#Cath Finntrágha


<!-- // 
 function footNote(link) {
 openpopup = window.open(link,"openpopup","width=512,height=128,left=256,top=256,resizable=no,scrollbars=1,menubar=1,statusbar=0,toolbar=0");
}
// -->



#### Corpus of Electronic Texts Edition


### Background details and bibliographic information


Cath Finntrágha
===============


Author: Unknown
---------------


### File Description

Cecile O'RahillyElectronic edition compiled by Margaret Lantry , Beatrix Färber

Proof corrections by Margaret Lantry

Funded by University College, Cork and  
Professor Marianne McDonald via the CELT Project 2. Second draft.Extent of text: 21000 words#### Publication


CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College, Cork  
College Road, Cork, Ireland—http://www.ucc.ie/celt

 (2001) (2008) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland.  
Text ID Number: G303002Availability [RESTRICTED] 
Available with prior consent of the CELT programme for purposes of

academic research and teaching only.


  
[RESTRICTED] 
Hardcopy copyright lies with the School of Celtic Studies (Dublin Institute for Advanced Studies).


#### Sources


**Manuscript sources**2. Oxford, Bodleian Library, MS Rawlinson B 487, 1–11.
3. Dublin, Royal Irish Academy, MS 29, 328–337, 355–361 (olim 23 L 24) Catalogue of Irish Manuscripts in the Royal Irish Academy, by T. F. O'Rahilly, (Dublin) fasc. 1, 89.
**Editions**2. Cecile O'Rahilly (ed.), Cath Finntrágha (Dublin: DIAS 1962).
3. The Cath Finntrága or Battle of Ventry, edited from MS. Rawl. B. 487, in the Bodleian Library, (Anecdota Oxoniensia, Mediaeval and Modern series, vol. 1, pt. 4), by Kuno Meyer (Oxford: Clarendon Press, 1885).
**Translations**2. Cecile O'Rahilly (ed), Cath Finntrágha (Dublin: DIAS 1962).
3. The Cath Finntrága or Battle of Ventry, edited from MS. Rawl. B. 487, in the Bodleian Library, (Anecdota Oxoniensia, Mediaeval & Modern ser., vol. 1, pt. 4), by Kuno Meyer (Oxford, Clarendon Press, 1885)
**Secondary literature**2. H. d'Arbois de Jubainville, Essai d'un Catalogue de la Littérature épique de l'Irlande. Paris 1883 67–68.
3. Standish O'Grady, Remarks on the Oxford edition of the Battle of Ventry, Phil. Soc. Trans. (1884) 619–646.
4. John Fleming, [Notice], Gaelic Journal, 2 (1885) 289–294.
5. O'Conor, Rer. Hib. Script. I, p. lx.
6. Tomás Ó Concheanainn, [Review of 1962 edition], Éigse 10 (1961–63) 323–327.
7. Gearóid S. Mac Eoin, [Review of 1962 edition], Studia Hibernica 4 (1964) 244–249.
8. Caoimhín Breatnach, The Historical Context of Cath Fionntrágha, Éigse 28 (1994–95) 138–155.
**The edition used in the digital edition**2. Cath Finntrágha. Cecile O'Rahilly (ed), First edition [One volume. xxxii +123 pp. Page v Contents, vii–xxxii Introduction, 1–47 Text, 48–62 Appendix I, 62–64 Appendix II, 65–90

Notes, 91–114 Glossary, 115–118 Index of Persons, 119 Index of Collective names, 120–123 Index of Place names.] Dublin Institute for Advanced StudiesDublin (1962) (reprinted 1975)

### Encoding


#### Project Description


CELT: Corpus of Electronic Texts


#### Sampling Declaration


The present text represents pages 1–47 of the volume, supplemented by the sections in Appendix 1. Expansions and variant readings are not tagged.


#### Editorial Declaration


##### Correction


Text has been checked and proofread twice. All corrections and supplied text are tagged.


##### Normalization


The electronic text represents the edited text.


##### Quotation


Quotations are rendered q.


##### Hyphenation


When a hyphenated word (hard or soft) crosses a page break or line break, the break is marked after the completion of the hyphenated word.


##### Segmentation


div0=the whole text. Line–breaks of the printed text are marked lb n="nn". Metrical texts are embedded as separate texts, with quatrains marked and numbered. Individual lines of verse are marked. 


##### Interpretation


Personal and place names have not been tagged. Neither have terms for cultural and social roles. Such tagging is envisaged in a future electronic edition.


#### Canonical References


The *n* attribute of each text in this corpus carries a unique identifying number for the whole text.


The title of the text is held as the first *head* element within each text.


*div0* is reserved for the text (whether in one volume or many).


The numbered lines provide a canonical reference.


### Profile Description


Created: By an Irish scribe, Finnlaech Ó

Cathasaigh, whose family came from Cill Ardubh in the barony of

Tirawley, Co. Mayo. 

 Date range: c. 1400–1500.#### Use of language


##### Language: [GA] The whole text is in late Middle Irish.


##### Language: [LA] The closing words are in Latin.


### Revision History


* (2008-10-22) Beatrix Färber (ed.)

* Title elements streamlined, keywords added, new wordcount made, file validated.
* (2005-08-25) Julianne Nyhan (ed.)

* Normalised language codes and edited langUsage for XML conversion
* (2005-08-04T16:00:13+0100) Peter Flynn (ed.)

* Converted to XML
* (2001-03-21) Beatrix Färber (ed.)

* New header created. Text parsed using NSGMLS. HTML file created.
* (1997-02-11) Margaret Lantry (ed.)

* Text proofed for the second time.
* (1997-02-07) Margaret Lantry (ed.)

* Header modified.
* (1997-02-07) Margaret Lantry (ed.)

* Appendix I proofed for the first time.
* (1997-01-30) Margaret Lantry (ed.)

* Appendix I captured by scanning.
* (1997-01-30) Margaret Lantry (ed.)

* Text proofed for the first time; structural markup completed.
* (1996-12-23) Margaret Lantry (ed.)

* Header created.
* (1996-12-20) Margaret Lantry (ed.)

* Structural markup inserted.
* (1996-12-12) Margaret Lantry (ed.)

* Text captured by scanning.




---


#### Corpus of Electronic Texts Edition: G303002


### Cath Finntrágha: Author: Unknown




---

p.1



  
1] Rí ro gabasdair flaithus & forrlamhas an domhain mhóir
  
2] 

uili go himlán .i. Dáiri Donn mac Loisginn Lomghlúinig.
  
3] 

Ro thinóileadar immorro & ro thimsaigeadar sluaig in
  
4] 

domain d'innsaighidh in rígh sin. Táinic ann Bolcán rí
  
5] 

na Fraingci & Marghairéd rí na Gréigi & Faghartach rí
  
6] 

na hInnia & Lughman Leathanarmach rí Saxan & Fiachra
  
7] 

Foiltleabar rí Gairian & Tor mac Breoghuin rí na hEspáine
  
8] 

& Sligeach mac Seanghairbh rí Fear Ceapdha & Iruadh
  
9] 

mac Dreagain mic Duilli rí Fer nDreagan & Comur
  
10] 

Croimgeann rí Fer Conchenn & Caitchenn rí Fer Caitchenn
  
11] 

& Caiseal Clúmach rí Lochlann & a trí derbráithri .i. Forne
  
12] 

Glaingér Gaisgedhach & Mongach in Mara & Tacha, &
  
13] 

Dáire Dédsholus rí Mara Toirrian & Madan Muncas mac
  
14] 

Duinn rí na Ga*e*thlaighi & trí rígha ó thurgabáil gréine
  
15] 

anoir .i. Duibhceartan mac Fir Mais & Muilleann mac Fir
  
16] 

Luit & Cuilleann mac Faebhair Glais, & Ógarmach ingen
  
17] 

rígh na Gréigi, an bangaisgedhach is ferr táinic isin doman
  
18] 

riam, & mórán do ríghaibh & do tigerrnaibh ele nach
  
19] 

áirimter ann so.



  
20] Ar toigheacht immorro don tromsocraide sin co hairm
  
21] 

a roibhe airdrí in domhuin, ro cinneastair uile éncomuirli
  
22] 

.i. teacht do ghabháil Érenn ar áis nó ar éigin. Ocus ba
  
23] 

hé so a n-adhbar .i. feacht n-aon dá ndeachaid Finn mac
  
24] 

Cumhaill ar innarbad a hÉrinn isin domhun mhór & do
  
25] 

bhí thoir re bliadhan a n-amsaine ag Bolcán rí na Fraingci,
  
26] 

& ro élo bean & ingen rígh Frangc leis ar tabairt comgrádha


---

p.2


  
27] 

dóibh araen do & is tríd sin ro tinóiledar na sluaig & na
  
28] 

socraide sin do theacht dá dhíghailt ar Érennchaibh.
  
29] 

Óir nirbo miadh nó maise leisna maithib sin tár & tarcaisne
  
30] 

do tabairt don Éirennach orrt*h*o.



  
31] Is ann sin ro fhiarfaig rí in domhain: ‘Cia bus eólac*h*
  
32] 

dam-sa a {folio 1a 2} caladportaib Éirenn?’ ar sé. ‘Do-gén
  
33] 

fíreólas duit,’ arsa Glas mac Dreamuin, ‘& atáim féin ar
  
34] 

innarbad ó Fhinn mac Cumuill, & bérad eólus ar caladaibh
  
35] 

rédhi rofairsingi na Érenn díb-si,’ ar sé.



  
36] Is ann sin tángadar na sluaig & na socraide línmhara &
  
37] 

na teaghlaigi tai*d*bseanacha sin isin oirear a rabhadar
  
38] 

a longa & a laídeanga & ro hinnled leó a cnairre & a cairpthi,
  
39] 

a curaigh & a caemhlonga, & ro cuireadar amach cliatha
  
40] 

cuanna certa crannrighne cruadhrámhadh & do-rinneadar
  
41] 

imramh trén togharadh dianlaidir deghcubhaidh gurbho
  
42] 

cosmhail re ceathaibh gelclúm ar gormsrothaib nó re hael
  
43] 

aengheal ar ardchlochaib na srotha cubhracha cneasgeala
  
44] 

sin tar éis na láideang ón luathimram, co rucadar na
  
45] 

longa sin sithi seabcamail sruthluaimneach ó cimsaibh
  
46] 

na cuan a coimnéineacht tar drumcladaib diana dígáire ..
  
47] 

na díleann & tarin mothar mórthonnach & tarna tonnaibh
  
48] 

móra mongmóra mallgorma.



  
49] Is ann sin immorro ro éirgeadar na gaetha & ro
  
50] 

ardaigheadar na tonna co nach cualadar-san énní acht
  
51] 

nuall mear maithneac*h* na murdhúc*h*ann & gotha imda
  
52] 

éccunnla na n-én corrach crithluaimnech ós gluair glastonn
  
53] 

agá crothad. Ní mo-chean ámh tarrla re freastal nó re
  
54] 

frithólamh na fairrgi forránaighi fuardoimne sin .i. nert
  
55] 

tonn & tuili & trénghaithi ag caitheamh a cainnti & a
  
56] 

cirgaili & a ceannairrci risna longaibh, & fós nír inadh


---

p.3


  
57] 

inc*h*omhráidh na treabha taibh*fh*liucha sin re seastán
  
58] 

na slat agá sreangbhualad & re coimbéimnigh na crann
  
59] 

le garbgaethaib agá cruadbrised. Ní raibhi immorro
  
60] 

acu-sun ann sin long gan lúbugad ná rung gan rangbhriseadh
  
61] 

ná ub gan odugad ná clár gan crithnugad ná tairrngi
  
62] 

gan trot*h*lugad ná {folio 1b 1} bord gan brúghad ná birrling
  
63] 

gan brisedh ná abur gan fhoslugad ná teas gan tuargain
  
64] 

ná tili gan tuarcain ná as gan iompodh ná crann gan
  
65] 

cruadlúdhbadh ná stagh gan sduaidhléim ná ruaidhbréid
  
66] 

gan rébadh ná laídeang gan locadh a luathshiubail re
  
67] 

lánanfadh, muna theagmadh lucht a freastail & a fortachta
  
68] 

ina foc*h*raibh dá fhóiridhin.



  
69] Ó nach bhfuair immorro in gaeth sin laigi arna laechaibh
  
70] 

ná tlás arna trénferaibh, do éirig uaithib co ráinic a
  
71] 

haitreab arduachtarach anamna, & is ann sin fa mín in
  
72] 

muir dóibh & fa ceannsaidh gach goirmlinn gurbo téigli
  
73] 

séimidhe socharthanach in fairrgi itir chuan & chúil &
  
74] 

chearn & charraig, co nach ráinic a leas neach díbh oirbert
  
75] 

nó imram do dénamh acht na longa fána lánsheólad ag
  
76] 

imthecht le foghar na gaíthi glanuairi gur ghabsad cuan
  
77] 

& caladport a rinn maithinis na ndomun & ag glascarraig
  
78] 

risi n-abarthar Sgeilleag Míchíl aniubh. Is é fa heólach
  
79] 

acu ann sin .i. Glas mac Dreamhain ó Shít*h* an Lacha
  
80] 

Léin linnuair & ó dhiamralbh Droma Droibheóil, & in uair
  
81] 

do dúiscti fiadh nó bethadhach éicciallaidi eili agin fhéin,
  
82] 

nír tharbha do choin nó do dhuine rith ris acht a gabháil
  
83] 

beó do Ghlas mac Dreamain, & do fastóadh agin fhéin
  
84] 

tríd sin & is gairid do bí aca an uair do cuiredh air beth
  
85] 

ag feall ar Fhinn do Cormac mac Airt do rígh Éirenn &
  
86] 

dob éigean dó Éiri d'fhagbáil tríd sin & dul sa doman mór,
  
87] 

& is é ba heólach do rígh in domuin an tan sin.




---

p.4



  
88] ‘A anam a Ghlais mic Dreamhain,’ ar rí in domain,
  
89] 

‘ní cuan mar so do gheallais dom loinges d'fhagáil acht
  
90] 

trágha gealgainmidhi a fédfaidís mo shluaig aenaigi &
  
91] 

oireachtais do chomóradh an tan nac*h* bedís ac cathugad.’
  
92] 

‘Is aithnidh damh-sa cuan mar sin a n-iarthar Éirenn,’
  
93] {folio 1b 2}

 ar Glas, ‘.i. cuan Finntrágha a Corca Duibhne.’



  
94] Tángadar rompo as sin co Finntráigh & ro línadar
  
95] 

crislaigi in chuain uili co nárbo léir in sáili tairsibh, &
  
96] 

bárc mór rígh in domhain do gabh in cuan ar tús conadh
  
97] 

Rinn na Báirci a ainm ó sin ale, & ro tuirrn*e*adar a seóla
  
98] 

illathacha anairtghela & do tógbadar a puipli bélcorcra
  
99] 

breachtnaidhi & ro caithsead a mbiadha saera somblasta
  
100] 

& a ndeocha míne meascamla & tucadh a croinn ciúil cucu
  
101] 

dá sírsheinm & a n-aes dána do ghabháil a nduan & a
  
102] 

ndubhchonn dóibh.



  
103] ‘A Ghlais mic Dreamain,’ ar rí in domain, ‘cia dá
  
104] 

ráinic in tír si a tángamar ar tús do chuid ronna?’ Uair
  
105] 

do roinnedar Ére eaturra féin ré techt anoir dóib. ‘Do
  
106] 

Thor mac Breoghain do rígh na hEspáine,’ ar Glas,
  
107] 

‘ráinic an tír si.’ ‘Más ead, a rí na hEspáine,’ ar rí in
  
108] 

domhain, ‘is tú dlighes feis & aedaigh*e*acht na hoidhchi
  
109] 

anocht do tabairt dúin*n*e.’



  
110] Is ann sin ro éirig rí na hEspáine & ceithri catha armruadha
  
111] 

eagair mailli ris, & táinic fo imlibh na críchi a cédóir, & do
  
112] 

bádar trí dúnaidh a n-iarthar na críchi sin .i. Dún Cais
  
113] 

& Dún Aedha & Dún Cearbain, & do loiscedh le rígh na
  
114] 

hEspáine iad idir triath & tigerna, idir mnaí & macámh,
  
115] 

idir coin & fhear, idir chuach & chorn & chopán, & do bádar
  
116] 

trí chaeca do theaghlach in gach dúnadh díb-sin & do
  
117] 

loisceadh leó uili iad.



  
118] Do bhí iommorro a fhis ag Finn & ag fianaibh Éirenn co
  
119] 

ticfad in tromdámh sin d'innsaighi Éirenn .i. ríghradh
  
120] 

in domain uili, amail do bhí a fighair & a fháistine dóibh,


---

p.5


  
121] 

& ní raibhi cuan ghabhála a nÉrinn gan fer forairi ó Fhinn
  
122] 

fair. Ocus is é do bhí ag forairi in chuain sin aigi .i. Conn
  
123] 

Crithir mac Brain mic Feabhail ó Theamhair Luac*h*ra,
  
124] 

& ar Corrchnoc na Féine rea n-abarthar Cruachan Adhrann
  
125] 

do bhí sé in oidche sin & {folio 2a 1} sé ina chodlad ann, & is
  
126] 

é do muscail hé sceamghal na sciath agá scoltadh &
  
127] 

comthuarcain na cloidhi*o*m & comhcomairt na craíseach
  
128] 

ag cirrbad curp na fírlaech & gáirthi na mban & na macámh,
  
129] 

na con & na n-each fán comlasair. Ocus do érig Conn
  
130] 

Crithir fona gáirthibh sin & as eadh adubairt: ‘Mór na
  
131] 

gnímha do-rinnedh trím anocht,’ ar sé, ‘& mairg máthair
  
132] 

do-rad m'idhna d'éis an chodalta so do-rinnes, & gidedh
  
133] 

ní fhaicfe Finn náid fiana Éirenn misi beó dá éisi & rachad
  
134] 

ar lár na n-allmurach indus co tuiti dream éigin díbh
  
135] 

lium nó co tuiter-sa leó-san.’



  
136] Do cheangail a curp ina chathéidedh catha & do lig
  
137] 

'na chailgi reatha rinnluaithi a ndiaid na n-allmurrthach,
  
138] 

& ní fada do-chuaidh in uair do-connairc triúr ban roime
  
139] 

sa sligid & armghaisceadh laích ag gach mnaí díbh. Ocus
  
140] 

do reath-san orro & ní ruc orrtha, & tuc a lámh fón sleigh
  
141] 

dá teilgin.



  
142] ‘An, a óglaích,’ ar bean díbh, ‘uair atá agad eólus ina
  
143] 

córa duit h'arm do deargadh ná oruinne & sinn inar mnáibh.’
  
144] 

‘Cia sibh-si féin?’ ar Conn Crithir. ‘Trí ingena Deirg
  
145] 

mic Dolair ó tráigh Mara Tibhir anoir sinne,’ ar siad, ‘&
  
146] 



tucamar ar triúr grádh écmaisi duit-si & ní fuathaide le
  
147] 

neach againn a chéili é, & tángamar do tabairt chabhartha
  
148] 

duit uair do bhí a fhis againn gumadh tusa cédduine do
  
149] 

shoisfedh d'fianaibh Éirenn dochum na n-allmurt*h*ach.’
  
150] 

‘Caidhi bhar cobair-si dam-sa?’ ar Conn Crithir. ‘Budh
  
151] 

maith ar cabair-ne duit,’ ar siad, ‘óir dealbóbhmaid-ne
  
152] 

sluag draídh*e*achta umad-sa dona geosadánaibh sanaisi
  
153] 

& do barr bhilair, & gin co marbhaid sluag nó socraide


---

p.6


  
154] 

mailli rit-sa, gáirfid dona hallmurachaib & beanfaid a
  
155] 

n-airm asa lámhaibh & beanfaid a neart & a radarc díb
  
156] 

& mairbhfidhar leat-sa rí na hEspáini & ceithri céd dá
  
157] 

muintir. Ocus biaidh cath Finntrágha lá & bliadain 'gá
  
158] 

cur & biaidh cathughadh nua gach n-énlá ann risin ré sin,
  
159] 

& bi*o*dh cridhi maith agad-sa uair dá marbh-{folio 2a 2} thar
  
160] 

gach lae tú, beir imlán ar maidin, óir biaidh tobar
  
161] 

slánícidh againne fód comhair & in t-óglach is annsa let
  
162] 

a fianaibh Éirenn, do-ghiabha mar sin farit.’



  
163] Do bádar immorro sluaig rígh na hEspáine ag gabáil
  
164] 

creach & úirthedh & airgne ó Tráigh Modhuirn atuaidh
  
165] 

rissa n-abarthar Murbach an tan sa co Finntráigh fo
  
166] 

dheas. Is ann sin ruc Conn Crithir mac Brain mic Feabail
  
167] 

orrtho & in sluag draídecht sin faris, & do bhean a creacha
  
168] 

díbh & do bean in sluag draígheachta a nert & a radarc
  
169] 

díbh, & tángadar sluaig rígh na hEspáine 'na raen romadma
  
170] 

gusin maighin a raibhi rí na hEspáine, & Conn Crithir
  
171] 

'gá marbad & 'gá mugad.



  
172] ‘Airis agam, a rímílid,’ ar rí na hEspáine, ‘co ferainn
  
173] 

comhlann rit tar ceann mo muintire ó nach impódhann
  
174] 

énduine acu fén rit díbh & tú 'gá n-ár & 'gá n-oirrleac*h*.’



