#Bethada Náem nÉrenn #### Corpus of Electronic Texts Edition ### Background details and bibliographic information Bethada Náem nÉrenn =================== Author: Unknown --------------- ### File Description Charles PlummerElectronic edition compiled by Elva Johnston Funded by University College, Cork and Professor Marianne McDonald via the CURIA Project. 2. Second draft, revisedExtent of text: 130580 words#### Publication CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College, Cork College Road, Cork, Ireland (1996) (2015) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland. Text ID Number: G201000Availability [RESTRICTED] Available with prior consent of the CELT programme for purposes of academic research and teaching only. #### Notes For a description of the MS see Catalogue of Irish Manuscripts in the Royal Irish Academy, fasc. 23 (ed. Elizabeth FitzPatrick and Kathleen Mulchrone, Dublin 1940) 2780–83. The following texts occur only in O'Clery 1: Cóemgen I, Cóemgen II and Colmán Ela. The following occur only in O'Clery 2: Berach, Brendan I, Ciarán of Saighir II, and Úi Suanaigh. The following are found only in Stowe: Ciarán I and M' Áedóc I. The following are found both in O'Clery 1 and Stowe: Abbán, Bairre, Mo Chuda I. The following are found in O'Clery 2 and Stowe: Ruadán and Mo Chuda II (in part). Where Lives occur in two or more MSS more detailed information is given below about them and the use made of them. Abbán: this Life occurs in O'Clery 1, ff 145b–50, and Stowe, pp 205–21. Plummer prints the putatively more conservative text of O'Clery 1 and cites copious variant readings from Stowe and indicates parallel passages in the Latin Lives of the same saint. Only the text of O'Clery 1 is retained in the electronic edition. The chapter numbers (=div2 of the electronic text) derive from O'Clery 1, the sub-sections (=div3 of the electronic text) derive from Plummer. Bairre: this Life occurs in O'Clery 1, ff 122b–28a (see Pádraig Ó Riain, Beatha Bharra: Saint Finbarr of Cork: the complete life, Irish Texts Society 57 (1993) [1994], 42–47, with facsimiles of p. 122b and 128b), and Stowe, pp 1–17 (see Ó Riain, op. cit. 46–52, with facsimile of p. 277), which derive from the same exemplar. Two fragments of a third copy occur in Dublin, Royal Irish Academy, Book of Fermoy, f 59c–60a (MS 1134), vellum, scribes various, 15th cent. (lacunose) and containing sub-sections 1–7, 49, 50. For a description of this MS see Catalogue of Irish Manuscripts in the Royal Irish Academy, fasc. 25 (ed. Gerard Murphy and Elizabeth FitzPatrick, Dublin 1940) 3091–3125; Ó Riain, op. cit. 40–43 (with facsimile of Book of Fermoy, p. 88). Plummer collated these fragments for his edition. Plummer also makes reference to a later expanded recensions that occurs in several late MSS (18th–19th cent.), siglum Ir2. In fact, the modernised recensions exists in some 23 MSS and for a full discussion of these MSS and their texts see Ó Riain, op. cit. 188–99, and for an edition of the text, ibid. 200–22. In this electronic edition, the readings from Fermoy, Stowe, Ir2 are ignored. The chapter numbers (=div2 of the electronic text) derive from O'Clery 1, the sub-sections (=div3 of the electronic text) derive from Plummer. Berach: the electronic edition represents O Clery 2, ff 71–88 Brénainn: the electronic edition represents O Clery 2, ff 224a–263b. For a discussion of its relationship with other texts bearing on Brénainn, Plummer, op. cit. p. xvii–xxv. Dá apstol décc na h-Érenn: There are two vellum MSS and three paper of this