fian*naib* glan-áille Gaeidhal ó Temhair Éirne aneas & is ann do suideadh in tselg sin, ar Sléibh uraíbhinn Echtgi theas do Si*naind*; & do suiged in tselg sin leó ima caillib bil*edh*a bárr-glasa & ima d*er*ibh dlúithi dímóra & ma sleibtib forruadha fairsinga na ferann & ma cnocaib corracha cen*n*-ruadha na crích a comfogus; & do innsuidh gach taísech fénne don féin a inadh urcuarta & a baegal berna lait*ir* lici mur do clechtdus a cosgur gach lae, & do hoslaigedh dá ngadraaibh spor*acha* crobacha crom-cl*uasach*a (?) fán caill ba comnusa dóibh, gur dúisgedur fiadha foluaimnecha fuaisgrecha & muca lúb-fiaclacha lán- móra & míla g*ra*masacha Muidhe Sinna celgacha corr-cluasacha caib-liatha fuaradur a fásaidibh & a foglenntib Érenn. Is ann sin do ligedur seastun sl— bruidhen na selga go comtrom fán c*aill*, [196b] gur ruaigedur fiada ar ferannaib & míla ar mullibh & sin*naig* ar s*eachrán* (?) & lai ar luaigrem & eóin ar eitil, & do ligedur a con*a* fergacha fír-luatha ar a fiad*ach* go feramh*ai* ag na f*ianaib* in lá sin. Acht aen-ní cena, ba cen*n*-trom laích & ba cenn-derg con & --- p.62 ba cen*n*-trom gillai fós ba comaidh f*ianna* Érenn in lá sin ar sgur na selga saethraide s*ra*thleicthi sodhánaide sin; & ní roibe a farradh Find ina inadh tselga in lá sin acht ma Dirring mac Dodhair amáin. *Agus* adubairt Find frius: Coimét mé gu maith, a Dirring, & déna m[rsquo ]aire & m[rsquo ] forcomét gu maith, uair is moch d[rsquo ]éirgius aniugh & ba maith mochor (= moch-oirgech?) in tí do bí ann sin .i. in uair doberedh aithne ar sgáilib a *cheithre* mér eter é & lés & an uair doberedh aithne ar duillib na habla sech duillib in cuill. Cid trá acht, do tuit a suan trom-c*odlata* ar in ríg-fénne & is é fad do bí [rsquo ]na codlad, ó árd-tráth nóna go nd*echaid* in grian cum suangairi ...