  
175] Ro innsaighedar trá an dias sin a chéli & ro sháidhedar
  
176] 

in dá mergi maethsróill isin tulaig taebhuaine & do shínedar
  
177] 

na lámha luathghonacha leisna craísechaib ceannghorma
  
178] 

cródherga & tucadar dubgona dlúithi daingne dofhreastail
  
179] 

ara chéli. Mar sin dóibh nó gur ardéirigh in grian & gur
  
180] 

crannbrissed a craíseacha & gur scailtsed a scéith & gur
  
181] 

lánscarsad a lúireacha, & do nochtadar a lannchloidme
  
182] 

lasarcorcra leathanfhaebhracha & do rinnedar *urlaide*
  
183] 

urrlamh anaithnidh & ro bádar isin comrac sin re tréimsi
  
184] 

& re hathaidh fhada do ló, conadh ann sin fuair Conn


---

p.7


  
185] 

Crithir áitheas bráthbéime a comrac an chathbha*i*rr
  
186] 

& na caemhlúirighi do rígh na hEspáine co tobhacht a
  
187] 

cheann dá c*h*olainn. Ocus do thógaibh Conn Crithir an
  
188] 

ceann & do chomh*m*aíd an gnímh & is edh adubairt:
  
189] 

‘Dar mo bréithir ámh,’ ar sé, ‘ní cuirfidir ón ceann sa
  
190] 

mé muna marbtar mé nó co tí uathadh nó sochaidhe
  
191] 

éigin d'fianaibh Éirenn cugam.’ Do-chuala rí in domhain
  
192] 

sin & is edh adubairt: ‘Is mór in briathar sa do-bheir an
  
193] 

laech,’ ar sé, ‘& éirigh dá fhis, a Glais mic Dreamain,
  
194] 

an é an t-Osgar ardghlonnach ad-chuala a fianaibh Éirenn
  
195] 

do-beir an briathar sa.’



  
196] Táinic iommorro Glas a tír & táinic a comghar do Conn
  
197] 

Crithir. ‘A laích,’ ar sé, ‘is {folio 2b 1} mór in briathar sin
  
198] 

tucais, & caidhi h'ainm & do shloinnedh?’ ‘Misi Conn
  
199] 

Crithir mac Brain mic Feabail ó Theamuir Luachra,’ ar
  
200] 

sé. ‘Mása tú,’ ar Glas, ‘is fagus t'fhuil & t'fialus dam fén,
  
201] 

& is misi Glas mac Dreamain ó Teamair Luachra,’ ar sé.
  
202] 

‘Dob éccoraidi duit-si techt do comrac rim-sa ó allmurchaibh
  
203] 

sin,’ ar Conn Crithir. ‘Truagh sin,’ ar Glas, ‘ar shédaibh
  
204] 

an beatha uili, dámadh tairisi dhamh Finn & fiana Érenn,
  
205] 

ní coimreógainn re neach d'feraibh Éirenn ná rit-sa seach
  
206] 

cách.’ ‘Ná habair-si sin,’ ar Conn Crithir, ‘uair cúic
  
207] 

mic dég do chloinn atá ag Finn a fhégmais a clannmaicne
  
208] 

fén, & luigim-si fóm armaibh & fóm ghaiscedh, dá
  
209] 

marbhthá-sa sin uili, nach budh eagail duit Finn acht
  
210] 

co tigtheá ara eineach & ara comairci.’ Adubairt immorro
  
211] 

Glas 'na dhiaidh sin: ‘Táinic mo lá bádha-sa let-sa &
  
212] 

rachad dá innisin do rígh an domain.’



  
213] Ocus do ghluais roime mar a raibhi an rí. ‘A anam a
  
214] 

Glais,’ ar rí an domain, ‘an n-é Oscar atá ann sud ?’
  
215] 

‘Ní hé idir, a ardrí.’ ar Glas, ‘& dámadh hé, a táinic as
  
216] 

dod muintir-si ní thicfadís, & bráthair dam-sa atá ann &


---

p.8


  
217] 

is timcroidhi lium a beith 'na aenar & dob áil lium dul
  
218] 

do cong*n*amh leis.’ ‘Dá ndeachair,’ ar rí an domain,
  
219] 

‘cuinngim-si ort tacht dá innisin dam an lín thuitfeas
  
220] 

lium d'fhianaibh Érenn gach lae, & dá tuiti a beac leó
  
221] 

dom sluagaibh, techt dá innisin dam cé lé tuitfid.’
  
222] 

‘Cuinngim-si ort-sa,’ ar Glas, ‘gan neach dod shluagaib
  
223] 

do licean a tír acht mar adér-sa nó co tí fiana Érenn chugainn.
  
224] 

Ocus ó nach fhuil urgairdiugadh ele againn aniubh,’ ar
  
225] 

Glas, ‘tabraidh comlann énfhir dúinn.’



  
226] Ocus do cuiredh dias allmhurach cucu in lá sin & táraidh
  
227] 

Conn Crithir an tabhaill taíbleabhar & cuiris cloch cert
  
228] 

cudruma innti & tuc urchur cert coimdhíreach co tarrla
  
229] 

a tul édain a fhir comraic co rug in inchinn ina caib
  
230] 

cró tré cúl a chinn. Fuaradar iommorro an dias sin bás
  
231] 

leó & do siredar dias allmurach doc*h*um gach fir acu.
  
232] 

Frith uatha co hathlum an aiscidh sin. Tógbhais Conn
  
233] 

Crithir in cealtair coimhreamar chatha {folio 2b 2} & tuc urchur
  
234] 

áith athlum urmaisneach don fir ba neasa do acu gur
  
235] 

bhean a mullach a ochta co ndeachaidh tríd, & mar do-connairc
  
236] 

in fer ele sin, do theith do leith aroma in tí arar
  
237] 

teilgedh an t-urchur, co ndeachaidh an tslegh tríthu araen
  
238] 

co fhuaradar bás de, & do thuitedar a dhias fén le Glas
  
239] 

faí sin. Do thuitedar dano trí nónbair leó rí n-oidhchi,
  
240] 

& ba créachtach Conn Crithir ón ló sin & adubairt sé re
  
241] 

Glas: ‘Tángadar triar ban chugam-sa ó tráigh Mara
  
242] 

Tibir anoir & do gealladar damh, gé marbthaí gach lae
  
243] 

mé a cath Fhinntrágha, gumadh beó arnamárach mé, &
  
244] 

in neach budh annsa lium d'fhianaibh Érenn co fuigheadh
  
245] 

mar sin. Ocus coiméd-sa an cuan anocht co ndeachainn-si
  
246] 

dá fhis.’ Ocus téit dá fhis & do cuiredar fón tobar
  
247] 

slánícidh é & táinic co himlán as.




---

p.9



  
248] Imthúsa Glais mic Dreamhain téid aran chuan. ‘A rí
  
249] 

an domhain,’ ar sé, ‘atá cara agam aran loinges .i. Madan
  
250] 

Munchas mac Duinn rí na Gaethlaighi, & is edh adubairt
  
251] 

sé sa domhan mór thoir gur leór duit-si é fén do gabáil
  
252] 

Érenn & co mbéradh a ngéill ar áis nó ar éigin chugad-sa,
  
253] 

& cuinnchim-si ort-sa a leigen chugam-sa am aenar anocht,
  
254] 

co fhéchamis cia hagainn is ferr choiseónas Ére.’



  
255] Ro innsaigheadar dano an dias sin a chéli & do-rinnedar
  
256] 

comhrac fíchdha fortamail feidmlaidir. Acht énní, ní
  
257] 

hann sin do bhí a ndán bás d'fhagáil do Glas, & fuair rí
  
258] 

na Gaethlaigi bás leis. Ocus gairid 'na dhiaidh sin an
  
259] 

uair táinic Conn Crithir cuigi & do bí Conn ag molad an
  
260] 

gníma sin do-rinne Glas & 'gá comh*m*aídem co mór,
  
261] 

is ann sin do-conncadar trénfer fian Érenn cucu .i.
  
262] 

Taisteallach Trénfer. ‘A óga,’ ar sé, ‘cia na cinn úd
  
263] 

agaibh ósin ár?’ ‘Ceann rígh na hEspáine ceann dibh,’
  
264] 

ar Conn Crithir, ‘& is lim-sa do thuit. Ceann rígh na
  
265] 

Gaethlaigi an ceann ele & le Glas mac Dreamain do thuit.’
  
266] 

‘Scéla Finn & fhian Érenn agad-sa dúinn?’ ar siad. ‘Do
  
267] 

fhágbus-*s*a ac Snám Dá Én thuaidh iad,’ {folio 3a 1} ar
  
268] 

Taistellach. ‘Éirigh-si dá n-innsaighi’ ar siad, ‘& tigid
  
269] 

chugainn dá mberdís anar mbeathaidh orainn.’ ‘Dobadh
  
270] 

nár dam-sa sin,’ ar in trénfer, ‘.i. dá rígh do ríghaibh an
  
271] 

domhain do tuitim libh-si araen & gan mo lámh do dergadh
  
272] 

damh-sa ré ndul ón cuan orrtho.’ Ocus téid aran cuan.



  
273] ‘A rí an domain,’ ar sé, ‘atá sunn trénfer fhian Érenn ag
  
274] 

iar*r*aidh comhlainn.’ ‘Is dam-sa is cóir an trénfer úd
  
275] 

do fhreagra,’ ar Coimleathan mac Toithim .i. trénfer rígh
  
276] 

an domhain. Ocus táinic a tír a cédóir. Is amlaidh iommorro
  
277] 

do bhí an fer sin & deich ferdhuirn fiched ana airde & an
  
278] 

urdail cédna 'na lethni, & is amlaid do bhí fós arna fhot*h*racadh
  
279] 

a folaib dreagan & leoman & loisceann & nathrach


---

p.10


  
280] 

neime, & fuathróg fhairsing úrleathair um deanacht a
  
281] 

c*h*uirp.



  
282] Ocus ro innsaigedar na tarbhlaích sin a chéili ana
  
283] 

tréitibh taíbhtheann*a* tonnbhorba troighleathna tarrlúthmara
  
284] 

tailcíchtaracha, & do maelgormaighedar na
  
285] 

maelshúili mórliatha malachgharbha & do comhdrannt-aigheadar
  
286] 

na cláirfhiacla craebhghlasa cnáimreamhra
  
287] 

cogantacha craesfhairsinga & do chasadar na cromsróna
  
288] 

cuasleathna comtharrthacha craebhshilteacha & ro inn- sa*ighe*dar
  
289] 

na laích sin a chéli & ro iadhadar na dódlámha
  
290] 

dublaidire doleónta daingeangreamacha dosca*í*lti tarna
  
291] 

dromannaibh & tucadar trodchuir tréna thulgánacha
  
292] 

d'aroili. Is ann sin iommorro tuc trénfer rígh an domhain
  
293] 

fáscadh fortill fírchalma ar Thaistellach cor theilg braen
  
294] 

fola forruaidhi ar barr gach meóir dá méraibh & lia
  
295] 

dubhfhola tara bhél, & cuiris 'na easclainn aird adhbhail
  
296] 

ara ghualainn é & cuiris ina rith é co hairm a raibhe rí
  
297] 

an domain. Ocus ad-bert Taistellach: ‘A anam a
  
298] 

Choimhleathain, créd dob áil leat do dénamh rim?’
  
299] 

‘Do breith co rígh an domain,’ ar sé, ‘& do cheann do
  
300] 

tharraing as do cholainn & a cur ar cuaille a fhiadhnaise
  
301] 

fer an domhain.’ ‘Olc an comairle sin,’ ar Taistellach,
  
302] 

‘uair is ferr duit mo leigen sís co sléchtainn duit a
  
303] 

fhiadna*i*si sluagh an domhain. Ocus do sléchtadar {folio 3a 2}
  
304] 

tréinfir Érenn uili dam-sa & do-ghénaid duit-si mar sin,
  
305] 

& is maith duit fós a beith rena innisin isin domhan mór
  
306] 

thoir agad gurab taesca do ghabhais féin géill tréinfer
  
307] 

Érenn ná do ghabh rí in domhain a ngéill.’ ‘Is cubhais
  
308] 

dam-sa,’ ar Coimlethan, ‘co ndingean sin rit.’ Ocus leigis
  
309] 

sís ar lár hé. Cromais Taistellach a cheann dó-sum. Dóigh
  
310] 

leisum fa sléchtaine dó féin sin. Sínis Taistellach *a lámha*
  
311] 

ana thimcheall & ro fáisc co fortill fearglaidir co ráinic ar


---

p.11


  
312] 

ard a ghualann, & an líg chloichi do bhí a comfhoccus dó,
  
313] 

tuc urchur de uimpe co nderna smirspairti fola *&* cró dá
  
314] 

curp a medón a croicinn, & tuc an chois thailc troighleathan
  
315] 

rena ghualainn dó & do tharraing an ceann dá cholainn &
  
316] 

do comh*m*aídh an gnímh.



  
317] ‘Atré buaidh & beannachtain,’ ar Conn Crithir, ‘& éirigh
  
318] 

romad anocht co teach m'athar-sa co Teamair Luachra
  
319] 

.i. Bran mac Feabail, & abair re Bran Tuatha Dé Danann
  
320] 

do thimsachad uili dar cabhair, & éirig as sin amárach
  
321] 

co fianaibh Érenn.’ Ocus táinic Taistellach roime tar
  
322] 

éis an comraic sin co dúnadh Brain mic Feabhail & do
  
323] 

innis a scéla uili co himlán dóibh.



  
324] Do-chuaidh iommorro Bran mac Feabhail do thinól &
  
325] 

do thóicheastal Thuaithi Dé Danann & do-chuaidh co
  
326] 

Dún Seasnáin Seanghabhra a nÍbh Conaill Gabhra, & do
  
327] 

bhí fleadh agá caitheam ann & mórán d'ógaibh Tuath
  
328] 

Dé Danann ann, & do bádar trí saermacáim Tuath Dé
  
329] 

Danann ann .i. Ilbreac mac Manannáin & Némhannach
  
330] 

mac Aenghusa & Sighmall hua Midir, & ro cuirsed fáilti
  
331] 

re Bran mac Feabail & dob áil fhosaig do dénamh dó.
  
332] 

‘A óga,’ ar Bran, ‘atá éigin is mó ná sin orainn.’ Ocus
  
333] 

do gab ag innisin a scél dóib & ac innisin an éigin a raibhi a
  
334] 

mac .i. Conn Crithir, ‘An-sa agam-sa anocht,’ ar Seasnán, ‘&
  
335] 



rachaid mo mac .i. Dolb mac Seasnáin, co Bodhb Derg mac
  
336] 

an Daghdha, & timsóchaid Tuatha Dé Danann chugainn.’



  
337] Ocus do-rinnedar amlaid sin & do-chuaidh Dolb mac
  
338] 

Seasnáin roime co Síth {folio 3b 1} Bhan Fhinn ós Feimeanmuig
  
339] 

& is ann do bhí Bodhbh Derg mac an Daghdha an tráth
  
340] 

sin, & ro innis Dolbh na scéla sin do. ‘A óig,’ ar Bodhb
  
341] 

Derg, ‘ní sinne dlighes Érennaigh do chabair ón éigin sin.’
  
342] 

‘Ná habair *sin*,’ ar Dolb, ‘uair ní fuil mac rí ná


---

p.12


  
343] 

rodhamna ná taísech féine d'fhianaibh Érenn gan bhean
  
344] 

do Tuathaibh Dé Danann nó gan a máthair nó a buime
  
345] 

nó a maicleannán díbh & is mór dábar cabair-si do-rinnedar-san
  
346] 

riam gach uair bu éigin díbh.’ ‘Is cubhais dúinne ámh,’
  
347] 

ar Bodhb Derg, ‘gura cóir do f*h*reagra let fheabhas do
  
348] 

theachtaire.’ Ocus do cuiredar teachta uatha ar Tuathaibh
  
349] 

Dé Danann a fhail a rabhadar & tángadar uili co hairm
  
350] 

a raibhi Bodhbh Derg & tángadar co Dún Seasnáin. Ocus
  
351] 

do bádar ann an oidchi sin & ro éirigheadar co moch
  
352] 

arnamárach & ro ghabhsat a léinti saera sídamla umpu &
  
353] 

a n-inair amlacha iublaidi ilgrésacha & a lúireacha tiugha
  
354] 

taíbhleabhra taitnemacha & a cathbarra clochórdha
  
355] 

cumdaigh & a scéith scáthuaine & a cloidhme troma
  
356] 

taíblethna toirteamla & a sleagha slípt*h*a slinnleathna.



  
357] Ocus is iad fa rígha & fa ro*fh*laithi dóib an tráth sin
  
358] 

.i. trí Gairbh Shléibhe Mis & na trí Léith Luachra & na trí
  
359] 

Mhuiredhaigh Mhaidhi & na trí Shichairi Siúiri & na trí
  
360] 

hEochaidh �ine & na trí Laegairi Licdherga & na trí Conaill
  
361] 

Clomraighi & na trí Finn Fhinnabrach & na trí Scáil Brogha
  
362] 

an Scáil & na trí Rodanaigh Raighne & trí Discertaigh
  
363] 

Droma Fornochta & trí mic Aedhain Easa Ruaidh mic
  
364] 

Bodhuirn & Táthbuillech Shléibhe Cairn & Sochearn
  
365] 

Muighi Sainbh & an Seaghsa a Seaghais & Fear Dron a
  
366] 

Laighis & an Glas a Bruinne Breagh & Airgedlámh ó
  
367] 

Sinainn & Ograidhe a Maenmach & an Suirgeach ó Leamhain
  
368] 

& an Seancha ó Sinainn & Midir a Brigh Léith & Feilim
  
369] 

Nuacrothach mac Nocheadail & Donn a Sídh Beacuisce &
  
370] 

Dreagan Dronuallach & Fer an {folio 3b 2} Bérla Bhinn ón
  
371] 

Bhóinn & Cathal Crithchosach rí Berrnáin Éili & Donn
  
372] 

Fritgrine & Donn Duma & Donn Teimeach & Donn
  
373] 

Seanchnuic & Donn Chnuic an Dois & Brat Riabhach &
  
374] 

Dolb Dédsholus a sídhaibh & cúic mic Fhinn a Sídh Cairnn
  
375] 

Chaín & Finnbharr Meagha Siúil & Sighmall ua Midir


---

p.13


  
376] 

& Ilbreac mac Manannáin & Némannach mac Aenghusa &
  
377] 

Lir Síthi Finnachaidh & �bhartach mac Illathaig, & mórán
  
378] 

eili do maithibh Tuath Dé Danann nach áirimhter ann so.



  
379] Táinic dano na sluaigh & na socraide sin a críchaib
  
380] 

Ciaraighi Luachra & co Sliabh mongruadh Mis & as sin
  
381] 

co cuan Finntrágha.



  
382] ‘A Thuatha Dé Danann,’ ar �bhartach, ‘éirgedh méid
  
383] 

meanman & aignedh indaibh re hagaid chatha Finntrágha,
  
384] 

uair biaidh sé lá & bliadain 'gá cur & biaidh gním gach énfir
  
385] 

díb 'gá innisin co deireadh an domhain, & comaillidh na
  
386] 

briathra móra do-bherthaí isna tighibh n-óla.’ ‘Éirig, a
  
387] 

Ghlais mic Dreamain,’ ar Bodhbh Derg mac an Daghdha,
  
388] 

‘d'fhógra catha dam-sa co rígh in domhain.’ Do ghluais
  
389] 

Glas roimhe mar a raibhe rí in domhain. ‘A anam a
  
390] 

Ghlais,’ ar rí an domhain, ‘in iad fiana Érenn súd?’
  
391] 

‘Ní hiad,’ ar Glas, ‘acht drem eili d'feraibh Érenn nach
  
392] 

lamhann beith ar uachtar talman acht beith a sídhbroghaibh
  
393] 

fo thalmain .i. Tuatha Dé Danann, & d'fógra catha dóibh
  
394] 

tánag-sa.’ ‘Cia freageóras Tuatha Dé Danann dam?’ ar
  
395] 

rí an domhain. ‘Rachmaid-ne cucu,’ ar dá rígh do ríghaibh
  
396] 

an domain .i. Comur Cromgenn rí Fer Conchenn & Caitchenn
  
397] 

rí Fer Caitcheann, & do bádar-séin cúic catha armruadha
  
398] 

eagair & tángadar a tír a cédóir ana ruadbuinnedhaibh
  
399] 

romhóra.



  
400] ‘Cia do dingémadh rí Fer Conceann dím?’ bhar Bodbh
  
401] 

Derg. ‘Rachad-sa chuigi,’ ar Lir Síthe Fhinnachaidh,
  
402] 

‘& gidhedh, do chuala mé nach fhuil sa doman mór duine
  
403] 

is ferr lámh ná sé.’ ‘Cia dingbhus rí Fer Caitcheann díb?’
  
404] 

ar Bodhbh Dearg. ‘Dingébhad-sa,’ ar �bartach mac
  
405] 

Illathaigh, & gabhais lúirech trom treabhraidh taitneamach
  
406] 

uime & cathbarr cíorach coinnlech ceithircimsach &
  
407] 

cloideamh ...


