#Comhrag Fir Diadh & Chon Cculainn. Táin Bó Cúailnge #### Corpus of Electronic Texts Edition ### Background details and bibliographic information Comhrag Fir Diadh & Chon Cculainn. Táin Bó Cúailnge =================================================== Author: Unknown --------------- ### File Description Richard Irvine BestElectronic edition compiled by Beatrix Färber Funded by University College, Cork, School of History 1. First draft.Extent of text: 10980 words#### Publication CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of the Department of History, University College, Cork College Road, Cork, Ireland—http://www.ucc.ie/celt (2015) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland. Text ID Number: G301026Availability [RESTRICTED] Available with prior consent of the CELT programme for purposes of academic research and teaching only. #### Sources **Manuscripts**2. UCD, (olim Franciscan Library Killiney) MS UCD-OFM 16. 3. Dublin, Trinity College Library, MS H. 2. 12. **Edition**2. Max Nettlau, 'The Fer Diad Episode of the Tain Bo Cuailnge (LL82 a 21–88b52)', (1889), 330-346; Revue Celtique 11 (1890), 23–32; 318–343. **Secondary literature**2. Heinrich Zimmer, Keltische studien V. Über den compilatorischen charakter der irischen sagentexte im sogenannten Lebor na hUidre. Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung (Kuhn's Zeitschrift) 28 (1887) 416–689. 3. Rudolf Thurneysen, 'Die Überlieferung der Táin Bó Cúailnge, Zeitschrift für Celtische Philologie 9 (1913) 418–443. **The edition used in the digital edition**2. **R. I. Best**, Comhrag Fir Diadh & Chon Cculainn. Táin Bó Cúailnge in Zeitschrift für Celtische Philologie. volume 10, Halle/Saale, Max Niemeyer (1915) page 274–298 ### Encoding #### Project Description CELT: Corpus of Electronic Texts #### Sampling Declaration The present electronic text covers the editor's introduction and edition on pp. 274–298. #### Editorial Declaration ##### Correction Text has been proof-read twice. ##### Normalization The electronic text represents the edited text. Footnotes are retained. Characters that could not be reproduced are described verbally. Text supplied by the editor is tagged sup resp="RIB". ##### Quotation Direct speech is marked q. ##### Hyphenation CELT practice. ##### Segmentation div0=the saga; div1=the section; p=the paragraph; page-breaks are numbered; manuscript pagination, and sections of Nettlau's edition are marked. ##### Interpretation Names are not tagged, nor are terms for cultural and social roles. ### Profile Description Created: By (an) unknown Irish author(s). (Middle Irish period) #### Use of language ##### Language: [GA] The text is in Middle Irish. ##### Language: [EN] The Introduction is in English. ##### Language: [LA] One formulaic word is in Latin. ### Revision History * (2015-07-31) Beatrix Färber (ed.) * Introduction and notes added and proofed (1). TEI header created; file parsed and validated; new SGML and HTML versions created. * (2015-07-23) Beatrix Färber (ed.) * File converted from Nota Bene to XML, file proofed (2), markup updated and added to. * (pre-1998) Students at the CELT Project (ed.) * Text scanned and partly proofread (1). --- #### Corpus of Electronic Texts Edition: G301026 ### Comhrag Fir Diadh & Chon Cculainn. Táin Bó Cúailnge: Author: Unknown --- p.274 ### Comhrag Fir Diadh & Chon Cculainn. Táin Bó Cúailnge The Fir Diad episode of the Tain Bo Cuailnge has been analysed and discussed by Nettlau in the Revue Celtique X 330 ff., XI 23ff. 318 ff., where several versions are printed and collated by him. But he did not make use of that contained in the Franciscan Convent MS. no. 16, beyond printing the opening and and closing lines (XI 329 ff.). Professor Thurneysen in his masterly paper on the transmission of the Táin (ZCP IX 438) having remarked on the need of an edition of this MS. and that of Egerton 106, the following transcript has been undertaken. The MS., a small paper quarto (19 by 14 cm.) of the seventeenth century, has been described by Nettlau (l. c. 326). In addition to the pieces mentioned by him, it contains also poems by Tadhg Dall Ó Huiggin, Eochaidh Ó Heoghusa, Fearflatha Ó Gnímh, Muiris og Mac an Bhaird, Maol Muire Mac Craith, Flann Óg Mac Craith, Conchobar Ruadh Mac Conmidhe, &c. For convenience of comparison I have added the numbers of Nettlau's paragraphs within brackets. The word-division of the MS. has not been strictly adhered to, and punctuation and capitals have been added. The extension of contractions is indicated by italics, but not in every instance, where no real purpose would have been served. As I found it necessary in the preparation of this text to collate that of H. 2. 12, it seemed to me that it would be useful to append a fresh transcript of this important fragment, especially as Nettlau was obliged to pass over sixteen lines, which in a short visit to Dublin he could not attempt to decipher, and as it was possible also to improve upon several of his readings.[1](javascript:footNote('G301026/note001.html')) This fragment is no. 15 of a miscellaneous collection of loose vellums --- p.275 preserved in a wooden case in Trinity College Library, and marked H. 2. 12. It consists of a single gathering of two leaves (26 by 20 cm), one column to the page, belonging probably to the sixteenth century. The recto of the first leaf has been damaged by water evidently, and is much effaced and stained towards the centre, and also dilapidated. There are several rents and fractures in this portion, round which the membrane has become so fragile as to require the most delicate handling. The letters lost in these rents are indicated here by dots within parentheses ( ). The writing is in places almost entirely effaced, only the faintest white traces remaining, which could not be read at all without the aid of parallel passages in LL and elsewhere, to which Windisch's monumental edition furnished a useful clue. On the other hand, where no such clue was available, the decipherment of passages in reality less illegible had to be abandoned, after many whole mornings were spent in the attempt. As it is, I hope I have set down nothing that is mere guess-work, that cannot be verified with some patience by others. Neither MS. can be said to be very good. From the wrong division of words it is apparent that the scribe of F did not always understand what he was copying, nor have I always succeeded. There are several obscure passages in both versions. For unravelling some of these I have to thank my friend Dr. O. J. Bergin, who was almost always ready with fruitful suggestions when appealed to. Some difficulties, however, still remain to be cleared up. Perhaps, in such late manuscripts it would have been more consistent with the orthography of the period to extend the tall e, and the symbols for *en, er, ed as ea, ean, ear, ead.* In the often recurring name Fer Diad, the symbol has been silently extended Fer, italics being used in both versions only in the oblique cases. In H. 2. 