#Cath Almaine #### Corpus of Electronic Texts Edition ### Background details and bibliographic information Cath Almaine ============ Author: Unknown --------------- ### File Description Pádraig Ó RiainElectronic edition compiled by Maxim Fomin Funded by University College, Cork 2. Second draft, revised.Extent of text: 8360 words#### Publication CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College, Cork College Road, Cork, Ireland.—http:www.ucc.ie/celt (2002) (2008) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland. Text ID Number: G302022Availability [RESTRICTED] Available with prior consent of the CELT programme for purposes of academic research and teaching only. [RESTRICTED] Hardcopy copyright lies with the School of Celtic Studies (Dublin Institute for Advanced Studies). #### Sources **Manuscript sources**- YBL= Trinity College Library, MS H 2 16 alias Yellow Book of Lecan: Coll. 939.8–942.35 (=facs. 206a 8–207b 35).- D= Dublin, Royal Irish Academy, D IV 2: fol. 87ra1–va44 (64a1–65a44).- F= Dublin, Royal Irish Academy, MS 1134, olim 23 E 29, alias Book of Fermoy, fol. 128b1–130b13- Br= Brussels (Bibliothèque Royale 5301–20: 8–12 (in 'Fragmentary Annals').**Editions/Translations**2. Whitley Stokes, The Battle of Allen, in: Revue Celtique 24 (1903), 41–70 [YBL with variants and glossarial index]. 3. John O'Donovan, Annals of Ireland. Three Fragments, copied from ancient sources by Dubhaltach mac Firbisigh, and edited with translation and notes, 32–51; Dublin, 1860 [Br]. 4. Joan Newlon Radner, Fragmentary Annals of Ireland, Dublin: DIAS 1978, 66–80 [Br]. **Secondary literature**2. Eugene O'Curry, On the Manners and Customs of the Ancient Irish, II, 389–91, III, 309–13, 326, 381, Dublin, 1873. 3. Nora K. Chadwick, Geilt, Scottish Gaelic Studies, VII, 1953, 106–53. 4. M. Dillon (ed.), Irish sagas, Dublin, 1959. 5. Nora K.Chadwick, M. Dillon, The Celtic Realms, London, 1967. **The edition used in the digital edition**2. Cath Almaine. Pádraig Ó Riain (ed), First edition [I Volume. xxxix + 86 pp. ix Preface, xi–xxxix Introduction, 1–16 Brussels MS (edited text on top of page, diplomatic text on bottom of page), 17–31 YBL MS (top of page) and Book of Fermoy MS (bottom of page), 33–57 Notes, 58–70 Appendices, 71–82 Vocabulary, 83–84 Personal Names, 85–86 Place and Tribal Names.] Dublin Institute for Advanced StudiesDublin (1978) . Mediaeval and Modern Irish Series. , No. 25 ### Encoding #### Project Description CELT: Corpus of Electronic Texts #### Sampling Declaration All editorial introduction, translation, notes and indexes have been omitted. Text supplied by the editor is marked *SUP resp="POR"*. #### Editorial Declaration ##### Correction Text has been checked three times, proof-read and parsed using NSGMLS. ##### Normalization The electronic text represents the edited text. ##### Quotation Direct speech is marked q outside poems. These are treated as speeches in an embedded text. ##### Hyphenation Soft hyphens are silently removed. When a hyphenated word (hard or soft) crosses a page-break or line-break, the page-break and line-break are marked after the completion of the hyphenated word. ##### Segmentation div0=the tale; div1=the recension; div2=the paragraph. Poems are treared as embedded texts, with line-groups and lines marked. ##### Interpretation Names of persons (given names), and places are tagged. Page breaks are marked pb n="", line-breaks are marked lb n="". #### Canonical References This text uses the DIV1 element to represent the Recension. ### Profile Description Created: By one or more unknown author(s) Date range: 600–900.#### Use of language ##### Language: [GA] The text is in Old Irish. ##### Language: [LA] Some words are in Latin. ##### Language: [EN] Some English occurs in text supplied by the editor. ### Revision History * (2008-10-22) Beatrix Färber (ed.) * Title elements streamlined, keywords added, new wordcount made, file validated. * (2008-07-21) Beatrix Färber (ed.) * Value of div0 "type" attribute modified, 'creation' tags inserted, content of 'langUsage' revised; minor modifications made to header. * (2005-08-25) Julianne Nyhan (ed.) * Normalised language codes and edited langUsage for XML conversion * (2005-08-04T15:56:43+0100) Peter Flynn (ed.) * Converted to XML * (2002-02-27) Beatrix Färber (ed.) * Text parsed, file converted to HTML. * (2002-02-21) Ruth Murphy (ed.) * Additional structural markup applied; text proofed again. * (2001-12-06) Maxim Fomin (ed.) * Bibliography completed, names marked up. * (2001-07-20) Maxim Fomin (ed.) * First and second proofing of text. Number of paragraphs and lines inserted, quotations and instances of verse and Latin usage are marked up. * (2001-07-17) Beatrix Färber (ed.) * Text converted to ASCII, header created. * (1996-Oct-09) Vibeke Dijkman (ed.) * Text captured by scanning. --- #### Corpus of Electronic Texts Edition: G302022 ### Cath Almaine: Author: Unknown Cath Almaine *Brussels MS. (normalised).* ----------------------------------------- #### 1 1] Cath **Almaine** etir **Laigniu** ocus **Uí Néill**. I teirtíd Decembris rocuired in cath-sa. Cauis in chatha-sa .i. in bóroma romaith **Fínnachta** do **Mo-Ling** a tobach d'**Fhergal**, ocus is ed ón ná rofhuilngetar **Laigin**. Nís-tucsat **Laigin** do **Loingsech mac 5] Áengusa** ocus ní tucsat do **Chongal Chinnmagair**, cia rofuilngetar mór d'imned ó **Chongal**, ocus ní mó dno rop áil dóib a tabairt d'**Fhergal**, uair rotairisnigset i m-briathraib **Mo-Ling** rogell ná bertha uathu tré bithu in bórama ó **Laignib**. #### 2 Ba trom trá la **Fergal** sin .i. **Laigin** do nemchomall a 10] n-gellta fris, co rofhuacrad sluaiged dírecra dímór uad for **Leith Chuinn** .i. for ****Eogan**** ocus for ****Conall**** ocus for **Airgiallaib** ocus **Mide** in cethramad bliadain a fhlaithiusa féin, nó i tres bliadain déc ut quibusdam placet, do thobach na bórama. Ba fata trá robás ocin tinól-sain; uair is ed at-beired cach fer do **Leith 15] Chuinn** cosa roiched in fuacra .i. 