{RIA MS 29§}*---

p.48


{folio 328}

‘Diongbhad-sa é,’ ar �dhbhartach mac Ioldaithche,

agus gabhas a lúireach tsaidhbhir taitneambach uime agus

cathbhar*r* cíorach coinnleach ceatharchiumhaiseach uime a

cheann agus cloídheamh deargfhaobhrach doifhreastail fána

c*h*léthaobh agus dá chraoisicc cheannghorma chodroma chatha

ionna láimh chlí. Agus táinic sé san gcath ámhalaidh sin & do

ghaibh dá n-ár agus dá n-oirleach agus dá n-athchuma.*


Air sin tárla dá chéile Lir Síth Fionnchaidh agus Rígh bhFear

gCoincheann, agus tugadar treasa doilghe díthchillíghe dothuaras-gabhála

dá chéile. Agus as gairid do bhí *Lir* san ccómhrac an

tan do bhí sé dá chlaoidheamh ann. Ó do c*h*onna*i*rc Bádhbh

Dearg sin, asé adubhairt: ‘Is trúadh liom t'faicsint san éigionn

sin, a Lir,’ air sé, ‘agus éirgeach neach éigin agaibh dá chabhair.’


Air sin téid Ilbhreac mac Mannannáin agus an Néamhannach

mac Aongusa san gcómhrac agus tugadar fíorghoin gacha fear

aco ar Rígh bhFear gCoincheann. Freagrais Rígh bhFear gCoin- cheann

cumaoin a ngona dóibh sin & níorbh f*h*eár*r*de do Lir é.

Ó do chonna*i*rc Badhbh Dearg sin, asé adubhairt: ‘Is dursainn

liom t'faicsin san éigin sin, a Lir,’ air sé, ‘agus cia do-ghéabhainn

do chúnamh leis?’


{folio 329}‘Rachad-sa do chúnamh leis,’ air Siomall ua Méidhir.


---

p.49




Agus téid sé go háit na hiomreasna agus tug doghonadh air Rígh

bhFear gCoincheann. Freagrais Rígh bhFear gCoincheann cumaoin

a ghona do san go hol*l*amh & níor leóimh Lir a cheann do

thógbháil súas ó*na* sgéith agus do léig osna éagchómblainn as árd

as. Ó do chonna*i*rc Badhbh Dearg sin, asé adúbhairt: ‘Is truadh

liom chroidhe Lir d'faicsint san éigionn úd, agus a óga, éirge

dá chabhair go lúaith.’


Air sin tángadar chúig mhic Fhinn ó S*h*íth Chairn Chaoin go

láth*a*ir na hiombhúailte agus go hionnad na hiomreasna, agus

tug síad goin gacha fear aco air Righ bhFear gCoincheann & do

g*h*oin seisionn gach fear aco sin agus d'freagair a chómhrac do

Lir air gcédna. Gídheadh tángadur trí naoinamhuir oile do Th. D. D.

chúcha agus do ghoin gach fear aco sim Rígh bhFear gCoincheann

agus ní hiomdha goin díobh sin d'imthig gan goin ionna háighidh

ó Rígh bhFear gCoincheann, agus do bhain osna éagchómhlainn

as Lir tórsa uile.


Iomthúsa �dhbhartach mac Ioldaithche do thuit Rígh bhFear

gCatcheann leis agus do chúalaig sé osna Lir san gcómhlann, agus

táinic 'na réim ró-reatha chuige agus do rug léim le crann na

craoisighe go ttárla a dhá throig air ghualainn Lir aige & do

rug an darra léim idir Lir agus Rígh bhFear gCoincheann.

‘Seachain an cómhrac, a Lir,’ air �dhbhartach, ‘agus léig

eadrom-sa agus an Rígh feasta é.’ Cuireas �dhbhartach mac

Ioldaithche a chloidheamh san láimh chlí agus *a* chraoiseach

san láimh dheis agus tug goin d'ionnsuíghe brollach lúiríghe Rígh

bhFear gCoincheann. {folio 330} Tógbhus Rígh bhFear gCoincheann

a sgiath súas d'imdhíghean a bhrághad gurbadh ann sin do bhuail

�dhbartach dá chloídheamh fán íochtar é gur theilg a dhá chois

óna ghlúinibh síos de, agus do thuit an sgíath leis sin síos do Rígh

bhFear gCoincheann & tug �dhbhartach an darra béim do gur

sgar a cheann & a chollann rena chéile.




---

p.50


Air sin do ghabhadar na Coincheannaig raon maidhma chúcha

agus géarbh iad T. D. D. do sheasaibh an ball an lá sin, ba hadhbhal

a n-easbadh fá dheóigh, & tugadar a lucht croinn agus crólíghe

leó dá síththrogaibh féin.


Iomthúsa Fionn mac Cúmhaill & Fíanaibh Éirionn an lá *san*

do bhádar ag snámh ag �th Éin budh thua*i*dh ag Soinninn & iad

air talamh ós túaith Teamhrach, agus do-chonna*i*rc siad Taisdiol

Tréanfhear chúcha. Agus táine Fionn féin ionna chuin*n*e & ionna

chómhdháil, óir ba béus leis an tí do chuireach dtiarraidh sgéula,

teacht do féin dá innsint nó dá agallamh, ionnus dámo drochsgeula

do bhíoch aige go ttiubharradh sé féin cumaoin ortha nach tiúbhrach

an t-óglách, agus dámo sgéula matha do bhíoch aige go mbeárrd*e*

a mblas é féin dá n-innsint. Agus d'innis Taisdiol mur do

thángadur Ríodha an Domhuinn Mhóir uile go cúan Fionntrágha

agus a ngníomhurtha ann go nuige seo. ‘A Fhíanaibh Éirionn,’

air Fionn mac Cúmhaill, ‘do fúaireamhuir mórán d'olc na hÉirionn

agá cosnamh riamh, agus as beag gach mórolc dár fríth aiste

d'féuchaint an uilc gheabhthear anois aiste ón dream táine inte,

agus cosnaigh go {folio 331}maith riú í.’


Air sin ro éirgiodar Fionn agus Fíanaibh Éirionn a moch lae &

lántsoillse air na mháireach agus ro ghaibh síad a n-airm ádhbharacha

iomghuineacha óirghréasacha umpa agus do chóruígheadair a

gcarbaid leó agus tángadur tar Sruth attúa*i*dh agus a n-Aoibh

Chonnuill Gábhra agas a gcríochaibh Chíarruídhe Lúachra, agus

do Thragha leabhair bháin láimh chlí le Cathair na Claonrátha

síar. Agus do bhádar an fhian an oídhche sin ag Innbhir Labhroinne

.i. Labhroinn inghín Mhíledh hEaspáine do báthadh leis an ttuinn

sin agus is annsin oilleán sin do hadhnacadh í agus is uaithe tugadh

an t-ainnim sin uirthe, agus as Innis Catha anois í. Agus do chuir

Fionn mac Cumhaill a órdóg fána dhéid fhios agus taidhbhreadh

fios & fíoreólus do agus adúbhairt Fionn: ‘Tiocfa*i*dh aimsir

ann,’ ar sé, ‘agus beith toillcea*n*d .i. cléire, annso ag foghnamh

don Tarnnguireach uilechómhachtach beó & marbh, don Mhac


---

p.51




is fearr rugadh nó béarrfar, d'ardrígh nimhe & talmhann, agus

beith árus clog & cléireach ann.’


Asa haithle sin adúbhairt Usgur le Caoilte & le Mac Lúidheach:

‘Tige liom, a óga,’ ar sé, ‘go ndeachamaois d'fios na díse deaghlaoch

.i. Conn Crithir agus Glas mac Dreámhuinn dá mbeirim ionna

mbeatha ortha ionnus go ndeargfaimís ár n-airm air na hallmhúrachaibh

sul do thiocfadís an fhían chúghain*n* amáireach.’ Agus

rángadur riompa go Fionncharnn na Faire os cionn Fionntrágha.

Agus táine {folio 332} mian codalta d'Usgur ann sin. ‘Anaigh agom,

a óga,’ ar sé, ‘go ndearrnainn beagán suain óir dob fhearrde liom

chum catha é’ Agus do luígheadur air an gcarnn, Caoilte dá

leath deas agus Mac Lúidheach dá leath clí.


Air sin adúbhairt Ardrígh an Domhain rena theaghlach teacht

a ttír & creachadh do bhreith chuige sul do thiocfadís Fionn mac

Cumhaill agus fíanaibh Éirionn air an gcarnn. Tángadur sluagh

Rígh an Domhuinn a ttír air sin, tríar air chaoga*i*d laoch &

tugadar gáir mhór os árd asta & do thógbhadur gáir mhór ag

sluagh Rígh an Domhuinn air bórd a longa dá ccómhfhreagra,

agus bo hiongna le gach *aon* dá gcualaidh na gárttha sin gan dul

re gaoith & re gealtachas dóibh. ‘Do shiubhlas an dómhunn

mór uile fá t*h*rí,’ air Caoilte, ‘agus as bríathar dham nách cúala

an uiread sin do goithibh daona daoine a n-aon ionnad ríamh.’

Air sin do sginn Usgur feadh naoi n-iomuire ón gcarnn amach

agus d'eirge go prap arís agus do ghaibh a ruaimneach chatha

ina láimh chlí & a chloídheamh inna láimh dheis & tug dá bhuille a

gcuinne a chéile dá chloídheamh & dá luirg chatha. Agus adeirid

daoine nách tuga*dh* aon bhéim roimhe ríamh ná ionna dhíaig

as mó léar treasgra*dh* daoine leis ná é, óir do háirmheadh naoi

naonamhuir a gcrólíghe dá éis dár threasguir dá nguail*l*ibh, dá

nglúinibh & dá {folio 333} n-uillinnaibh. Agus téid 'na ruathar

ró-thréan luaithreatha air *sin* d'ionnsuídhe mhuinntire Rígh an

Domhuinn.


Annsin do chúalaigh Conn Crithir agas Glas mac Dreamhainn

an bhéim sin agus tángadur a gcuinne an churradh a gcéadóir


---

p.52




agns táine Usgur ionna ruathar a ttiompchioll chaith na

n-allmhúrach ionnus nách sgaoilfeach aon aco ó chéile, agus táine

fúthaibh donna dhiagh sin ionna ruathar ró-reatha gur cior*r*badh

cuirp & gur treasgradh cinn & gur leadradh lúireach leis agus ba

samhuilte sin re buinne rábharta ag rith an ruathar rug futha*i*bh,

acht cheana ní dheacha*i*dh aon as díobh le sgéulaibh gan tuitim

le Usgur sul táine an oídhche.


Is annsan do-chonna*i*rc na hallmhúraibh Fianaibh Éirionn ag

teacht dá n-ionnsuídhe ionna ruadhbhróinntibh rómhóra, agus

do sháith síad a bpobull d'Fionn mac Cumhaill air an Ráith os

cionn Fionntrágha gonna Ráith Fhinn a hainnim ó sin a leith.

‘A rígh féine,’ air Oisín, ‘an d'aontaobh do chuirfim caith risna

hallmhúraibh?’ ‘Ní budh hé,’ ar Fionn, ‘óir do mhúchadís

iomarcadh na sluagh sinn agus ní budh fearr fear uásal ná anúasal

aguinn. Gidheadh cuirfiod-sa mac rígh nó árdfhlatha gach lá

ag cómhrac le Rígh an Domhuinn gona shluagh, agus cóireóchad-sa

caolrinn air mo chaith féin & deireadh leathan ionnus go sgaoilfe

caolrinn mo chatha-sa na hallmhúraibh ó chéile {folio 334} agus nach

léigfeadh an deire leathan a ndlúthúghadh rena chéile arís. Agus

ná deargach aon duine agaibh 'arm acht air thríath nó tighearna

*óir* an úair thuitis an tríath nó an tíghearna, is maidhm dá

mhuintir é.’


Agus adúbhairt Fionn mac Cúmhaill mic Tréanmhóir uí

Bhaoisgne: ‘Cia do-ghéabhainn chum an chatha amáireach?’

‘Do-ghéabhair mise,’ ar Fionn mac Dubháin .i. rígh féine an

Fhian Mhuimhneach. ‘Ní racha*i*r cheana,’ ar Fionn, ‘óir

teasbeántar dhómh-sa ná fuil séun catha amáireach ort, óir ní

dheachaigh aon duine a gcaith uaim ríamh nách aithneóchuinn a

ttiocfach sé taranais chúm arís.’ Adúbhairt Fionn mac Dubháin:

‘Air shéudaibh na beatha uile dámo thairigsi dhómh-sa arís go

bráth íad, ní locfuinn ó*n* gcaith do ghabhus do láimh tré dhroch-fháistinne


---

p.53




air bith do dhéanamh dham, agus as air mo thír féin

do-rinneadar an chéaddiobháil agus as mé féin do dhíoghalfas

ortha é air ttúis.’


Air *sin* téid Fearghus Finnbhéil d'*fh*ógra catha d'Fionn mac

Dubháin go Rígh an Domhuinn. ‘Cía fhreagaras Fionn mac

Dubháin dham?’ air Rígh an Domhuinn. ‘Freagaród-sa é,’ air

Margréta Mór Rígh na Gréige, ‘agus atáid trí catha agus fithche

laoch agam ann so.’ Agus téid Fearghus File {folio 335} go mac

Dubháin agus go ttí a dhá mhac mheannamnacha do bhí mur aon

fhris .i. Fáilbhe & Máine agus an fhian Mhuímhneach uile fairiú.

Agus rugadar ruathar rachtmhar ró-olcach a g*c*uinne agus a

gcómhdháil a chéile agus ni lúgha ná céad laoch do thuit

le saint chum a rochtainne chum a chéile agus *níor* fhan

siad go rángadur ucht le hucht. Is annsan tug Rígh Gréag urchur

urm*aisne*ach áitheasach don chraoisig cheannghorm chómh-reamhur

chatha d'Fionn mac Dubháin gur tharlaigh idir órdruinn

agus imlinn d'Fionn mac Dubháin í gur bhris a dhruim fada

sliosgheal árd ann go ná raibh fáith leágha ná leighis air dá éis.

Air sin cuiris Fionn mac Dubháin a fheidhm air an sleagh agus

tarangas as í agus cuiris 'na ruathar eagcobhsaidh go Rígh Gréag

í óir níor fhéad éirg*h*e ionna sheasamh air mbrisi a dhroma ann

don urchar, agus cuiris a láimh ann a chloidheamh c*r*osórdha

cúmhaduighthe agus tug buil*l*e do Rígh Gréag gur theasg

an caithchrios agus gur leada*i*r an lúireach agus go ndearrnaig

dá chuid chodroma dhe, gur chómthuiteadar an dís deaghlaoch

sin. Agus do claoidheag feart d'Fionn mac Dubháin os cionn

Fionntrágha, gurab amhalaidh sin do t*h*uiteadar na tréanfhir

úd bonn re bonn & beól re beól {folio 336} ar an láthair sin, agus do

thógbhadur trí gártha móra troma taidbhseacha ag sluagh an

domhuin agus ag fianaibh Éirionn ag cómhuídheamh na díse

deaghlaoch sin.




---

p.54


Annsin adubhairt Fionn mac Cúmhaill: ‘Is truagh liom Teamhair

Luachra do bheith gan Fionn mac Dubháin innte, óir ní dheachaidh

duine diombuídheach aiste riamh re bhúr linn, agus an té nách

fuilinge am dhún-sa ná *a* ndún Chormaic mic Airt mic Cuinn

Chéadchatha do dheich seachtmhuine, do-ghéabhadh cion &

ceól a ndún Finn mhic Dubháin ar feadh bliadhna, agus do-bheirim-si

ainnim at*h*ar air Fháilbhe ionnus nách beith Teamhair Lúachra

re bhúr linn gan Fionn mac Dubháin inte.’


Mar sin dóibh go maidionn air na mháireach. ‘Agus cía do-ghéabhainn

chum an chatha aniogh?’ air Fionn. ‘Do-ghéabhair

misi,’ ar Goll Garbh mac Rígh Alban, agus doba inghín do Gholl

mac Mórna a mháth*a*ir, agus air mhair do chlannaibh Mórna

an tráith sin, as faris do bhídís, agus as beag dá bpríomhlaochaibh

do mhair an tan sin acht Conán mac Mórna amháin, óir do marbhadh

Goll glacláidir roimhe sin tré fheall & tré fhionnghall le Fionn mac

Cúmhaill & {folio 337} le fianaibh Éirionn. Air sin d'éirge Goll Garbh

mac Rígh Alban & ro ghaibh a iorradh glasleabhair gríosmháilleach

chatha uime & do chomhéirge colg an chaithmhíledh sin ionnus go

n-anfach mionúbhall nó móráirne air bhar*r* uachtarach gach

ruibe dá f*h*olt agus dá fhion*n*adh agus do shluig súil dá shúilibh

a gcuas íoghachtaraig a chinn chasfholtaig agus do mhearlas

an tsúil eile 'ge go nár mhó maoldorn míledh ná re faicsint na

n-allmhúrach dó. Agus as iad táine an' aighidh .i. trí Ríghthe

ó thuargabháil gréine anoir .i. Dubhcheartainn mac Fearmais,

Uilleann mac Faobhair Ghlais agus Cuilleann mac Fearlúaith

gonna ttrí cathaibh cródha cómhóra. Agus téid mac Rígh Alban

fúthaibh, agus an neach do chéadfhéuch air níor fhéad 'athfheicsint

arís le méid a fheirge, & gabhais dá n-ár & dá n-éirleach & dá

n-athchumadh gur ba lía a marbh ná *a* mbeó go ttáirfios dóibh

air sin a gcoirp agá gcíorbadh agus a muinghíl ag[macr ] maol*l*eadra

& a bhfuil ionna bhfaonluíghe & a mbeoil a*g* blasmearna agus

a gcluasa ag clismearna go ndeachaig a gcíal*l* & a gcuimhne


---

p.55




uatha. Agus do chruinnighidar cáirde chúghcha & tugadh sin

dóibh agus dob í a gcómhairle annsan a ttrí Ríghthe do ghabháil

agus a ttabhairt do mhac Rígh Alban do chion*n* imtheachta

agus léigionn dóibh féin. Air sin táine mac Rígh Alban go

mórmheannamnach mur a raibh Fionn {folio 338} mac Cúmhaill &

fíanaibh Éirionn & na braighde sin mur aon fhris agus do

díthcheannuidheadh a bhfíanuise an rígh féine Fionn mac Cumhaill

iad.


Agus mur tháine an lá air na mháireach chúcha, adúbhairt Fionn

mac Cúmhaill: ‘Cía do-ghéabhainn chum chatha aniu?’

‘Do-ghéabhair sinne,’ air Osín & air Usgur mac Oisín, ‘agus clanna

Baoisgne uile farrainn óir as *s*inn cuid is fearr d'aoibhneas Éirionn

agus as dúin*n* as cóir a cosnamh mar sin.’ Air sin téid Fearghus

d'fógra *catha* ó Osín mac Finn & ó Usgur mac Osín go Rígh

an Domhuinn. ‘Cia fhreagras clanna maicne an rígh féine dham ?’

air Rígh an Domhuinn. ‘Freagoród-sa íad,’ air Bolcán Rígh

Fraingc, ‘óir is chúcha tángus a nÉirinn, & tuitfid liom agus

Fionn féin ionna ndiaig óir ó thuiteas préamhacha an chrainn,

tuitfidh an crann féin asa háithle sin.’


Air sin éirgeas Bolcán Rígh Fraingc & a chei*th*re catha armrúadh

mar aon fris agus do ghabhadar a n-ear*r*adha catha uile umpa

& tángadar a ttír fá chéadóir. Agus ro éirge do*n* leath eile Osín

armnímhneach mac Finn mhic Chúmhaill mhic Tréinmóir uí

Baoisgne & Usgur anglonnach mac Osín & clanna maicne Baoisgne

ó sin amach. Agus do ghabhadar a léinteacha saor*a* síodhamhala

suaicheanta úmpa agus a sgíatha sgáthúaithne agus a starghaibh

stuadhghlana agus a gca*th*bharra dubhdhaith*t*e agus a


---

p.56




gcloidhimhe troma taobhleabhaire toirteamhla agus a sleaghaibh

slíopa slinnleathana slinnghéura. Cía trácht do chromadur na

catha ceachtardha fána chéile inna rúadhbhróintibh rómhóra agus

ionna ndrongaibh toirteamhla líonmhur*a* {folio 339} gur marbhadh

mórán re hathaidh n-aithghairid eatortha. Is ann san do mhearlas

an mhuir mhearthonnach mheasgaitheach d'innsint uilc an chatha

sin agus do chriothnaig an talamh trómfhódach fána gcosaibh &

do chómhbhéiciodar cairgeacha cinngharbha agus do bhorblabh- aradar

badhbha beóldearga bonnlúaithe & brainfhéich bhorbdhubha

bheólchaínteacha & ba cómhór do labharadís clocha na talmhann

ionna ttíompchall agus coillte tean*n*troma agus easaibhne

éadroma agus linnte labharthacha lomlúaithe, agus tugadar na

dúile úachtaracha trómgháir d'aontaobh ortha d'innsint na n-éacht

agus na n-easbadh sin óir do nualladís cruinn agus clocha, aeghar

& firmemente dá chéile d'innsint uilc na húaire sin gur chlos fá

cheithre chual*l*aibh an domhuinn an díoghalt tug Usgur air

caith na n-allmhúrach an tan sin, agus ba samhuiltíghe sin le

ga*i*rbh*e*as glórach garbhlinnteach ag cómhdhortadh tré chaol-charruig*e*acha

chómhtheanna nó mur bhuinne borbruadh

breaclasarach tré mhullach ríghthíghe etc.


§


---

p.14






  
408] *Rug* {folio 4a 1} Oscar ardruathar fo cath na n-allmurach
  
409] 

& ba samalta sin re gairbheas nglórach ngairbhlinnteach
  
410] 

ngráineamhail ac comdortadh tré chaelcharaidh comthana,
  
411] 

nó mar bhuinni mborbruadh mbreaclasrach tré mullach
  
412] 

rofhairsing ríghthighi, nó mar thonnghail tuinne ceannghili
  
413] 

cneasuaine cainntighi cuipghili treathanmóiri 'na timcheall,
  
414] 

is é sin sreat*h*adh & scaíledh & slisbualadh & sreangleadradh
  
415] 

& saebcuma tuc Oscar arna hallmurchaibh don ruathar sin.