text. (1) Dublin, Royal Irish Academy, Liber Flauus Fergusiorum, v ff 7c–8b, aliter 50v (=23 O 48=MS 476), 15th cent.; for a description of the MS see Catalogue of Irish Manuscripts in the Royal Irish Academy, fasc 10 (ed. Winifred Wulff and Kathleen Mulchrone), 1254–73. (2) London, British Library, Egerton 1781, ff 152d–153d, written in 1487 by Diarmait Bacach Mac Parthalain; for a description see O'Grady and Flower, Catalogue of Irish Manuscripts in the British Library, ii (London 1926, repr. Dublin 1992) 526–45: 544 no. 30). (3) O'Clery 1. (4) Brussels, Bibliothèque royale, 5100–4, f 12a, written in 1634 by Michael O'Clery. MSS (3) and (4) are copied from the same MS, Leabur Ruadh Muimhnech, written by Murchad Ó Coinlis. (5) London, British Library, Egerton 136, AD 1630 (for a description see O'Grady and Flower, Catalogue of Irish Manuscripts in the British Library, ii (London 1926, repr. Dublin 1992) 554–63: 560–61 no. 19. Plummer prints O'Clery 1 with variants from Liber Flauus Fergusiorum, Egerton 1781 and Egerton 136. The electronic edition represents the text of O'Clery 1 and the variants are ignored. The text is also edited from Brussels, Bibliothèque royale, 5100–4, f 12a with variants from Liber Flavus Fergusiorum by Rudolf Thurneysen, 'Eine Variante der Brendan-Legende', Zeitschrift für celtische Philologie 10 (1915) 408–420: 409–16 (text), 416–20 (translation into German). Ciarán Saighre I: this text is from the unique copy in Stowe. Ciarán Saighre II: this text is from the unique copy in O'Clery 2, ff 144a–53b. Cóemgen I: this text is from the unique copy in O'Clery 1, ff 274a–77b. Cóemgen II: this text (wholly in verse) is from the unique copy in O'Clery 1, ff 278a–86b. Cóemgen III: there are four MSS of this life, both late. (1) Dublin, Trinity College Library, H. 4. 4 (1346), p. 146–66, written by Aodh Ó Dálaigh (Hugh O'Daly) in January 1725 in Dublin (for an inadequate account of the MS see T. K. Abbott and E. J. Gwynn, Catalogue of Irish Manuscripts in the Library of Trinity College Dublin (Dublin 1921) 170–71). (2) Dublin, Royal Irish Academy, 24 M 38 (MS 60), ff 1–36, 19th cent., written by Owen Connellan. (3) Dublin, Royal Irish Academy, 23 K 24 (MS 59), pp 35–70, written in 1765 by Labhrás Mhac an Alladh (Laurence McNally); (4) Dublin, Royal Irish Academy, 24 L 35 (MS 61), pp 1–19, written by Fr Anthony Gernon in Louvain in 1640. MS 2 and 3 are confused by Plummer, op. cit. p. xxvii, but it is clear that his references are to MS 2. MS 4 was unknown to Plummer and is not the archetype of MS 1. For details of MSS 2–4 see Catalogue of Irish Manuscripts in the Royal Irish Academy, fasc. 2 (ed. Kathleen Mulchrone), 167–73. Plummer edits the text from MS 1 with variants from MS 2. The electronic edition represents the text of MS 1. Colmán Ela: this text is from the unique copy in O'Clery 1, ff 219a–26b. M' Áedóc I. This text is from the unique copy in Stowe, pp 132–47. M' Áedóc II. Three MSS are used in Plummer's edition. (1) O'Clery 1, ff 168a–218b, copied in 1629 from and older MS. (2) Dublin, Royal Irish Academy, 23 O 41 (MS 181), pp 241–328, written in 1721 by Semus Mhaguidhir (James Maguire) (for a description of the MS see Catalogue of Manuscripts in the Royal Irish Academy, fasc. 4 (ed. Kathleen Mulchrone), 496–99). (3) Dublin, Trinity College Library, H. 6. 