'dia tí **Donn Bó** arin sluagad, ragat-sa'. #### 3 **Donn Bó** immorro mac baintrebthaige eiside d'**Fheraib Rois**, ocus ní dechaid lá ná aidche a taig a máthar immach riam, ocus ní raibe i n-**Éirinn** uile bud caíme nó bud ferr cruth nó 20] delb nó dénam inás. Ni raba i n-**Éirinn** uile bud gríbda nó bud ségainne inás, ocus is uad bud ferr rann espa ocus ríg-scéla for doman. Is é bud ferr do glés ech ocus do innsma shleg ocus d'fhige fholt, ocus bud ferr fri aichne 'na einech de quo dicitur: > .r.1. Áille macaib **Donn Bó** báid, > > 25] binne a laíde luaidit beoil, > > áine ócaib Inse Fáil, > > rotócaib táin trilse a threoir. > > > Nír léic dno a máthair **Donn m-Bó** la **Fergal** co tucad **Máel mac Faílbe meic Erannáin meic Chrimthainn**, comarba **Coluim 30] Chille** fria aisec beo, ocus co tuc-saide **Colum Cille** dno dia chinn co rísed **Donn Bó** slán dia thaig féin a crích **Laigen**. #### 4 Tochomla dno **Fergal** for sét. Robátar dna lucht eolais reime; nírbo maith int eolas do-ratsat dó .i. i cumgaib cacha conaire, ocus i n-aimréidib cacha conaire co ráncatar **Cluain 35] Dobail** i n-**Almaine**. Is ann boí **Áedán**, clam **Cluana Dobail**, ar a chinn. Do-rónsat dno na sluaig míchostad .i. a áen-bó do marbad ocus a fuine ar beraib 'na fhiadnaise ocus a thech do breith dia chinn ocus a loscad. #### 5 Co n-érbart in clam comba dígal co bráth for **Uíb Néill** 40] in dígal do-bérad in Coimdid for sin. Ocus táinic in clam reime co pupall **Fergail** ocus bátar rígrad **Leithe Cuinn** uile ar a chinn 'sin phupall in tan-sin. Roboí in clam oc acaíne a imnid 'na fiadnaise; ní táinic cride neich díb fair acht cride **Con- Brettan meic Congusa**, ríg **Fer Rois**, ocus is ed ón nába aithrech 45] do **Choin-Brettan**, uair ní térna rí do nech roboí isin phupall acht **Cú-Brettan mac Congusa** a áenar asin chath. Conid ann at-bert **Cú-Brettan**: > .r.1. At-ágar cath forderg flann, > > a fhir **Fhergaile** at-glinn, > > 50] brónaig muinter **Meic Maire** > > iar m-breith in taige dia cinn. > 2. Bó in chlaim, > > rogáet i n-degaid a daim, > > mairg láim rotholl a bratt, > > 55] ar ní timchomart mac m-**Brain** etcetera. > > > #### 6 Is ann-sin as-bert **Fergal** fri **Donn m-Bó**: ‘déna airfited dúin, a **Duinn Bó**, fo bíth is tú as dech airfitid fail i n-**Éirinn** .i. i cúisig ocus i cuislennaib ocus i cruittib ocus rannaib ocus 60] ráidsechaib ocus ríg-scélaib **Éirenn**, ocus isin maitin-se imbárach do-béram-ne cath do **Laignib**.’ ‘Acc,’ ar **Donn Bó**, ‘ní cumcaim-se airfited duit-si innocht ocus ním-thá áen-gním díb-sin uile do thaidbsin innocht, ocus cipsí airm i rabai-si imbárach, ocus i m-beo-sa do-dén-sa airfited duit-si. Dénad 65] immorro in ríg-drúth, **úa Maigleine**, airfited duit innocht.’ #### 7 Tucad **úa Maigleine** chucu iar tain. Rogab-saide oc innisin chath ocus chomrama **Leithe Cuinn** ocus **Laigen** ó Thogail **Tuama Tenbath**, .i. **Denna Ríg**, in romarbad **Cobthach Cáelbreg** conice in n-aimsir-sin, ocus níba mór cotalta 70] do-rinned leo in aidche-sin la mét ecla leo **Laigen** ocus la méit na doininne .i. uair aidche fhéile **Finniain** gaimrid sin. #### 8 Imthús **Laigen** do-lotar-saide i **Cruachan Cláenta**, dáig ní maid for **Laigniu** dia n-dernat a comairle ann, ocus corop a saide tísat dochum in chatha. Lotar iar sain co **Dinn Canainn**. #### 9 75] Con-ráncatar trá isin maitin arnabárach na catha cechtarda, naí míle do **Laignib**, míle ar fhichit immorro do **Leith Chuinn**. Is cruaid ocus is feochair rocuired in cath-sa leith for leith, ocus rogab cách 'na chomraicib ann. Roba dímór la innise comrama na láech **Laigen** ocus láech **Leithe Cuinn**. #### 10 80] As-bert co n-accas **Brigit** ós cinn **Laigen**: at-ches dno **Colum Cille** ós cinn **Úa Néill**. Romemaid iaram in cath ré **Murchad mac Brain**, ocus ré n-**Áed Menn mac Colcan**, ríg **Laigen Desgabair**. Romarbad **Fergal** ann. **Áed Menn** ocus **Dúnchad mac Murchada** romarbsat **Fergal** fadeisin ocus **Bile 85] mac m-Báin**, ríg n-**Alban**; is uaid ainmnigther **Corrbile** i n-**Almaine**. Is é dno **Áed Menn** romarb **Donn m-Bó**. Ní torchair immorro **Fergal** co torchair **Donn Bó**. #### 11 Romarbad dno sesca ar chét amas in dú-sin. A coimlín féin romarbait **Laigin** 'sin chath-sin do **Leith Chuinn** .i. naí 90] míle ocus naí n-geilte díb do dol for geltacht ocus cét ríg do rígaib. Atá **Cnocc Fergail** ann-sin. Rocuirset **Laigin** ilaig commaídme ann dno. #### 12 Unde dixit: > 1. 95] Deod laithe **Almaine**, > > iar cosnam buair **Bregmaine**, > > ro-lá badb bélderg birach > > ilach im chenn **Fergaile**. > 2. Scarais **Murchad** fri midlaig, > > brogais a triúna i talmain, > > 100] do-sói fáebar fri **Fergail** > > co féin dermair des **Almain**. > 3. Bath ann cét ruirech rathach, > > cruadach costadach carnach, > > im naí n-gelta cen míne, > > 105] im naí míle fer n-armach. > > > #### 13 Rogabad ann-sain in drúth, **uá Maigleine**, ocus do-ratad fair géim drúith do dénam ocus do-rigne. Ba már ocus ba binn in géim-sin , co mair 'géim **uí Maigleine**' ó shin ille oc drúthaib **Éirenn**. Rogatad a chenn iar tain d'**Fhergal**, ocus rogatad a chenn 110] don drúth. Roboí mac alla géime in drúith 'sin áer co cenn trí lá ocus trí n-aidche. Is de as-berar ‘géim **uí Maigleine** oc tafann na fer 'sin mónaid.’ #### 14 Do-luid dno **Áed Laigen mac Fithchellaig**, rí **Úa Maine Connacht**, i ráen madma, ocus teichid co n-epert fria macaib: 115] ‘nácham-fhácbaid, a macu, bud ferrde bar máthair frib mo breith-se lib.’ ‘Nít-bérat’, ar **Laigin**. Conid ann-sin romarbad **Áed Laigen**, rí **Uá Maine**. Ro-siachtatar immorro a meic **Áeda Laigen** im **Áed n-Alláin mac Fergaile** co **Lilcach** airm i m-boí **Mo-Díchu mac Amargein** ocus in **Gall Cráibdech**. Conid ann-sin 120] claidisit **Uí Néill** ocus **Connachta** clad na cille ocus iat i richt na cléirech, ocus is amlaid-sin rosáerait trí mírbaile na náem, co fail cotach **Úa Néill** ocus **Chonnacht** ó shin ille 'sin chill-sin. Unde **Áed Alláin** cecinit: > 1. Ní fuaramar ar talmain > > 125] Almain badid réidithir, > > Ní ráncamar iarsin chath > > Lilcach badid néimithir. > > > Ba buadach trá in lá-sin do **Laignib**. Roanacht immorro **Cú-Brettan mac Congusa**, rí **Fer Rois**, arna runnu do-rigne in 130] aidche reime. #### 15 I **Connail** na ríg bátar **Laigin** in aidche-sin oc ól fhína ocus meda, iar cur in chatha, co subach soimenmnach, ocus cách díb oc innisin a chomrama is iat medraig, medarchaín. Is ann-sin roráid **Murchad mac Brain**: ‘do-bérainn carpat ceithre 135] cumala ocus mo ech ocus m'errad don láech noragad isin n-ármach ocus do-bérad comartha chucainn as’. ‘Ragat-sa,’ ar **Báethgalach**, láech *di **Mumain***. Geibid a chath-errad catha ocus comlainn imme, co ráinic co airm i m-boí corp **Fergaile**; co cuala ní, in n-escaire isin áer ós a chinn 140] co n-epert, ar roclos uile: ‘timarnad dúib ó ríg secht nime; dénaid airfited do bar tigerna innocht .i. d'**Fhergal mac Maíle-dúin**, cia do-rochrabair sunn uile in bar n-áes dána etir cuislenn-chu ocus cornaire ocus cruittire; ná tairmescad airfhuath nó écomnart sib d'airfited innocht d'**Fhergal**’. Co cuala iaram int 145] óclach in cúisig ocus in ceol sírechtach, co cuala dna 'sin tum luachra ba nesa dó in dord fiansa ba binne ceolaib. #### 16 Luid int óclach 'na dochum. ‘Ná tair ar m'amus’, ar in cenn fris. ‘Ceisc, cia tú’, ar int óclach. ‘Ní ansa, mise cenn **Duinn Bó**’, ar in cenn, ‘ocus naidm ronaidmed form irraír 150] airfited in ríg innocht, ocus ná airchóitid dam’. ‘Caide corp **Fergail** sunn?’, ar int óclach. ‘Is é do-aitne frit anall’. ‘Ceisc, indat-bér lem?’, ar int óclach. ‘Is tú as dech lem nom-bera’, ar in cenn, ‘acht ráth Críst dot chinn dianom-ruca, co tuca mé ar amus mo cholla doridise’. ‘Do-bér éicin’, ar int óclach. #### 17 155] Ocus impói int óclach ocus in cenn lais conice **Connail**. Ocus fuair **Laigniu** oc ól ar a chinn 'sin aidche chétna. ‘In tucais comartha lat?’, ar **Murchad**. ‘Tucas’, ar int óclach, ‘cenn Duinn Bó’. ‘Foraim arin uaitne út thall’, ar **Murchad**. Tucsat in sluag uile aichne fair, corop é cenn **Duinn Bó**, ocus is ed 160] roráidset uile: ‘Dirsan duit, a **Duinn Bó**. Ba cáem do delb. Déna airfited dúinn innocht, feib do-rignis dot thigerna imbuarach’. #### 18 Impaigther a aiged dno, ocus at-racht a dord fiansa attruag ar aird, co m-bátar uile oc caí ocus oc tuirse. #### 19 165] Idnaiccid in láech cétna in cenn dochum a cholla amal rogell, ocus cóirgid é ar a méide. Cid trá acht, ráinic **Donn Bó** co tech a máthar. Uair is iat trí inganta in chatha-sa .i. **Donn Bó**; do rochtain 'na bethaid conice a thech dar cenn m-bréithre **Coluim Chille**, ocus géim in drúith, uí Maigleine, trí lá ocus trí 170] aidche 'sin áer, ocus na naí míle do fhoruaisligud in míle ar fhichit. Unde dicitur: > 1. Cath **Almaine**, ard in gein, > > mór in gnim Decembeir > > robris **Murchad**, mórda crech, > > 175] mac **Brain** la láechraid **Laignech**. > 2. Memaid ar **Fergal Fáil**, > > ar mac **Maíle-dúin** dermáir > > co meiltis muille fo leirg > > ar lintib fola fordeirg. > 3. 180] Ocht ríg ochtmogat iar fír, > > naí míle cen imairím > > do **Leith Chuinn**, comal n-gnáe, > > do-rochair ann ar áen-cháe > 4. Naí n-geilte for geltacht de, > > 185] lotar díb for **Fid n-Gaible**, > > rocláechlaigset dath iar tain > > ara n-gléthe Cath **Almain**. > > C. > > > > #### 20 Haec sunt nomina regum qui interfecti sunt in hoc bello. Hi sunt quidem do **Shíl Chuinn**: 190] **Fergal mac Maíle-dúin** cum .lx. militibus suis; **Forbasach**, rí **Bógaine**; **Fergal úa Aithechda**; **Fergal mac Echach Lemna**, rí **Tamnaige**. **Congalach mac Conaing**; **Éicnech mac Conaing**; **Coibdenach mac Fiachaid**; **Conall Cráu**; **Fergus Glút**; **Muirges mac Conaill**; **Lethaithech mac Con-charat**; **Anmchaid mac 195] Con-charat**; **Áedgein úa Maithgne**; **Nuada Uirc**, rí **Guill** ocus **Irguill**; decem nepotes **Maíle-fithrig**. It é-sin ríg **Úa Néill** in **Tuaiscirt**. Hi autem qui sequuntur **Uí Néill** in **Deiscirt**. **Ailill mac Feradaig**; **Suibne mac Congalaig**; **Áed Laigen úa Cernaig**; **Nia mac Cormaic**; **Clothgna mac Colcan**; **Tadc mac Aigthide**; 200] **Dub-dá-chrích mac Duib-dá-bairenn**; **Menchosach mac Gamnaig**; **Élódach mac Flainn** ó **Scice**; **Dúnchad úa Fiachrach**; mac **Con-loingse**; mac **Maíle-móna**; **Doiriad mac Conla**; **Flann mac Áda Odba**; mac **Con-choingelt**; mac **Tuathail meic Fháelchon**; **Innrechtach mac Taidc**; mac **Garbáin**; dá úa 205] **Maíl-cháich**; dá mac **Ailéine**; **Fócarta úa Domnaill**; **Ailill mac Conaill Graint**; **Fidgal mac Fithchellaig**; **Dub-díl úa Daimíne** et fratres ejus; dá mac **Muiredaig meic Innrechtaig**; **Nuada mac Duib-dúnchuire**; **Rechtabra úa Cumascaig**; úa **Maine Cer Cer Cera**; **Fergus úa Eogain** nó **Leogain**; **Flaithemail mac 210] Dlúthaig**; **Donngalach úa Áengusa**; **Conall Menn**, rí **Ceinéil Chairpre**; **Mac-Erca mac Maíle-dúin**; trí uí **Nuadat**; **Flann mac Írgalaig**; **Áed Laigen mac Fithchellaig**; **Niall mac Muirgesa**: Dolore autem et frigore mortui sunt clxxx tar éis chatha **Almaine** i t-torchair **Fergal mac Maíle-dúin** etcetera. *Cath Alamine, Brussels MS. (diplomatic edition)* ------------------------------------------------- #### 1 Cath **Almhaine** idir **Laigniu**, & **Ui Néill** intertíd Decimbris ra cuiredh an cath-sa. Cáuis an chatha-sa .i. an boromha ro mhaith **Finnachta** do **Moling**, atobhach d-**Fergal**, & issedón nara fuilngeador **Laigin**. Nis tuccsat **Laigin** do **Loingsech mac 5] Aongusa**, & ní tucsat do **Congal Cinnmhaghair**, cía ro fuilngettur mór dimnedh ó **Congal**, & ní moo dno robail doibh athabhairt d-**Fergal**, uair ro tairisnigh-siot i m-briathraibh **Moling** ra geall na bertha uatha tré bítha an boromha o **Laignib**. #### 2 Bá trom tra la **Fergal** sin .i. **Laigin** do nemhchomhall 10] angeallta fris, go ro fuacradh sluaigedh direcra dimór úadh for **Leth Cuinn** .i. for ****Eogan**** & for ****Conall****, & for **Airgiallaibh** & **Mídhe** an cetramadh bliadain a flaitiusa féin, no itress bliadain déc, ut quibusdam placet, do thobhach na boromba. Ba fada tra ro bhás og an tinól sain; uair assedh ad-beiredh gac fer do 15] **Leith Cuinn** gus a roicheadh an fuaccra .i. dá t-tí **Donnbó** ar an sluaghadh raghad-sa. #### 3 **Donnbó** immorro mac baintreabtaighe eisidhe d-**Feroibh Rois**, agasní deachaidh lá na aidhchi a taigh a mathar imach ríamh, & ní raibhe in **Eirinn** uile budh caoímhe, no budh ferr 20] cruth, no delbh, no denamh inás. Ni rabha i n-**Eirinn** uile budh griubhdha, no budh segaine inás, & as uadh budh ferr rann espa, & risgéla for domhon. Asé budh ferr do ghlés ech, & do indsma slegh, & d-fighe folt, & budh fer riaichni na einech de quo dicitur. > .r.1. 