  
416] Is ann sin do-riacht Bolcán rí na Fraingci & Oisín doc*h*um
  
417] 

a chéli & ro sáidhsead an dá meirgi maethsróill isin tulaig
  
418] 

taebhuaine & ro thógaibhsead an dá sciath áilli ilbuadhacha
  
419] 

a n-aicill a chéli & ro nochtadar a cloidhme creatbláithi
  
420] 

comtharrachaa & do-rinneadar urrlaidhi urrlamh ainiarmartach.
  
421] 

Ocus do bhí an comrac ag dul tara chéili ann
  
422] 

sin uair do bás ac clódh Oisín ann, & do-connairc Oisín
  
423] 

mac Oisín sin & táinic chuca & tuc béim do rígh na Fraingi
  
424] 

& do-rad an rí bém dó-san & do freagair a comlann d'Oisín.
  
425] 

Ocus do-con*n*airc dá mac ele Oisín sin .i. Échtach &
  
426] 

Uladh, & ro ghonadar rígh Frangc & do gon-san gach
  
427] 

neach díbh-sean a cumain a ghona, & do bean osnamh
  
428] 

éccomlainn a hOisín tairsib uili. Ocus do-connairc Mac
  
429] 

Lughach sin & do-rad rodghuin do rígh Frangc & do-rad
  
430] 

an rí béim dó-som & do freaga*i*r a comlann d'Oisín.
  
431] 

Tángadar iommorro trí caeca laech do Clannaibh Baíscne
  
432] 

chuigi & ro ghon gach énfhear acu hé & ro ghon-san gach
  
433] 

énfer acu-san, & do bean osnam éccomlainn a hOisín
  
434] 

thairsibh uili.



  
435] Do-chuala iommorro sin an tuir nár traethadh & an
  
436] 

leoman luathfhergach & an nathair neimhélach & an
  
437] 

onchú irghaili & an tonn rabharta & an bráth tar bruachaibh
  
438] 

& an chathbearna céd & an lámh nach lamthaí & an croidhi
  
439] 

nach cumscnaidthí & an troigh nach ruc aenchéim ar


---

p.15


  
440] 

cúlaibh riamh roim {folio 4a 2} uathadh nó sochaide .i. Oscar
  
441] 

anghlonnach. Ocus ba hingnadh leis cia do lémadh an
  
442] 

éigean sin ara athair, & táinic dá n-innsaighidh ana
  
443] 

fheargruathar reachtaigmhéil & ba samalta re caeca each
  
444] 

ac torannbhualadh & ag crithbhualadh na trágha an
  
445] 

crithbhualadh tuc uirri. Ocus do-connairc rí Frangc
  
446] 

chuigi hé & do-chuaidh a c*h*ruth & a chaemhdénamh de &
  
447] 

téid a ghal & a ghaisceadh ar chúl & smuainis nach roibhi
  
448] 

ar talmain dídin aigi muna deachadh a n-aer nó a
  
449] 

firmaiminnt, & féchais suas arna néllaibh & smuainis
  
450] 

gumadh dín dó eaturra & táinic édtruma chélli & aigeanta
  
451] 

dó & tuc síneadh ara c*h*olainn ó talmain co ndeachaidh
  
452] 

re gaíth & re gealtacht a fhiadhnaisi sluagh an domhain
  
453] 

& nír thoirn don baetheitill sin co ráinic Gleann mBolcáin
  
454] 

a n-oirrthear na críchi sin, & tucadh gáirthi adhbulmhóra
  
455] 

ag sluaghaibh an domhain 'gá chaínedh & ac fianaibh
  
456] 

Érenn 'gá commaídheamh.



  
457] Do bádar iommorro fiana Érenn mar sin co táinic an
  
458] 

oidhchi, & adubairt Finn: ‘Is cumthach aithmélach atá
  
459] 

rí an domain anocht,’ ar sé, ‘& do-bhéra amas longpuirt
  
460] 

oruibh. Ocus cia hagaibh do-ghiabhainn d'foraire an chuain
  
461] 

anocht?’ ar sé. ‘Do-ghiabhair misi,’ ar Oisín, ‘& an
  
462] 

lín cedna do bhí ac cur catha aniubh mailli rim, óir ní
  
463] 

furáil linn lá co n-oidhchi do dingmháil d'fhianaibh Érenn.’
  
464] 

Ocus tángadar aran cuan. Ocus is i sin uair & aimser
  
465] 

adubairt rígh an domhain: ‘Dar linn, a fhiru an domhain,
  
466] 

ní maith bhar sén catha aniubh,’ ar sé, ‘& éirgeadh dream
  
467] 

éigin agaibh do thabairt amuis longphuirt ar fhianaibh
  
468] 

Érenn.’



  
469] Is ann sin ro éirgedar naí mic Gairb mic Tachair .i.
  
470] 

Donn Mara mac Gairbh & Lonnmar mac {folio 4b 1}Gairbh
  
471] 

& Lodra mac Gairbh & Iuchra mac Gairbh & Troigleathan


---

p.16


  
472] 

mac Gairbh & Tarraing Trén mac Gairb & Tola mac Gairbh
  
473] 

& Tomna mac Gairbh & Dolar Durtha mac Gairbh rí
  
474] 

Mara nIcht & sé céd dég a shocraidi. Ocus tángadar a
  
475] 

tír uili acht seinnser na clainni sin Gairb .i. Dolur Durbha,
  
476] 

& do freagradar Clanna Baíscne co hathlum imghonach iad
  
477] 

& tángadar do tréntuarcain a chéle gur leadradh lámha ann
  
478] 

sin & gur teascadh taíbh & gur cirrbadh cuirp, & do bádar
  
479] 

isin irghail sin co táinic an maiden mochsolus. Acht énní,
  
480] 

ní roibh beó sa maidin neach doba thualaing a arm d'imirt
  
481] 

díbh leath ar leath acht triar do clannaibh Gairbh & Oisín
  
482] 

& Oscar. Ocus ní drud ó chele do-rinnedar acht tucadh
  
483] 

sithi ara chéli acu & ro innsaigh dias díb Oscar & ro innsaig
  
484] 

an treas fear & Oisín a chéli, & ba cruaid coimnert cutruma
  
485] 

an comrac sin. Ocus fuaradar a dís fén bás le hOscar &
  
486] 

do thuitsedar taisi & táimnélla báis air fén & ba lór do
  
487] 

laighdiugadh Oisín sin.



  
488] Ro theilg iommorro Oisín & an t-allmurach a n-airm asa
  
489] 

lámaibh & ro dúnsat a righthi reamra ríghdha romaiseacha
  
490] 

tar caelaib corp a chéle & tucsad cuir fhearrdha fhírcalma
  
491] 

d'aroile. Acht énni, dobo theachta ó oirrther an domhain
  
492] 

co Críchaibh na Fhuinedhach d'fhéchain comraic na deisi
  
493] 

sin. Is ann sin tuc an t-allmurach tarraing tulcalma ar
  
494] 

Oisín doc*h*um na fairrgi, óir ba maith a snámh & a onfais
  
495] 

féin. Tuc iommorro Oisín tarraing air sin óir nír fhiú
  
496] 

leis a inad comraic do seachna dó. Rángadar iommorro
  
497] 

araen sa fhairrci & do bídís ac combáthadh a chéile co
  
498] 

téighdís {folio 4b 2} co grian & co grinnell an glanmara. Ba
  
499] 

crád cridhe iommorro leisin fhéin Oisín do beith isin éigin
  
500] 

sin. ‘Éirigh, a Fhearghuis Fhínbhéil,’ ar Finn, ‘do moladh
  
501] 

mo mic dam & dá greasacht.’ Téid Fearghus co hoirear an
  
502] 

chuain chuipghléghil. ‘A anum a Oisín,’ ar Ferghus,
  
503] 

‘is maith an comlann sin do-ní & is imdha fiadhnaisi air


---

p.17


  
504] 

uair atáid sluaig an domain móir uili & fiana Érenn 'gut
  
505] 

fheitheamh, & médaig do menma & cuimhnigh na comlanna
  
506] 

maithi do-rinneadh roime leat.’ Do cumhnaigh iommorro
  
507] 

Oisín a áithesa móra mince 'mun ngreasacht sin tuc
  
508] 

Fearghus air, & do éirigh a aignedh & do médaigh a menma
  
509] 

& ro dúnastair na dódláma doleónta um chael droma an
  
510] 

allmuraigh & rug les co grian an glanmara hé & tuc a
  
511] 

druim re grian dó & a bél a n-airde & níor lig anís hé gur
  
512] 

scar a anam fria corp, & tuc a tír hé & ro scar an ceann &
  
513] 

an colann re' chéli & táinic féin co coscrach commaídmtheach
  
514] 

co fianaibh Éirenn.



  
515] Ro éirigh iommorro seinnser na clainni sin Gairbh mic
  
516] 

Thacair .i. Dolar Durba rí Mara nIcht. ‘A rí an domhain,’
  
517] 

ar sé, ‘is truagh duit gan mo leigen d'éntaíbh rem
  
518] 

bráithribh co fianaibh Érenn, uair dá mbeinn-si féin
  
519] 

fariú, níbudh tualaing fiana Érenn ar marbadh & dígheólad-sa
  
520] 

co maith iad uair mairbhfead-sa céd fear n-armach
  
521] 

gach lae díb nó co tair lim iad uili, & is briathar dam,’
  
522] 

ar sé, ‘dá faghar-sa neach do sluagaibh an domhain
  
523] 

do deargadh a airm ar neach díb, co n-imér bás air.’ Ocus
  
524] 

táinic a tír & do tshir comhlann céd aran fhéin, & tucadh
  
525] 

gáir fhochmaididh & fhanámaid aca-san uime & do cuiredh
  
526] 

céd chuigi an lá sin. Cidh tráth acht ba ruathar leomain
  
527] 

bhuirb barbardha a ghnímartha-san orro & dorcradar leis
  
528] 

gan áladh gan fordergadh do thabairt air fén & do-rinne
  
529] 

cairn dá ceann- {folio 5a 1} aibh & duma dhá collaibh &
  
530] 

fadhbcharn dá n-édaighibh.



  
531] Iar sin tráth ro theilg an t-allmurach a eirredh catha
  
532] 

de & do ghabh eirredh suaicnidh somhaiseach uime & do
  
533] 

gabh camán & liathróid & ro bhuail an liathróid ó iarthar


---

p.18


  
534] 

na trágha co 'hoirrther & do ghabh 'na deasláim ré toirrnemh
  
535] 

hí & do chuir ara troighidh hí an dara feacht & do lig 'na
  
536] 

ruathar hé ó iarthar na trágha co 'hoirrther & sé ac teilgean
  
537] 

na liathróide don troighidh 'na chéile gan lámh do bhuain
  
538] 

ria & gan isi do bhuain re talam, & cuiris ara ghlún hí an
  
539] 

treas fecht & reathais gusan cenn ele don tráigh & sé 'gá
  
540] 

cur don glún 'na chéle gan buain re lár. Teilgis iommorro
  
541] 

ara ghualaind hí & ruc ruathar ba samalta re gaíth Márta
  
542] 

ón cheann 'na chéili don tráigh & sé ag teilgean na liathróidi
  
543] 

don ghualainn dá chéile gan láim do bhuain ria & gan
  
544] 

isi do bhuain re talmain. Ocus greannaighis an fhian uili
  
545] 

uman cles sin do dénamh. Fóbrais iommorro Oscar &
  
546] 

Mac Lugach techt do dénamh an chleasa sin. ‘Anaidh,
  
547] 

a óga,’ ar Finn, ‘uair ní dearrna & ní dhingne Éirennach
  
548] 

an cleas úd acht éntriar amáin .i. Lugh mac Eithleann a
  
549] 

cath Mhuighi Tuiredh & do-rinne Cú Chulainn a Tailltin
  
550] 

hé & ticfa macámh ele do Connachtaibh do-ghéna hé.’



  
551] Téid trá an t-allmurach ana luing ana dhiaidh sin, &
  
552] 

táinic arnamárach & do shir comhlann céd. Nír fríth neach
  
553] 

dá fhaemadh sin nó co nderrna an fhian crannchur & an
  
554] 

céd ráinic chuigi an lá sin ní tháinic fer innisti scél díbh
  
555] 

& torchradar leis fo cédóir, & do-chuaidh ana luing an
  
556] 

oidhchi sin. Táinic arnamárach chuca, acht énní, ní
  
557] 

fhacadar an fian chuca riamh d'iarraidh comhlainn neach
  
558] 

re budh mó a ndoicheall ná sé, & ba seac leó an cranncur
  
559] 

do dénamh ar teithedh a fhreagartha, & an céd dá ráinic
  
560] 

dul chuigi an lá sin, ro fhágsad imchomarc beathadh &
  
561] 

sláinti ac fianaibh Érenn, uair ba dearbh leó nach ticfaidís
  
562] 

tara n-ais arís. Táinic an t-allmurach chuca & do bhí
  
563] 

do méd a fheirgi ní hairm tuc les {folio 5a 2} an lá sin acht rug
  
564] 

ruathar fútha, & an fer fa neasa dó díbh, do ghabhadh ar
  
565] 

chael choisi hé & do-beredh rodbhuilli dímór de fá cheann
  
566] 

an fhir ba neasa dó, & do thuit an céd sin leis & do leig


---

p.19


  
567] 

a ghuth míledh a mullach a chinn ac commaídem an áir
  
568] 

& do-chuaidh 'na luing an oidhchi sin.



  
569] Do-clos iommorro fo ceithri cúilibh Érenn scéla an
  
570] 

allmuraig sin & an díl tuc aran fhéin. Do-chuala iommorro
  
571] 

Fiachra Foiltleabar rí Uladh sin & adubairt: ‘Is truagh
  
572] 

lium,’ ar sé, ‘méd an éigin a fuilid fian Érenn & gan mo
  
573] 

beith féin inchatha leó.’ Ocus ní roibhi do chlainn aigi
  
574] 

acht énmac amháin a cinn a trí mbliadan déc, & dob é
  
575] 

adhbar rígh dob fearr dealbh & eineach do bí a nÉrinn é.
  
576] 

‘Maith do-déntá-sa sin,’ ar an macámh, ‘.i. ógbaidh Uladh
  
577] 

uili do cur lium-sa cucu ó nach inchatha tú féin.’ ‘Ná
  
578] 

habair-si sin,’ ar an rí, ‘uair ní hincomraic leanamh trí
  
579] 

mbliadan déc, & dámadh edh, dobadh eadh thusa.’ Ocus
  
580] 

do thuig an rí nárbh áil leisin macám anmain gan dul
  
581] 

co fianaibh Érenn. Do gabadh iommorro leó hé & do
  
582] 

cuireadh a seomra fo iadhadh hé & dá macám dég do
  
583] 

macaibh rígh & rofhlatha Uladh do bhí 'na comaltadhaibh
  
584] 

aigi leis. ‘A óga,’ ar an macámh, ‘is maith do-ghénadh
  
585] 

sib-si techt lium-sa co fianaibh Érenn, ar gin co fuil bhar
  
586] 

n-airi-si re ríghi nUladh, dobadh maith díb clú maith
  
587] 

dábar rochtain fén. Uair gin gur gabh Conall Cearrnach
  
588] 

mac Aimirghin ná Cú Chulainn mac Subhaltaigh náid
  
589] 

mic uaisli ághmara Uisnigh ríghi nUladh, is beac má ba
  
590] 

oirrdearca Concobhar agá roibhi ríghi Uladh ná siad
  
591] 

tréna ngnímarthaibh maithi fén, & is cubhais dam-sa fós,’
  
592] 

ar sé, ‘nach racha proinn nó tomaltas am bél-sa coidhchí
  
593] 

ar ulcaibh rib-si innas co fhuiger-sa bás & co ngéba rí
  
594] 

eachtrann ríghi Uladh tar éis m'athar-sa & co ruca
  
595] 

ainbreatha oraibh-si.’



  
596] Do-chuaidh iommorro an comhrádh sin fona macámaibh
  
597] 

& an tan do chodail an rí, do-cuadar-san fo teach na séd
  
598] 

& tuc- {folio 5b 1} sad sciath & cloidheamh & cathbarr & dá
  
599] 

craísigh chatha & da chuilén mílchon gacha macáimh leó


---

p.20


  
600] 

as, & tángadar rompu tar Eas Ruaidh mic Badhuirn
  
601] 

atuaidh & tré crichaibh craebhtorthacha Cairbri co
  
602] 

coimdíreach & tré chúigedh clannlínmar Connacht & tré
  
603] 

Chailli an Chosnuma rea n-abartar rogha gacha ríghi &
  
604] 

fíronóir gacha filed & tar sruth Anaighi & a Ciarraighi
  
605] 

Luachra & láim re Cathair na Claenrátha siar & as sin
  
606] 

co cuan Finntrágha.



  
607] Is í sin uair & aimsear tarrla an t-allmurach .i. Dolar
  
608] 

Durbha, aran tráigh ac grísadh & ac imdergadh na féni,
  
609] 

& do ghabh adhnáiri mhór Oisín uime sin. ‘A fhiana Érenn,’
  
610] 

ar sé, ‘do thuit mórán dar sluagaibh le Dolar Durbha &
  
611] 

ní shaílim a beac againn do dhul beó ó chath Fhinntrágha,
  
612] 

& má tá a ndán dam fén bás d'fhagháil ann, is fearr lium
  
613] 

bás d'fagháil le Dolar Durbha & comrac maith do dénam
  
614] 

ris ná beth ac féchain an díla do-bhéra sé aran féin gach
  
615] 

laí.’ Ocus ro tógbadh tromgháir truagh tuirseach trom-neimélach
  
616] 

ag ógbaidh na féine & agá n-aes ciúil & oirfididh
  
617] 

& ealadna óna briathraibh sin Oisín.



  
618] Is í sin uair & aimser do-conncadar an buiden óg ildealbach
  
619] 

san oirear anoir gach ndíreach chuca. ‘An agam, a mic,’
  
620] 

ar Finn ‘co fhinnainn cúich an bhuidhen óg illealbach
  
621] 

do-chím is ferr écosc do-connac aran domhan riam.’ Ocus
  
622] 

tángadar chuca faí sin & leigis mac rígh Uladh a glún
  
623] 

deas faí a fhiadhnaise an ríghféinidh & beannaighis co
  
624] 

cunnail céillidi dó, & freagairter mar an cédna hé &
  
625] 

fiarfaighis Finn scéla díbh, cúich iad fén & caidhe a n-árus.
  
626] 

‘Eamhain Macha ar n-árus,’ ar an macám, ‘& is dím féin
  
627] 

goirther Goll mac ríg Uladh, & comaltadha dam na macáim
  
628] 

úd aili ad-chíthi-si.’ ‘Créd ro ghluais sib an tráth sa?’
  
629] 

ar Finn. ‘Sluagh an domain móir uili ad-cios dúinn ac
  
630] 

cathachadh ribh-si gach laí & dob áil linne cleasa goili
  
631] 

& gaiscidh d'fhoghlaim {folio 5b 2} uaibh-si, & dá mbeidís macáim


---

p.21


  
632] 

óga uaisli mar sinne faré rí an domhain, dob áil linne,
  
633] 

a rífhéinidh, ar coimlín fén do dingmháil díd-sa dib ó
  
634] 

nach aíseach sinn re comrac prímlaech.’ ‘Mo-chean-sa
  
635] 

bar tacht & bar torrachtain,’ ar Finn, ‘& gidheadh,’ ar
  
636] 

sé, ‘dobadh scél mór énmac h'athar-sa do leigean doc*h*um
  
637] 

na n-allmurach & gan adhbhar rígh d'Ulltachaibh acht sé.’



  
638] Is ann sin do leig an t-allmurach a ghuth míledh a
  
639] 

n-uachtar a chinn do coimgrennugadh na féine. ‘Créd an
  
640] 

laech úd ad-chím?’ ar mac rígh Uladh. ‘Laech súd ac
  
641] 

iar*r*aidh comhlaind céd,’ ar Conán mac Morna. ‘Créd
  
642] 

do-ber gan comhlann éinfhir d'fhagháil dó?’ ar an
  
643] 

macámh. ‘Truagh sin,’ ar Conán, ‘uair do thuiteadar
  
644] 

cúic céd laech don féin re cúic lá a ndiaidh a chéili leis &
  
645] 

ní fagar uathadh nó sochaidhi anois dá freagra.’ ‘Ingnad
  
646] 

an clú atá oruibh-si,’ ar an macámh, ‘& énlaech sa domhan
  
647] 

d'éra um comhlann daíbh, & rachad-sa cuici,’ ar mac rígh
  
648] 

Uladh. ‘Ná habair arís sin,’ ar Conán, ‘uair dar ar
  
649] 

mbréithir, na cúic céd torchair leis, do dingébadh gach
  
650] 

énfher díbh thusa.’ ‘Nír aithnidh dam-sa an fhian roim
  
651] 

aniubh,’ ar an macámh, ‘& dar lium is tusa fear míblais
  
652] 

& mí-urrlabra na féine, a Conáin mic Morna.’ ‘Is rim
  
653] 

ráitir,’ ar Conán mac Morna. ‘Is briathar dam-sa,’ ar
  
654] 

mac rígh Uladh, ‘dá mbeitheá-sa & an laech úd & na
  
655] 

cúic céd sin d'éntaíbh, nach bérainn-si céim ar cúl romaibh
  
656] 

uili.’ Ocus éirghis an macámh d'innsaigidh an allmuraigh.