3 (1406), written in 1737 by Aodh Ó Dálaigh (Hugh O'Daly) (inadequately described, Abbott and Gwynn, op. cit. 266). There are late MSS not used by Plummer. Plummer edits the text from MS 1 with variants from MS 2 and MS 3. The electronic edition represents the text of MS 1 with one correction from Osborn Bergin. Mo Chuda 1: Text from O'Clery 1, ff 151a–57b with variants readings from Stowe. The electronic text represents the text of O'Clery 1. Indarba Mo Chuda a r-Rathin=Mo Chuda II. The text occurs in (1) O'Clery 2, ff. 266a–71b. (2) Book of Fermoy (23 E 29, MS 1134), 34b2–36b, vellum, 15th cent., ends imperfect (for a description see Catalogue of Irish Manuscripts in the Royal Irish Academy, fasc. 25 (ed. Gerard Murphy and Elizabeth FitzPatrick), 3091–125: 3099). (3) Oxford, Bodleian Library, MS Ashmole 1763, f 58. (4) Stowe, a (slightly abbreviated) version inserted into the life of Mo Chuda above. These MSS have been collated by Plummer who prints O'Clery 2 with copious variants from MSS 2–4. The electronic edition represents the text of O'Clery 2 only. A different recensions of sub-sections 2–20 of this text is edited from Oxford, Bodleian Library, Rawlinson B 512, f 59b (with translation in Whitley Stokes (ed), The Martyrology of Oengus the Culdee, Henry Bradshaw Society 29 (London 1905) 92–97. Do mhacuibh Úa Suanaig: the text is the unique copy in O'Clery 2, ff 272a–74b.Rúadán. The text is printed from O'Clery 1, ff 193–202, with variants from Stowe, 287ff. The electronic text represents the text of O'Clery 1. #### Sources **Manuscript sources**2. Brussels, Royal Library, MS 2324–40, written by Michael O'Clery, AD 1620–1635 (hereafter O'Clery 1). 3. Brussels, Royal Library, MS 4190–200, written by Michael O'Clery, AD 1627–1635 (hereafter O'Clery 2). 4. Dublin, Royal Irish Academy, MS 968 (olim A iv 1 olim Stowe MSS, vol. 9, see Catalogue of the Irish Manuscripts in the Royal Irish Academy, fasc. 22, p. 2780), copied at Cork by Domhnall Ó Duinnín for Francis O'Mahony, provincial of the Friars Minor of Ireland in September 1627 (hereafter Stowe). **Edition**2. Charles Plummer, Bethada Náem nÉrenn. Lives of the Irish Saints (Oxford: Clarendon Press 1922, repr. 1968). 2 vols. Vol. 1: Introduction, texts, glossary; vol. 2: Translations, notes, indexes. **Select bibliography of the writings of Charles Plummer**2. P. Allen; F. M. Stenton; R. I. Best, Charles Plummer 1851–1927 [with bibliography], Proceedings of the British Academy 15. Separately printed [1931]. 3. P. Grosjean, Charles Plummer, Revue celtique 45 (1928), 431–435. 4. Charles Plummer, The Conversion of Loegaire and his Death, Revue celtique 6 (1884), 162–172. 5. Charles Plummer, Notes on the Stowe Missal, Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung 27 (1885), 441–448. 6. Charles Plummer, Some new light on the Brendan legend, Zeitschrift für Celtische Philologie 5 (1905), 124–141. 7. Charles Plummer, Cáin Eimíne Báin, Ériu 4 (1908), 39–46. 8. Charles Plummer, Betha Farannáin, Anecdota from Irish Manuscripts 3 (1909), 1–7. 9. Charles Plummer, Vitae Sanctorum Hiberniae (Oxford 1910). 2 vols. 10. Charles Plummer, The miracles of Senan, Zeitschrift für celtische Philologie 10 (1914), 1–35. 11. Charles Plummer, Notes on some passages in the Brehon laws, Ériu 8 (1916 (17)), 127–132; 9 (1921), 31–42; (1923), 109–117; 10 (1926), 113–129. 12. Charles Plummer, On the meaning of Ogam stones, Revue celtique 40 (1923), 387–390. 13. Charles Plummer, Notes on some passages in the Thesaurus Palaeohibernicus of Stokes and Strachan, Revue celtique 42 (1925), 376–378. 14. Charles Plummer, Irish Litanies (London 1925). Henry Bradshaw Society 62. 15. Charles Plummer, Miscellanea Hagiographica Hibernica (Brussels 1925). Société des Bollandistes, Subsidia Hagiographica 15. 