25] Aille macaibh **Donnbo** baidh, > > binne a laidhe luaidhid beoil, > > aine ogaibh **Innsi Fáil**, > > ra thogaibh tain trillsi a threóir. > > > Niar licc dno amathair Donnbo la **Fergal** go t-tuccadh **Máol mac 30] Failbhe, meic Erannain, meic Criomhthainn** comarba **Coluim Cille** fria aisic beó, & go t-tuccsaidhe **Colum Cille** dno dia chionn go risedh **Donnbo** slán da taigh fein a crích **Laigen**. #### 4 Tocomla dno **Fergal** for séd. Ra battur dna lucht eólais reimhe, nir bó maith an t-eólus do radsad dó. .i. iccumhgaibh 35] gacha conaire & i n-aimhredhibh gacha conare, go rancuttur Cluain Dobail in-Almaine. As ann buí **Aodhan** clamh **Cluana Dobhail** ara chinn. Do ronsad dno na slúaigh micostadh .i. aaonbhó do marbadh & afuine ar bheraibh na fhiaghnaisi & athech do bhreith da chinn & a losccadh; #### 5 40] Con-er-bert an clamh comba digal go bráth for **UibhNeill** an digal do beradh an coimdidh farsin. & tainicc an clamh remhe go puball **Fergail**, & battur rioghradh **Leithe Cuinn** uile ara chinn sin phuball in-tan-sin. Ro baoí an clamh ag acaoine a imnidh na f-fiaghnaisi, ní tainig cridhe neich dibh fair, acht 45] cridhe **Conbretan meic Congusa** rí f-**Fer Rois**, & asedh onna ba h-aithrech do **Coinbretan**, uair ni terna rí do nech ro bhaoí isin phuball acht **Cubreatan mac Oengusa** aáonar asin chath. Conadh ann ad-bert **Cubretan**: > > .r.1. Ad-ágar cath fordearg flaind > > 50] a fhir **Fhergaile** adglionn > > badh bronaigh muintir Meic Maire > > ar m-breith an taighe dar cionn. > 2. Bo an chlaimh > > ro gaod andeaghaid a daim, > > 55] mairg laimh ra toll ambrad > > ar ní thimcomart mac **Brain** etcetera. > > > > > #### 6 As andsin as-pert **Fergal** fria **Donnbó**; ‘déna airfidedh dúin a **Doinnbó**, fo bith as tú as deach airfididh fail i-n-**Eirinn** .i. i-cuisigh, agas i-cuislendoibh, & i-cruitibh, & randaibh, & raidsechoibh, 60] & rigsgelaibh **Eirenn**, & isin madinsi imbarach do beramne cath do **Laignib**’. ‘Ac’ ar **Donnbó** ‘ní cumhgaim-si arfidedh dhuit-si anocht, & nimthá aongniomh dibh sin uile do taidbh-sin anocht, & cip-si áirm irabhai-si amarach, & imbeó-sa do dhén-sa airfidedh duit-si. Dénadh immorro an rioghdruth ua 65] **Maighléine** airfidedh dhuit anocht’. #### 7 Tugad ua **Maighleni** chuca iarttain. Ro gabh-saidhe og indisin cath & comramha **Leithe Cuinn**, & **Laigen**, o thoghail **Tuama Tenbath** .i. **Deanda Rígh** in ra marbhadh **Cobhtach Caolbhregh**, conigi an-aimsir-sin, & ní bá mór codalta do rinnedh 70] leó in-aidhchi sin rá méd egla leo **Laigen**, & la méid na doininne .i. uair aidhche fhéle **Finniain** gaimhridh sin. #### 8 Imthús **Laigen** do-lottur-saidhe i-**Cruachán Claonta**, dáigh ní mhaidh for **Laigniu** da n-dearnat acomairle ann, & gurob tíusad do chum an chatha. Lottur iarsain go **Dinn 75] Canainn**, a-saidhe do chum an chatha. #### 9 Con-rancuttur tra isin maidin ar na marach, na catha cechtardha, naoí míle do **Laighnibh**, míle ar fichit immorro do **Leith Cuinn**. As crúaidh & as feochair racuiredh an cath-sa leith for leth, & ra ghabh cach na chomraicibh ann: Ra ba dimór 80] rá innisi comrama na laoch **Laigen**, & laoch **Leithe Cuinn**. #### 10 As bert go f-facas Brighid ós cionn **Laigen**; ad ches dno **Colum Cille** ós cionn **Ua Neill**. Ra mheamhuidh iaramh an cath ría **Murchadh mhac m-Brain**, & re n-**Aodh Mend mac Colgan** Rí **Laigen Deasgabair**. Ra marbadh **Feargal** ann. **Aodh 85] Mend**, & **Dunchadh mac Murchadha** ro marbhsat **Fergal** fadesin, & **Bile mac Bain** Rí **Alban**, as uaidh ainmnighther Corr bile in **Almaine**. Asé dno **Aodh 85] Mend** ra marb **Donnbó**, ní torcair immorro **Fergal** go t-torchair **Donnbó**. #### 11 Ra marbadh dno sesca ar cet amhus indú sin. A coimhlín 90] féin ro-marbhaid **Laighin** san chath sin do **Leit Cuinn** .i. naoí míle; & naoí n-gelti dibh do thol for geltacht, & cét righ do righaibh. Atá **Cnoc Fergail** annsin. Ra chuirsiot **Laigin** ilaigh commaidmi and dno. #### 12 Unde dixit: > 1. 95] Deodh laithe **Almaine**, > > ar cosnamh búair **Breaghmaine**, > > ro la badbh beldearg biorach, > > iolach imcenn f-**Fergaile**. > 2. Scarais **Murchadh** ra midlaigh, > > 100] brogais a triuna i-t-talmuin, > > do soí faobhar fria **Fergal**. > > go f-fein dearmair des **Almuin**. > 3. Bath ann cet ruirech rathach, > > cruadhach costadach carnach > > 105] im naoí n-gelta gan míne. > > um naoi mile fer n-armach. > 4. Ceitri cet cabhsaidh a-**Cruaich**, > > las an amsaigh gaod san n-glíaidh > > latrí cedoibh **Conaill** cruaidh, > > 110] asé [ ]. > > > #### 13 Ra gabhadh annsain an druth ua **Maighleine**, & do radadh fair geim druith do dhénamh, & do rigne, bá már, & bá binn an gheim-sin, go mair geim ui **Magleine** ósin ale oc druthaibh **Eirenn**. Ra gadadh achenn iarttain d-**Fergal**, & ra gadadh a cenn 115] don drúth. Ra baoi mac alla gheimi an druith sin aieor go cenn tri la & tri n-oidhche. As de as-m-berar geim ui **Maigleine** og tafan na fer san monaidh. #### 14 Do luidh dno **Aodh Laighen mac Fithcheallaigh** Rí **Ua Maine Connacht** iráon madhma, & teichidh go n-epert fria 120] macoibh: ‘Nacham faccbaidh a maca, budh ferde bur mathair friu mo-breith-si lib’; ‘Nit berad’ or **Laighin**. Conadh annsin ro marbadh **Aodh Laighen** Rí **Ua Maine**. Ra siachtattur immorro a meic **Aodha Laighen** im **Aodh Alláin mac Fergaile** go **Lilcach** airm a-m-buí. **Mo-dichu mac Amargin**, & an **Gall Craibhdheach**. 