  
657] ‘A Chlanna Rónáin,’ arsa Finn, ‘cuirim ar bhar cumairce
  
658] 

& ar bhar n-eineach gan mac rígh Uladh do leigean
  
659] 

doc*h*um an allmuraigh.’ Éirghis Caílti & clannmaicne
  
660] 

Rónáin uili, & fa hobair mór dhóibh uili a congmháil &
  
661] 

do cuireadh glais & géibhinn fair. Ocus an céin do bás
  
662] 

'gá ghabáil-sén, do-chuadar a dhá chomalta décc do
  
663] 

comrac risan allmurach, & nír airigh an fhian iad gur
  
664] {folio 6a 1}

 thuitsed leis & gur bhean a dhá cheann déc díbh, &


---

p.22


  
665] 

do leig a ghuth míledh a n-uachtar a chine ac commaídem
  
666] 

an ghníma sin. ‘Créd fá ndénann an t-allmurach so?’
  
667] 

ar mac rígh Uladh. ‘Is truagh duit-si an t-adhbhar,’ ar
  
668] 

Conán mac Morna, ‘.i. ac commaídem do dhá comalta
  
669] 

déc-sa atá.’ ‘Truagh an scél sin, a dhuine,’ ar mac rígh
  
670] 

Uladh, ‘& a fhiana Érenn,’ ar sé, ‘budh fada a fholtanus
  
671] 

díbh mo congbháil mar so uair do-ghiab-sa bás d'feirg
  
672] 

& d'aithmhéla & is oraibh-se bhias a fholtanas,’ ar sé,
  
673] 

‘& budh eascaraid sibh & Ulaidh dá éis choidhchi, & dobo
  
674] 

beac a díth díbh-si tuitim leisan allmurach úd dam-sa
  
675] 

suil do congbadh sib mar so mé.’



  
676] Do-chuaidh iommorro an comrádh sin fo fianaib Érenn
  
677] 

& ro scaíledh aca de. Is ann sin ro ghabh an mac sin arm
  
678] 

a shean & a sheinnsear & ro ghabh scúirdléine sróill &
  
679] 

gormlúireach grísmáillech glaisleabar & órsciath imealchorcra
  
680] 

& coilér cumdachta caelreangach cimasgel & dá craisigh
  
681] 

cheannghlasa cheannlethna cróremra & cloidheamh crosórdha
  
682] 

cumdaigh, & ruc ruathar a n-aghaidh an allmuraigh
  
683] 

fón innus sin. Ocus meabais gean gáire aran allmurach
  
684] 

ima fhaicsin chuigi & do thógbadar sluaigh an domhain
  
685] 

móir uili gáirthi scigi & fanámhaid dó, & ba móidi a menma
  
686] 

leisan macámh sin uili, & rángadar sé gona uadha aran
  
687] 

allmurach suil do gonadh hé féin. Ocus ro fearsad comrac.
  
688] 

Féigh fuileach forbartach coimnert calma croidheamhail
  
689] 

ruibhnech reachtmar rodghonach treasach taíbhderg
  
690] 

tulgánach aigmhéil ingnadh anaithnidh iachtach urrlamh
  
691] 

osnadach láimderg léidmeach luathghonach dígháir dlúth-mear
  
692] 

dásachtach cneadhach crannruadh croidemail comrac
  
693] 

na deisi sin. Uair dá sirthí ó imlibh oirrtheracha Innsi
  
694] 

Cirb a medón Mara Romoir Ruaidh co Tír na Fhuinedhach,
  
695] 

ni fuighthí eat*u*rru sin comhrac deisi budh ferr ná in


---

p.23


  
696] 

comrac sin. Ocus do bádar sluaigh an domhain mhóir
  
697] 

uili & fiana Érenn 'gá coimgreasacht.



  
698] Ocus ar techt na hoidhchi trá & ar tairgsin a n-arm & ar
  
699] 

scoltadh a sciath, {folio 6a 2} ní drud ó chéili do-rónsat amhail
  
700] 

bu gnáth do comrac sgur ó thicfadh adhaigh acht
  
701] 

rucadar ruathar foirtill fergadhbal a comdáil a chéle
  
702] 

& ro dúnsad a lámha luatha léidmheacha tara chéli &
  
703] 

tucadar cuir ána athluma d'aroile gur brúighedar an
  
704] 

gealtrácht gainmidhi. Ocus do bádar isin comshuathadh
  
705] 

sin co táinic an lán mara & gur leath eaturra & tír, & do
  
706] 

bhí do méd feirgi na deisi sin nár sheachnadar a n-inadh
  
707] 

comraic co táinic an lán mara tarsta & gur báidhedh araen
  
708] 

iad a fhiadnaisi sluagh an domhain & fian Érenn, & tucadh
  
709] 

gáir adhbhalmhór ac sluaghaibh an domhain & ag fianaibh
  
710] 

Érenn ac comchaíneadh na deisi sin. Ocus is ann do
  
711] 

fríth arnamhárach iad aran tráigh & a lámha arna
  
712] 

cruadhcheangal um chaeldromannaibh a chéili & cuach-shnadmanna
  
713] 

dá cosaibh tréna chéili, & srón meic rígh Uladh
  
714] 

a mbél an allmuraigh & a smeig-sim a mbél an macáimh,
  
715] 

& dob éigean an t-allmurach do leadradh acá scarthain
  
716] 

re' chéili. Ocus ro hadhlaiceadh mac rígh Uladh & do
  
717] 

claidheadh a fheart & do tógbadh lia osa loidhe, & do
  
718] 

feradh a chluithi caínteach le fianaibh Érenn, & nír thuit
  
719] 

leisan fhiangaisceadh riam mac dobo comhchoitchinne
  
720] 

cuma iná sé.



  
721] ‘Cia do-ghiabhainn d'*fh*oraire an chuain anocht ?’ ar
  
722] 

Finn. ‘Rachmaid-ne chuigi,’ arsa naí nGairb na féine .i.
  
723] 

Garb Shléibhi Mis & Garb Shléibhi Cua & Garb Shléibhe
  
724] 

Cláir & Garb Shléibhi Crot & Garb Shléibhi Muice & Garb
  
725] 

Shléibhe Fuaid & Gairb Sléibhe �tha Móir & Garb Dúine
  
726] 

Dealgan & Garb Dúine Sobairci & a fhiana fén fariú.


---

p.24


  
727] 

Gairid iommorro do bádar ann an tan do-conncadar Iruath
  
728] 

mac Dreagan mic Duilli rígh Fer nDreagan chuca, & do
  
729] 

innsaigheadar a céili & do bádar ag ár & ag oirrlech aroili.
  
730] 

Acht énní, ni fédtar a comhraic uili d'faisnéis nó d'innisin
  
731] 

& ní fétar a tuarascbáil do thabairt uair ní raibhi 'na
  
732] 

seasam ar chinn an lae díbh acht trí Gairbh dona Garbaibh
  
733] 

& rígh Fer {folio 6b 1} nDreagan, & ní ar tlás ná ar time do-chuaidh
  
734] 

aca méd an áir 'na timchell acht ro cromadar
  
735] 

na cinn & ro luathaighedar na lámha & do ben gach neach
  
736] 

díbh ciall dá anmain, uair do sáidheadar na craíseacha
  
737] 

isna corpaibh co rucadar urranna caebacha cubhardearga
  
738] 

cró tré dromannaibh na ndeachlaech gurba comthuitim
  
739] 

don ceath*r*ar sin bonn re bonn & bél re bél aran láthair sin.



  
740] Asa aithli sin iommorro do-connairc Ferghus Fínbhél
  
741] 

mac Finn urmór fhian Érenn ar tuitim & do-chuaidh
  
742] 

gan cead gan comairli dóib co Teamraig na Rígh mar a
  
743] 

raibhe Cormac mac Airt airdrígh Érenn & do innis dó
  
744] 

an t-éigen a raibhi Finn & fiana Érenn. ‘Maith lium-sa,’
  
745] 

ar Cormac, ‘Finn do beth isin éigin sin, uair ní lamhann
  
746] 

neach dá fuil fúm d'aes na treabaire muc ná míl ná breac
  
747] 

ná bradán ná óglaegh allaidh dá fhagadh marbh a cinn
  
748] 

gacha conairi, ní lamhann a thógbáil do lár le smacht &
  
749] 

ní lamhann neach d'aes na treabaire teacht ón buailid
  
750] 

gusan seanbhaili gan sgreaball d'Finn & ní lamhthar bean
  
751] 

díb do thabairt d'fhir nó co fhiarfaighear di an mbiadh
  
752] 

fear nó leannán a fhianaib Érenn aici, & muna rabh, is
  
753] 

éigin screaball do thabairt d'Finn ré ndul doc*h*um fir
  
754] 

di. Ocus is mór do drochbr*e*athaibh beiris Finn orainne
  
755] 

& dobadh ferr linn treisi ac allmurchaibh ná aigi.’



  
756] Téid iommorro Fearghus aran fhaithchi mar a raibe
  
757] 

Cairbri Lifeachair mac Cormaic ac cluichi lúibe & liathróidi.
  
758] 

‘A Cairpri Lifeachair,’ ar Ferghus Fínbél, ‘is olc an


---

p.25


  
759] 

cosnamh ar Érinn duit beith ac baethcluichi gan buantarbha
  
760] 

& si 'gá buain díb ac allmurchaibh.’ Ocus do bí 'gá greasacht
  
761] 

& 'gá imdergadh, & gabhais adhnáire mór Cairbri Lifeachair
  
762] 

tríd sin & teilgis a chamán uadha & táinic fá Thuathaib
  
763] 

Teamrach. Ocus do timsaigh an óghaidh uili co roibhi
  
764] 

deich céd fiched ar maidin, & tiaghaid rompa gan ced
  
765] 

gan comairli do Cormac mac Airt nó co rángadar cuan
  
766] 

Finntrágha. Ocus téid Ferghus rompa a pup- {folio 6b 2} aill
  
767] 

Finn & fiarfaigis Finn scéla de & do innis Ferghus dó
  
768] 

Cairbri Lifeachair do theacht leis, & ro éirgedar fian Érenn
  
769] 

uili a n-agaidh Cairbri & ro fearsad fáiltidha ris. Adubairt
  
770] 

Finn: ‘A Cairbri,’ ar sé, ‘dobadh fhearr linn do theacht
  
771] 

cugainn an tráth do beidis aes ciúil & oirfididh & aes dána
  
772] 

& mná & bannála ac aíbhnes ort ná in tan do biadh éigean
  
773] 

catha orainn amail atá anuis.’ ‘Ní do choimidacht ort
  
774] 

thánag-sa,’ ar Cairbri, ‘acht do thabairt m'fheadma catha
  
775] 

leat.’ ‘Nír ghabhus-*s*a óglach nua riam re hucht chatha,’
  
776] 

ar Finn, ‘uair is minic leisan neach tig mar sin a dhul a
  
777] 

n-inadh báis d'fhagáil, & ní háil lim-sa m'óglach nua do
  
778] 

thuitim trím.’ ‘Is cubhais dam-sa,’ ar Cairbri, ‘co
  
779] 

tibear-sa cath as m'ucht féin dóib muna thucar as t'ucht-sa
  
780] 

é.’ Ocus téid Fearghus Fínbhél d'fógra catha ó Chairbri
  
781] 

Lifeachair ar rígh an domhain.



  
782] ‘Cia fhreageórus mac rígh Érenn dam?’ ar rígh an
  
783] 

domhain. ‘Rachad-sa chuice,’ arsa Sligeach mac Sengairb
  
784] 

rígh Fhear Ceapdha, & táinic a tír & a trí ruadhchatha
  
785] 

romóra. Ocus táinic Cairbri 'na n-agaidh & *a* ógbaidh
  
786] 

uili fa lia a fharradh Cairbri ann sin. ‘A Cairbri,’ ar fear
  
787] 

dá muintir ris, ‘gabh cridhi maith chugad don cath sa
  
788] 

uair ní ferr leisin fhéin cuid maith agad-sa de ná ag
  
789] 

allmurchaibh. Uair is é do sheanathair-si do marb Cumall
  
790] 

mac Trénmhóir athair Finn & is cumain leó-san sin gin
  
791] 

gur cumhain leat-sa é.’ 'Gá chluinsin sin do Cairbri, ruc


---

p.26


  
792] 

ruathar fá cath na n-allmurach & do gabh 'gá slaidhi
  
793] 

& 'gá sleachtadh gurba taebhtheascaighi treóin dá treas
  
794] 

& gurba mughaighi maithi dá mórghleó co tarrla chuigi
  
795] 

*an* fer feargach forránach .i. Slig*e*ach mac Seanghairbh,
  
796] 

& gér é sin, ba bás urrlam & fa écc obann & fa hoideadh
  
797] 

áirighi teagmháil rena comlann. Ocus tuairgis cách a
  
798] 

chéle díbh & do congbhadar an dá sciath áilli ilbuadhacha
  
799] 

frisin aicill & do cromadar na haighthi arda oscurtha
  
800] 

a crislaigibh na sciath mbreacard mbordchuanna & do
  
801] 

imreadar na lanna límt*h*a gurba cliatha tolla teascaidhthi
  
802] 

na taíbh ón trénurrlaidi sin.


{RIA MS 29§}*{folio 355}


---

p.56*


... agus do chromadur na haighthe osgurdha a

gcrioslaídhibh na sgíath mbreacárda mbordchuanna agus d'imridur

na lanna líomhtha leathanghéura gur ba cliatha tollta teasgaithe


---

p.57




na taoibh aco ón ttréantuargaint sin gur ba dóirsi báis na béimionna

calma cómhléidm*h*eacha tug Cairbre air an allmhúrach, gur thuit

a bhfóircheann an chómhraic sin leis, agus táine féin go mbuadh

gcosgair go Fionn mac Cúmhaill agus go fíanaibh Éirionn.


As a haithle sin adubhairt Fionn mac Cumhaill: ‘A fhianaibh

Éirionn,’ air sé, ‘ní fhaicim féin mac rígh ná rófhlaith ná taoiseach

féine d'fhíanaibh Éirionn gan caith do thabhairt as 'ucht féin,

agus fógartar lá mórchatha eattrom-sa agus Rígh an Domhuinn.’

‘Léig dhómh-sa caith do thabhairt d'allmhúrcha,’ air Caoilte

mac Rónáin. ‘Atá sin do ghoil agus do ghaisge ionnat,’ air Fionn

mac Cúmhaill, ‘air son nách ceárd mhic óglaoich dul do chur

catha le hárdríghthibh, agus dá mbeitheá-sa a líon catha do chur,

do léigfinn chuige thu.’ ‘Atáid fithche céad agam annso,’ air

Caoilte. ‘As maith an tsochraid mhic óglaoich sin,’ air Fionn,

‘agus a fhianaibh Éirionn,’ air sé, ‘is maith do dhlíghfeach dhíbh

cúngnamh sluagh do thabhairt do Chaoilte mac Rónáin, óir as é

chongbhus gacha bliadhain agus gacha treas bliadhain sibh óir

atá seacht ttighthe n-aoigheadh ag cómhfhreagra age d'fearaibh

Éireann.’ ‘Do-bhéur féin céad do,’ air Usgur. ‘Do-gheabhaidh

sé céad eile úaim-si,’ air an fhian Mhuimhneach. ‘Do-gheabhaidh

sé céad úaim-si,’ air Goll Garbh mac Rígh Alban. ‘Do-gheabhaidh

sé céad uaim-si,’ air Druim Dearg mac Dollair .i. rígh féine an

fhian Ulladh. ‘Atáid {folio 356} cheithre céad fhithchiod agom anois,’

air Caoilte mac Rónáin, ‘& níor theasta úaim do ghnáithlíon catha

acht sé chéad, agus bíoch an chuid sin don chaith oram féin am

aonar.’


Air sin téid Fearghus d'fógra *catha* do Chaoilte mac Rónáin

go Rígh an Domhuinn. ‘Cía don fhéin do thig chum an chatha

aniogh?’ air Rígh an Domhuinn. ‘Óglách atá a bhfíannuígheacht

é,’ air Fearghus. ‘Is mó badh c*h*eárd do mhac óglaoich brughachas

agus biadhtachas do dhéanamh ná *dul* do chur catha re hárd-ríghthibh,

Agus cía fhreagórus mac Rónáin dam?’ air Rígh an

Domhuinn. ‘Rachad-sa chuige,’ air Troighleathan mac Rígh


---

p.58




na hEaspáine. ‘As córuide dhuit a dhul,’ air Fearghus, ‘óir

is ann atá an té do mharbh t'athair .i. Conn Crithir mac Brain

mic Feabhaill.’ Agus do ghaibh gráin mhór Fearghus le méid an

adhmolaidh agus le had*h*uaibhreacht a innill, agus táine mur

a raibh Caoilte mac Rónáin agus d'innis sin do. D'ionnsuidheadur

cách a chéile donna mbrosnach beódha agus ionna ndubhdhortaibh

díleann agus do cuireadh ár adhthallm*h*ór re hathaidh

n-aithghairrid eattortha, & tárluig Caoilte mac Rónáin agus mac

Rígh na hEaspáine air a chéile agus do bhádar ag tréantúargaint

a chéile.


Agus as í sin uair agus aimsir do-chonnarcadar fíanaibh Éirionn

loingeas mhór fán gcúan. ‘Is truadh sin,’ air Fionn mac Cumhaill

‘óir is tuil*l*e cabhartha atá ag teacht chum na n-allmhúrach, agus

as daoine caillte sin*n* feasta.’ Air sin féuchas Oisín seacha ortha

agus adubhairt: {folio 357}‘Dob annamh leat-sa do m*h*ealladh adt

aithne, a rígh féine,’ air sé, ‘agus ní hallmhúraig íad súd acht dream

d'fearaibh Éirionn atá ann agus as dod mhuinntir-si íad súd .i.

Fiodhach mac Righ Breatan agus an Fhian Bhreathnach agus

Dubhán mac Nuadhat mac Rígh Craige Léithe a dTuamhainn

.i. dearbhráithir do mháthar féin.’ Air sin tángadar na slóighte

a ttír agus do-chonnarcadar na héachta dá ccur agus d'aithníghidur

suaitheantas *&* meirge Chaoilte ann, agus gach nduine do thigeach

do láithir, do-bheirioch béim do mhac Rígh na hEaspáine, agus

níor bréagnuidheach na seanfhocail leo .i. luighe iolair ar uathadh.

Agus do thuit mac Rígh na hEaspáine leó.


Air sin do thiomsuídheadar urmhór fhíanaibh Éirionn go

haonionnad agus adubhairt Fionn mac Cúmhaill: ‘Éirge, a

Fhearghus, mur a bhfuil Rígh an Domhuinn agus gaibh lá mórchatha

dhomh-sa fris.’ Air sin téid Fearghus mur a raibh Rígh an Domhuinn


---

p.59




agus canais aitheasg Fhinn mhic Cúmhaill fris agus d'órduígheadur

an treas lá a ndiaidh an lae sin chum an m*h*órchatha sin do

chur.


Do bhádhas immorro ag teacht tar na sgéulaibh sin go coitcheann

ar fud Éirionn uile agus go háirighthe do bhádhas an oídhche sin

ag trácht air an gcaith a mbrúgh Thaidhg mic Nuadhat Rígh

Craige Léithe a tTuadhmhumhainn. Agus así bean do bhí ag

Tadhg .i. Caoiltabhair inghín Rígh Thíre na bhFear bhFionn,

agus ba dhearbhchom*h*alta dhi Rígh an Domhuinn agus mac

inghine dhi Fionn mac Cúmhaill. Agus do bhí san mbrúgh

céadhna Muirinn {folio 358} M*h*ongchaoin inghin Thaidhg mic

Nuadhat agus Labhraidh Lámhfhada mac Taidhg mic Nuadhat.

‘A anam a Chaoiltabhair,’ air Tadhg mac Nuadhat, ‘cía dona

hárdríghthibh so do shíleas tú do theacht beó ón mórchaith

so nó an ttiocfa ceachtar dhíobh?’ ‘Is truadh sin,’ air Caoiltabhair,

‘óir dá mbeidis fir an domhuinn uile a n-aighidh Dháire Dhuinn

mic Loisginn Lómghlúnaig .i. Rígh an Domhuinn, ní thraochfadís

é, agus ní bhfuil cumus ag armaibh an domhuinn aon ruibe dá

fholt do leadarradh agus ní bhfuil fíacail ionn*a* cheann acht

aonchnámh daingean & ní bhfuil easna 'na chorp acht aonchlár

cóimhreámhar cnámha. Agus an oídhche do geineadh Dáire

Donn do taidhbhre*adh* do Bhulcán Gobha a n-ifrionn go

ngeinfíghe mac an oídhche sin do ghéabhach an domhann uile

go hÉirinn agus nách déanfach arm ar bith fuilliúghadh ná


---

p.60




fóirdhearga air acht an t-arm do bainfíghe as an míanach do

bainfíghe an oídhche sin, agus do rinne*adh* leis san ló céadhna

sgian agus ga agus cloídheamh. Agus an tan do bhí Dáire Donn

ag gabháil an domhuinn, do fuair Righ na Fúarígheachta fios na

n-arm dho agus do rug Rígh an Domhuinn go teach m'athar-sa

iad .i. Rígh Thíre na bhFear bhFionn, a oide féin, agus atáid a

gciste cloiche age.’ ‘A Chaoiltabhair,’ air Tadhg mac Nuadhat

‘do badh maith dhuit-si dul lead dhraoigheacht féin ag iarraidh

na n-arm sin do chabhair mic h'inghíne féin .i. Fionn mac

Cúmhaill.’ ‘Is truadh sin,’ air Caoiltabhair ‘óir dá mbeidís

anmanna Shíl �dhaimh a ngeall {folio 350} ris sin, ní badh tu*a*la*i*ng

neach ar domhunn teacht ó Thír na bhFear bhFionn go Cúan

Fionntrágha *a* n-iarthar Éirionn fó cheann trí lá, & dá mbeidís

na hairm agom-sa annso, ní thiubhrainn úaim íad a n-aighidh

mo chomhdhalta féin, an té do hoileadh air aon chíoch liom .i.