12 the symbol for ar has often a slight hook over the a; it is not clear whether the scribe intends it always for *air*, but I have so extended it, following Nettlau. My thanks are due to the Rev. Fr. O'Reilly, Librarian of the Franciscan Convent, and to the Librarians of Trinity College, for the facilities so kindly afforded me when transcribing the manuscripts. --- p.276 {paragraph of Nettlau edition 2} {MS page 83}As andsin do hiomraidheadh ag f*er*oibh Eirion*n* cia budh coir do chathughadh & do chr*uadh*chomhrag re Coin ccathbhuagh*ach* cCul*ainn* a mocha na maidne arnamaroch. Adubradar cach uile gurab é an feidhm nach fuloingth*er* & an boirbfreagartach biodhb*adh* & an trénmhíl*idh* trasgartha tromchomhloin*n* & an coghainchneasach[2](javascript:footNote('G301026/note002.html')) a hIorrus Domhn*an* .i. dile & dearbhchomhalta *Con* cCul*ainn* b*u*dhein & a cheile comhghaisgidh & comfhoghlama .i. Fer D*iadh* mac Damh*ain* mic Daire Domnandoigh[3](javascript:footNote('G301026/note003.html')) .i. an mil*idh* ar morchalm*acht* os f*er*oibh Domnan*n* uile, ór ni raibhe cleas goile no gaiscidh ag Coin cC*ulainn* nach raibhe ag Fior D*hiadh* acht cleas an gháoi bhulga nama. Gidheadh *da*r leosan do bhi iongabháil an chleasa sin fein ag Fior D*hiadh*, doigh as cneas coghna & cnamha baoi uime g*o*nach gondaois airm naid iolfhælig;bhoir a n-am chatha no comhl*ainn* é. {paragraph of Nettlau edition 3} Ar sin faoigheas Meadhbh feasa & teachda ar ceand Fir D*hiadh*. Ro ér & ro aither Fear D*iadh*[4](javascript:footNote('G301026/note004.html')) na t*eacht*a sin, ór do aithin an t-adhbhar fá raibhe M*eadhbh* dia thochuiredh .i. do cathugh*adh* & do chomhr*ag* re charoid & re cumpan*ach* fein re Coin cCul*ainn*. Iar sin fælig;igheas M*eadhbh* a draoithi & a deighfhilidh ar ceand Fir Dh. dia ælig;ir & dia egnach 'na fiaghnoisi go tt*ur*thogbadælig;is teora bolg fora ghnuis o ainimh & o easb*uidh* muna tairis*edh* leo. Do eiridh Fer D. leo iar sin uair ba husa lais gæi ghaisc*idh* dfulang naid gæi aoire & aithisi. {paragraph of Nettlau edition 4} & tainic gusan ppubaill a mbæi M*eadhbh* & Oirill, & feraid fáilti fris diobh líonoibh, & do cuiredh Fionnabhair ingen Oiriolla & Meadhba {MS page 84} fora dheaslaimh. & as sí do ibheadh dos gach cuirn & gach copain nodbertháoi dF*ior* D. Anuair ba subach forfaoil*idh* Fer D. & cach ar cheana adub*airt* Meadhbh, ‘Maith amh a anam a Fhir D., an bfeadrois ciodh 'ma ttug*adh* san fpuball thú?’ ‘Ni feadur on’, ar Fer Diad, ‘achd maithe Eir*enn* uile and, & nach meisde doibh misi mar gach laoch do beith mailli fríu.’ ‘As fíor sin’, ol M*eadhbh* ‘& ni huime sin tucamairne tusa cugoin*n* --- p.277 don *chur* sa, acht dia iaroidh ort comhrag *Con* cCul*ainn* do diongbhail dhin a n-ath an comhruig ar uair na maidne moiche amarach do cionn eall*aigh* & etála & comha móra *eile* dfhagháil uáine.’ ‘Ca comha sin amh?’ ar Fer D. ‘Ni handsa són’, ar M*eadhbh* ‘.i. tiomthacht da f*er* deg d'edach gacha datha, & buinne niadh b*udh* coimhreamhar & b*udh* comhfada re roigh laimhe læich o iond a mheoir go hiond a ghualan*n* d'airgead aithl*egth*a, & an t-eo oir ata am brut sa fein a ndeachad*ur* deich n-uinge .xx. do d*er*gór & deich lethuinge d'airgead & deich cclocha fichead do criosdol, & cudruma Moighe nAirph do mhin Mhuighe hAoi, & feis a cCruachoin do gres, & fion do dháil fort and, & m'*ingen* sa do mnaoi doit, & saoirsi dot cl*ainn* & dot cinel ar oboir & ar shluaig*hedh* & ar gach dáil ghábhuidh ar cheana, & deich .c. bó dom tanoidh si fein, & gach maith oile o sin suas’. {paragraph of Nettlau edition 5} ‘As mor na comh*ad*a sin’, ar cach, ‘& dia ccomhoillt*er* iad dia re na ccomal uaimsi’, ol Meadhbh. ‘As mor iad’, ol Fer D., ‘& gidhad mor as agadsa fein fuicfight*er*, & ni ba misi b*er*us uaid iad idir ar dol do comhrag rem cumpanach fein re Coin cCul*ainn*.’ {paragraph of Nettlau edition 7} ‘As fior trá’, ol M*eadhbh*, as tre coir n-indligh[5](javascript:footNote('G301026/note005.html')), ‘an briathor tuc Cu Cul*ainn*.’ ‘Cia briathor sin, a M.?’ ol Fer D. ‘Adub*airt*’, arsí, ‘na b*udh* folair leis do thuitim si a n-oirighin gaisgidh isan cheidionadh.’ ‘Nir coir dhosan sin do radh’, ol Fer D., ‘doigh amh ni meatachd no milaoch*us* ro fidirsiomh formsa riamh, & tuig-[6](javascript:footNote('G301026/note006.html')) se gomadh misi nodsoichfe isan maidin amaroch go hath an chomhruig cuige.’ ‘Adfia buaid & beandacht’, ol M., ‘is ferr lind sin ina meatachd no milaochus do braith ort, doigh *con*dalph do dhaoinibh b*u*dheasda, & ga cora dhosan sochar Uladh do dhén*um* & a mathoir do Th*úath*oibh D*e* D*anann* ina doitsi sochor *Connacht* do denamh, doigh as m*a*c urradh do Condachtuibh thu, & is siad Tuatha D*e* D*anann* da bfoilsiomh tug diom bloig ar Fearuibh Bolg da bfuilisi a ccath Muighe T*uredh* gur chuirsiod fa daoirchios durfhognamha iad iarttain.’ {paragraph of Nettlau edition 9}‘Tapoir urra damhsa risna comhadh*a* re geallois a M*headhbh*’, ol F*er* D., ‘& dob*er*imsi fa mbreithir *go*madh {MS page 85} me c*ét*duine rachus go hath an chomhroig a mucha na maidne amár*ach* a ccoinde & a ccomh*da*il *Con* cCul*ainn*.’ ‘Dogebht*ur* go deimhin’, ol Meadhbh, ‘gach urradh b*us* áil let.’ As cuma ro bhaoi *da* radh & adub*air*t an laoidh an*n*: Rodfía buaidh id*er*. ‘IS iad cuir --- p.278 iaroimsi amh’, ar Fer D, ‘.i. righ ar rioghacht do chosnamh mo *da*la a cciort catha & comhloin*n*, & fil*idh* fri haoradh go ro thogbuid bulga neimhe f*or* na gnuisibh ro aorfadaois o acois & o breachtradh an dána, & mag f*r*i n*er*t comhl*ainn* dia ndiceanntar oineach, & draoi fri draoigheachta, & cainte fri glaimh*edh*, & brugh*aidh* fri doimhiadh do dhioghoilt monab tualoing ttabhoigh.’ ‘Doghebhair sin uile a Fhir Dh’, ol M., ‘re cach & iar ccach accuinge.’ {paragraph of Nettlau edition 11}IS andsin ta*rr*oidh M*eadhbh* modh n-a*r*oidh[7](javascript:footNote('G301026/note007.html')) ar Fer nDiag um an comhrag do dhénam re seisi[r] comaoisi c*urad*[8](javascript:footNote('G301026/note008.html')) mochtrath arnamaroch *da*m*adh* usa leis a oba ina comhrug re Coin cCul*ainn* ni lam*adh* he o mhoirg*hr*iosadh M*eadhbh*a air, & do ceang*ail* Fer Dh. cor seisir ar Mheidhbh am fíor*adh* na ngeall*adh* soin dho dia ttaothsad C*u* C. leis. {paragraph of Nettlau edition 12} Baoi fer amhra dUlt*aibh* a bfiaghn*uis*e na coroigheachta sin .i. F*er*ghas mac Rosa Ruaidh mic Rudhr*aighe*, & ro dhiult Fearghus dol isan slánoigheacht sin dF*hior* D. Tig F*er*gus roimhe cum an phubuill a mbaoi a mhuinnter f*ein*. ‘IS saoth & as goirt lind an gniomh donit*her* amarach a óga’, bar Fearghus. ‘Ga gniomh soin?’ ol na hoig uile. ‘C*u* C*hulainn* do marb*adh* amarach’, ol Fergus. ‘Cia le marbhthar he?’ ol na fiora. ‘Mallacht a chadhois & a cumoin*n* fair .i. a c[h]ara & a chomhalta fein .i. Fer D. mac D*amain* mic Daire Domhnan*n*uigh, & a oga’, bur F*ergus*, ‘eirg*edh* neach agoibh le rabhadh & le hoirisiochd uáinne gus ar ccaroid & gus ar mbrathoir ionm*uin* .i. go Coin ccathbuadhoigh cCul*ainn* da fios an bfuigfese an t-áth dF*ior* D. isan mhaidin si amaroch.’ ‘Truagh amh sin’, ar siad, ‘uair gem*adh* tusa *no*beth san ionadh a bfoil Cu Cul*ainn* as dearbh n*ach*[9](javascript:footNote('G301026/note009.html')) roisiodh rab*adh* uainne thú.’ ‘Geibht*er* m'eocha *da*msa’, ol F*ergus*, ‘& innillt*er* mo charbad go ndeachoin*n* iarttain go hath an comhl*ainn* & go n-indisind do Choin cCul*ainn* an tí tig a n-oiris an coml*ainn* cuige amaroch.’ Do gaph*adh* na heocha dF*ergus* & do hinnl*ed* an carbad & tain*ic* roimhe g*o* hath an coml*ainn* go hairm a mbaoi C*u* C*hulainn*. *[H. 2. 17. = Wi. 1809]* IS aml*aidh* baoi C*u* C. an lá soin & a druim frisan ccairthe a ccrich Rois & se ag imirt buanfoigh re a aroidh fein, uair ass aml*aid* baoi Laogh m*a*c Raoi in gaphra[10](javascript:footNote('G301026/note010.html')) --- p.279 an uair sin & a druim re Coin cCul*ainn* & ni thaighl*edh* an míol moighe an magh g*an* fios dó. & do b*eredh* leth mbrandoigheachta ar Choin cCul*ainn* & doníodh f*orair*e[11](javascript:footNote('G301026/note011.html')) & forcoim*ét* ar shl*úagh* {MS page 86} cheithre n-ollchoigead Eirion*n* do Choin cCul*ainn* na ceand sin. ‘Aonchairpeach sunda chugoind a ppuba a Chuagain’, b*ur* Laogh. ‘Ciondus cairpeach sin a Láoigh?’ ol Cu Cul*ainn*, ‘& tabhoir a thuarusgb*hail* dúin.’ ‘Carbatt cain[12](javascript:footNote('G301026/note012.html')) mor and’, bhar eision, '& as samhalta liomsa re hion*n*a rioghrata romoire toratar an cuingidh si an carbad fuil ina[13](javascript:footNote('G301026/note013.html')) heocha dubha dein*medh*a gana[14](javascript:footNote('G301026/note014.html')) ccuingibh don*n*ordoibh datha, *con*a ttarbhchlar umhoidhe, *con*a bf*er*sibh[15](javascript:footNote('G301026/note015.html')) credumha, *con*a ccreit craos tana cleas aird clog*a*d chaoin. Do foil isan carbad laoch moingleabhar maothcorc*r*a mal*a* duph mongshuileach riogh*da* romhor roisclethan, ulcha dhual*ach* ghabhlanoch fair go roichion*n* tar a maoiliochdair sios seachdoir go ndidn*edh* triar laoch a lo dhoininde & dearddoin b*heith* fa fhasgadh na hulcha sin. Ba samhalta re doisbhile mor os fhiodhb*aidh* an folt drongach dualach dondchas baoi forsan laoch baoi san carb*a*d. Brat ioldath*ach* uaine uime. Gasan[16](javascript:footNote('G301026/note016.html')) glegl*an* gealairgid isan brut osa bruinne. Léine geal chulpuideach a ccusdal fria a geilchneas. Geilsciath go ttuaigmhioluibh deargoir for a chliú go ttri roth*aibh* caoimhdhentha credhumha ara t*h*oill*edh* osa airdleab*aidh* teora ndrong ndeicean*mh*oir fa tairsge uillion*n* an oglaoigh. Sleagh tredruimneach go bfeadanoibh oir & go bfonusgaibh airgid aoinghil tar an ccarb*a*d amh*ail* ba samhalta leamsa re tuin*n*siomh trenchuruidh a n[17](javascript:footNote('G301026/note017.html'))-ad*aigh*[18](javascript:footNote('G301026/note018.html')) mhóranf*aidh* seasdan & siob*al* an carbuid & na n-each n-alloind n-allata fuil fan marcach fuil and. ‘Fior amh’, ol Cu Culainn, ‘as se .u. F*ergus* mac Roigh an fer fuil and go rab*adh* & go scél*a* chugamsa re bferoibh Er*enn* lais. & ni cloidhiomh iaroinn a n-indtigh na lainde moire sin foil leision, doigh bliagh*ain* resan scel sa thána bo Cuailgne fuair Oirill uáir mbaog*ail* ar Feargus ag coimhriachtoin re Meidhbh ar an lit*er* os Cruach*ain*, & bean*us* Oirill a cl*oidh*iomh a truaill F*ergus*a & cuirios cloidhea*mh* croi*nn* 'na ionadh, & tuc *da* bhreithir nach --- p.280 ttiobradh dF*ergus* e nogo ttíosad lá an mo*r*chatha airm a ttiocfadaois ceithre hollchoig*idh* Er*enn* a n-áit n-aonbhaile ar Gháirigh & ar Iolgháirigh a ccath mhor thana bo Cuailgne.’ ‘Fior amh an ní sin a daltain’, b*ur* F*ergus*, ‘uair ni fuil cloidiomh i*ti*r innte, & gemadh innte nobhiath ni b*udh* om*an* doitsi & ni himeorthæi fort é.’ *[1830, H. 2. 17]* ‘Mocean do thorachtoin a mo ppuba a Fergois’, ar Cu Cul*ainn*, ‘& ciod nodgluais iar bfuin*edh* ngreine.’ ‘Tairisi liom an fhailte sin’, bhar eisin. ‘Tairisi doit on’, ar Cu Cul*ainn*, ‘uair adfiása aoghoigheacht oidhche sun*n*a anochd, uair *da* ttaighle liath léna an magh rodbiasa caghan go l*eth*, & da {MS page 87} ttaighle iasg an inmhear rodbhiasa eigne go l*eth* aroile[19](javascript:footNote('G301026/note019.html')), & biaidh dorn biol*uir* & dor*n* feam*n*oidhe & dorn fuluchta & deoch a gaineamh[20](javascript:footNote('G301026/note020.html')) da eísi & feis ar[21](javascript:footNote('G301026/note021.html')) osarleaba urluachra go ttuite do shuantoirrchim codalta fort, & foroire do denamh doit & comhrag re laoch tar do ch*enn* nogo rís iomshlán dochum dhunoidh & longpport fer nEir*enn*. ‘As agamsa foghebha.’ ‘Is ionfhoghl*aidh* an chuid sin’, bhar Ferghus. ‘As fior sin’, ol Cu Cul*ainn*, ‘as cuid foghl*aidh* agamsa hí, doig atusa on luan iar Samhoin go haos na huairi si, & ni dheach*aid* adaigh[22](javascript:footNote('G301026/note022.html')) n-aoigheachta dom c*r*ích no dom cuig*edh* fein achd b*eith* ag trénfhosdagh f*er* nErion*n* ar tanoigh bo Cuailgne don c*hur* sa.’ ‘Rodfia buaidh & beannachtoin’, b*ur* F*ergus*. 'Noc*h*a d'aoghoigheachta ort tan*a*csa, *[Wi. 3174]* achd da indisin doit an ti tig do chomhrac riot ath re headh na maidne a moiche arnamarach.’ ‘Cloamar[23](javascript:footNote('G301026/note023.html')) uaid donna[24](javascript:footNote('G301026/note024.html')) ale’, bhar C. C. ‘Mallacht an c*h*adoigh & an chumoin*n* air do chara fein & do chomhdhalta & fher comgaisgidh & comhgniomha .i. Fer D. m*a*c D*amain* mhic D*aire*.’ ‘Tigeadh as do*no*’, b*ur* C. C., ‘doigh ni rug*us*a troigh teith*idh* ar sluaig*edh* thána bó Cuailgne riamh & ni mo b*er*ad roimhe sion, & gidheadh cheana nocha dáil as deach liom d*an*a[25](javascript:footNote('G301026/note025.html')) an *da*il Fir Dh.’ {paragraph of Nettlau edition 13} ‘& nocha ara uaman *etir* achd ar med a ghrádha liom.’ ‘Na haboirsi sin’, b*ur* Fer*gus*, ‘uair as coir eagla do comrag & do coml*ann* Fir Dh. uair cneas coghna *(sic)* fuil uime uile & ni gabhoid[26](javascript:footNote('G301026/note026.html')) airm naid iolfhaobhair greim de, & as maidhm dilion*n* & biodhbha soch*aide* e.’ --- p.281 {paragraph of Nettlau edition 14} ‘Na raidh sin *eti*r’, ar C. C., ‘doigh luighimsi an luighe luidhid mo thuatha nach ba luaithe boigshibhen ar lar abhan*n* no gach alt & gach aidhe dhe fa dheis mo cloidimh se da tteagmhadh aoinfecht for ath an comlain*n* é, óir ni ghabhaid brechta daingne[27](javascript:footNote('G301026/note027.html')) druagh[28](javascript:footNote('G301026/note028.html')) re marmoibh no riomsa do ghrés[29](javascript:footNote('G301026/note029.html')), uair isum[30](javascript:footNote('G301026/note030.html')) eol*ach* sa a bf*uil* do chleasoibh draoigheachta aige, or is cian os aithn*idh* damhsa & dFior Dh. a cc*eile*.’ {paragraph of Nettlau edition 16}‘Leig as a dhaltain’, bur Fer*gus*, *[3183]* ‘ni mar coch comhchomhruig duitsi Fer D.’ {paragraph of Nettlau edition 19}Is andsin tanoig Fer*gus* roime nach abradaois fir Eir*enn* gomadh da mbraith no da ttreigen nobhiath da mb*eth* ni b*udh* sia ag iomagall*amh* re Coin cCul*ainn*, & do cheileabhoir cach da cc*eile* aca, {paragraph of Nettlau edition 18} & adub*air*tt Cu C., ‘m*aith* & sen & soladh n*ach* neach oile df*er*oibh Eir*enn* tainic leisin ttoisg sin, m*in*a ttiosdais {MS page 88} ceithre cuigidh Eiriond and & dob*udh* fo li liomsa sin on uair do bhiath raon aoinfir agamsa orthaib.’ & tain*ic* Fer*gus* iar sin *(sic)*. {paragraph of Nettlau edition 21} Iomthusa *Chon* cCul*ainn* dob*er*ar os airtt andso adb*er*t re a aroidh, ‘Cred as coir dhúine do denamh anois?’ ‘Do fhetor’, ar Laogh. ‘As saml*aidh* adró Fer D. dot ion*n*soigh*idh*si fa núaib*er*[r]t[h]e foilce & fothrag–[31](javascript:footNote('G301026/note031.html')) & ceithre cuigidh Eir*enn* dfech*ad* an comhruig, & rob ail damhsa do d*ul* sa a n-ait a bfuighthea an fothragadh c*et*na fort gusan ionadh a bfoil Eimhear i*ngen* Fhorghoill Mhanoch go Caorthand Cluana da Dham ar Sliabh Fuaid.’ Tainic C. C. reimhe & baoi araon re a mnaoi and an ad*aigh*[32](javascript:footNote('G301026/note032.html')) soin. {paragraph of Nettlau edition 23} *YBL. 2431* Ba deim*in* leo ait a ccomragfadis da uaithne comhloin*n* an betha gomadh coimhthuittim[33](javascript:footNote('G301026/note033.html')) doibh a ndís *no* m*in*a b*adh* dh*e* gomadh he Fer D. nothuitf*edh* and, doigh nirbho soirph comhrac re Coin cCul*ainn* ar sl*uaighedh* thána bo Cuailgne. {paragraph of Nettlau edition 23 24}Iomtusa Fhir D. deis a chom*adh* do shnadhm*adh* do rainic chum a ppuible & a mhuin*n*tire, & robsad dub*aigh* doim*en*mn*aigh* --- p.282 iad an ad*aigh* sin, & tuilis an mil*idh* morchalma an ad*aigh* & do luidh a mheisce dhe & doch*uaidh* a chodl*adh* uadha, & do eir*igh* 'na shuidhe & t*u*c lamh tar a ag*aidh*[34](javascript:footNote('G301026/note034.html')) da níamhghlan*adh* & *gabh*aid lamh for a aroidh 'ma a charbad d'indeall. ‘Geibh ar n-eocha dhúin & indill ar ccarbad, doigh as mocheirgeach mór *?* an laoch tig inar n-ag*aidh*.’ {paragraph of Nettlau edition 25 26}‘Dar ar ccuphus amh’, ar an giolla, ‘ni toghairm shocra lind an ní sin .i. dol a ccomhdail C*on* cCul*ainn*, uair gach a ndeach*aid* df*er*oibh Eir*enn* riamh 'na dhail ni térna fer indiste scel as uadhasan diobh, & ni lugha tiocf*a*si leis ina gach aon l*aoch* eile.’ {paragraph of Nettlau edition 27 27}‘Na haboirsi sin a ghiolla’, ar Fer D., ‘or as damhsa as haithn*idh* an laoch ud, & as liom tuitfeas.’ ‘Dar ar ccubus amh’, ar an giolla, ‘as drocht*ur*us tochd a ndail an ti tig and’, arse, ‘uair as se maith & olc Ul*adh* he, & as mairg *ata* a bord a iondsoigh*idh*, & b*a*d cum*an* let ua & let iarmhua[35](javascript:footNote('G301026/note035.html')) e.’ {paragraph of Nettlau edition 30} Iar sin ro g*abh*adh a eocha dF*ior* D. & do hindl*edh* a charbad & tainic go longpp*or*t bf*er* nEir*enn* b*udh* th*uaidh*. {paragraph of Nettlau edition 31} ‘An eadh dob ail leatsa’, ar an giolla, ‘d*ul*a a ndail C. cC. & g*an* ceileabr*adh* do Mheidhph & dOirill & df*er*oibh Eir*enn* ar ch*en*a?’ ‘Ni head amh’, ar Fer D., ‘& iompogh na heocha & an carbad dhuin ar f*er*oibh Eir*enn*’ o nach ttain*ic* C. C. fos ar an ath. Iompaighis an giolla na heocha & an carbad dochum an dun*aidh* ar fearoibh Eir*enn*. IS andsin dorala M*eadhbh* ag s*r*iobhladh a fuail uaithe ar url*ar* na puible. {MS page 89} ‘An cottl*ad* dhoit a Oirill?’ ar Meadhbh. ‘Ni h*eadh* amh’, bar Oilill. ‘An ccluinir do cliamh*ain* nua ag ceileabhradh doit?’ ‘An é doni so?’ bar Oir*ill*. ‘As se’, b*ur* M. ‘Luighimsi an loighe luighid mo thuatho nach ttiocfoidhse ar na cosoiph c*et*na cugoibhsi aris’, ol Oir*ill*, ‘an te doni an ceileabhradh daoibhsi, araba a ttaramoirne *da* cleamhnus’, ar Oir*ill*, ‘achd go ttaoithsad Cu C. leis fo lind gem*adh* coimtuitim doibh, ach gemadh f*err* lind Fer D. do t*er*namh as.’ *[2485 YBL]* Tain*ic* Fer D. roime go hath an chomhruic a haithle an comhráidh sin. ‘Fegha leat amh a ghiolla’, bur Fer D. ‘an f*uil* C. C. ar an ath?’ ‘Ní brodh beag a pfal*ach* e’, --- p.283 ol an giolla. ‘Is fior am, a ghiolla’, b*ur* Fer Diagh, ‘& nocha ccual*aidh* C*u* C*hulainn* daighf*er* do to*cht* na agh*aidh* go sunda for t*h*anoidh[36](javascript:footNote('G301026/note036.html')), & an trath ro cual*aid* ro fhagaibh an t-ath.’ ‘Mór an liac C*u* C*hulainn* d'egnach 'na egmhais’, ar[37](javascript:footNote('G301026/note037.html')) an giolla, ‘& an cumhain let an trath tugsa*mh* an cath do Gherman Garbhghlas os eochair imlibh mhara hIocht, & ro fhagbh*uis*se do chloidhemh ag na sluagh*aibh*, & gurab é Cu Cul*ainn* ro marbh c*et* laoch ag rochtain do cloidimh si doridhesi go ttugadh duitsi é? & ni he an lá sin aderadh tusa gom*adh* f*err* do ghaisgedhach tú fein oldas C. C. & an cumhain let’, ol an giolla, ‘ga tech 'na rabhamar an adh*aigh*[38](javascript:footNote('G301026/note038.html')) sin?’ ‘Do fhedar’, ol Fer D., ‘sa ttoigh rechtaire do bhamar.’ ‘As fior gurab an*n*’, ol an giolla, ‘& do chuadhaisi go sotal soightenach romhainne gurab an*n*sin dob*er*t an t-aithech baoi asan tigh beim dond[39](javascript:footNote('G301026/note039.html')) aoil treabhth–[40](javascript:footNote('G301026/note040.html')) duidsi a mbiodhb*ach* do dhroma go ttard orchar dhiot tar an doras amach, g*o* ttainig C. C. asdeach g*o* tt*uc* beim cloidimh don aithec[h] g*o* nderna da n-ordain de, & ni hé an la sin adertha gom*ad* f*err* do gaisgedach[41](javascript:footNote('G301026/note041.html')) thu ina C. C..’ ‘Egcoir a ndearnois a ghiolla’, ol Fer D., ‘nach ar thus tucoisi an comhoirle sin damh, uair ni thiocfoin*n* cum an coml*ainn* damadh eadh.’ {paragraph of Nettlau edition 32} ‘Maith a ghiolla’, ol Fer D., ‘scaroidh feirstte & f*or*geime mu charboitt fum sunda go nd*er*noin*n* suan & codl*adh*, or ni d*er*nus cottl*ad* le ceisd an coml*ainn* & an comhroig do ghabhuis do laimh, & as moch do eirgemar aniú, or ni trath coinde na comh*dha*la and.’ ‘Dar ar ccubh*us* amh’, ol an giolla, ‘as droichionadh codalta so, ór[42](javascript:footNote('G301026/note042.html')) as crioch biodhb*adh* & as faighthe namhad & as belach bodhbha, & ni crioch ionloighthe, & ni coir a dhenamh & ceithre cuigidh Eirion*n* ag goin & ag friothgoin a ch*eile*, & gidhbe im*r*eas mela no mearoigheacht fort isan codal soin ni fhoighbhe ioc no inocland[43](javascript:footNote('G301026/note043.html')) and.’ ‘Den*us*a m'fairi si & m'forchoimh*ét* a ghiolla’, ol Fer D., ‘nach tti neach df*er*oibh Er*enn* gan rab*adh* gan rathug*adh* chugam, & m *dá* soiser in nte[44](javascript:footNote('G301026/note044.html')) m*en*m*an* & aigeanta re h*eadh* & re hathoidh do lo.’ {MS page 90} Iar sin scaoilis an giolla f*er*stte & --- p.284 forgemne an charboitt faoi, & tuilis an mil*idh* morchalma 'na suan & 'na codl*adh* go heirge laoi. {paragraph of Nettlau edition 34} Iomtusa *Con* cCul*ainn* do aithin da aroidh a eocha d'iomcoimh*ét*. Tuirtheachta *uero* Laoigh mic Raoi in ghabhra ta*rr*oidh dho ag[45](javascript:footNote('G301026/note045.html')) airighin a eachroidhe go ttanoig nel liath ghlas na maidne moiche & ro ghap*us*doir a eachruidhe & do inl*ed*ar a charbad & ro eirniodar a chleasa & tanoig roime go hairm a mbaoi C*u* C*hulainn*, & nir eiridh C. C. go moch an la soin g*ur* foilc & g*ur* fhothruig & g*ur* domhuil fheis diothad an laoi sin. {paragraph of Nettlau edition 37} & ro ling 'na charbad iar sin & tainic roimhe go hath an chomhlainn. {paragraph of Nettlau edition 38} & nirbo cian dIogh Mhór mac Raoi an gabhra and an tan adcual*aidh* fuaim an charbuid chuige, & ro g*abh* grain & om*un* mor é. {paragraph of Nettlau edition 39} & tainic roime d'iondsoigh*idh* a thigerna, & iadhois a dí láimh uime & do duisigh asa codl*adh* e, & tuc lamh tar a ag*aidh* & doroighne roth nuall corcra de o mull*ach* go talmoin. ‘Do fhoil sund C*u* C*hulainn* chugad’, ar Iogh, ‘a Fir D.’ {paragraph of Nettlau edition 42} ‘Ciondus rod*us*nacaghois he a ghiolla’, ol Fer D. ‘& an ttuccois leat dhuin fios a iorroidh & a edoigh & a charboid?’ ‘Do ugus *uero*’, bar Iogh. ‘Tabhuir a tuar*us*spail *(sic)* dhúin’, ol Fer D. ‘Adcon*n*arc and’, b*ur* an giolla, ‘carbad foill fetamoin fion*n*drúinne, go luas go luth go láinghliocus, go ppubuill n-uainighe & go ttarphchlar n-umhoighe, go rothoibh fionnbhruine, go pf*er*sibh fion*n*airgid[46](javascript:footNote('G301026/note046.html')), cco ccreit n-uraird n-uraoiphin*n* ndirigh ndreasachd*aigh* ndasachdoigh ccaoimh ccneas saoir ccolg*da* cclag*a*d chaoin, cco ccarbatt ccomhthrom cc*r*aoislech an cc*r*iothluath ar *da* n-each*aibh* crodha commora at iad bior*igh* bag*h*aig*h* buaicl*igh* buil*idh* bedcrom bolgshronoigh.’ ‘Loim chro & fola ad bel a ghiolla’, bar Fer D., ‘as aicsighe[47](javascript:footNote('G301026/note047.html')) an tuarusgbá*i*l adb*er*tois fair.’ ‘Narab diomdhoidhe tusa sin i*ti*r’, ar an t-aro, ‘uair gem*adh*[48](javascript:footNote('G301026/note048.html')) é a ara san do chif*idh* tusa ni b*udh* tl*áith*i do t*úar*usgbhail si leis. & an ccluinesi culgoire carboitt an curadh don leirg?’ ‘Ni chluinim’, ol Fer D. ‘Adchluinimisi’, ol an t-aro. {paragraph of Nettlau edition 44} ‘As truagh an gniomh ar ar c*h*indeabhoir’, bar an gille, ‘.i. cindeadh an comhl*ainn* a n-aghoidh do chomdalta chartan*aigh* fein, as leomh*an* ar feirg, as tarbh ar treisi, as naith*er* ar neimhnighe --- p.285 fulang feirge an fir ud’, b*h*ar an giolla, ‘a torchair leis go ttrastta gach aon do rala ris for thánoigh, & as doigh do tuitim si leis’. {paragraph of Nettlau edition 45}*[H. 2. 12]* ‘Coisc dhiom a ghiolla’, ol Fer D., ‘as romhor molae mo bhiodhbha am fiaghn*uis*e, & as briathar damhsa’, ol Fer D., ‘*da* m*ad* bes damh aruidh naid eachl*ach*a *no* aos lethfhaobhoir do {MS page 90} marb*adh* doghebhtasa bás líom {paragraph of Nettlau edition 46} ara mhet mholae mo biodhbha am fhiaghn*uis*e o thanoig o chrich b*u*deisin, & dob*ud* maith do mheath drochlaoich a ndenoigh a ghiolla’, bar Fer D. {paragraph of Nettlau edition 45}*[YBL. 2577]* As a haithle sin adb*er*t Fer D. seaca re ar*aidh* go hiongantach, ‘geibh ar n-eocha dhuin & innill ar ccarbatt & coir*igh* ar n-arma ar cion*n* *Con* cCul*ainn*.’ ‘Dar mo bhreithir amh’, ol an giolla, ‘dia n-iompaidhin*n* m'aghoid don leth atta mo chul dar liom do rachdaois na hairm indillte fuilid chugad t*r*iom.’ & gerb eadh do eirigh an giolla & do indill an carbad. {paragraph of Nettlau edition 47}Iar sin rainig C. C. go hur an atha a n-agh*aidh* Fir D. {paragraph of Nettlau edition 49}O'tt-*con*nairc Fer D. e fiafruighis de, ‘Can asa ttigeisi a Chuagain?’ ol Fer D., doigh cu ainm don claoine 'san tseangaoidheilg, uair seachd mic imliosna baoi a ceachtar a dhi a rio *(sic)* rosc[49](javascript:footNote('G301026/note049.html')) & da mac imleasoin claon dibh, & dob*udh* mo a maisi dhó ina mhímhaisi, & da mb*eth* ainimh budh mó ina sin air as í dob*udh* dócha do thugha[50](javascript:footNote('G301026/note050.html')) ris dhósan. {paragraph of Nettlau edition 51} ‘Can asa ttigeisi fein ceana a Fir D?’ ol C. C., ‘uair as córa a fhiafr*aigh*idh diot, uair as tú n*ech* bí ar an ath sa gach laoe.’ ‘In misi *uero*’, ol Fer D. ‘As tu’, ol C. C. ‘Ni denta iongn*adh* dom faicsin si andso *uero*’, bar Fer D., ‘ar mhithin[51](javascript:footNote('G301026/note051.html')) on ataimuidne ag dógh & ag loscadh an chuigidh on luan iar Sam*ain* go hæs na huairi si, & t*u*csam lind a mbuar & a mbótainte a maoine & a maitheasa & a n-ionnmhusa, dos-*r*allsan[52](javascript:footNote('G301026/note052.html')) a ttolcha tar a n-eisi 'na bfant*aibh* gursatt comharda comrreidhe iad & a bfaighthe.’ ‘Tusa an chreach deisidhe’, bar C. C. ‘& as misi an toir, & ni denta iongnadh deisidhe dom faicsin a ndegh*aidh* mo c*r*uidh & mo cr*eth*e dus *da* ttáir sinde screamhghal teagl na cuidiochda --- p.286 nach adaibh danadb*eth*asa ad niadh no att n*er*t[53](javascript:footNote('G301026/note053.html')) ‘b*udh* du duitsi gesstt*h*a a ndegh*aidh* do cr*uidh*, achd ata ni ceana ataoi tretoll troimcrecdnoighthe & ní dot figh set*r*igh[54](javascript:footNote('G301026/note054.html')) coml*ann* no comhrug[55](javascript:footNote('G301026/note055.html')) re curuidh calma mar meisi.’ A haithle na mbriathar soin tuirlingis Cu Cul*ainn* & tig gu hur an atha, & baoi ag tabhoirt achmh*us*ain dF*ior* D. ar ttoigheacht do chomr*ag* 'na ag*aidh*. ‘Eccoir amh doitsi a Fir D.’, bar C. C., 'tochd a cc*enn* coml*ainn* & comhruig dom ion*n*soigh*idh* si & c*eith*re cuig*idh* Eir*enn* am agh*aidh* a n-aoinfeacht, & gin go gabhthasa leam nir gabtha duit {MS page 92} oram ar bithin on ad cara cach uain *d'a*roile.’ ‘Gidh eadh sin’, bar Fer D., ‘ni étoimsi gan comhrag re seis*er* curadh mochtrath amaroch.’ ‘As beth idir *dha* throm doitsi sin’, bar C. C., ‘uair gidh risin seisior sin doneththa *(sic)* an coml*ann* tuitfe leo, & gidh liomsa doneithea é fos tuitf*e* leam, & dob*ér*a misi an æi[n]chomhoirle doitsi’, bar C. C., ‘ar iomfasdogh ar ccadoigh & ar ccumoin*n*, tabhoir f*er* gach læi damhsa dioph araon rem comhl*ann* & as doigh go ttuitf*idh* leamsa amhl*aidh* sin, & as usa leam sin ina comhl*ann* riotsa at ænar.’ ‘Ni ettoimsi sin’, ol Fer D. ‘An é sena an caradr*aidh* & an comhaltois & an cumoinn b*ud* áil leat?’ ar C. C. ‘Ni he’, bar Fer D., ‘acht as eigin damh coml*ann* & comhr*ag* riotsa.’ ‘As olc an gniomh dob*er*e dot aire a Fir D.’, bar C. C. ‘b*udh* teasargoin[56](javascript:footNote('G301026/note056.html')) *da*r*a*ch do dornoibh doitsi sin, & b*udh* g*a*d um ghaineamh & b*ud* beim cin*n* fri samh & b*ud* teine fri soighnen & b*udh* beal*ach* bais doitsi an comhoirle sin aca.’ ‘A Chuagain’, bar Fer D., ‘adcualamairne nach comcalma re c*ur*oidh thusa o tanaghois ar sluaigh*edh* tána bo Cuailgne go haos na huairi si.’ ‘Tuinghimsi um na deibh *da* n-adhroim’[57](javascript:footNote('G301026/note057.html')), bar C. C. ‘nach doilge leamso do cumus sa na do chongnamh n*a* g*a*c*h* aon da ttora*cht* cugam’, bar C. C., ‘am agh*aidh* gusan ttrath sa.’ ‘B*udh* hí an uair si fiondfadmaid eisein’, bar Fer D. {paragraph of Nettlau edition 55} ‘Ga gaisceadh ara racham aniogh?’ b*ur* C. C. ‘or as tusa as tæsga doriachd go hoirighin an atha.’ ‘Inad cumuin si isna cleas*aibh* roniamhois ag Uath*aigh* & ag Scath*aigh* ag*us* ag M*ur*eighil Manan*n* & ag Abhl*aigh* Aran*n* & ag Abhrad*r*uag ri Tire an tSneachta & ag Ceis Enchin*n* & ag Crocán Mon*aigh* ag Seanach Siabhra ag Cir ag B*eth* ag Bailcín ag Cuar ag Aid ag Aoife i*ngen* Airdghine do Gregoiph?’ ‘Um cumoin amh’, b*ur* C.C. --- p.287 ‘Tiagham orra’, orse, ‘& lottarsan ara ccleasoibh aml*aidh* sin .i. .uii. bfaobhairchleasa & seacht ccleasa cuirp & .uii. bfaoinchleasa. Tigdis uatha & cuca amh*ail* teagoid beich a beachadhbha a lo al*ainn* fhoghmhoir nach biadh gaoth. Ni teilgdis nach aimsidis, ni aimsidis n*ach* athaimsidis, & gur ansad da n-iomghuin baoi dfeaph*us* na hiomghaphala *con*nar fuil*igh* n*ech* diobh ar aroile, *con*narbó sofecsana df*er*oibh Er*enn* gnuis na n-anrad re suithin na ccleas uatha & cuca. & ta*rrus*duir doib ar an *ur*l*eth*i sin o shol*us*thrath eirge do lo go ndeach*aidh* tar meaghon laoi & lanshoillsi. 'Ni fuil*ech* duin an gaisciodh sa’, bar Fer D., ‘& an bfuil ar ndisgur ris?’ ‘*Da*m*adh* ail leatsa donetha’, b*ur* C. C. Intsin do chinteador a ccleaso uath*a* a lamh*aibh* a n-arad ara n-aghartoibh {MS page 93} urdherghoighte, & do ghaphador a sceith aillne iarnoidhe 'na lámh*aibh*, & a slegha sleamhna snasta gana[58](javascript:footNote('G301026/note058.html')) suainedhaibh lin lanchadoigh ina lamhoibh, & do ghaphador a ccloidhmhe daighbheimneacha fudois & rubuis[59](javascript:footNote('G301026/note059.html')) cach a ch*eile* dibh, & g*er* athlamh a n-iomghab*ail* rangad*ur* .x. ppriomhghona .xx. ar c*or*puiph a ch*eile* uath*a* gurba toir cach gan sgath & gurba tiar cach gan taoi. ‘Ant osadh antsin a Chuagain?’ bur Fer D, ‘doigh as é an f*er* thionch*us* an ghaiscidh do gaph*ail* dligheas a disg*ur*.’ IS andsin ro chuirs*et* a n-arma uath*a* & sguch*us* cach a ch*eile* díbh ar lán mhedon an atha, & tucsat tri pócca dia ch*eile* a cuimniogh*ud* a ccumuin*n*. Rangad*ur* na h*eich* ar aonscor & na h*ar*oidh um éntenidh, & iatt f*ein* aræn go haonfpub*aill*, & ro choirgetor a n-aroidh a n-iomd*edh*a urluac*h*ra go bfriothaghart*aibh* f*er* ghonta friu. Na biadho & na lentta do b*er*tha o fh*er*oibh Eir*enn* dFior D. do beir*edh* cuttruma ris f*ein* do Coin cCul*ainn* dibh. An ni do b*er*tha a siogh*aibh* do Choin cC. do luib*ibh* ice & laimhsion do b*eredh* cuttruma ris f*ein* dF*ior* D. diph. An ch*et* trian don oidhche aca don *(sic)* re neimh na ccneth & na los n-íce isna cneadh*aibh*, & an trian tanoiste re comhuirle a ccomhruicc, & an trian deighenach re suan & re codl*adh*. {paragraph of Nettlau edition 56} ISan maidin arnamar*ach* faoighis Fer D. feasa go Meidhph & go hOirill da rádh riú, ‘An gniomh do geall*us*a doibh a n-esbhuidh mo chuind & mo cheile & n*och*an fuil ur*us*a damhsa and, uair ni foil for tuind talman duine damadh ionraidh go ttuitf*edh* C. C. leis *no*go bfaic*edh* ag tuitim e, acht at*a* ni che*n*a ni ria agh na imneth o Cho*in* C. da n-ionnsoigh*id* siomh an ccéin --- p.288 bheam araon isan comrag sa.’ & ro scoichsidsan a ttighe reisin ré sin. Doch*uaidh* ara F*ir* D. leisin aitheasc sin go hairm a r*abh*a M*eadhbh* & Oir*ill* & Fergus & m*aith*e bf*er* n*Er*iont ar cheana, & do intis doi*bh* aitheasc F*ir* D. ris. Antsin tucusd*uir* Oir*ill* cuige[60](javascript:footNote('G301026/note060.html')) a rátha & a rothaoisigh & a fl*aith*i f*er*oin*n*, & do intis doi*bh* an ni sin, & ro raidhsiott, ‘gidh gach f*er* do aothfadh uain ni fuicfeam comrac na deisi utt.’ & do chomhairl*igedar* a n-aroidh & an tain do chur rompa & an*adh* do*ibh* fein ag faicsin a comhruig. IS antsin ro *ráidh* Mac Roth an rieachl*ach* nach r*ach*adh ara ar bioth andsin mona deachdæis fir Er*enn* uile ant, or ba deimhin leis nach biadh do n*ior*t a n-enduine 'san dom*un* fosttogh *Con* cC. acht go ccl*uin*eadh a tharbh & a thain do br*eith* uadho. Gidh t*r*a '*cht* ro heimd*edh* an comhuirle sin {MS page 94} aca & ro ansad re fechoin an comhl*ainn*. {paragraph of Nettlau edition 57} Tuirtheachta *.uero.* *Con* cC., do eir*igh* go m*och* an lái sin cum an coml*ainn*, & ni tanoicc Fer D. a commoch sin ina dáil, & baoi C. C. aga rádh re a aroidh, ‘as fada ata Fer D. aniu a n-éccmois an chomhl*ainn*.’ ‘Narab fada l*et*sa sin’, ar Laogh, ‘do ró re headh n-aithge*rr* dot ionts*aigh*idh, & ro f*uil* sunta chugad’, ar L*aogh*. Dala *.uero.* *Con* cC. rainic roime go h*ur* an átha & ni cian dia rapha ant go bfaicidh aoncharbad ag toigheacht go hur an atha don l*eth* araill da ion*n*soigh*idh*, & do intis do Choin cC. ‘Ciondus carbad sin ale?’ b*ur* C. C. Tuc an giolla a thuarusgb*ail* uadho & adb*er*t na briathra sa ant. ‘Adchiúsa ant am*h*’[61](javascript:footNote('G301026/note061.html')), ar an g*ioll*a & rl, ‘laoch leidm*ech* lánchalma l*aoch* ceimn*ech* as mó do mil*edhaibh* & as crodha do ch*ur*adh*aibh*.’ ‘Dob*er*imsi aithne for an f*er* soin amh ale’, u*ur* C.C., ‘.i. Fer D. mac Dam*áin* mic D*áire* Domnandoigh.’ As andsin rainig Fer D. go h*ur* an atha da n-iondsoigh*idh*. ‘Ba doigh linde’, u*ur* C. C., ‘nach tiosttasa aniu uair ro f*er*ois do siost comhl*ainn* & do buaidh ngairighe, & as lan od choroibh anú thu.’ {paragraph of Nettlau edition 58} ‘& nirbho coir doit tochd do comhl*ann* riomsa ar bithín on ad comhdhaltagha cach uain *da* c*eile*.’ ‘A Cuagain’, u*ur* Fer D., ‘ni hurusa damhsa gan congn*am* lem cairdibh, & nir chuimhnighis comalt*us* damhsa b*udest*a, or ni rodcoip*er*a.’ ‘Forfh*et*amairne *.uero.* an ni dobeir ortsa sin do radh .i. gradh Fiondabhrach & m*ét* --- p.289 na ccomadh & bregtingheall*adh* Meadhbha, & b*udh* grad ne*m*hshomhaoineach dhuitsi sin, & nirbho du duitsi teachd isan comhrag a m*h*' aghoidh si.’ ‘As fior on’, u*ur* Fear D., ‘nar dhu damhsa comrag rem aroidh na rem ghiolla, uair an tan bhámoirne ag foghluim as tusa ba hara damsa.’ ‘As coroide damhsa tfuab*air*t si sin’, u*ur* C.C., ‘uair as romatsa ataid ar mna & ar mic og*us* ar miondaoine, & as tu t*án*aig a ccein diar soig*idh*, & na bioth do dom*h*na *(sic)*[62](javascript:footNote('G301026/note062.html')) riomsa, or ni mé as ciontach riot.’ {paragraph of Nettlau edition 59} ‘Ga gaiscead ara racham anu a Fhir D.?’ u*ur* C. C. ‘Leatsa do rogha gaisgidh anú’, u*h*ar Fer D., ‘doigh as misi rug rogha isa laithe do luidh.’ & lod*ur*sa*n* ara ccleasoiph goile & gaiscidh an la soin, & doníoth C. C cleas an lá sin do milr*adh* meanmon & aigeanta nach cual*adh* & nach facuidh riamh roime sin, & dogníodh an f*er* *eile* .i. Fer Diagh an cleas 'mon ea*cht* ccet*no* do milradh meanm*an* & aigeanta. {paragraph of Nettlau edition 60} Og*us* do bad*ur* ar na cleasoibh sin o sol*us*trath eirghe na maidne moiche go m*edh*on an læi. ‘An bf*uil* ar ndisg*ur* dhe so?’ u*ur* Cu Culainn. {MS page 95} ‘Fuil l*et*sa’, bhar Fer D. Ro cuirsead a ccleasa uath*a* a lamhoibh a n-aradh. {paragraph of Nettlau edition 61} ‘Tiagham anois ar ar manaoisibh mora muirneacha, uair as neaso d'iomghoin & d'imraobadh[63](javascript:footNote('G301026/note063.html')) iad ina an t-imdiobragad sa, & ro ghabhoid a n-airm & doronsad aonach chind tsoigh*edh* an la soin, & tangad*ur* aoible fola a hionadh*aibh* na laighion lethanghlas gurbo d*er*g ath na habhond *da* n-eisi. & do sinset *da* ccloidhm*ib* gur bheansad dóide feola a c*or*poibh a c*heile*, gurba saitheach braineoin ag*us* aithide an aieoir dona fual*adh*oibh feola tanoig asa cc*or*paibh amach. & ta*rr*ustt*uir* doi*b* ant re headh an chaomhlæithe go hoidhche. & o tanoig d*er*eth don lo tucador a n-airm a lamhoibh a n-arad & tangador na haroidh go h*én*tein*idh* & a n-eich ar enscor & iátt feín a ndis go h*en*puboill.’ {paragraph of Nettlau edition 62} As an*n*sin do raidh C. C re Fer D., ‘ba heigc*r*ion*n*a dhuin ar ccaradr*ad* do mill*edh* ar comhracc o a cheile, uair do tairrngir ar mbuimetha dhuin gomad la ceachtar uain do faothsatt aroile.’ ‘Na haboirsi sin’, uh*ur* Fer D., ‘a Chuagain, or as f*err* liomso Meadbh & Oir*ill* do cairttibh agam ina Sgath*ach* & tusa.’ ‘Egcoir doitsi sin do rádh’, ar C. C., ‘doigh robsad comhdalt*adh*o sinn ag Sgath*aigh*, uair is aice ro thuillmis ar ndis & do thiaghmhaois --- p.290 ar ar fiogh[64](javascript:footNote('G301026/note064.html')) foirceadoil le Sgath*aigh*, & donimis coigle & do ruachdomois g*an* treiccin.’ ‘Na bi 'gom chaínedh a Chuag*áin*’, u*h*ar Fer D., ‘uair ni aineoca ní *da* ttagræ thu.’ ‘Beannacht ort a dheghlæich’, u*ar* C. C., ‘ná bris comhdhaltus na cumant oramsa uair soch*aidh*e diár naisged Fion*n*abhoir, og*us* as liomsa do thorchrad*ur* uile, & na tarr*us*a chugam dara n-eis.’ {paragraph of Nettlau edition 63} Tar*us*doir doi*bh* ant an a*g*h*ai*d*h*[65](javascript:footNote('G301026/note065.html')) sin, & do eir*igh* Fer D. go moch arnamharoch, uair ba leis tocht a n-oiris a n-agh*aidh* C*on* cC. an la soin, & nir eir*igh* C. C. an la soin nógur dúisigh Laocch e. Attracht C. C. iar sin a n-oirios an choml*ainn*. ‘Is meirtneach imshniomhoch anshuantach atathoir[66](javascript:footNote('G301026/note066.html')) an*n*sin a Chuag*ain*’, u*h*ar Fer D. ‘Deithf*ir* damhsa sin’, u*h*ar C. C., ‘*.uero.* .i. s*ér*cc an uilc & na fionghoile doghen ar mo chomhdhalta f*ein*, & dar liom gach la da ttiocfadh thorum ni tiocf*aidh*e do chomracc na do choml*ann* riom, uair misi ni f*uil* urusa damhsa an*n* mona t*r*eig*er* báidh Ulad uile.’ {paragraph of Nettlau edition 67} ‘Aboir a F*ir* Dh. ga gaiscedh ara racham aniogh?’ ‘Ar ar n-oir*idh*ibh g*ail*e & gaiscidh’, b*ur* Fer D. Ciodh t*r*a 'chd tiagoidsiomh ara n-oiridh*ibh* g*ail*e & gaisc*idh* an la sin, & tarr*us*ttoir dói*bh* aml*aidh* sin cco ttainic medhon an laoi, & nirba l*éir* do neoch dferoibh Eir*enn* gnuis eich *no* d*uin*e d*on*o cur*adh*uibh risin re sin.[67](javascript:footNote('G301026/note067.html')) {MS page 96} ‘In bfoil ar ndisgur dhe so?’ u*h*ar Fer D. ‘Foil leatsa on’, b*ur* C. C. & rocuirrset a ccleasa uath*a*. {paragraph of Nettlau edition 68} ‘Eirgeam ar ar ccloidhm*ib* aniogh & ceangoilt*er* ar bf*r*ithbhacain iarnoidhe ar na carbaduibh.’ & do gabhador a sceith & a ccloidhmhe 'na lamhoiph & ro thuairsiod a ch*eile* {paragraph of Nettlau edition 69} go ttainig in m*er*tnighe menm*an* & aigenta do lucht na fiaghnoisi oga bfecsoin. ‘Truagh amh sin’, ar siad, ‘a ndentar an*n*sutt .i. an choindle Gaoidhiol a ccomhland ag sgarthoin a ccomh*da*altois oniogh go brath, & a mbeith 'na mbiodhb*adh* bunoidh o sund amach tre breig tingheall. Meadhph.’ {paragraph of Nettlau edition 70} Bador sund isan comhrag sin go ttangador c*r*iocha deir*idh* don lo soin da n-iontsoigh*id*. IS andsin adb*er*t Fer D., *[Wi. 3621]* ‘Ad sgithe ar n-eich & ar n-aroidh & an ni mar*us* --- p.291 d'iarsma na bFomhorach agoin*n* ar n-eich, ciodh duinne an trath b*udh* eadh nach ba headh inde?’ & adb*er*t an ran[n] sa: > 1. Ni dleaghor dhin*n* cuigl*aigh*i > > re Fomhorchoibh feidhm > > cuirt*er* futha a n-urcom*ail* > > mar as glai*n*n do deilbh. > Iar sin tucoig a n-arma uath*a* a lamhoibh a n-aradh & do sgarsad gan ppoig gan beannacht o chach dia c*eile*. Tanoig saoghol an cumoind & an caradruigh & la etarsgar*adh* na n-each & na n-aradh & na ccarad fein re c*heile*, & ni tugadh lus ice na slainsiona o Choin cC. dF. D an a*g*h*ai*d*h*[68](javascript:footNote('G301026/note068.html')) sin, & ni mo rugadh biadh no lion*n* uadhasan do Choin cC. {paragraph of Nettlau edition 71} doigh ba hiomhda biatoigh F*ir* D. .i. ceithre cuig*idh* Eir*enn* ar g- ndiongm*ail*[69](javascript:footNote('G301026/note069.html')) C. C. in neoch do bhaoi aga n-iomfasdog on luan taide g*o* tai*m*di n-iomuilg, & ni r*abh*a ag biath*ad* *Con* cC. achd tuatha Breth[70](javascript:footNote('G301026/note070.html')) nama, & ni tigdis achd le degdhil laoi *nó* le tosach seachdm*uine* bheos. {paragraph of Nettlau edition 72} Tainic roimhe a n-uchd a shloigh & a shochruide ar ath b*ud* dheas, & tainic M*eadhbh* gana[71](javascript:footNote('G301026/note071.html')) mn*aibh* & g*o*na macoibh gan *(sic)*[72](javascript:footNote('G301026/note072.html')) hairm a r*aibh*e Fer D., & tucadh ciuil & cruite d'urgairdiugh*ad* meanm*an* cuige, & ro meascoid & ro meghr*adh* hé, & doronsad dimiccin do Choin cC. & dia gaisgedh 'na fiaghn*uis*e. & nir thoirmisg Fer D. sin iompasan. & nir choduil Fer D. an a*gai*d*h*[73](javascript:footNote('G301026/note073.html')) sin, & nir leig*edh* dho gemadh mian leis a dhenam iontas go mairfet*h* aige cuimhne an comhl*ainn* & an comruig arnamarach. {paragraph of Nettlau edition 73} Cu C. *.uero.* rain*ic* roimhe tar ath b*udh* tuaidh, & tuc a ghual*ann* re lár and & tuc osnuidh n-imshnidh os aird, & adcual*aidh* L*aogh* sin. ‘Ciodh an*n*sin a Cuagain?’ bar Laogh. ‘Fuil a damhna & a deithf*ir* damsa’, bar C. C., ‘uair bhithin on am cneth*ach* croilinteac[h] mo ghaoi chro & mo friothghona ag toigheacht triom, & as mor a dhaghadhbhar an laoch mormeanmnach ud ag toigeacht *r*iom[74](javascript:footNote('G301026/note074.html')) a moch na maidne amarach, & roichsi la raph*adh* dUltoibh --- p.292 gannach rabhad ar m*aigh*ibh na ar moirreidhiph *con*nach airgter iad seachamsa.’ Cromuis an t-ara a chenn & {MS page 97} baoi ag toirsi go mor, & nir thoirmisc Cu C. sin uime o do facas dofaicsin & fatha mhoirimnig. Iar sin ro mucusttair an t-aro a mheoir a ccnethoibh Chon cC & adb*er*t losa ice & slainsiona a ccnethuibh Chon cC., & ro suig*uis*ttoir cuilleab*aid* chorcoird*er*g do Coin cC., & ba léir dosan cach t*r*ithi & tairsi, & nirba leir do neoch aca sin eision. & do bhi go him*n*eadhoch intte nógo ttain*ic* trian deigenoch na hoidhchi sin, ór bador beoil na ccneth ag claoi a c*heile* & na luibhe ag gab*ail* na ccréchd. & codl*uis* C. C. íar sin. {paragraph of Nettlau edition 74} Iomtusa F*ir* D. do eir*igh* go moch & do gabh a airm & tain*ic* cum an atha & do fiafruidh a mbaoi C. C. an*n*, & ni [fh]uair a freagra uime sin. & o n*a*ch fuair a freagra an treas feacht do fiafruigh an beo no an marbh C. C., & ni fuair neach da freagra. & o nach fuair ro gabhusttoir a del clis comcuar a ccobhruig a sceith, & tarrluicc uadha tar ath soir go cclos a thairm fo cheithre hairdibh an morlongfphoirt. Andsin do eirgidar ruiridh & rodhaoine bf*er* n*Er*ion*n* um Meidhp & um Oirill. ‘Ba doigh lín*n* amh’, ar Meadhbh, ‘nach gebhdhaois fiana Eir*enn* risan sunduidh utt agatt a hEam*ain* a F*er*ghois.’ O't-cual*a* L*aogh* mac Ri an gabhra sin airm a raibhe ag oirighin a eac*h*ruidhe ro indill a carbad & a chleasa, & tainic roimhe & do dhuisigh a thighearna, & ba f*er*gach an duscadh sin, or tucusttair tumha dicle n-angmoigh n-ain*n*s*er*coch uadho dia chois co ttarla tar a iomduidh amach, gur meabad*ur* srotha fola a cnedhoiph & a crechtoibh *Con* cC. ‘IS truagh sin a ghiolla’, arse, ‘as liach líom mo dhuscadh fos.’ ‘M*ór* *.uero.* a damhna damhsa sin’, bar Laogh, ‘uair fuil Fer D. agúd aithisiogh*ud* os ur an átha sa thios.’ ‘Egcóir dosan sin do dhenamh’, ol C. C., ‘or dob*er*im dom breithir ris nach gabh arm laoighc 'na laim a n*Ér*in*n* neach nac[h] foil a diongmhail iondamsa re feadh laoi go hoidhche don ghairbhleighios dob*er*taisi form.’ Iar sin adub*air*t C. C re Laogh m*a*c Rí an gabhra, ‘Tabhuirsi dot aoigh & dot aire cía uain 'nar ndis m*i*se *no* Fer D. b*us* ban no b*us* imshníomhoch aniu, & gidhbe uai*n* is é dofaoth san comhrac. {paragraph of Nettlau edition 76} & a Laoigh’, bar C. C., ‘déausa mo[75](javascript:footNote('G301026/note075.html')) moladh sa & indis mo maith orm m*ad* *da*mh b*us* trén, & m*adh* orm b*us* raon déna mo ghriosadh & mo glam*adh*.’ --- p.293 {paragraph of Nettlau edition 78} IS andsin[76](javascript:footNote('G301026/note076.html')) tain*ic* C. C. [dochum][77](javascript:footNote('G301026/note077.html')) an atha & do himdergadh am Fer Dh. aga faicsin, ór ba hain*n*s*er*g allata e, & ba hiongnadh m*or* leís an f*er* do maoidh an uair roimhe do b*eith* a cciond comhruicc dá ion*n*soigh*idh*. ‘An é Fer D. sud ar úr an atha?’ bar C. C. ‘As mé *.uero.*’, u*h*ar Fer D., ‘bis and gach laoi.’ ‘An tusa an Fer D. bhis and g*ach* laoi?’ ‘As meisi*.uero.* a dhaighfhir’, bar Fer D. ‘Égcoir amh doitsi a dhaghlaoich’, bhar C. C., ‘bheith agam chommaoidhiomh sa {MS page 98} os úr an atha sa thios & mé beo bheos.’ ‘Ni fetor’, ol Fer D., ‘go raibhe do n*er*t ionnat tochd a ndáil an comhruig si aniogh.’ ‘An tan atusa do niort’, ol C. C., ‘do fiondfasa ar bhithin on att dhealbh troch fort, & an bfead*r*uis gurab e an lá sa etarsgarthana ar ccomluin*n*, & iongoimh[78](javascript:footNote('G301026/note078.html')) an t-ath damhso ó nagh foil do niort iondat corrio*m*sa, & na ta*rr* am aghaidh si and, or dofaothois liom.’ ‘ISam eigean sa sin’, ol Fer D., ‘no comhrag risin 6 c*ur*adhoibh is f*err* df*er*oibh Eirionn.’ ‘Dingeobhadso na tri curoidh b*us* f*err* leatsa dhíbh, & diongoimh[79](javascript:footNote('G301026/note079.html')) f*or* na tri curuid eile.’ ‘Ni fuil urusa andsin’, bar Fer D., ‘doigh ni tiobharthaoi taobh re br*eith*ir duine ar domhan asa haithle sin, & ni gebthaoi cor tar ceand a c*heile* dia ndearnuin*n*si sin.’ ‘Egcoir doitsi’, ol C. C., ‘toigheacht tar coll cairdeas dom iondsoigh*idh* & *tiocfa*id** cach tar a mbriathruibh b*udhest*a, & ní tiobhra neach taobh re c*heile* 'nar ndiaigh.’ {paragraph of Nettlau edition 79} IS andsin tainic Fer D. roimhe tar an ath budh deas & do gabh a airm & tainig go hionadh an chomhloin*n*. Tuirrthea*cht* *.uero.* *Chon* cC, do ghabh a airm & tainoicc a n-oiris an comhl*ainn*. As andsin do chomhruiccedar an da curuidh sin a n-osarlar an atha, *[Wi. 3807]* & ba he dlus na hiomghona go mbeandaois a nduirn re na ccneasuibh ag dinge na n-arm 'na cheile. *[Wi. 3823]* & baoi do dlus a n-iomaircc go 'morala srianmhaidhm ngreadha d'eachradhuibh bf*er* nEr*enn* gur meadhbaidhior a ttéta & a n-urchumhuil diobh, & gomdar[80](javascript:footNote('G301026/note080.html')) lana reisg & lochmhoighe Crioch *Con*aill Muirtheimhne & gursad[81](javascript:footNote('G301026/note081.html')) étal. na cean*n*toir Ult*ach*a uile díobh, gur eirgedar maithe bf*err* nEír*enn* do mideamhuin an comhruig. *[Wi. 3817]* & ba he dlús a n-iomaircc gomadh indherghoighthe do rígh *nó* do rioghoin ar lár an atha da n-éis m*u*na sil*edh* ind dorisi si lesan s*r*aonghuil dorinde cach --- p.294 d'ionds*aigh*idh a c*heile* dioph. [Wi. 3814] & ba he dlus a iomaircc gomadh saimhe d*fer*oibh Eir*enn* aighthe na mbadhbh ag sgenm & ag sgibeachuil d' ur. an atha aniu & cheana. *[Wi. 3831]* Do bi do dlus a n-iomairg gurbo fuil an apand uathoibh uile. Ba he dlus a n-iomaircc go bfaicdis na hairm fiartharsna trena ccorpuibh dfairsinge na ccrecht. *[Wi. 3828]* IS andsin do roich diobuirt F*i*r D. dar Coin cC. {paragraph of Nettlau edition 80} AS andsin tainig Dolph & Iondolbh dfoiridhin *Con* cC. Andsin do moth*aigh* Fer D. tionsaithin in t*r*ir 'na timcheall aga tuargoin a n-aoineachd, & dorad dá uidh an ni sin, & do smuain an trath do bador ag Uath*aigh* & ag Sgath*aigh*. Adub*air*t Fer D. re Coin cC. aon do lo do bhador a comhradh re c*eile*, ‘Ní comhard ar ccomhdhaltus {MS page 99} na ar ccomund.’ ‘Ciodh de sin?’ bhar C.C. ‘*Do* charoid shiog*aidh*e got aitidh si’, uhar Fer D., ‘& nior thaisbenois damhsa id*er* iad.’ ‘Ni fhoil urusa damhsa andsin’, u*h*ar C. C., ‘uair da ttaisbenuin*n* eineacht an fé fiadh do neoch do macoibh Mil*edh* ni bhiadh diam*hur* air as a haithle, & giodh thusa id*er* a Fhir Dh. an cunga chleas *(sic)* agat d'iomarcoig ormso, & nir mhuínis a iadh*ad* na a foscal*adh* damhsa.’ Ro mhuíneadorsamh a ccleasa g*ail*e & gaisc*idh* d'aroile, & ni r*aibh*e iomarcoigh chaigh *(sic)* gha c*heile* diobh o sin amach achd m*adh* cleas an Ghaoi Bulga nar thaisbéin C. C do d*uin*e riamh. Feargoig*h*t*er* *.uero.* na siodhchoiret*h*[82](javascript:footNote('G301026/note082.html')) mar fuarad*ur* C. C. arna crechtn*ugh*adh, & tucsat tri tromghona g*ach*a fir a*cu* ar Fer nD. IS and tairloicc Fer D. orchur *da* dheis dia dhéis *Con* cC. & gon*us* don *ur*char sin Dolph. Bad*ur* in da ghoin & in da bhuille a n-eineacht aga bforrach. Andsin tuc orchar da chle ar chle *Chon* cC. go ndorchoir Indolph ar lar an átha, *con*adh de at*a* in rann: > 1. Ciodh fa n-abrar Ath Fir Dh*iad*. > > risin ath ghar thoit in triath. > > ni lugha donithi a bhuidhbh > > Ath Duilph & Ath Induilbh. > Ciodh tra 'chd o do thuit*ed*ar na braithre[83](javascript:footNote('G301026/note083.html')) fine sin baoi ag Coin cC. le Fer nD. do shonartoigh a m*en*ma & atbeart beim *no* *dá* beim d'iomarcoígh do Choin cC. og*us* do bi ag fortamhl*ugh*adh go mo*r* fair. --- p.295 {paragraph of Nettlau edition 81} Ciodh tra 'cht ott*conn*oirc Laogh mac Ri an gabhra C. C. da traoth*adh* ba saoth leis a thuitim le haoinf*er* san domhan *cen*a diog*ail* fair, {paragraph of Nettlau edition 83} & tainic ro*imh*e go h*ur*a an atha & do intill an Ghaoi Bhulga & ro ghaph ar an sruth & ro lion ar an meirplind, ór ni teilgthe he achd tria meirphlind. AS antsin do d*er*c*us*ttoir Iodh Mor mac Ri an gabra .i. ara F. D. an saoth*ur* sin, or adub*air*t Fer D. ris a ttus laoi Laogh do dhiongm*ail* go maith. ‘N*och*a fer diongm*al*a dó meisi’, b*ur* Iogh, ‘gion gurb eadh ni ria agh na imneadh uadh dot ion*n*soigh si an ccein rabharsa um seasam.’ & baoi ag feitheamh a brathor am*ail* sin nogur ghabh ar na linntibh & nogo ndeach*aidh* suás tar a n-indioll. & mar dochu*aidh* L*aogh* suas doch*uaidh* Iodh sios & do foscoil an forgab*áil*. O'-t*conn*oirc C. C. a in*n*ioll ar ndol on Ghaoi Bulga do ruithn*ighedh* uime & do ling do mhaoil an talm*an* go r*aibh*e ar bile sceithi F. D. aga thuarg*uin* {MS page 100} tar an sciath anuas. Craithios Fer D. an sciath go ttarla mogh[84](javascript:footNote('G301026/note084.html')) naoi cceimean*n* siár seachdoir tar an ath, & ro ghabh C. C. lamh ar Laogh 'mun ngaoi mbulga d'innioll. Ritheas an t-ara gusan lind & gabhois uirt[h]i, & teid Iodh fan ccuma ccét*nó* & scaoilis an chora og*us* leigios an sruth seocha. Sciobois Laogh go hIodh. Comhr*u*ct*er* doibh ar an lath*air* sin, & asonoroighios L*aogh* Iodh go mor, or niorbh ail leis airm d'imirt fair. Iomtusa F. D. leanois C. C. tar ath siar do br*eith* amois fair, & lingis C. C. do cl*eth*ach an atha go r*aibh*e ar bile sceith F. D. & doradsan croth*ad* ar Choin C. gur chuir mogh[85](javascript:footNote('G301026/note085.html')) naoi cceimeand tar ath soir é. Grechois C. C. doridhisi 'm*an* ngaoei mbulga d'indioll. & as and baoi L*aogh* & a brathoir ciond ar ciond, & fuaibris Iodh go calma c*ur*ata e. Iomp*oidh*is L*aogh* go hog*ul*borb aindrean*ta* & tuc cor luith a n-ag*aid* do, go chuiristoir Iodh faon ar l*ar* an atha, & toirb*er*is maolduirne meince fair gom*adh* saobh a rosc & a radharc ag Iodh, & do fag*aibh* 'na l*uighi* liuin ar l*ár* an atha é. & dotaod uaidh asa haithle & dotaod gusan lind ccet*no* & do g*abh* ar an sruth & do líon an lind. Ciod t*r*a '*cht* eirgis Iodh as a thámh & ad*hconn*oirc L*aogh* ag indioll an cleasa, & riothois go hathl*amh* gusan ccor*aidh* & dobeir an chora & do léig an sruth ina reim bun*aidh*. Londuight*er* C. C. uime sin & lingis ar an sceith an treas feacht go hathlamh do mhaoil an talm*an* & doradsan buille día ghl*úin* cle a lethan an sceith go ttarla C. C. fo osair[86](javascript:footNote('G301026/note086.html')) lindtibh an atha, & dorad --- p.296 Fer D. .iii. tromghona for C. C. Andsin g*r*ech*us* C. C. ar L*aogh* doridisi ag g*abh*ail a laimhe fair 'm*an* nGaei mBulga d'indioll. Fuaib[r]is L*áogh* a iondsoigh*idh* og[us][87](javascript:footNote('G301026/note087.html')) do thoirmisc Iodh ime. Ruamnighth*er* L*áogh* daríribh andsin & iadhois a dhi laimh b*h*a Iodh & trascraois go hathl*amh* he & do indill an ghaoi bhulga & do raidh re C. C ‘Fritheoil an Gaoi Bulga anois a Chuagain.’ uair taparta cum *Con* cC. e g*o* rab*adh* reimhe. {paragraph of Nettlau edition 85} IS andsin ad*conn*oirc C. C. an Ghaoi Bulga chuige tresan sruth & fritheoilios C. C. é tre laghoir a coisi deisi & diobraigios e, & fritheoilios Fer D. é do r*éir* a thuaruscbála, & do leig an sciath sios go ttainic tar bile isan sruth, & sill*idh*[88](javascript:footNote('G301026/note088.html')) ar C. C. & ad*conn*uirc a airm chleasa ar indioll aicce. Ni fidir cia dhiobh do fritheoilfeadh. Andsin adb*er*t C. C. an c*er*tgha do lar a bhoisi dF. D go ndeach*aidh* trena cl*eith* go comthrom. {paragraph of Nettlau edition 86} IS andsin dorad Fer D. an sciath sios go tindiosnach[89](javascript:footNote('G301026/note089.html')) d'iomdidean an iochdair a chuirp. {paragraph of Nettlau edition 87 88}& dorad C. C. an Ghaoi Bulga tar an sceith tresan sruth. O'tt-chuala *.uero.* Fer D. {MS page 101} easccland a airm sion tresan aphoin*n* dia ion*n*soighid leigis an sciath do frithol*amh* an Ghaoi Bhulga, & tarla an ga isan sciath os a bhruin*n*e gor scoilt i, go ttarla isan bfuarthoig iarnoidhe & tresan oilchloiche baoi san pfuarthoig, g*o* ndeil*igh* don chetchor í ar osarl*ár* an atha, go ttarla a bf*or*folamh a chleibh & a chuirp, gur dhir*igh* ar feadh a brond & a dhroma ar fedh a aoi & a arand, go rug a .x. n-urranda .xx. go mbaoi druchd fhola for barr gach uirrindi diobh. IS andsin teiml*igh*ios a folt & dorch*ad*us a rosc & treinm*erda*igh*uis* a ghnuis & bior *uis* a bhean*n* m m[90](javascript:footNote('G301026/note090.html')) & tainic slaod f*or*a fuaire mairbh ina chos*aibh* & 'na lam*aibh*, & tangad*ur* neoil an bháis da ionnsoig*idh*, & do theilg an tsl*egh* baoi 'na laim t*ar* bile au sc*éith* d'ion*n*soig*idh* *Con* cC. gurbo cros bodhbh*da* 'na cl*iabh* an c*r*aoisech g*ur* comtoitim doibh .i. C. C. re hath at*uaidh* & Fer D. re hath aneas, & as doigh gom*adh* comtoitim *d*ia m*ad* coi*mh*ne*m*n*igh* a n-airm. IS andsin tain*ic* L*aogh* os cion*n* C. C. & baoi *da* r*adh* risan airsigh eirge do commaoidhimh an echda mhoir dorinde & m*en*ma mo*r* do denamh dhe, uair ro fag*badh*[91](javascript:footNote('G301026/note091.html')) e g*an* cre*cht*ach co*mh*art*ach*. --- p.297 Ro érigh C. C. & tainic t*ar* ath b*ud* deas & do nochd a chl*aidh*eamh dia dhichennadh[92](javascript:footNote('G301026/note092.html')) os cion*n* F. D. ‘As lor a nd*er*nois a chara a Chuag*ain*’, or Fer D., ‘or do thorc*ur*sa l*et* cheana.’ ‘U*ch* uain san toitim sin a d*er*pcomhalta’, b*ur* C. C., ‘& ni ria ni b*us* mo uaimsi thu m*adh* do thorc*r*uis.’ {paragraph of Nettlau edition 89} & do ch*uir* C. C. a cl*aidh*iomh 'na truaill & toccbh*uis* Fer D. *eter* a dhoidriog*aibh* mora mileata tar ath b*udh* th*uaidh*; g*er*bo suaill ccoigchle an abhand ní lemhdaois fir Er*enn* t*eacht* tairrsi. IS andsin do ghabh Cu C. ce*nn*[93](javascript:footNote('G301026/note093.html')) F. D. 'na uchd & do bhadar sreabha fola ag tion*n*saighin[94](javascript:footNote('G301026/note094.html')) chuip F. D. ar C. C., & baoi Fer D. da r*ádh*, ‘Is mor an tion*n*soighin fola foil fort, & nior dheas doit mo ghuin si do denamh, & as scith ar scaradh asdrasta.’ AS annsin tangad*ur* neoill troma trochamhla d'ionnsoig*idh* *Con* cC. & an bradan b*eth*adh baoi fo bruinde F. D. ro ela uadha. {paragraph of Nettlau edition 91} Ro eir*igh* *.uero.* C. C. asa nel sin & caoineas Fer D. go mor. ‘B*á* d*ur*san liom tfaicsin amhl*aidh* sin a chomh*da*l[t]a charthan*aigh* a Fir D.’ bar C. C., ‘or diam*adh* a n-oir*er* an dom*uin* mhoir doneathasa ecc ni fada do bein*n*si beo dott eisi.’ {paragraph of Nettlau edition 96} IS andsin ad*u*b*air*t[95](javascript:footNote('G301026/note095.html')) C. C. re L*aogh*, ‘Fodb*adh* Fer D. f*est*a dhuin, & bean an Gaoi B*ulg*a as go ndeach*aid*san uaidh gan rab*adh* gan fiagnuisi ar an ccoscorr[96](javascript:footNote('G301026/note096.html')) tucsamh fair.’ Iar sin fodhbhuis Laogh e & beanuis an t-eo óir do báoi 'na brut as, & tuc a laimh *Con* cC. é. ‘Truagh sin’, ol C. C., ‘dom doigh as se an sed sa & na com*adh*a do gelladh. {MS page 102}[97](javascript:footNote('G301026/note097.html')) dhó fad*era* tuitim dom charuid & dom choigeile liomsa san chomhr*a*c sa, & as truagh an bregadh tug*adh* um na com*adh*uibh se fair’, .i. ar Fer D. {paragraph of Nettlau edition 92} Asa haithle sin adup*air*t C. C. ‘Ni[98](javascript:footNote('G301026/note098.html')) demad fir h*Erenn* fir fear a ccomhl*ann* na feineachus flatha duine tar eis Fhir Dhiagh do thuitim lin*n* amhl*aidh* sud, oir do fheadadar nach bfhuil aca aoinfh*er* dar thea*cht*a do chomhrac riomsa tar eis Fhir Dhiagh, oir ni dingne *Conn*achtach re cath Mumhan g*an* iomr*adh* re Fear D. *[Wi. 4022]* oir ni ding[99](javascript:footNote('G301026/note099.html')) lamh laoich ledeor*us*[100](javascript:footNote('G301026/note100.html')) curna --- p.298 c*ur*ac[h], & ni buaidr*edh*[101](javascript:footNote('G301026/note101.html')) baidhbhe beild*er*ge fa sgoruiph sgathuighe.’ Comhr*a*c Fir D. gur thuit do*n* lathair sin. {paragraph of Nettlau edition 98} Asa haithle sin cosguir*uis* Laogh e & bean*uis* an Gaoi Bulga as, & teid a ndeaghaidh C. C., & iompóighis c*r*uth do Coin cC. aga cloisteacht 'na dheagh*aidh*. ‘Cidh ima ndenæ in clogh[102](javascript:footNote('G301026/note102.html')) crotha sin a Cúagain?’ bar Laogh. ‘Dar liom’, ol C. C., ‘as e Fer D. ata agum tslaighe gach l*eth* dia tteigim, *[Wi. 4160]* & as cluithe dhamh g*a*ch comhrac da ndearnus riamh gusan ccomhrac sa Fhir Dhiagh.’ Cconad e Comhrac Fhir Dhiagh agas Chon cCol*ainn* gonuige sin &r. FINIS