16. Charles Plummer, On the colophons and marginalia of Irish scribes, Proceedings of the British Academy 12, 11–44. Separately printed, 34 pp. (London [1926]). 17. Charles Plummer, On the fragmentary state of the text of the Brehon laws, Zeitschrift für celtische Philologie 17 (1927), 157–166. 18. Charles Plummer; J. Fraser; P. Grosjean, Vita Brigitae (Irish Texts 1 (1931), 2–18). **Editions, secondary and reference works**2. John Francis [=Iain] Campbell, Popular Tales of the West Highlands, orally collected with a translation by J. F. Campbell; vol. I, 48 (Edinburgh: Edmonston and Douglas, 1860–1862). 3. Charles Plummer (ed.), Vitae sanctorum Hiberniae, 2 vols. (Oxford 1910; repr. Oxford 1968) [SS Abbanus, Aedus, Albeus, Barrus, Berachus, Boecius, Brendanus, Cannicus, Carthagus, Ciaranus de Cluain, Ciaranus de Saigir, Coemgenus, Colmanus de Land Elo, Comgallus, Cronanus, Declanus, Endeus, Fechinus, Finanus de Cenn Etigh, Fintanus, Geraldus, Ita, Lasrianus seu Molaissus, Maedoc, Mochoemog, Mochua de Tech Mochua, Moling, Molua seu Lugidus, Munnu, Ruadanus, Samthanna, Tigernacus]. 4. Charles Plummer, Bethada Náem nÉrenn. Lives of the Irish Saints (Oxford: Clarendon Press 1922, repr. 1968). 2 vols. Vol. 1: Introduction, texts, glossary; vol. 2: Translations, notes, indexes. 5. Silva gadelica, 2 vols. (London, 1892), i 1–65, ii 1–69 [Lives of SS Ciarán of Saigir, Mo Laise, Maigniu, Cellach; respectively from London, BL, Egerton 112; s. xviii (1780–2); London, BL, Additional 18205; s. xvi; London, BL, Egerton 91; s. xv; Dublin, RIA, 1230 olim 23 P 16 al. Leabhar Breac]. 6. D. B. Mulcahy (ed. & trans.), Beatha naoimh Chiaráin Saighre: Life of S. Kiaran (the Elder) of Seir (Dublin 1895). 7. Rudolf Thurneysen, 'Eine Variante der Brendan-Legende', Zeitschrift für Celtische Philologie 10 (1914), 416–420 [available online at CELT]. 8. Paul Grosjean (ed.), 'Vita S. Ciarani episcopi de Saigir ex codice hagiographico Gothano', Analecta Bollandiana 59 (1941), 217–71. 9. W. W. Heist (ed.), Vitae sanctorum Hiberniae ex codice olim Salmanticensi nunc Bruxellensi, Subsidia Hagiographica, 28 (Brussels 1965) [SS Brigida, Furseus, Brendanus (2), Ciaranus Cluanensis, Darerca seu Monenna, Finnianus de Cluain Iraird, Tigernachus, Columba Hiensis (2), Fintanus de Dun Blesci, Albeus, Lugidus seu Molua (2), Fintanus de Cluain Edhnech, Finanus de Cenn Etigh, Ruadanus, Aidus episcopus Killariensis, Cainnechus, Fintanus seu Munnu (2), Colmanus de Land Elo, Columba de Tir Da Glas, Aedanus seu Maedoc Fernensis, Abbanus, Cronanus de Ros Cré, Laurentius episcopus Dublinensis, Flannanus, Senanus, Comgallus, Carthachus seu Mochuda, Lasrianus seu Molaisse, Maccarthinnus, Ciaranus Saigirensis, Dairchellus seu Moling, Colmanus Dromorensis, Caemgenus Glenndalochensis, Baithinus Hiensis, Daigeus mac Cairill, Mochteus, Eoganus Ardsratensis, Macnissseus, Cuannatheus seu Cuanna Limorensis, Mochulleus]. 10. Liam de Paor, St Patrick's world: the christian culture of Ireland's apostolic age (Dublin 1993) 227–80 [SS Ailbe, Déclán, Ciarán of Saigir]. 11. Pádraig Ó Riain, Beatha Bharra: Saint Finnbarr of Cork, the Complete Life (London: Irish Texts Society 1994). 12. Máire Herbert, 'Hagiography', in: Progress in medieval Irish studies (Maynooth 1996). 13. Ingrid Sperber (trans.), 'The Life of St Ciarán of Saigir', in William Nolan and Timothy P. O'Neill (eds.), Offaly: history and society (Dublin 1998) 131–52 [from Dublin, Marsh's L, Z 3.1.5. olim V. 3. 4; s. xv]. 14. Christina Harrington, Women in a Celtic Church: Ireland 450–1150 (Oxford 2002). 