Rígh an Domhuinn.’ Adúbhairt Labhraidh Lámhfhada mac

Taidhg mic Núadhat rena atha*i*r: ‘Tabhair-se cúngnamh

draoidheachta damh-sa go ndeachuinn d'iarraidh na n-arm dá

mbeith mo chuid ionna bhfagháil óir asé as truadh liom an té

is triaith agus as tíghearna dham agus mac mo dhearbhcsiubhrach

féin do dhul fá chaoighil cloidhimh an allmhuraig úd agus nách

déanfuig airm ar bith fuiliughadh ná fórdhearga air.’


Air sin tángadur air an bhfaithche amach & do cuireadh

Labhraidh a riocht iolair adhbhallmhó*i*r annsan. Air sin tógbhus

Labhraidh air go húréadrom tar Muir Toirrian agus tar Muir

Nirtgheal agus tar gach líonmhuir eile go ráinig faoi mheódhan

laoi air na mháireach go dún a sheanathar .i. Righeacht na bhFear

bhFionn. Agus do chúa*i*dh iona riocht féin annsan agus téid don

dún anonn air sin agus beannuídheas don Rígh go connail céillidhe


---

p.61




agus fearais an Rígh fíorchaoin fáilte roimh Labhraidh agus dob

áil leis a fhastógh ionna fhochair féin.


‘Ní chun cómhnuighthe tángus don turus-*s*o,’ air Labhraidh,

‘acht ag iarra cúmhanta agns cómhairle ort-sa atáim .i. bean

laoich do Th. D. D. do líomhnuídheag oram agus ní gabhthar

úaim gan cómhrac fána ceann, {folio 360} agus atáid airm séanta

ag *an* té atá chun comhraic liom do rin*n*e Bhulcán Gobha a

n-ifrionn do agus as ag iarraidh na n-arm atá agad-sa *tángus-*s*a*,’

air Labhraidh. ‘As truadh sin, a Labhraidh,’ air an Rígh, ‘dá

mbeidís fir an domhuinn dá n-iarraidh oram-sa, ní thiúbhrainn

úaim íad agus gan fhios agom nách a n-aighidh mo dhalta .i. Rígh

an Domhuinn do béarfaoi íad.’ ‘Ná habair sin.’ air Labhraidh

‘óir as é an treas fhear as annsa liom-sa dá bhfuil air druim an

domhuinn é .i. tusa & é féin agus Tadhg mae Nuadhat, agus

ní bhfuil fáith catha ná comhla*i*nn air feasta óir do ghaibh sé

Éire amhuil gach críoch eile agus do bhronn sé Éire do mhac

inghine t'inghine-se .i. Fionn mac Cumhaill.’ Cia trácht créad

do chan síad eatorrtha, tuga*dh* na hairm do Labhraidh agus

tugadh éadromacht na ngasán sanaise ionnta agus do-chua*i*dh

Labhraidh a riocht iolair adhbhallmhóir annsan agns do cheangail

sé na hairm do bhun a sgíathán. Agus táine tar na hiomarchaibh

céadhna arís go ttáine a ttráith ghairm an choiligh go dún a

athar féin .i. Rígh Craige Léithe a dTuadhmhumhainn, agus do

thuit taise agus támhnéula báis air féin annsan. Agus gabhas

Tadhg fáilte roimh Labhraidh agns tógbhus asteach san mbruíghin

é agus tug losa Th. D. D. do .i. beatha agns sláinte. ‘A mhic,’

air Tadhg, ‘as maith an teachtaireacht sin do rinnis óir ní dearrnadh

a comhmhaith sin do theachtaireacht a nÉirinn ná air an ndomhunn

riamh.’ ‘Is beag an tairbhe sin dómh-sa,’ air Labhraidh, ‘agus

nách féidir liom na hairm so {folio 361} do thiodhalacadh go

Fionntrágha chum Fionn mac Cúmhaill fá thráith catha


---

p.62




amáireach.’ Agus d'éirge an lá ortha faoi sin. Air sin do-chonnarcadur

Mac Éibhin .i. cumasach sármhaiseach do Th. D. D. chúcha

agus ba comhlúaith re gaoith Mhárta é go meódhan lae agus ba

comhluaith re cách ó sin amach é. ‘As maith an tráith a

thánguis, a chara,’ air Labhraidh, ‘agus triall leis na hairm

so go Fionn mac Cúmhaill fá thráith catha aniogh go Fionntrágha.’


Do ghluais mac Éibhin etc.


§



  
803] {folio 7a 1}‘... leisna harmaibh si co Finn fo tráth catha
  
804] 

aniubh.’



  
805] Do ghluais iommorro Mac Éimin roime amail luas
  
806] 

ainnli nó feirbe nó iarainne nó mar sithi gaíthi glanuaire
  
807] 

ag rochtain tar ceann mhachaire nó maighshlebi co ráinic
  
808] 

fo tráth éirghi do ló co cuan Fhinntrágha. Is í sin uair &
  
809] 

aimser do bhí Ferghus Finbél ac gabáil láma aran féin
  
810] 

dochum an mórchatha & is ed adubairt: ‘A Fhiana Érenn,’
  
811] 

ar sé, ‘dá mbedís seacht samlá a n-énló agaibh, atá a
  
812] 

n-obair aniub acaibh-si, uair ní dearnadh & ní dingéantar
  
813] 

a nÉrinn co brách obair énlae mar an lá aniubh.’



  
814] Ro éirgeadar iommorro fiana Éirenn ann sin & mar do
  
815] 

bádar ann, do-conncadar Mac Éimhin ana ruathar roreatha
  
816] 

chuca. Ocus fiarfaigis Finn scéla de & do fhiarfaig de can
  
817] 

asa táinic. ‘Ó Brugh Thaidhg mic Nuadhad thánac,’
  
818] 

ar Mac Éimhin, ‘& dot fhis-sa do cuireadh mé dá fhiarfaighe
  
819] 

dhíd cinnas fhóbraidh dul a n-agaidh rígh an domhain &
  
820] 

nach deargann airm nó ilfhaebair air.’ ‘Is cubhais dam-sa,’
  
821] 

ar Finn, ‘muna deargaid m'airm-si air, co mbrúidhfidir
  
822] 

lium a corp a medhón a lúirighi.’ ‘A rífhéinnidh,’ ar Mac


---

p.27


  
823] 

Éimhin, ‘atáid agam-sa ann so na hairm neime dá fhuil
  
824] 

a ndán dó bás d'fhagáil, & tuc Labhraidh Lámfhada,
  
825] 

derbráthair do máthar-sa féin, chugad iad tre dolb draídh*e*achta.’
  
826] 

Ocus tucadh a láimh Fhinn iad & do bean a
  
827] 

cumdaighi díb & ro éirgedar saighnéna teinntidhi & bolga
  
828] 

bithneimneacha díb, & nír fhédadar ógbaidh na hairm sin
  
829] 

d'*fh*échain. Ocus táinic trian do ghal & do ghaisceadh
  
830] 

& do menmain & do mórcroidhe dá gach énfhear d'fianaibh
  
831] 

Éirenn le faicsin na n-arm sin ag Finn, uair na caertha
  
832] 

teinedh do theilgdís díb, ní gabhadh eirr*e*adh ná eideadh
  
833] 

riú co téighdís tré corpaibh na ndaíne fa neasa dóib ana
  
834] 

saighdib sithneimneacha. Ocus adubairt Finn: ‘Tairre,
  
835] 

a Ferghuis Fínbél,’ ar sé, ‘& féch*t*ar lat cá méd maireas
  
836] 

don fhéinn doc*h*um an mórchatha aniubh.’ �irmis
  
837] 

iommorro Ferghus Fínbél iad & adubairt re Finn: ‘Éncath
  
838] 

eagair amáin mhaireas don fhéinn,’ ar sé, ‘& is imdha
  
839] 

ann sin fer comlaind triair & fer comlainn nónbhair &
  
840] 

fer comlainn tríchad & fear comlainn céd.’ ‘Éirigh más
  
841] 

edh,’ ar Finn, ‘mar a fhuil rígh an domhain & abair ris
  
842] 

láthair an mórchatha d'innsaighi feasta.’



  
843] Téid Fearghus co rígh an domhain & is amlaidh do bhí
  
844] 

an {folio 7a 2} rígh ana imdhaidh & ceóla crota & cuisleanna
  
845] 

ciúil agá seinm dó. ‘A rígh an domhain,’ ar Fearghus
  
846] 

Fínbél, ‘is fada an codladh sin a fhuili & ní guth ort uair
  
847] 

budh é do chodladh déideanach hé, & ro innsaigedar
  
848] 

an fhian a n-inadha catha & freagair-si iad.’ ‘Is dóigh
  
849] 

lium-sa,’ ar rí an domhain, ‘nach fhuil acfainn catha aca
  
850] 

am' agaidh-si. Ocus cá méd maireas d'fhianaibh Érenn?’
  
851] 

ar sé. ‘Éncath egair amáin,’ ar Ferghus, ‘& cá méd maireas
  
852] 

do shluagaibh an domhain?’ ‘Deich catha fiched
  
853] 

tánac-sa a nÉrinn,’ ar sé, ‘& torcradar fiche cath le
  
854] 

fianaibh Érenn díb & is eadh maireas díbh deich catha
  
855] 

armruadha egair, & gidheadh atá ochtar díbh-sin & dá


---

p.28


  
856] 

*m*bedís fir an domhain uili am' agaidh-si do dingémthaí
  
857] 

leó iad .i. mé féin & Conmhael mo mac mórghnímach &
  
858] 

Ógarmach ingen rígh na Gréigi, an lámh is ferr sa domhan
  
859] 

am' fégmais-si féin, & Finnachta Fiaclach mo thaíseach
  
860] 

teaghlaigh-si féin, & rí Lochlann & a trí derbráithri .i.
  
861] 

Caiseal Clúmach & Fornne Glangér Gaiscedach & Tocha
  
862] 

& Mongach an Mara.’



  
863] ‘Is cubhais dam-sa ámh,’ ar rígh Lochlann cona
  
864] 

bráthribh, ‘dá ndeach énfhear do shluaghaibh an domhain
  
865] 

romainne chuca, nach racham-ne, uair ní biadh toisc
  
866] 

dergtha faebair againne orrtho & ní bhérmaís ar díl ar
  
867] 

sainnti díbh uair is geis dúinn ó dergmaid ar n-airm gan a
  
868] 

sáith fola & fulrachta d'fhagáil dóib.’



  
869] ‘Rac*h*ad-sa am ' aenar chuca,’ ar sósar na clainni sin
  
870] 

.i. Forne mac rígh Lochlann. Ocus do ghabh a ghoirmeirredh
  
871] 

grísneimneach gráineamail uime & táinic fá fianaibh
  
872] 

Érenn & cloidemh dergfaebrach gacha lámha dó & do-beredh
  
873] 

an bráthbéim re 'chéile orrtha & ro heasairc an tucadh
  
874] 

dá n-ógaibh & do tanaig an trácht dá trénferaibh & ro
  
875] 

lín an learg dá laechaibh. Ocus do-connairc Finn sin
  
876] 

& ba crádh croidhe & ba baegal báis & ba heasbaidh anma
  
877] 

leis an díl tuc an t-allmurach aran féin, & do bí ag
  
878] 

coimgreasacht na féine chuigi. Ocus ro éirigh Ferghus
  
879] 

Fínbhél & is edh adubairt: ‘A fhiana Érenn,’ ar sé, ‘is
  
880] 

truagh tarrla díbh a méd d'éigin & d'anforlann d'*fh*uilngeabhair
  
881] 

um ceann Érenn 'gá cosnamh & énlaech 'gá
  
882] 

buain díb aniubh & nach fuiltí acht amail bhís ealta minén
  
883] 

ar fud craíbhe {folio 7b 1} éigin 'gá n-imdídean ó bhís seabhac
  
884] 

ara tí. Sibh-si ag dul ar scáth Finn & Oisín & Oscuir & nach
  
885] 

cinneann neach ara chéli agaib & nach tabhair neach
  
886] 

uaib agaidh aran allmurach.’ ‘Dar mo chubhais,’ ar
  
887] 

Oisín, ‘is fír uili an forgeall sin & ní fhóbair neach againn
  
888] 

seach a chéili a dingmháil,’ ‘Ní fhuil neach is ferr ná


---

p.29


  
889] 

'chéili agaibh,’ ar Ferghus. ‘Biaidh anois,’ ar Oisín 'gá
  
890] 

leigean 'na thorainn thinneasnaigh d'innsaigid an allmuraig.
  
891] 

‘An agam, a laích,’ ar Oisín, ‘co ferainn comrac rit tar
  
892] 

ceann na féine.’ ‘Is briathar dam-sa guma gerr an cairde
  
893] 

sin,’ ar mac rígh Lochlann.



  
894] Do thógadar iommorro an dá sciath imealchaín aladhbreac
  
895] 

a n-aicill a chéili & ro imreadar na craíseacha
  
896] 

créchtaidbhli comaigmhéile & na cloidme iarannbhláithi
  
897] 

órcumdaigthi, & do-rinnedar urrlaidhi tric thinneasnach
  
898] 

re hathaidh fhada. Do bhí iommorro an comhrac ac dul
  
899] 

tara chéili ann sin uair do bás ac clódh Oisín ann & do
  
900] 

bhean osnam éccomlainn as. Ocus ba druim re saegal
  
901] 

trá & fa bhuain chéilli do cabhair leisan fhéin Oisín do beith
  
902] 

isin éigin sin & tucadh gáir acaínteach os aird uime.



  
903] ‘Is cubhais dhamh, a fir dhána,’ ar Finn re Ferghus,
  
904] 

‘gurab truagh duid an greasacht thucais ar mo mac
  
905] 

doc*h*um an allmuraigh, uair dob usa lium-sa bás
  
906] 

d'fhagáil dam fén & d'fianaibh Éirenn uili ná a faicsin
  
907] 

isin éigin a fhuil. Ocus éirigh d'adhmoladh mo mic dam
  
908] 

cumadh móide leis a menma hé & gumadh calmaidi a
  
909] 

comthuarcain.’



  
910] Téid Ferghus gusan maighin a rabhadar na curaidh
  
911] 

isin comlann. ‘A anam a Oisín,’ ar Ferghus, ‘is adhnáir
  
912] 

leisan fhéin ísli h'inaid-si isin comlann sin & is imdha
  
913] 

taisteallach sibhail & echlach urláir ó ingenaibh rígh &
  
914] 

rofhlatha Érenn ag feitheam do comlainn.’ Gabhais
  
915] 

méid menman Oisín 'mun greasacht sin tuc Ferghus air
  
916] 

& ro éirigh a aigneadh & do médaigh a menma re a mholadh,
  
917] 

& tuc sínedh ara cholainn co toillfedh mac mís idir gach
  
918] 

dá asna dó, & do-chualadar an fhian uili coimghéisedh a
  
919] 

chnám ag drud ó chéili, co tuc urchur don craísigh cródeirg
  
920] 

chatha baí fora inchaibh co tarrla an craíseach a mbrollach


---

p.30


  
921] 

na lúirighi co ndeachaidh fod ferlámha dá crann cruaidh
  
922] 

cheathardruimneach ar slicht a glaisiarainn tréna druim
  
923] 

siar seachtair {folio 7b 2} co fuair bás de. Ocus táinic féin co
  
924] 

fianaibh Érenn dá éisi.



  
925] Iar sin iommorro do tógbadh gáir adhbhulmór ag
  
926] 

sluaghaibh an domain 'gá chaínedh & gáir eili ac fianaibh
  
927] 

Érenn 'gá commaídem. Ní ar tlás ná ar time iommorro
  
928] 

do-cuaidh 'gá bráithribh-sean an laec*h* sin do bhuain
  
929] 

díb, uair nír miadh nó maisi leó a thuitim le firgaiscedhach
  
930] 

na féine. Iar sin trá ro éirigh an fírlaech fergach forránach
  
931] 

dárbo comainm Tocha mac rígh Lochlann & táinic a tír
  
932] 

do dhíghailt a bráthar. Ocus is amlaidh do bhí an fer
  
933] 

sin & circaill cithneimneach cláriarnaighi uime ó a bhonn
  
934] 

co a bhathais. Dob athearrach aignidh iommorro d'fir
  
935] 

a fhéchain gin co n-innsaiged é, & fa dubadh dealba do
  
936] 

dheidhmhíledaib & ba tréigean feadma le fírlaechaibh &
  
937] 

ba claechlódh céille le curadhaibh a fhaiscin. Ocus nír
  
938] 

an ina n-imeal nó co ráinic a certlár na féine & do lig
  
939] 

ingheilt dá loinn límtha leaturrthaigh ar curpaibh curadh
  
940] 

& ar formnaibh feróglach & ar guaillibh galgad & ar righthibh
  
941] 

ríghmhíledh, & tucadar uili a ndruim risin allmurach &
  
942] 

do-chuadar a raen madma & teithidh reme. Gér imnár
  
943] 

trá in t-éigean sin, nír ghabh neach do láim mac rígh
  
944] 

Lochlann do dhingmháil nó gur impó Mac Lugach ris.



  
945] ‘An agam, a rímílid,’ ar Mac Lugach, ‘co ferainn comrac
  
946] 

rit tar ceann na féine ó nach fóbraid uili do frithólam.’ Ba
  
947] 

recht aignidh iommorro le mac rígh Lochlann a impódh
  
948] 

don dergruathar ara raibhi, & gérbh edh, nír fiú leis a eineach
  
949] 

d'uirbernnadh .i. éra ar neach fá nimh um comrac.



  
950] Ro feradar iommorro an dias sin ardcomrac aigméil
  
951] 

ilgonach anaithnidh gan turbaid gan tairgsin, gan rún
  
952] 

tláis ná time ná teithidh ar ceachtar díb, gur combladhadar


---

p.31


  
953] 

a craíseacha sa chathirghail & gur lúbadar na sithlanna
  
954] 

'gá sírbualadh & gur scan*n*radar a scéith ó faebraibh na
  
955] 

cloidem corrgér curata. Ocus ar n-easbaid a n-órsciath is
  
956] 

ann ba sanntaighi an sárcomlann, & tucadar a n-aenfheacht
  
957] 

dá athbhéim uaibhrecha aigméili ainiarmartacha gur
  
958] 

combhuaileadar na cloidme a caelfhaebraibh a chéili co
  
959] 

ndeachaid cloidem Mic Lugach tré cloidem an allmuraig,
  
960] 

& tuc an dara béim dó gur coimbris an cathbarr & gur
  
961] 

dianteasc an dlúthtúireach & gur scoil*t*eastair an sciath &
  
962] 

gur comroinn an croidhe co cudruma don choílbéim sin.
  
963] 

Ocus táinic féin co menmnach {folio 8a 1} móraigentach co
  
964] 

fianaibh Érenn.



  
965] Is ann sin do éirigh an mac merrda míchéillidi mór-croidheach
  
966] 

aili do macaibh rígh Lochlann dárbo comainm
  
967] 

Mongach an Mara & do bádar sluaig an domain uili ac
  
968] 

éirghi leis. ‘Anaidh, a fhiru an domain,’ ar sé, ‘uair ni
  
969] 

sibh dhlighes curpéraic mo bráithrec*h*-sa, & ó nach sibh,
  
970] 

ligidh dam fén dul d'agra na cédérice ar fhianaibh Éirenn.’
  
971] 

Ocus táinic a tír, & is amlaidh do bhí & súisti imreamhar
  
972] 

iarnaighi ana láim lesa rabhadar secht caera athleaghta
  
973] 

iarainn & caeca slabhradh iarnaide eisti & caeca ubhall
  
974] 

gacha slabraidh & caeca dealg neime an gach ubhall.
  
975] 

Ocus ruc ruathar fútha mar sin dá silbhualadh & dá
  
976] 

sreingleadrad & dá saebcuma, gurba samalta re healta
  
977] 

minén ag teithed roim seabac an scaíled & an scannrad
  
978] 

tuc arin féin ana timcheall. Ocus do ghabh adhnáire mór
  
979] 

laech d'fhianaibh Érenn uime sin .i. Fidhach mac rígh
  
980] 

Breatan & adubairt: ‘Tairre doma mholad, a Ferghuis
  
981] 

Fínbhél,’ ar sé, ‘co ndeachainn do comrac risan allmurach
  
982] 

innus gumadh móidi mo menma & m'aignedh & gumadh


---

p.32


  
983] 

calmaidi mo comlann thú doma molad.’ ‘Urusa do molad,
  
984] 

a mic,’ ar Ferghus, & do bhí re hathaidh fhada 'gá molad.