125] Conadh ann sin claidhisit **Ui Néill**, & **Connachta** cladh na cille, & iad iriocht na g-cléirech, & asamhlaidh sin ra saoraid tri miorbaile na naomh, go f-fuil cotach **Ua Néill**, & **Chonnacht** ó shin ale sin chill sin: Unde **Aodh Alláin** cecinit. > 1. Ni f-fuaramar ar talmain > > 130] **Almain** badid-redithir > > ni rangamar iarsin cath > > **Lilchach** badid nemethar. > > > Ba buadhach tra an lá-sin do **Laighnibh**. Ra h-anact immorro **Cubretan mac Congusa** Rí f-**Fer Rois** ar na runna do righne 135] an-aidhche reimhe. #### 15 I **Condail** na riogh battur **Laigin** an-aidhchi-sin ag ól fína & medha ar c-cur an chatha go subhach soimhenmnach, & cách diobh ag innisin a chomramha, isíad medraig medarcaoin. As andsin ra ráidh **Murchadh mac Brain** ‘Do berainn carpat 140] cethre cumala, & mo ech, & merradh don láoch no raghadh isin n-ármach, & do béradh comhartha chugainn as’. ‘Ragad-sa’ ar **Baothghalach** laoch *di **Mumain***. Gebhidh achatherradh catha & comhlainn uime, go rainig go h-airm i-m-boí corp **Fergaile**, go c-cuala ní inesgairgaire isin aéor osa cinn 145] con-d-epert. Ar clois uile, ‘timarnadh duibh ó righ Secht nimhe. Denaidh airfidedh da bar t-tigerna a nocht .i. d-**Fergal mac Maoleduin**, cia do rocrapair sunn uile inbhar naoís dána eidir cuislendchu, & cornaire, & cruitire na tairmesccadh er fhúath, no éccomhnart sibh dairfidedh anocht d-**Fergal**’. Go c-cuala iaramh 150] an-t-oglach an cuisigh & an ceól sirechtach, go c-cúala dna san tum luachra bá nesa dhó an tórd fiansa bá binne ceólaibh. #### 16 Luidh an t-oglach na tocum; ‘na tair ar mamus’ ar an cenn fris. ‘Cesc cia thú?’ ar an t-oglach. ‘Ni ansa misi cend **Duinnhó**’ ar an cenn, ‘& naidm ro naidmedh form aréir airfidedh an rí a 155] nocht, & na erchoididh dhamh’. ‘Caidhe corp **Fergail** sunn?’ ar an t-oglach. ‘As e do aithtne frit anall’. ‘Ceisc andad bér lem?’ ar an t-oglach. ‘As tú as deach lim: nom bera’ ar an cenn; ‘acht ráth Crist dod chinn danom ruga, go d-tuga me ar amus mo colla do ridhisi’. ‘Do bér égin’ ar an t-óglaoch. #### 17 160] & im-poi an-t-oglaoch & an cenn lais conige **Condail**, & fuair **Laigniu** ag ól ar a chenn sin aidhchi cetna. ‘An t-tugais comurtha lat?’ ar **Murchadh**, ‘tugas’ ar an t-oglac ‘cenn **Dhuinnbó**’. ‘Furim aran fhuaithne úd thall’ ar **Murchadh**. Tugsat an sluagh uile aithne fair gur bé cenn **Duinn bó**, & asedh ra raidhsid uile: 165] ‘Dirsan dhuit a **Duinnbó**, bá cáomh do dhealbh, déna airfidedh cluinn a nocht, febh do rignis dot-tigerna imbuarach’. #### 18 Impaighter a aighedh dno, & att-racht adord fiansa attruagh ar aird, go m-battur uile ag caoí, & ag tuirsi. #### 19 Idhnaicidh an láoch cetna an cenn do chum a cholla 170] amal ro geall, & coirghidh é ar a mheidhe. Cittracht, rainic **Donnbó** go tech a mathar. Uair assíad tri ionganta an chathasa .i. **Donnbó** do rochtain na bhethaidh gonige a thech dar chenn brethre **Coluim Cille**, & géim an druith ui **Maigleine** tri la & tri h-aidhce san aéor, & na naoí míle do foruaislig an míle ar 175] fhichit. Unde dicitur: > 1. Cath **Almaine** ard a n-gein > > mór an gniomh Decembeir, > > rom bris **Murchadh** morda crech. > > mac **Brain** la laochraidh **Laighnech** > 2. 180] Memhaidh ar **Fergal Fail**. > > ar mac **Maoilidúin** dermair. > > gom eltis muille fo leircc. > > ar lintibh fola fordercc. > 3. 185] Ocht righ ochtmoghad iar f-fior. > > naoí míle gan imarriomh. > > do **Leith Cuinn** comal n-gnaoi. > > do rochair ann ar anchaoi. > 4. Naoi n-geilte for gealtacht de. > > 190] lottur diobh for **Fidh n-Gaibhle** > > ra claoclaidhsit dath iarttain. > > ara glethea Cath **Almain**. > > .C. > > > > #### 20 Haec sunt nomina regum qui interfecti sunt in hoc bello. Hi sunt quidem do **Shíol Guinn**. **Fergal mac Maoiliduin** cum lx. militibus suis. **Forbasach** rí 195] **Bogaine**. **Fergal ua Aithechdha**. **Fergal ua Tamhnaigh**. Mac **Eachach Lemhna**. **Congalach mac Conaincc**. **Eicnech mac Conaing**. **Coibdeanach mac Fiachaidh**. **Conall Cráu**. **Fergas Glut**. **Murghes mac Conaill**. **Letaithech mac Concharat**. **Anmcaidh mac Concarat**. **Aedgein ua Maithe**. **Nuada Uirc** ri 200] **Guill**, & **Irgconuill**. Decem nepotes **Maoilifitrigh**. Itesin righ **Ua Neill** an **Tuaiscirt**. Hi autem qui sequuntur **Ui Neill** an **Desgirt**, **Oilill mac Feradhaigh**. **Suibhne mac Congalaig**. **Aod Laigen ua Cernaigh**. **Nia mac Cormaic**. **Clothna mac Colgan**. **Tadhg mac Aigthide**. **Dubhdacrioch mac Duibhdhabairenn**. 205] **Mencossach mac Gamnaigh**. **Elodhach mac Flainn ó Sgigi**. **Dunchadh ua Fiacrach**. Mac **Conloingsi**. Mac **Maoile Móna**. **Doiriadh mac Conla**. **Flann mac Aodha Odhbha**. Mac **Concoingelt**. Mac **Tuathail meic Fáolchon**. **Indrachtach mac Taidg**. Mac **Garbhain**. **Dá ua Maoilcháich**. Da mac **Aileni**. 210] **Fócarta ua Domhnaill**. **Ailill mac ConaillGraint**. **Fidhgal mac Fithcheallaigh**. **Duibdil ua Daimine** et fratres ejus. Da mac **Muredhaigh meic Indreachtaigh**. **Nuadha mac Duibh dunchuire**. **Rechthapra ua Cumusccaigh**. **Ua Maine cer cer cera**. **Fergas ua Eogain**. no **Leogain**. **Flaitheamhail mac Dluthaigh**. **Donghalach 215] ua Aongasa**. **Conall Menn** rí **ceneil Cairbre**. **Mac Erca mac Maoilidúin**. Tri h-ui **Nuadhat**. **Flann mac Irgalaig**. **Aod Laigen mac Fithcheallaigh**. **Niall mac Muirgessa**. Dolore autem et frigore mortui sunt clxxx. Tar eis Cath 219] Almaine i-ttorchuir **Fergal mac Maoilidúin** etcetera. Cath Almaine and-so *Yellow Book of Lecan.* ------------------------------------------- #### 1 Baí cocad mór iter **Chathal mac Findguine** & **Fergal mac Maíli-dúin** fri ré fota. **Cathal mac Finngune meic Con-gen-máthair meic Cathail meic Áeda Flaind Cathrach meic Cairpre 5] meic Crimthainn Sreb meic Echach meic Áengusa meic Nadfraích**. Docrech **Laigniu** trá **Fergal mac Maíli-dúin** ar ulcuib fria **Cathal mac Findgaine**. Roairg dno **Cathal mac Findgani** **Mag m-Breg** uili co n-dernsad síd & comosad. #### 2 Do-luid trá fecht and **Fergal** atuaid do saigid bóroma ar 10] **Laignib** co feraib in tuaiscirt uime. Ba fada trá robás acan tinól-sin la **Fergal**. Is ed ad-bered cach fer fris: ‘dia n-dechad **Dond Bó** lat, ragad-sa lat’. #### 3 Baintrebthach immorro máthair **Duind Bó**. Is amlaid immorro baí **Dond Bó**; mac as áine & is áilli & is chaíme baí a 15] n-**Érinn** ésen. Nír léic a máthair do **Dunn Bó** dul aráen re **Fergal** co tardad rátha & cora **Coluim Chilli** fris co tísad slán ar cúlu. Tuctha dó sin. #### 4 Tic ar sin **Fergal** d'indsaigid **Laigen**. Bádar immorro droch-eolaig ria **Fergal** & tucsad ar aimréigib na críchi uili h-é. 20] Is í iarum conair thucsad an eolaig .i. do **Chluain Dolcain**, & gabsad longport ar brú na cilli & tucsad imadall mór arin cill .i. araili clam baí in tan-sin & áen-bó ogai; táncas íar tain docum in chlaim co robenad a tech dia chind, & tardad forgom do gaí fair co tarla triana brat & co romarbad a én-bó, & rohindeonad 25] ar beraib iaraind in bó iar sin. #### 5 Is ann-sin as-bert **Cú-Bretan mac Áengusa** rí **Fer Rois**. > 1. At-ágar cath forderg fland, > > a firg **Fhergaile** ad-glind, > > ad brónaig muinter Meic Muiri > > 30] ar m-breith a taigi dia chind. > 2. Bó in chlaim, > > dogáed a n-degaid an doim, > > mairg láim ler tolled a brat > > ria techt i cath co mac m-**Brain**. > 3. 