15. Thomas Charles-Edwards, 'The Northern Lectionary: a Source for the Codex Salmanticensis', in: Jane Cartwright (ed), Celtic Hagiography and Saints' Cults (Cardiff: University of Wales Press 2003) 148–160. 16. Nathalie Stalmans, Saints d'Irlande: Analyse critique des sources hagiographiques (VIIe-IXe siècles) (Rennes 2003). 17. Pádraig Ó Riain, A dictionary of Irish Saints (Dublin 2011) (with bibliography). 18. Charles Doherty, Linda Doran and Mary Kelly (eds), Glendalough: City of God (Dublin 2011). 19. Pádraig Ó Riain, 'The Lives of Kevin (Caoimhghin) of Glendalough', in Charles Doherty, Linda Doran and Mary Kelly (eds), Glendalough: City of God (Dublin 2011) 137–144. **The edition used in the digital edition**2. Bethada Náem nÉrenn. in Lives of the Irish SaintsCharles Plummer (ed), Richard Irvine Best (ed), Second edition, in that the text is reprinted from the corrected sheets of the first edition [vol. 1: xliv + 346 pp; vol. 2: 484pp] Clarendon PressOxford (1922) (repr. 1968) ### Encoding #### Project Description CELT: Corpus of Electronic Texts #### Sampling Declaration All editorial introduction, translation, glossary, notes and indexes have been omitted. Editorial corrigenda are integrated into the electronic edition. Only the text of the main MSS has been been retained, since variants are cited, in cases where there are other MSS, in a non-systematic way and Plummer did not attempt a critical edition that would lend itself to appropriate variant recording. Missing text supplied by the editor is tagged. #### Editorial Declaration ##### Correction Text has been checked and proof-read. All corrections and supplied text are tagged. Further checking is required. ##### Normalization The electronic text represents the edited text. The editor's expansions of abbreviations are marked throughout. Words are segmented in accordance with CELT practice. ##### Quotation Quotation marks are rendered q; double quotation marks are nested within single quotation marks. ##### Hyphenation Soft hyphens are silently removed. When a hyphenated word (hard or soft) crosses a page-break or line-break, the page-break and line-break are marked after the completion of the hyphenated word. ##### Segmentation div0=the volume; div1=the individual saint's Life or religious text; sections (which derive from the MSS) are marked div2; sub-sections, which derive from the editor, are marked div3, when present; poems are marked for stanzas and lines. Typographical line-breaks are not marked. Page-breaks and folio numbers of the manuscript are marked. ##### Standard Values Dates are standardized in the ISO form yyyy-mm-dd. ##### Interpretation Names of persons (given names and surnames), groups (dynasties, tribes, peoples etc.), places are tagged. Offices and titles (king, abbot, lord etc.) are tagged. Numbers and dates are tagged. Tagging is not yet complete. #### Canonical References This text uses the DIV1 element to represent the Life. Refs: LINE (LB)This text uses the DIV1 element to represent the Life. ### Profile Description Created: By unknown authors in Irish monastic scriptoria Date range: c. 1000-1200, various and unknown.