  
985] Ro innsaighedar iommorro an dias sin a chéile co
  
986] 

briatharbhorb barbarrdha baethéicciallaidi. Ocus is ann
  
987] 

sin do thógaib Mongach an Mara an súisti imremar iarnaide
  
988] 

& tuc béim co talchar tinneasnach d'innsaighi mhic rígh
  
989] 

Breatan, & ruc mac rígh Breatan saibhléim lúith a n-airde
  
990] 

do lethtaíb chlé an allmuraig & tuc béim cloidim don
  
991] 

allmurach co tarrla tar cael a dhá lámh gur coimtheasc
  
992] 

in dá láim & ní hacu ro anastair an ghormlann gérloinnearrdha
  
993] 

acht ro roinn co cudruma an cathmhílidh fá a
  
994] 

certmedón, & ag tuitim dó, tarrla ubhall iarnaidhe do*n*
  
995] 

tshúisti cona dhealgaib nemi ar dedhbhél mic rígh Breatan
  
996] 

co rug an teanga & na fiacla & finnchaeb chró don inchinn
  
997] 

tre chúl a chinn siar, gur comtuitedar an dís sin bonn
  
998] 

re bonn & bél re bél aran láthair sin.



  
999] Is ann sin ro éirigh seinnser na clainni sin rígh Lochlann,
  
1000] 

& ba hé sin an bráth nach fulangthí & an dubdhortadh
  
1001] 

díl*e*ann & an chliathbearna céd & an bráth tar bruachaibh
  
1002] 

& an tonn rabharta & an fear nach ruc céim ar cúl riam
  
1003] 

roim uathadh ná sochaidi .i. Caiseal Clúmach airdrígh
  
1004] 

Lochlann féin, uair ní táinic díthugad daíne nó uathughad
  
1005] 

aicme mar sin a nÉrinn riamh. Ocus do bhí sciath neime
  
1006] 

ar dearglasadh aigi do-rinne gabha {folio 8a 2} ifrinn dó & dá
  
1007] 

curthaí fo muir hé, ní báit*h*fedh énlaem dá lasair & níba
  
1008] 

teóidi hé fein hí. Acht énní, ó do ghabhadh air hí, ní
  
1009] 

lamadh cara ná neamchara techt feadh a urchair féin
  
1010] 

a comghar dó. Ocus táinic fá fhianaibh Érenn mar sin
  
1011] 

& ní thuc dh'arm leis acht cloidem dá imdhídean uair ní
  
1012] 

d'imirt airm orrtha táinic acht do leigean neime a scéith
  
1013] 

fútha, uair na caera teinedh do theilgedh fútha, ní gabhadh
  
1014] 

arm ná earradh ná éideadh riú gan dul tré curpaib na laech
  
1015] 

ana saighdibh sithneimneacha co mbiadh an fer díbh ar


---

p.33


  
1016] 

derglasadh a medón a arm & a éididh, & an uair do beanadh
  
1017] 

neach eili ris, do ghabhadh an lasair sin hé, uair ní ferr do
  
1018] 

lasadh scolb do dharaigh díleann do biad re bliadain re
  
1019] 

deataigh ná do lasfad gach neach díbh idir arm & eirredh
  
1020] 

& éidedh. Ocus dobo bheag gach mórolc dá táinic a nÉrinn
  
1021] 

riamh ag féchain an uilc sin.



  
1022] Gurab ann sin adubairt Finn: ‘Tógaibh bar láma, a
  
1023] 

fhiana Érenn,’ ar sé, ‘& tabhraidh trí gáirthi beannacht
  
1024] 

don tí do cuirfeadh anmuain éigin aran allmurach innus
  
1025] 

co ndeachadh dream éigin againn uadha do thoradh a
  
1026] 

reatha.’ Ocus do tugadar fiana Érenn na gáirthi sin fo
  
1027] 

cédóir. Meabhais iommorro gen gáire aran allmurach
  
1028] 

re cluinsin na ngáirthedh sin. Is ann sin do bhí Druimdherg
  
1029] 

mac Dolair mic Dorchaidhi, rífhéinnidh fhian Ulad a
  
1030] 

comgar don allmurach & do bhí sleagh neime aigi do bhí
  
1031] 

ag Clannaibh Rugraidhi a ndiaidh a chéili & an Cróderg
  
1032] 

fa hainm di. Ocus do fhéch ar rígh Lochlann & ní fhaca
  
1033] 

gan éidedh de acht a bhél & sé urfhoslaici ag gáire fán
  
1034] 

fhéin. Is ann sin tuc Druimderg urc*h*ar don Cróderg
  
1035] 

chuigi gur certamais ana bhél hé gur aidhbli a hurgráinne
  
1036] 

do leith a chúil nás do leith a aighthe. Ro thuit iommorro
  
1037] 

a sciath & ro báidh a lasair ó da thuit a thigerrna, & ráinic
  
1038] 

Druimdherg chuigi & do scar a cheann re a c*h*olainn & ro
  
1039] 

maídh an mórghním. Ocus is í sin cabhair is fearr leisan
  
1040] 

féin fuaradar leisan fhianghaisceadh riamh.



  
1041] {folio 8b 1} Asa aithli sin iommorro do brúchtdhoirtedar na
  
1042] 

catha ceachtarrdha coimdhícra comdhúthrachtacha sin
  
1043] 

fo 'chéili ana coilltibh comdhlútha & ana mbloiscbéim
  
1044] 

brodla & ana ndubdhortaibh díleann co grod & gu garb
  
1045] 

& co gáibhtheach, co borb & co badhbha & co bráthamail,
  
1046] 

co dána & co dian & co deithfireach, & rob imdha ann sin


---

p.34


  
1047] 

fead cloidim re cnáimh & trost cnámha agá chirrbadh &
  
1048] 

colla arna créchtnugad & súili arna saebdallad & dóidi arna
  
1049] 

ndruimgerradh, & máthair gan mac & bean chaemh gan
  
1050] 

chéili. Ro freagradar iommorro na dúili uachtaracha a
  
1051] 

comdáil an chatha leó d'faisnéis na n-olc & na n-imneadh
  
1052] 

budh cinnti do dhéanamh isin ló sin, & do merlabhair an
  
1053] 

muir d'faisnéis na n-easbadh & do thógadar na tonna
  
1054] 

tromgháir truaghadhbal dá sírchaíneadh & do bhúiredar
  
1055] 

na piasta dá piastfhaisnéis & do ghéisedar na garbhchnuic
  
1056] 

le gábhadh na greisi sin & do crithnaigh*e*adar na coillti
  
1057] 

do chaíneadh na curadh & ro gáireadar na glaschlocha ó
  
1058] 

ghnímaibh na ngér-reann & do ghuiledar na gaetha ag
  
1059] 

admháil na n-ardécht & do crithnaigh an talamh ac
  
1060] 

tarrngaire an tromáir & do gormbrataigh an grian le
  
1061] 

gáirfeadhaigh na nglas-sluagh & do niamdhubadar na
  
1062] 

neóill re hathaidh na huaire sin & do chomgháireadar coin
  
1063] 

& cuanarta & badbha & geilide glinne & arrachta aieir &
  
1064] 

faelcoin na fidhb*a*idhe dá gach aird & dá gach oirchinn
  
1065] 

ana timcheall & sreath deamnaide diabalta do lucht aslaig
  
1066] 

uilc & écórach dá coimgreasacht a ceann a céili.



  
1067] Is ann sin iommorro ro smuain laech d'fhianaibh Éirenn
  
1068] 

gur mór dh'ulc & d'égóraib do-rinne féin & a chineadh &
  
1069] 

a chlannmaicne ar Clannaibh Baíscne, & dob áil leis
  
1070] 

gnímartha maithi do dhénamh dóibh ara shon, & dob
  
1071] 

é sin Conán mac Morna. Ocus do luathaigh a lámha le
  
1072] 

a lannchloidem & do tholl dá thiubhghonaibh taebha gan
  
1073] 

teasargain & ro leadair lámha ba lánchalma & do dhíthaigh
  
1074] 

dá dheadhcolg dúili ba dreachálainn & ba hadbal re innisin
  
1075] 

a ghnímartha aran ruathar sin.



  
1076] Do bhí iommorro Finn ós cinn an chatha ann sin ac
  
1077] 

coimgreasacht na féinne & ac greasacht {folio 8b 2} Chonáin
  
1078] 

seach cách & rí an domhain don leith eili ac greasacht na
  
1079] 

n-allmurach. Adubairt Finn re Fearghus Fínbhél: ‘Éirigh
  
1080] 

do molad Conáin dam gumadh móidi leis a menma hé


---

p.35


  
1081] 

uair is maith an easargain do-ber sé ar mo bhidhbadaibh-si.’
  
1082] 

Ocus téid Ferghus dá innsaigid. Do ghabh iommorro
  
1083] 

teasaidh*e*acht Conán ann sin ó imarcaid na hirghaili
  
1084] 

& do-chuaidh amach do ligean na gaíthi faí. ‘Is fír sin,
  
1085] 

a Conáin,’ ar Ferghus Fínbhél, ‘is maith is cumain let-sa
  
1086] 

seaneascairdeas Clainni Morna re Clannaibh Baíscne, &
  
1087] 

dobadh deóin leat-sa bás d'fagáil duit féin ann so dámadh
  
1088] 

díth do Clannaibh Baíscne hé.’ ‘Ar grád h'einigh rit,
  
1089] 

a fhir dhána, ná himderg mé gan fhochuinn & do-ghén
  
1090] 

obair maith ar allmurchaib acht co roistir isin chath.’
  
1091] 

‘Dar mo chubhais ámh,’ ar Ferghus, ‘dobadh maith an
  
1092] 

airighi dá dénamh sin thusa,’ & tuc treas adhmolta ann
  
1093] 

sin ar Chonán. Téid iommorro Conán aris fón cath & níba
  
1094] 

measa a gnímartha don turus sin, & téid Ferghus Fínbhél
  
1095] 

co hairm a raibe Finn.



  
1096] ‘Cia anois is fearr isin chath?’ ar Finn re Ferghus.
  
1097] 

‘Dubhán mac Cais mic Cannáin,’ ar Ferghus, ‘.i. mac
  
1098] 

óglaích dod muintir-si, uair ní tabhair béim do neach
  
1099] 

acht énbhéim & ní térnóidhthear beó ón béim sin &
  
1100] 

adrorcradar trí nónbair & ochtmogha laech leis gus anois.’
  
1101] 

Do bí iommorro Dubán Donn mac Nuadhad, mac rígh Chairrgi
  
1102] 

Léithi, rí Tuadhmuman, aran láthair sin & is
  
1103] 

ed adubairt: ‘Dar ar cubhais ámh, a Ferghuis,’ ar sé,
  
1104] 

‘is fír uili an forgheall sin, uair ní fhuil isin chath mac
  
1105] 

rígh nó tigerna chinnes ar Dubán mac Cais mic Cannáin,
  
1106] 

& do-ghébhad féin bás ann nó cinnfed air.’ Ocus do lig
  
1107] 

ana thorainn tinneasnaigh tréasan cath amail buinne
  
1108] 

mborbruadh mbreaclasrach fá chnoc ardmhór aiteangharb
  
1109] 

nó mar thuinn reachtmhóir rabartha ac bualad um
  
1110] 

ghealtrácht ngainmidi, is é sin trá ár & easargain & ollcuma
  
1111] 

tuc arna hallmurchaib, & táinic naí cuarta fó*n* cath &
  
1112] 

do marbh naí nónbair gacha cuarta díb.




---

p.36



  
1113] Ocus do fhiarfaig Finn d'Ferghus: ‘Cia anois is ferr
  
1114] 

isin cath?’ ar sé. ‘Dubán Donn mac Nuadhad, mac
  
1115] 

rígh Chairrgi Léithi, rí Tuadmuman,’ ar Ferghus, ‘uair
  
1116] 

nír chinn neach air ó chinn a seacht mbliadan anuas
  
1117] 

& ní chinneann anois.’ ‘Éirigh-si dá adhmolad,’ ar Finn
  
1118] 

re Fearghus, ‘cumadh móidi leis a menma hé.’ ‘Cóir a
  
1119] 

adhmoladh,’ ar Ferghus, ‘uair dar leat is sluagh ac rochtain
  
1120] 

dína roim tromfhleachadh mar a- {folio 9a 1} táid na hallmuraig
  
1121] 

ag rith roime tar gach leath.’ Ocus téid Ferghus mar a
  
1122] 

raibhi Dubán Donn & do ghabh ag moladh a nirt & a ghoile
  
1123] 

& a ghaiscid & ac molad a lúith & a lámaigh & a ghnímarthadh
  
1124] 

archeana, & táinic féin mar a raibhe Finn arís & adubairt
  
1125] 

Finn: ‘Cia anois is fearr isin cath, a Ferghuis?’ ar Finn.
  
1126] 

‘Oscar ilbuadhach,’ ar Fergus, ‘& ní a n-énchath re
  
1127] 

cách atá, uair do cuireadh ceithri céd cuigi féin ar leith
  
1128] 

.i. dá céd Frangcach & dá céd d'feraibh Gairian & Fiac*h*ra
  
1129] 

Foiltleabhar rí fer nGairian féin, & atáid sin uili ac
  
1130] 

comtuargain scéith Oscuir, & ní tuc laech díbh-sin guin
  
1131] 

air nach tuc-san goin 'na haghaidh.’ ‘Cia réim nó ruathar
  
1132] 

do-chí ar Chaílti mac Rónáin?’ ar Finn. ‘Fuil sunn gan
  
1133] 

ro-éigean tar éis an deargruathair rug,’ ar Ferghus.
  
1134] 

‘Éirigh-si chuigi,’ ar Finn, ‘& abair ris dream éigin
  
1135] 

dona allmurchaib do dhingmháil d'Oscur.’ Téid Ferghus
  
1136] 

chuigi. ‘A Chaílti,’ ar sé, ‘is mór an t-éigean úd do-chí
  
1137] 

ar do charaid .i. Oscur, fa bhéimnigh na n-allmurach, &
  
1138] 

éirig do thabairt fhortachta éigin dó.’



  
1139] Téid Caílti gusan maighin a raibhe Oscur & na hallmuraig
  
1140] 

& tuc béim cloidim fona comhair gan choigill don tí ba
  
1141] 

neasa dó co ndearna dhá chuid cudruma de. Tógbhais
  
1142] 

Oscur a cheann & féchais air. ‘A Chaílti’, ar sé, ‘dar lim
  
1143] 

nír lamais do chloidem do deargadh ar neach eili nó gur
  
1144] 

dingmhais aen dá raibhi a comair mo chloidim-si. Adhnáir


---

p.37


  
1145] 

duit fós fir an domhain mhóir & fiana Érenn uili a n-énchath
  
1146] 

& gan comlann d'fhagháil ann nó gur chuidighis mo chuid
  
1147] 

chatha orum-sa, & is cubhais damh-sa,’ ar sé, ‘cor áil
  
1148] 

lium do chur isin cosair cró ara shon.’ Do chlaechlóidh
  
1149] 

sin iommorro a chiall & a chonn do Chaílti & tuc a agaid
  
1150] 

ar chath na n-allmurach arís & ruamna na feirgi ana
  
1151] 

ghnúis & ana ghealagaid, & torcradar ochtmoga laech leis
  
1152] 

don ruathar sin.



  
1153] Is ann sin iommorro táinic Oscur ana ruibnedhaibh
  
1154] 

rodhiana reatha a timcheall a chatha féin & do ghabh ag
  
1155] 

drud & ag dingi & ag dlúthceartugad na n-allmurach a
  
1156] 

ceann a chéili, & táinic féin fútha dá éis amhail théid
  
1157] 

sruth seagmar sestánach tar chladhaibh clachísli camcharadh,
  
1158] 

nó amail do beith tréd caerach ar mórmuigh
  
1159] 

& cú allaid ana ceartlár agá coimleagadh & nochar
  
1160] 

smachtamhla aran tréd hé ná Oscur arna hallmurchaib,
  
1161] 

& nochar tana sílc*h*ur na trágha óna fearaib 'na faenluighi,
  
1162] 

uair {folio 9a 2} cebé 'gá raibhe síneadh saegail tar éis an chatha
  
1163] 

sin, ní ag neach do chuid Oscair do bhí, & torcradar na
  
1164] 

ceithri céd sin leis & tuc a aghaidh arís aran mórchath &
  
1165] 

do-chuaidh fútha amhail leoman luathfheargach & do
  
1166] 

ghabh ag imirt a fheirgi orrtha.



  
1167] ‘Cia anois is fearr isin chath?’ ar Finn re Ferghus.
  
1168] 

‘Do mac móirmenmnach féin,’ ar Ferghus, ‘.i. Oisín
  
1169] 

ilbuadhach, & atá sé a tiublár na n-allmurach 'gá luathmharbhadh.’
  
1170] 

 [*gap: Hyphenated word carried up to previous line*]
  
1171] 

‘Cidh tuarascbháil fuil aran chath anois?’ ar Finn re
  
1172] 

Ferghus. ‘Truagh sin,’ ar Ferghus, ‘uair ní táinic & ní
  
1173] 

ticfa neach budh tualaing a innisin nó a fhaisnéis anois.
  
1174] 

Uair is cubais dam-sa,’ ar sé, ‘nach dlúithi & nach daingne
  
1175] 

na coillti dlúithi dosbarracha doscaílti is dlúithi & is
  
1176] 

do-imt*e*achta a n-iarthar na hEórpa anáid anois, uair
  
1177] 

atáid irsi a sciath & brollaigi a lúireach a lámaib a chéile.


---

p.38


  
1178] 

Ocus is cubhais eili dam,’ ar Ferghus, ‘dá mbeith an
  
1179] 

darna fer nó an treas fer dá fhuil isin chath & athainneadha
  
1180] 

teineadh a láimh gach aín díb acá mbualadh fá 'chéili,
  
1181] 

nach budh ai*dh*bhsigi splangcach theinedh uatha a
  
1182] 

n-airde ná a tig do theinntigh a cimsaibh a clogat & a
  
1183] 

cathbharr & a cat*h*lúireach ó fhaebraibh tana tiubhthuagh
  
1184] 

& chloidem corrgér curata. Ocus is cubais eili dam,’ ar
  
1185] 

Ferghus, ‘nár fhear a ló fhoghmhair cith ferthana is truma
  
1186] 

ná an cith fola fhearus forna sluaghaibh anuas arís do
  
1187] 

teilg gaeth & siangearán na n-arm & golgháirfeadhach na
  
1188] 

sluag a n-aer & a fhirmaiminnt. Cubhais eili dam fós,’
  
1189] 

ar Ferghus, ‘nár theilg gaeth dá táinic óna dúilibh riamh
  
1190] 

do dhuilleabar do mórcoill urdail ar theilg gaeth aniubh
  
1191] 

a néllaib & a n-aer d'fholtaibh fada finncasa forórdha &
  
1192] 

do chiabaibh case círdubha & d'urrladhaibh leabra
  
1193] 

lánmaiseacha arna teascadh do bhiaillibh imleathna
  
1194] 

infhaebracha, uair do múchadar na fola & na fuilt sin
  
1195] 

fearas forna cathaibh leath ar leath iad nach samalta
  
1196] 

co fhuighthí sa bith neach d'aithneóchadh aen díb seach
  
1197] 

a chéili muna tucadh aithne ara n-urrlabraibh. Ocus is
  
1198] 

imdha laech ac tuargain scéith Oisín & Oscu*i*r, & an
  
1199] 

laech is lugha éigean {folio 9b 1} a fianaibh Éirenn, atá nónbar
  
1200] 

allmurach ac tuargain a scéith, & is imdha laech dhíbh
  
1201] 

fós ara fhuil caeca laech nó seasca nó ochtmhogha, &
  
1202] 

atáid cúic céd ac tuargain scéith Oisín & Oscuir & Chaílti
  
1203] 

& is mór an t-éigean a fhuilead seach chách.’



  
1204] ‘Éirigh-si chuca, a Ferghuis,’ ar Finn, ‘& tabhair treas
  
1205] 

adhmolta ar gach aen díbh-sin fo leith gumadh móidi a
  
1206] 

menma & a n-aigned leó hé.’ Téid iommorro Ferghus
  
1207] 

gusan maighin a raibhe Oisín & Oscur & maithi Clainni
  
1208] 

Baíscne a ceartmheadhón an chatha ac cirrbhadh na
  
1209] 

curadh & ac marbadh & ac mugadh na miled, & do ghabh


---

p.39


  
1210] 

Ferghus ann sin ac commaídheam na curadh & ac laídheadh
  
1211] 

na laechraidhe & ac greasacht na ngalghadh & ac adhmoladh
  
1212] 

na n-ánradh & ac maídem na míled & ac brostadh na
  
1213] 

mbuidhean & ac foráil an anta & ac teannadh an tairisim
  
1214] 

& ac aslach na hinnsaighi co tabradh-san iommorro tuilled
  
1215] 

meanman & aigeanta dá gach énfhear d'fianaibh Érenn
  
1216] 

gérbo sainnt & gérbo dúthracht leó féin calma do dénamh
  
1217] 

roime sin. Ocus táinic Fergus arís mar a raibe Finn.