35] Dá m-beith neach do-berad cath > > matren dreman ria mac m-**Brain**; > > andsa leam oldás ind ráe > > in cáe rocanad in chlaim. > > > #### 6 Is and-sin as-bert fria **Dond m-Bó** in aidhchi-sin ré 40] tobairt in chatha: ‘déntar let ar n-airfided innocht a **Duind Bó**’ ar **Fergal**, ar is é **Dond Bó** fer airfidig as dech baí i nn-**Érinn** iter senchas & rundu & cuslind & cach ciniúl airfidig archeana. Ad-bert **Dond Bó**: ‘ní fédaim-sea ém áen-fhocol ar mo bél anocht & airfided nech aili thú anocht. Acht chena cidbé airm 45] a rabais amárach d'agaid do-dén-sa th'airfided. Dénad iarum úa **Maiglindi** innocht ar n-airfided ar is é ríg-drúth **Érenn** hé’. #### 7 Do-rónnad dno amlaid-sin an aidchi-sin. #### 8 Lodar **Laigin** arnamárach co **Cruachan Cláenta** & 50] táncadar íar sin co **Dind Canand**. #### 9 Is and-sin trá con-ráncadar **Leth Cuind** & **Laigin** ceand i cend & rocommórad and-sin trá ind urgal & inn imargul is fíchda roferad i n-**Érinn** riam. Ba fortrén ba ferrda rofiged in gleo guineach gáimtheach in tan-sin. Badar imda trá and-sin 55] meic ríg & ruirech & rodáeine & tánaisti flatha fodésin & sáerclanda socheineóil a n-égmais a n-anma. Ba buideach badb birach bélsalach in uair-sin & bad brónaid máthair báeid ig gul & ig golgairi ac caíneadi na sáercland in uair-sin. #### 10 Ní roan trá & nír thairis menma **Coluim Cilli** ar **Uíb 60] Néill** isin cath-sin la faicsin m-**Brigdi** ós cath **Laigen** ac fubdad slóig **Lethi Cuind**, conad la faicsin **Brigdi** amlaid-sin romebaid in cath ar **Fergal** & ar **Leth Cuind** ria n-**Áed** .i. rí **Descirt Laigen**, & is ésin romarb **Fergal** & **Buan mac Baili** rí **Alban** & Dond Bó, & co n-dorchair **Dond Bó** didiu ní romarbad **Fergal**. Atá didiu 65] **Cnoc** & **Brí Buain meic Baile** rí **Alban** and-sin béos. #### 11 Seasca ar cét romarbad and d'amsaib in ríg and .i. **Conall Meand** rí **Ceneóil Cairpre**, & **Forbhasach** rí **Ceneóil Bóguine**, & **Fergal úa h-Aithechda**, & **Fergal mac Echach Leamnai** rí **Tamnaigi**, & **Condalach mac Conaing**, & **Éignech mac 70] Olcan** rí na n-**Airter**, **Coibdinach mac Fiachrach**, & **Muirgius mac Conaill**, **Lethait mac Con-carad**, & **Áedgen úa Mathgne**, **Nuada mac Oirc** rí **Gall**, & dech uí **Máeili-fithrig**. At é and-sin trá ríga in **tuaiscirt** do-ecrsad isin chath-sin. At iat-so immorro ríga **Uá Néill** in **Deiscirt** romarbaid 75] and .i. **Fland mac Ragnaill**, **Ailill mac Feradaig**, **Áed Laigen úa Cernaig**, **Suibni mac Congalaig**, **Nia mac Cormaic**, **Dub-dá-crích mac Duib-dá-inber**, **Ailill mac Conaill Grant**, **Flaitheamail mac Dlúthaig** rí **Corpre Cruim**, **Fergus ó h-Eogain**. Hic totus numirus de reigibus ceciderunt & alii novem 80] uolatiles septem millia cecinerunt in bello ab utroque exercitu. #### 12 & inde **Nuadu úa Lomthuile** dixit: > 1. Medón laí a n-**Almaine**, > > ag cosnum buair **Bregmaine**, > > ro-lá badb bélderg birach > > 85] ilach im cheand **Feargaile**. > 2. Scarais **Murcad** fri midlaig, > > i m-rogaes trén for talmain; > > do-sói fóebar fri **Feargal**, > > co fén n-dermair de **Almain**. > 3. 90] Ad-bath cét ruireach rathach ruamach, > > co cét costadach carnach, > > im náei gelta gin míne, > > im secht míli fer n-armach. > > M. > > > > A tertkalendas Decimper ar aí laithi mís gréne & dia Mairt ar 95] aí laithi sechtmaine rofigead cath **Almaine**. #### 13 Is and-sin rogabad úa **Maiglindi**, .i. in ríg-drúith, la **Laigniu** & la **Murchad** & do-radad fair gém druad do dénam. Ba mór trá in gé*i*m-sin & ba bind co fuil gém úa Maiglindi ac sochaide d'feraib Érenn ó sin ille. Do-radad iar sin bém dar 100] a munél cor beanad a cheand de. Ad-beraid aroili na h-eolach robaí gém uí **Maiglindi** isinn áer co ceann trí tráth. Is de-sin atá gém uí **Maiglindi** ac tofund na fer *i*sin mónaid. #### 14 Is and-sin ad-bert araili láech maith do **Conachtaib** ri macaib: ‘nácham-fácbaid a gillu’, olsé, ‘bid fearrdi frib 105] menma bar máthar dianum-rucasa lib.’ Impóid iar sin fris & tócbaid leo h-é. Do-luid **Áed Allán mac Feargaile** asin cath co ránic in **Gall** dár comainm **Lilach** & adchis-eom in **Gall** .i. **Lisicach** nó **Lilcach** leis dia comairci. **Pruidens** didiu ainm in **Gaill**-sin; co n-deachaid int aingel ar in cleith a richt in 110] clérig, air do-arngert bithanad isin chill-sin. Is and-sin ad-bert **Áed Allán** in rand-sa: > 1. Ní ráncamar ar talmain > > **Almain** bade rédigthir, > > ní fuaramar iarsin cath > > 115] **Lilcach** ulchach badi néimidhir. > > > Roadnocht immorro **Cú-Bretan mac Áengusa** .i. rí **Fer Rois**. #### 15 Bádar **Laigin** trá ac fleadugad & ag ól an aidchi-sin. Is ann-sin ad-bert **Murchad mac Brain** re h-áen dona sluagaib bádar isin tig teacht ar ceand cind duine isinn ármuig, & do-bérad 120] secht cumala dontí noradad ri sin. ‘Radad-sa and’, ar áen-óclach amna d'feraib **Muman**. Luid-sen amach & a errad catha & comlaind uime co rocht co h-airm a m-baí corp **Fergail**. Amal baí, co cualai inní nechtair isinn áer ar ro-closs uili fris hé. ‘Timarnad dúib ó maig nime airfided bar tigerna do 125] dénam anocht .i. **Fergal mac Maíli-dúin**; do-rochrabair uili in bar n-éicsib sunn aráen re bar tigerna .i. ri **Feargal**.’ Ro-chualadar immorro in ceol iar tain iter áes dána & cornairi & cusleanncha & cruitiri, co cuala immorro na ceola écsamla & ní cuala riam ná iarum ceol bud ferr; co cuala didiu in guth 130] isin tup luacra; ba bindi in ceol í-sin anád ceola in domain. #### 16 Luid int ócláech iar sin ina docum. ‘Ná tairr cucum’, ar in cenn fris; ‘cid ón cindus ataí’, ar int ócláech; ‘misi **Donn Bó**’, ar in ceand, ‘& ronaisced orm airfided dom thigerna anocht 135] .i. do **Fergal**. Ní do **Murchad** itir’, ar in ceand. ‘Cait **Fergal** fén’, ar ant óclach: ‘is é a chorp in taitneamach rit anall’, ar in ceand. ‘Cest’, ar int ócláech: ‘nod-bér lium’. ‘Is tú is deach lium nom-bera ar bith’, ar in ceand, ‘acht namá menum-berad Críst mac Dé’. ‘Dianom-bera’, ar in cend, 140] ‘curam-tuca dorigisi com cholaind’. ‘Dot-bértar éigin’, ar int óclach. #### 17 Do-chuaid immorro int ócláech dia thig & in ceand lais. ‘An tucuis lat ní asan ármuig’, ar **Murchad**. ‘Tucus trá’, ar int ócláech; ‘tobair aran uaitni thall’, ar **Murcad**. Do-rat in slóg 145] uili aichni, arin ceand & ráidsead uli: ‘Nírb irsun duid a **Duind Bó** bith amlaid-sin. Is tú is áilli & is fearr airfidid baí i n-**Érinn**’. ‘Maith’, ar in láech, das-bert a maig in ceand: ‘déna airfided dúind, a **Duind Bó**, fo dáig Meic Dé .i. Ísa Críst i n-deachaid 150] gnúis. Airfid **Laigniu** anocht feib roairfidis do thigerna ó chianaib’. #### 18 Impáis iarum a aiged re fraighidh in tigi ar dáig cumad dorcha dó & tócbais a chrúisich ós aird combo bindi cach ceol ar tuind talman. Co mbádar in slóg uili ag caí & ac toirrsi 155] ria truaigi & ri taidhiúiri in ciúil rochan. #### 19 In tan trá ba scíth in sluag ac toirrsi ac éstecht frisin ceol, luid int ócláech cétna lasin cend co riacht an corp. ‘Maith ém’, ar in ceann risin ógláech; ‘tuidmi mo cheand rim chorp’; córaigis didiu int ócláech in cend risin colaind & leanaid 160] de fo cétóir; do comall bréithri **Coluim Cille** ón, air is é **Colum Cille** baí na slánaigecht fona techt i tuaig do-ridisi docum a máthar co roindised scéla in chatha & aiged **Fergail** di-si & do chách. #### 20 A nn-écmais dno **Cathail meic Findgaine** rofhersad 165] **Laigin** in cath-sa **Almaine**, & rob olc ria **Cathal** in cath do cur ina aémais fén , & ad-cualadar **Laigin** grúg **Cathail** do beith riu, conad h-í comairli do-rónsad. Ceann **Fergail** do breith co **Cathal** da commaídeam in gníma; rucad iar sin in ceand siar co **Cathal**, conad and-sin as-bert **Rumand** fili **Fergail** and so: > 1. 170] Robíth **Fergal** fer caín cnedmar, > > gríb glond galann; > > rogob óengol amal toraind > > ó tá **Indsi Modh** co **Manaind**. > > > > > #### 21 Is and-sin didiu baí **Cathal** a n-**Glendamain** na ríg ac 175] **Sléb Chrot**, & in slóg do-deochaid lasin ceand rotriallad a marbad la **Cathal**, uair ba h-olc lais díth **Fergail** dar ceand a shída. #### 22 Dofoilced rofigedh roslemanchírad do chind **Fergail** iar sin la **Cathal** & do-bretha bréid sróill uime iar sin, & do-bretha 180] secht n-doim & secht muilt & secht tindi & siad uili fonaigthi ar bélaib cind **Fergail**; rohimdergad iar sin imon ceand a fiadnaisi fer **Muman** uili & dofoslaic a shúili ria Dia do altugad na h-airmiden & na h-anóra móiri-sin tucad dó. Rofodlad iar sin la **Cathal** in biad-sin do bochtaib na cell 185] comfhocus baí dóib .i. **Áth Chros Mo-Laga** & **Tulach Min Molaga**. #### 23 Luid iar sin **Cathal** co n-gléri tinóil fer **Muman** les d'idnocol chind **Fergail** como-tarad fén d'**Uíb Néill**. & co tarad rígi **Úa Néill** do **Flaithbertach mac Áeda**, & fácbais 190] **Cathal** amlaid-sin iad & tánic co **Gleandamain** na ríg i cind cháectigis ar mís. #### 24 Is iar sin trá rofigh cocad mór i **Laignib** i n-agaid **Cathail meic Findgune**, & co rothinóil **Cathal** fir **Muman** les, & co n-deachaid a n-agaid **Fáelán** ríg **Laigen** co **Laignib** uili 195] aráen ris & curter and-sin cath **Féli** iter **Fáelán** & **Cathal**, & do-cer **Fáelcar**; rí **Osraidi** and & brister an cath ar **Laignib**. #### 25 Imscarad **Cathail** & **Laigin** connuigi sin. 197] Finit. amen. Finit.Cath Almaine so *The Book of Fermoy.* ------------------------------------- #### 1 Boí cocad mór etir **Cathal mac F [*...*] guine** rí **Lethe Moda** & **Fergal mac Moíle-dúin** rí **Lethe Cuind** ri ré cian. Rocrech **Laigin** trá **Fergal mac Maéile-dúin** ar ulc ri **Cathal mac 5] Findguine**. Roairg dno **Cathal** **Mag m-Breg** ule co n-dersat síth & comfhossad iarom. #### 2 Do-luid trá fecht ann atuaid **Fergal mac Maíli-dú [*...*]** do saigid bóroime for **Laignib** co feraib in **tuaiscirt** imbi. Bá fota trá bás oc tinól la **Fergal**. Ass ed at-bered cech fer fris: 'dá 10] ndech **Donn Bó** lat, ragat-sa lat'. #### 3 Bantrebtoch immorro máthair **Dhuind Bó**; mac is áinem & is áilemh boí a n-**É [*...*]** in **Donn Bó**. Ní roléic immorro a máthair do **Donn Bó** [*...*]áen ri **Fergal** cu tarat **Fergal** ráith **Col [*...*] Cille** friasi im bhethaid **Duinn Bó** doridissi a docum. #### 4 15] Tánic iar sain **Fergal** do shaigid **Laigen**. B*ádar* imorro droch-eolaig ria **Fhergal** & tucsat for tóir*igecht* for aimréid na coicríche uili. Is í iarum [*...*] nucsat ind eolaig .i. do **Cluain Dolchaill** cha[*...*] gabsat longport for brú na cilli & tuc-s*eoim* imadhall mór forin cill .i. araile clam & [*...*] boin aici. Rohin-deonad 20] ar beruib iarnn[*...*] #### 5 Is ann-sin at-bert **Cú-Bretán mac Áengusa** .i. [*...*] Fer [*...*] > 1. At-ágar cath forderc flann, > > a fir **Fergaile** > [*...*] > , > > 25] brónach muinnter Mic Muire > > iar m-*br*ei*th* > [*...*] > dia cind. > 2. Bó in claim, > > rogáet i n-degaid > [*...*] > , > > mairg láim rotollai a brat > > 30] ré techt *i cath* > [*...*] > mac m-**Brain**. > 3. Má beth nech do-bera c*ath* > > > [*...*] > den drcman ri mac m-**Brain**; > > annsa > [*...*] > dás ind róe > > in cóe rocechain in *clam*. > > > #### 6 35] Is ann-sin at-bert **Fergal** fri **Donn m [*...*]** sin ré tabairt in catha: ‘déntar l [*...*] fited anocht a **Duinn Bó**, ar iss*é* [...] fitiuch is dech roboí riam i*nd* [*...*] & runna & cuslind & cech ceinél [*...*] athac issinn aímsir-sin. Ní fh [*...*] **Bó** óen-fhocal for mo beól*a* [*...*] nech aili tú anocht [*...*] i r-rabuis im [*...*] *fid 40] [*...*] adia* [*...