#### Use of language ##### Language: [GA] Over 99% in Middle Irish and Early Modern Irish. ##### Language: [LA] Less than 1% in Latin, mostly biblical citations and textual formulae. ##### Language: [EN] Supplied title and editor's annotations are in English. ### Revision History * (2015-03) Beatrix Färber (ed.) * Encoding improved and streamlined, additions made to bibliographic details. * (2014-10-28) Beatrix Färber (ed.) * Encoding improved; minor typos corrected, some missing manuscript foliation milestones added. * (2012-03-06) Beatrix Färber (ed.) * Some corrections made to encoding of div3 attributes. * (2008-09-30) Beatrix Färber (ed.) * Header modified. * (2008-08-29) Beatrix Färber (ed.) * Keywords added; file validated. * (2008-07-23) Beatrix Färber (ed.) * Value of div0 "type" attribute modified, content of 'langUsage' revised, more content markup added, encoding of titles modified. * (2005-08-04T15:35:55+0100) Peter Flynn (ed.) * Converted to XML * (1997-09-22) Margaret Lantry (ed.) * Header re-structured; select bibliography provided; text parsed using NSGMLS and normalized using SGMLNORM. * (1996-01-31) Donnchadh Ó Corráin (ed.) * Creation and insertion of TEI Header. * (1996-01-25) Mavis Cournane (ed.) * Revised text parsed and mark-up verified using SGMLS. * (1996-01-10) Elva Johnston (ed.) * Re-checking and re-correction of mark-up and text; most biblical citations identified. * (1994-09-09) Elva Johnston () * Correction of edition. Capitalisation of place name and personal name elements. * (1993-09-29) Elva Johnston () * First proofing completed. * (1993-09-06) Elva Johnston () * Data capture completed. * (1993-07-07) Elva Johnston () * Data input begun. --- #### Corpus of Electronic Texts Edition: G201000 ### Bethada Náem nÉrenn: Author: Unknown --- p.3 {folio 146b}Betha **Abáin** an*n*so sis --------------------------- Ro gabh **rí** oirdnidhe cenn*us* for **Laighnibh** fea*cht* riamh, **Corbm*ac*** eissiu*m*. Ro bai **séitigh** lais, **Mílla** a h-ain*m* sidhe; & ba **deirbhsíur** d' **espucc Iubh*air*** issidhe. Ocus do-rala gur bo h-alachta h-í; & cuiris fis for a **brath*air*** .i. for **esp*occ* Iubh*air*** i n-am tuismedha dhi. Et dixit **Milla** i*ar* faicsin a **brath*ar***: > 1. **Esp*occ* Iubh*air*** do*m* chob*air*, > > 'Sé ro-fhidir mo rúna; > > Cuinghedh dilgadh mo chinadh, > > Rom-gabhsat idhain gúra. > Et dixit **episcupus**: > 1. **Esp*occ* Iubair** at farr*adh*, > > Rot-gabhsat idhain gúra; > > Béra mac uasal amhra, > > Rot-cabhra **Rí** na n-dúla. > Beiridh an inghen mac la guidhe an **epscuip** naemtha, gan doigh ga*n* tiach*air*, & ro baist*edh* h-é, & tucc*adh* **Abbán** d' ain*m* f*air*. Ocus b*erar* dia oilemhai*n* é, & do chur cerda luith & gaiscc*idh* roimhe, día bheith h-i r-**righi** for lorcc a **ath*ar***. Ocus nir bó t*ar*ba són. Briath*r*a Dé ro canadh-som gibe ní no canta f*r*is; & ro an in scribtúir aicce gan sáeth*ar* gan meabhrucc*adh*. Ro ba follus g*r*asa Dé f*air*; & nir bo h-iongn*adh* sin, óir ro thirchan **Pat*r*aicc** h-e, an tan ro gab port h-i l-**Laignibh** *ar* t*ús*, & drem dona naemhaibh ele. Ocus ba machtn*adh* *la h-**oidedhaibh*** **Abbáin** in abairt for a raibhe; & beiritt leo h-e go h-air*m* i r-raibhe a **ath*air*** & a **mhath*air***; & ro chansat fríu nach *ar* lorcc na **righe** rob áil le h-**Abán** a ghniomha do bheith, acht lenmai*n* don fír-Dhia, & don chreidemh chatoilica. Ocus guidhidh a **ath*air*** & a **math*air*** é im anmhain aga n-oidhrea*cht*; & nír bó t*ar*bha són. ‘Neimhtní gach ní acht Día’, or sé. Ocus doníad --- p.4 cimidh dhe, & cuiritt cuibrighi f*air*, & cuiritt h-i c-cuithe na n-giall h-e; & do-gheibhit f*or*sgáoilte h-é i*ar*nabh*ar*ach for urlain*n* an dúin gan cengal, ga*n* cuibr*ech*. Ocus o 't-*con*catt*ar* g*an* nert aca *air*, deonaighit dó a thoil féin do den*um*. Teid-siumh go h-air*m* i r-rabhat*ar* a **lucht oilemhna**. Laithe n-aen dia m-bói **Aban** la laogaibh a **bhuime**, do-chi cú all*aidh* go h-airm i r-raibhe. ‘Ro chan Día’, ol **Abán**, ‘an