  
1218] 
‘Cia anois is fearr isin chath?’ ar Finn re Ferghus
  
1219] 

Fínbhél. ‘Dar mo chubhais ní cara duit-si an tí is fearr
  
1220] 

ann,’ ar Fergus, ‘.i. rí an domhain .i. Dáire Donn mac
  
1221] 

Loiscinn Lomghlúinigh, & táinic ana ruathar roreatha
  
1222] 

amhail luas ainnli nó feirbi nó iarainne, nó mar sidhi
  
1223] 

gaíthi géiri glanuaire ac rochtain tar ceand machaire nó
  
1224] 

maighshléibhe dot iarraidh-si & dot iarmóracht trésan
  
1225] 

cath, & níor fhágaibh sé cúil nó cearnn nó aird nó oirchinn
  
1226] 

nó aireanach don cath gan iar*r*aidh duit-si, & tángadar
  
1227] 

trí chaeca laech dá theaghlach do lucht chúlcoiméda
  
1228] 

leis isin chath, & do-conncadar dá fhianghaisceadhach
  
1229] 

dot fhéin-si iad .i. Cairell Cathbhuilleach & Aelchinn
  
1230] 

Cruachna, & do indsaigheadar rígh an domhain, uair nír
  
1231] 

áil leó a leigin chugad-sa gan fordergadh dóibh fén air, &
  
1232] 

do thuitedar lucht cúlcoiméda an rígh leó & nír deargadar
  
1233] 

a n-airm air fén & do thuitedar-san araen leisean & is mór
  
1234] 

an chathbhéimneach chatha atá air ar fhud an chatha
  
1235] 

ac rochtain chugad-sa.’



  
1236] Táinic iommorro rígh an domhain chuca faí sin & ní
  
1237] 

raibhe {folio 9b 2} a fharradh Fhinn ann sin acht Daelgus mac
  
1238] 

righ na Gréigi, & is ris aderthaí Arcallach na Tuaighi Duibhe
  
1239] 

.i. is é cédduine tuc tuagh leathan ar tús a nÉrinn hé
  
1240] 

& is hí ba harm dó ann sin. ‘Tucas mo briathar,’ ar sé
  
1241] 

‘nach ligfinn Finn romam a cath nó a comlann co brách.’
  
1242] 

Éirghis Arcallach & tig builli barbarrdha don leathantuaig


---

p.40


  
1243] 

bai 'na láimh don rígh gur theasc an minn rígh co ráinic
  
1244] 

an folt, & ní tuc braen fola asa leathar uair do impóidh
  
1245] 

a bél aran tuaigh & tángadar caera teineadh fón fhaithc*h*e
  
1246] 

don b*u*illi sin. Ocus do-rad an rí béim dó-sum & do-rinne
  
1247] 

dhá chuit chudruma de.



  
1248] Is ann sin iommorro ráinic airdrí oirrdeirc uasalghnímhach
  
1249] 

teann tréntalc*h*ur tarcaisneach neartmar neimneach
  
1250] 

naimhdeamhail data díghainng dubhgusrúnach an domhain
  
1251] 

& an cing cabarthach clannlínmhar ceartbreathach flaith*e*amhail
  
1252] 

fíreólach Finn, & do-riachtadar an dana omna
  
1253] 

áigh sin & an dá beithir gan baeghlachadh & an dá
  
1254] 

mathgamain mórghlonnacha & an dá leoman luathfheargacha
  
1255] 

co háit na hirghaili. Ocus do-connairc rí an domain
  
1256] 

an cloidheamh nemhe arna nochtadh a láimh Fhinn & ro
  
1257] 

airigh an tshleigh nithghalaigh neimhe & an scian, & do
  
1258] 

athain na hairm neimhe dá raibhe a ndán dó féin bás
  
1259] 

d'fhagáil & ro lín uaman & imeacla uili hé & do-chuaidh a
  
1260] 

cruth & a caemhdénamh de & do meirbligheadar a meóir
  
1261] 

& do crithnaighedar a chosa & do saebadh a rosg & a
  
1262] 

radharc le faicsin na n-arm sin a láimh Fhinn. Ro
  
1263] 

nochtadar iommorro an dá chathmílidh a cloidhme altgorma
  
1264] 

iarannbláithi órcumdaighi & ro innsaigheadar a chéile co
  
1265] 

dianborb dlúthmar dásachtach & co mórbhuilleach
  
1266] 

malltroightheach merlaidir & co trénteann tulbhorb
  
1267] 

tinneasnach, & do-rinneadar na hairdríghi an irghail co
  
1268] 

hingantach, uair do beandaís tuirt & tromchaepa a taebhaibh
  
1269] 

& a torcasnach a chéili, & nír bec an ní ris ba samalta
  
1270] 

torannchleasa na deisi sin amail budh é sidhi gairbgreasach
  
1271] 

gaíthi na geamoidche arna roinn co ceart cudruma do
  
1272] 

thiucfadh anoir & aniar a n-airrcis a chéili, nó amail budh
  
1273] 

hí an Mhuir Romhair reachtaigeantach Ruadh ar ndénamh
  
1274] 

dá leath co lánceart di do bhánbhéim a ceann a chéili, nó


---

p.41


  
1275] 

amail do beitís dá laithi borbghnímacha bhrátha ac
  
1276] 

imchos- {folio 10a 1} nam an talman co tinneasnach re 'chéili.



  
1277] In té iommorro nár chleacht a créchtnugad riamh
  
1278] 

reimhe sin, do bás 'gá anmainniugad co mór sa comhrac
  
1279] 

.i . rí an domhain, uair nír fuiligheadh d'arm riam air
  
1280] 

coruigi sin. Do thógadar iommorro an dá cathmílid sin
  
1281] 

an dá láim ághmara aigméili a n-énfheacht leisna
  
1282] 

béimeannaibh co tarrla cloidheamh rígh an domhain a
  
1283] 

sciath Finn co ruc an trian uachtarach as & gur leadair an
  
1284] 

lúireach ó a cris sís & ruc leithead boisi míled d'fheóil &
  
1285] 

d'fhinnleathar a leisi leis co talmain. Tarrla iommorro
  
1286] 

cloidheamh Finn a n-oscail uachtarach scéith rígh an
  
1287] 

domhain gur scoilt an sciath & gur theasc cloidheamh an
  
1288] 

chathmhíled, & do bhean an builli cédna a cois chlí an
  
1289] 

rígh co ndeachaid tríthi co talmain, & do-rad an t-athbhéim
  
1290] 

dó gur scar an ceann & an caembhruinne re 'chéili. Ocus
  
1291] 

do thuit Finn féin a taisibh & a táimnéllaib & mórán do
  
1292] 

chneadhaibh & do créchtaibh & do cróshlighibh báis air.



  
1293] Is ann sin ro ghabhastair Finnachta Fiaclach .i. taíseach
  
1294] 

teaghlaich rígh an domain, an minn rígh & ro reathastair
  
1295] 

leis mar a raibhi Conmhael mac rígh an domain & gabhais
  
1296] 

minn a athar fá a cheann. ‘Cuma sén catha & comlanna
  
1297] 

imdha duit-si sin, a mic,’ ar Finnachta. Ocus tucadh
  
1298] 

airm rígh an domain dó & táinic ar fud an chatha d'iar*r*aidh
  
1299] 

Fhinn & do thuit caeca ar céd laech leis don fhéin don
  
1300] 

ruathar sin. Do-connairc iommorro Goll Garbh mac rígh
  
1301] 

Alban hé & ro indsaigh hé, & ro fersad comrac. Fíchdha
  
1302] 

fergach fortamhail dlúthmar dána dofreastail iachtac*h*
  
1303] 

urrlam osnamhach cneadhach crannruadh croidheamhail
  
1304] 

an comrac sin. Ráinic iommorro béim ó mac rígh Alban don
  
1305] 

mac sin rígh an domain fo sceimeal a scéith ana taebh
  
1306] 

clé co ndearrna dá chuit cudruma dhe.




---

p.42



  
1307] Do-connairc Finnachta Fiaclach sin & ruc sidhi arís
  
1308] 

arin minn rígh & beiris leis hé co hairm a raibe Ógarmach
  
1309] 

ingen rígh na Gréigi. ‘Gabh an minn rígh umad,’ ar sé,
  
1310] 

‘a Ógarmach, uair atá a ndán don doman bean dá ghabháil
  
1311] 

& ní huaisli bean dá ngébha hé ná thusa.’ Ocus tucadh
  
1312] 

a gairm rígh gosaird. ‘Cá fear*r*de dam-sa sin,’ ar
  
1313] 

Ógarmach, ‘& nach maireann d'fhianaibh Éirenn ní ara
  
1314] 

ndígheólainn-si rígh an domain {folio 10a 2} do marbad.’ Ocus
  
1315] 

táinic d'iarmóracht Finn fón cath & do-connairc Ferghus
  
1316] 

Fínbhél hí & táinic co hairm a raibhi Finn. ‘A ríféinidh,’
  
1317] 

ar sé, ‘cuimnigh an cathugad maith do-rinnis re rígh
  
1318] 

an domain cotrásta & cuimnigh h'áithusa móra mince
  
1319] 

riam coruici so, & is mór an t-éigean atá anois cugad .i.
  
1320] 

Ógarmach ingen rígh na Gréigi.’



  
1321] Táinic iommorro an bhanghaiscedhach chuca faí sin.
  
1322] 

‘A Fhinn,’ ar sí, ‘is olc an t-íc dham thú annsna ríghaibh
  
1323] 

& annsna tigerrnaibh do thuit leat & led muintir, & gidheadh,’
  
1324] 

ar sí, ‘ní fhuil agad-sa íc ann is mó ná thú féin & a maireann
  
1325] 

dod chlannmaicne.’ ‘Níba fír sin cheana,’ ar Finn, ‘&
  
1326] 



cuirfead do cheann-sa sa chosair cró a cumaidh cháich.’
  
1327] 

Ocus ro innsaig an dias sin a chéili amail dá leomun
  
1328] 

loinnmeara nó amail do eireóchaidís do múchad a chéile
  
1329] 

craebhthonna cladhanfaidh cuipgheala Clidhna & Tonn
  
1330] 

thaíbhleabar toirismeach Thuaighi & Tonn romar reachtaigeantach
  
1331] 

Rugraidhi, ba samalta sin risin cirrbadh &
  
1332] 

risan chomthuargain thuc an dís sin ara chéili. Ocus
  
1333] 

dob é imthúsa an comraic, gér fada baethcomhrac na
  
1334] 

bangaiscedhaighe, do-riacht béim ó Finn di gur theasc an
  
1335] 

minn rígh gurb é brollach na lúirighe do ghabh risan
  
1336] 

cloidheam, & tuc an dara béim gur scar an ceann & an


---

p.43


  
1337] 

cholann re 'chéili. Ocus do thuit féin isin chosair cró &
  
1338] 

ba marb hé asa aithli acht gé dho éirig arís.



  
1339] Do thuiteadar iommorro slu*a*igh an domhain & fiana
  
1340] 

Érenn leath ar leath ann sin, & ní raibhe 'na sheasam dona
  
1341] 

cathaibh ceachtarrdha acht Mac Crimhthainn na Cuan
  
1342] 

.i. dalta d'Fhinn, & taíseach teaghlaig rígh an domhain .i.
  
1343] 

Finnachta Fiaclach. Ocus táinic Finnachta Fiaclach fón
  
1344] 

ár & do bhi ag tógbháil chuirp rígh an domhain leis ana
  
1345] 

luing & adubairt: ‘A fhiana Érenn,’ ar sé ‘gidh olc do
  
1346] 

sluagaib an domain móir an cath sa, badh measa dhíbh-si
  
1347] 

hé, uair géabhad-sa an doman mór thoir & a b*f*os ó do
  
1348] 

thuiteabair-si leath ar leath.’ Do-chuala iommorro Finn
  
1349] 

sin & sé 'na luighi sa chosair cró & maithi Chlainde Baíscne
  
1350] 

ana timchell & adubairt: ‘Is truagh lium nac*h* bás
  
1351] 

fuaras suil do cluinfinn an t-allmurach ac rád na mbriathar
  
1352] 

so & hé ac rochtain beó sa doman {folio 10b 1} mór arís d'innisin
  
1353] 

scéil, & ní fearrde lium gnímh ná écht ná áitheas dá nderrna
  
1354] 

mé féin ná énduine d'fianaibh Érenn & fer innisti scéil do
  
1355] 

dhul beó as dona hallmurchaib, & an fhuil énduine beó
  
1356] 

a comgar dhamh?’ ar sé. ‘Atáim-si,’ ar Ferghus Fínbhél.
  
1357] 

‘Cia réim nó ruathar fuil aran cath anois?’ ar Finn.
  
1358] 

‘Truagh sin, a Fhinn,’ ar Ferghus, ‘is briathar dam-sa
  
1359] 

ó do chumaiscedar na catha sa maidin aniubh ara chéile
  
1360] 

nach ruc allmurach ná Érennach céim ar cúl re 'roili nó
  
1361] 

gur thuit*e*adar uile bonn re bonn, & is cubhais dhamh,’
  
1362] 

ar Ferghus, ‘nach léir re feadh radhairce gráinne gainim
  
1363] 

ná feóir aran trácht sa thís le corpaibh curadh & cathmhíled
  
1364] 

ana fhaenluighi ann, & is briathar eili dhamh,’ ar sé, ‘nach
  
1365] 

fuil neach dona cathaib nach fhuil isin chosair cró sin
  
1366] 

acht madh taíseach teaghlaig rígh an domain & do dhalta-sa
  
1367] 

féin .i. Cael mac Crimthainn na Cuan.’ ‘Éirigh-si dá
  
1368] 

fhis, a Ferghuis,’ ar Finn.




---

p.44



  
1369] Téid Ferghus co hairm a raibhi Cael & do bhí 'gá fiarfaige
  
1370] 

dhe cinnus do bhí sé. ‘Truagh sin, a Ferghuis,’ ar Cael
  
1371] 

‘is briathar dham dá mbeantá mo lúireach & mo chathbharr
  
1372] 

dím & m'éideadh uili, nach fhuil dúil dom dhúilib nach
  
1373] 

tuitfeadh ó 'chéili, & is cubhais dam gura doilghi lium
  
1374] 

an laech úd ad-cím ag dul beó dona hallmurchaib ná mé
  
1375] 

féin do beith mar atáim, & fágaim mo beannacht agad-sa,
  
1376] 

a Ferghuis,’ ar Cael, ‘& tógaibh leat ar do mhuin mé
  
1377] 

doc*h*um na fairrgi co ndénainn snámh a ndeagaidh an
  
1378] 

allmuraig & ní bia a fhis aigi-sean nach neach dá muintir
  
1379] 

fén mé. Ocus táinic snáithi mo shaegail cheana & dobudh
  
1380] 

maith lium dá tuitedh an t-allmurach lium suil do scarfadh
  
1381] 

m'anam rem corp.’



  
1382] Tógbhais Fearghus leis dochum na fairrgi hé & ligis
  
1383] 

ar snám a ndeagaid an allmuraig hé. Anais an t- allmurach
  
1384] 

ris ar rochtain na luingi dó uair do shaíl gumadh dá muintir
  
1385] 

fén hé. Éirghis Cael iommorro ar gabalshnám láim risan
  
1386] 

luing. Sínis an t-allmurach a lámh chuigi. Gabhais Cael
  
1387] 

ar chael cruibh hí & dúnais na dóide daingeangreamacha
  
1388] 

doscaílti uime & tuc tarruing fherrdha fhírchalma air
  
1389] 

co ruc tar bord amach hé. Ro dhúnadar na laechlámha
  
1390] 

leadurthacha tar {folio 10b 2} corpaibh a chéili & rángadar
  
1391] 

araen grian & grinneall an ghlanmhara, & ní facus ceachtar
  
1392] 

díbh ó sin a leith.



  
1393] Is ann sin tángadar mná & bannála & aes ciúil & oirfididh
  
1394] 

& ealadna fhian Érenn d'iarmóracht & d'adhlacadh rígh &
  
1395] 

ro*fh*latha na féine & do breith gach aín budh inleighis
  
1396] 

díbh co háit a leighis. Ocus táinic Geilghéis ingen Mic
  
1397] 

Lugach .i. bean Chaíl mic Crimthainn na Cuan & do-clos
  
1398] 

fo oirear na críche uili na faídhedha fainne & na foscadha
  
1399] 

fírthruagha do lig gosaird ac iar*ra*idh a caímhchéili a
  
1400] 

measc an áir. Ocus mar do bhí ann, do-connairc sí an


---

p.45


  
1401] 

chorr léna & a dhá hén & an fiadhach fochealgach risa
  
1402] 

n-abarthar an sinnach ar tí a hén, & an uair do fóbradh
  
1403] 

sisi én díb do teasargain, do beiri*o*dh-san sithi aran én
  
1404] 

eili gur éigean don chuirr a síneadh eaturra araen & gur
  
1405] 

usa lé bás d'fhagáil & d'fulung ón confhiadh allaid náid
  
1406] 

na heóin do marbadh dó. Ocus tuc Geilghéis sin da húidh
  
1407] 

co mór & adubairt: ‘Nír ingnadh dam- sa,’ ar sí, ‘grádh
  
1408] 

dom chaemleannán ó atá an t-én becc isin airc úd uma
  
1409] 

hénaibh.’ Ro-chuala iommorro damh allaid ar Druim
  
1410] 

Ruighlenn ós cinn an chuain & do bhí ac caíneadh na
  
1411] 

heillti co dearmháir ón chnoc co 'chéili, uair do bádar
  
1412] 

naí *m*bliadna a fharradh a chéili & do luighdís a fidh
  
1413] 

do bhí re cois an chuain .i. Fidh Léis, & do marbad le Finn
  
1414] 

an eilid sin & do bhí an dam sin naí tráth dég gan fér gan
  
1415] 

uisce do blasacht ac caíneadh na heillti sin. ‘Ní guth
  
1416] 

dam-sa,’ ar Geilghéis, ‘bás d'fhagáil do cumaidh Chaíl
  
1417] 

ó atá an damh ac timdibhi a shaegail do chumhaidh na
  
1418] 

heillti.’



  
1419] Tarrla Ferghus Fínbhél di a measc an áir. ‘Scéla Caíl
  
1420] 

agad dam, a Fhearghuis?’ ar sí. ‘Atáid iommorro,’ ar
  
1421] 

Fearghus, ‘uair do báidh sé a chéile & taíseach teaghlaigh
  
1422] 

rígh an domhain .i. Fiannachta Fiaclach.’ ‘Beac an
  
1423] 

t-ingnadh dam-sa,’ ar sí, ‘Cael & Clanna Baíscne do
  
1424] 

chaíneadh uair is trén chaínid na heóin & na tonna iad.’
  
1425] 

Ocus do-rinne an laídh ann sin:


> 1. 1426] 1] Géisidh cuan
>   
> 1427] 2] ardbhuinne ruadh Rinn Dá Bhárc,
>   
> 1428] 3] báthadh laích Lacha Dá Chonn
>   
> 1429] 4] is edh chaíneas tonn re trácht.
> 
> 
> ---
> 
> p.46
> 
> 4. 1430] 5] Luinchidh corr
>   
> 1431] 6] a seisceann Droma Dá Trén,
>   
> 1432] 7] sisi 'gá buaidreadh do bhí,
>   
> 1433] 8] sinnach dhá lí ar tí a hén.
> 5. 1434] 9] Truagh an t*s*éis
>   
> 1435] 10] do-ní damhán Droma Léis,
>   
> 1436] 11] marb eilid Droma Síleann,
>   
> 1437] 12] géisidh dam díleann dá héis.
> 6. 1438] {folio 11a 1}13] Truagh an fhaídh
>   
> 1439] 14] do-ní an smólach a nDruim Chaín,
>   
> 1440] 15] & ní neamhtruaighi an scol
>   
> 1441] 16] do-ní an lon a Leitir Laígh.
> 7. 1442] 17] Is saeth lium
>   
> 1443] 18] bás an laích ro luigheadh lium,
>   
> 1444] 19] mac na mná ó Dhoiri Dá Dos
>   
> 1445] 20] beith anos is cros fá 'chinn.
> 8. 1446] 21] Truagh an gháir
>   
> 1447] 22] do-ní tonn trágha re tráigh,
>   
> 1448] 23] ó adbath fer ségh*dh*a saer
>   
> 1449] 24] saeth lium Cael do dhul 'na dáil.
> 9. 1450] 25] Truagh an tres
>   
> 1451] 26] do-ní an tonn sa tráigh si theas,
>   
> 1452] 27] misi ro tharrnig mo ré,
>   
> 1453] 28] misdide mo ghné, ro feas.
> 10. 1454] 29] Ceatha troma
>   
> 1455] 30] do-níd tonna Thulcha Léis,
>   
> 1456] 31] misi nochan fuil mo maín
>   
> 1457] 32] ó ro maídh an scél ro géis.
> 
> 
> ---
> 
> p.47
> 
> 13. 1458] 33] Marbh an ghéis
>   
> 1459] 34] dubhach a heóin dá héis,
>   
> 1460] 35] mór do-ní domenma dhamh
>   
> 1461] 36] an dogra ro ghabh an ghéis.
> 14. 1462] 37] Ro báidheadh Cael mac Crimthain,
>   
> 1463] 38] nochan fuil m'inmhain dá éis,
>   
> 1464] 39] is mór triath do thuit le a láimh,
>   
> 1465] 40] a sciath a ló gháidh ro ghéis.Géisidh.
> 






  
1466] Is ann sin do scar a hanam re' corp do Gheilghéis do
  
1467] 

chumaidh Chaíl mic Crimthainn, & do claidheadh a feart
  
1468] 

ós cinn Fhinntrágha & do tógbadh lia ósa luighe & ro
  
1469] 

feradh a cluithi caínteach ann sin.



  
1470] Conadh hé Cath Finntrágha conigi sin gan imarcaidh
  
1471] 

gan easbaidh.


  
1472] Finit.


  
1473] Arna scríbadh d'Fhinnlaech Ó Cathasaidh do thSaidhb
  
1474] 

ingin Taidhg hí Mháille .i. saí mhná ar ghaís & ar eineach
  
1475] 

& gheanmnaigh*e*acht et reliqua.