*] inocht’ ar **Fergal** ‘ar iss é ríg-drúith **Érenn** h-é’. #### 7 Do-rónath dna amlaid ind oidchi-sin. #### 8 Do-llotar **Laigin** iarnabárach cu **Cruachan Cléonta**. Táncatar far sain co **Dind Canann**. #### 9 Is ann-sin trá cond-recait **Leth Cuinn** & **Laigin** cenn a 45] cenn. Cath **Almaine** ainm in catha-sin. #### 10 Ni roan didiu menma **Coluim Cille** for **Uíb Néill** issin cath-sain la h-ascin m-**Brigde** h-uas cath **Laigin**, cu r-róemid in cath ré n-**Óed** .i. rí **Deiscirt Laigin**; is é robris in cath for **Fergal** & **Bili mac Báin** rígh **Alban** & **Donn Bó**, & gu rotrasgrad **Donn 50] Bó** ní romarbad **Fergal**. #### 11 Romarbuit sesca ar cét do amsaib in ríg & **Conall** mac ríg **Ceineóil Conaill Coirpri**, & **Forbasach** rí **Cenéil Bóguine**, & **Ferghal úa Aitechdai**, & **Fergal mac Ecdach Lemnai** rí **Tamnaigi**, **Condalach mac Conaing**, & **Éicnech mac olcan** rí na 55] n-**Airter**, **Coibdenach mac Fiacrach**, **Muirgius mac Conaill**, **Leathaitech mac Con-charat**, **Áedgen úa Mathgne**, **Nuada mac Eirc** rí **Guill**, & deich n-úi **Máeili-fitrigh**. Is é in sin ríg in tuascirt. #### 12 It iat ann-so **Uí Néill** in **Deiscirt** romarbait *ann*.i. **Flann mac 60] Rogellaig**, **Ailill mac Feradhaig**, **Éid Lagin úa Cernaig**, **Suibne mac Conghalaig**, **Nia mac Cormaic**, **Dub-dá-crích mac Duib-dá-inber**, **Oilill mac Conaill Graint**, **Flaithemail mac Dlúthaigh** rí **Coirpri Cruim**, **Fergus úa Eogain**. Hic *totus numerus* de regibus ceciderunt & ali novem uolatil*es* septem 65] millia ceciderunt in eo bello ab *utr* [*...*] in excercitu. #### 13 Is ann-sin úa **Mag [*...*]** ríg-drúth, & do-ratad fair géim *do dénam*. Robo mór trá in géim h-í-sin & robo b[*...*]o f[*...*]l [*...*]éim uí **Magline** ac sochaide *do feraib* [*...*]*din*. Do-ratad iar sin for a muinél co n-dechaid a cenn d*e*[*...*] boí 70] géim uí **Magline** oc tofunn [*...*]. #### 14 Is ann-sin at-bert araile láech [*...*]achtaib fria macu: ‘nácham-fácaid a gill [*...*] de frib menma far máthar’. Impáit iar[*...*] bait leo h-é for cranna sleg. Do[*...*] **Allán mac Ferghaile** cu ráinic in **Gall** [*...*] **Lilcach** & cu roataigh in **Gall** .i. **Lilcach** 75] l[*...*]arghi. **Prudens** dno ainm in **Gaill**-sin; go [*...*]t aingel for in cleith i r-richt in cléirigh, *ar do-airngert*[*...*] cléirech bithanad issin chill-sin. Is ann-sin [*...*]bert éad **Allán mac Fergaile**: > 1. Ní ráncamar ar talmain > > 80] **Almuin** badi réidhitir; > > Ní fhuaramar iarsin cath > > **Lilcach** ulccach badid némidir. > > > Roanacht immorro **Cú-Bretan mac Áengusa** .i. rí b-**Fher Ross**. #### 15 Bátar immorro **Laigin** ic flegugad & ic ól in aidchi-sin. 85] Is-bert iarum **Murchad mac Brain** fri h-óenfer istich dint slógh dula ar cenn cind duine san ármhuig, & do-bérad secht cumala dontí noraghad. ‘Raghat-sa ann’, for óclach amra do feraib **Muman**. Luid-sein immach & a errad catha uimbi co rocht corp **Fergail** co cuala in n-escaire issinn aíer, co r-roclois uili 90] frisie. ‘Timmarnad dúib do muig nime airfitiud for tigerna do dénam anocht .i. **Fergal mac Máeile-dúin**; do-rocrabhair in bur n-éicsib uile sunn aráen ri bur tigerna .i. ri **Ferghul**.’ Ro-cualatar immorro in ceol iar tain etir áes dán*a* & cornaire & cuislennchu & cruitire, co cuala inní na ceola écsamla ní riam 95] ná iarum ceol bu ferr. Co cuala dna in cnoinsig sent shup luacra. Ba binde in ceol hí-sin oldát ciúil in domuin. #### 16 Lui*d* int óclách die n-docum iar sin. ‘Ná tair cucum’, ar in cenn fris. ‘Cid ón cid taeí’. ‘Missi **Donn Bó**’, ar in cend, ‘& donaisced form airfitiud *do* dénam *dom* tigerna 100] indnocht .i. do **Fergal** [*...*] ***Murchad*** [*...*] ’, *or* in cenn. ‘Caide **Fergal** féin’, or int óclach ‘ [*...*] *tait*nemach frit anall’ ol in cenn. ‘Cesc [*...*] *ot*bér’. ‘Is tú is dech lem nom-bera’, for in[*...*]a ‘minam-berad Crist mac Dé’. ‘Dánom-*bera* *la* [*...*] ’, *or* in cenn, ‘gonom-tuca gom colaind doridhisi’. #### 17 105] ‘*In tuca* [*...*] *at* ní assin ármagh’, or **Murchad**. ‘Tuc [*...*] ’, *ar int óg*[*...*] ‘Tabuir forsinn uaithne tall’, or Mur[*...*]at in sluag uile aithne fair & doráid*sed*: ‘*nirb* irsan duit, a **Duind Bó**, beith amlaid-sin; is [*...*] & is ferr airfitiud boí a n-**Ériu**.’ 110] ‘Maith’ [*...*]ech, tuc a muich in cenn: ‘déna oirfitiud [*...*] , a **Duinn Bó**, fo dáigh Meic Dé .i. Íssu Críst a n-dechaid *g* [*...*] s. Airfid **Laigniu** indocht amal doairfitis *do tigerna ó* cianaib.’ #### 18 Impóis **Donn Bó** a aigidh fri fraigid in tichi ar dáig 115] comadh doreha dó, & do-rat a crúisic as combá binde oldás cacha ceol ar talmain, co rabatar int sluaigh uile oc caí & oc toirrsi fri truaigi & tadiúiri in ceoil. #### 19 In tan trá ba scíth in sluagh oc torrsi. Luid int óclach 120] cétna lasin cenn eo riacht a corp. ‘Maith éim’, ol in cenn frissin óclach: ‘tudhmi dam mo cend *f*rim corp’; córaigid dno int óclach in cenn forsin eoluinn & len[*...*] di fo cétóir, & do comallad bréithir n-Dé & **Coluim Cille** ria slánaisec fo tuaid docum a máthar doridhissi *cu* *r*oindis scéla in catha & aidedh **Fhergail**. #### 20 125] I n-écmuis ***Ca*thail meic Findg [*...*] e** dno rocuirsi **Laigin** cath **Almuine** & *r*up olc le **Cathal** in cath do cur na ingnais. Ó 't-cualatar **Laigin** grúcán **Cathail** do beith friu. Conid h-í comairli *do*-rónsat, cend **Fergail** do breith cu **Cathal** do commaíd*em* *in* *c*atha. Rucad iarum in cenn co 130] **Cathal**. Conid ann-sin is-*bert* ***Ruman*** file **Fergail**: > 1. Robíith **Fergal** fer caín cennmar, > > gríb glond galann; > > rogab óengol amal torainn > > ó tá **In > [*...*] > Mog** co **Manaind**. > > > #### 21 135] I n-**Glendomhuin** na ríg roboí ***Cathal*** in tan-sin & in slóg do-dechaid lasin cenn ro*trial*[*...*] a marbad la **Cathal** ar rop olc leis díth **Fergail** [*...*]enn t-sídha. #### 22 Rofoilced iar tain cenn **Fer*gail*** ic **Cathal** & do-breth bréit sróill imme [*...*], & do-bretha secht n-daim & [*...*] secht 140] tinne até fo*naigthi* ar bélaib cind **Fergail**. Rohimdergad didiu *im*[*...*] i fiadhnuissi fer **Muman** uile & rooslaic a súile do 142] atlaghad na h-airmiten-sin do-ratad dó.