t-éigen d' furt*acht*. Tomhail in laogh-si*n*’, {folio 147a} ar se, ‘ata an una (.i. gorta) fort’. Ro ith, & b*er*idh buidhe a coda fri h-**Aban**. Ocus ba doirbh leis na h-occaibh ele an laogh do chaithemh; & ro gabh omhan **Abán** riana **bhuime**. ‘A **Íosa**’, ol sé, ‘do chruth*aigh* in láogh-so gan damhna, cruth*aigh* anossa h-é leis an damhna fil sun*n* dhe’. Do eirigh an laeg go h-*air*m i r-rabhatt*ar* na láoigh aile, & ro géim, & do-gní reabhr*adh* ar áon fríu. Ocus tiagaitt **oidedha** **Abáin** go h-airm i r-raibhe an **righan** & an **rí**, & in*n*isit dóibh na miorbuile-sin. ‘As deoin lin-*ne*’, ol síatt, ‘antí do-róine na miorb*uil*e-sin f*air*, eissiumh d' adradh dó’. Luidh **Aban** go h-air*m* a roibhe **easp*occ* Iubh*air*** .i. **derbhrath*air*** a **mhath*ar***, & ba failtighi an t-**esp*occ*** roimhe for a dhiadhacht na for a ghaol f*r*is. Da blíadhai*n* *dec* áes **Abáin** an tan-sin. Ba h-iomdha nech naomhtha la h-**Iubh*ar***, & reicles oirdnidhe. Ocus do bái recles lais día tucc toil t*air*sibh i n-inis for an taoibh thes do **Laighnibh**, & **Beicc Éire** a h-ain*m*. Luidh **Iubhar** do **Roimh**, & cuinghis for **Abán** foss ós ci*n*d na **manach** go t-tísadh doridhisi. Nír bó toil do **Abbán** sin, gen gur t*r*iall la h-**Iubh*ar*** do **Roimh**; & cíis gur bo fliuch blae & bruin*n*e dó. Gairis **Iubh*ar*** h-é, & cuiris a chend ina ucht, & tuitis a shuan f*air*; & téid **Iubh*ar*** 'san luing gan ráthucc*adh* do **Abán**. Ocus dúisccis **Abán**, go f-faca in long h-i fudomhai*n* na f*air*rge; & ba doil*igh* lai-siumh an ní-sin. ‘A **Iosa**’, ol sé, ‘soirbhidh in *conair* damh-sa g*us*in eth*ar* uccat. Do t*r*aighis an **Muir Rúadh**’, ol sé, ‘& ní decmaicc ni for bith duit; & seol meisi dot adhr*adh*’. Éirghis, & gabhais for fedh na f*air*rge, gur bó soilléir **aingil** f*r*ia taobhaibh, & nir bo fess dia f-facaidh h-é, an eitedha diadha do fhás f*air*, nó an siubhal dáenna donídh. Ro airis an long fris forsa*n* --- p.5 muir. Ocus ba machtn*adh* lásin foirin*n*-(si*n*), go ro in*n*is **Iubhar** doibh g*ur*ab le h-**Abán** ro bái an long ag fuir*ech*. Ticc **Aban** isin luing, & gabait port {folio 147b} isin **Ettailli**. Ocus tiacchaitt go cath*air* aincriostt*aidh*e, **Padua** a h-ain*m*. Ocus ro fi*ar*faicchedh dibh: ‘Cia h-*air*m as a t-tangab*air*? no ca *conair* a c-cingfidhi’? ‘**Éirenn*aigh*** sin*n*’, ol síatt, ‘ & do **Roimh** t*r*iallmait, d' faghbhail t*ar*bha in luaighidhe*cht*a do gheall Día dia mhuin*n*tir’. ‘Cidh sin’? ol in **rí**, ‘cred adeirthi fri ar n-deibh-ne’? ‘Dee bodhra balbha filet libh, gan n*er*t cobh*ar*ta forra féin, na for nech ele aca’. ‘Foillsigh*id*-si dúin*n* araill do mhiorbuilibh bhar n-Día feín’, ol in **rí**; ‘adhnaidh an t-súdrall-so gan teine lá bhar n-anála, no do-gebtái bás dochraid fo c*et*óir’. Ocus cuiris **Iubh*ar*** & a muin*n*ter a n-anála *ar* uainibh fon súdraill, & ni ro lass; & ba súan do **Abbán** indsin a h-aithle an aistir do-roine; & dúisccitt h-e; & cuiris a anál fon *súdraill*, & do lass fo c*et*óir. At-bath **séitigh** an **rí** in adh*aig*-sin, & ticc an **rí** *ar*abh*ar*ach go h-*air*m i r-rabhatt*ar* na naoi*m*h, & cuinghis forra a **shéitigh** do thodhú*sacht* dó, & no géb*edh* baist*edh* chuicci. ‘Do **Abán** as déoin la Día an duscc*adh* do den*amh*’, ol **Iubh*ar***. Guidhis **Aban** forsan inghin, & ro duisigh a bás h-í. Ocus gabhais an **rí** & a **séitigh**, & a n-uile daine bái leo baistt*edh* as a h-aithle. ‘Tugaidh furt*acht* for an c-crich-si’, ol an **rí**. ‘Fil peist neimhe aga h-in*n*radh, eter dhaine & in*n*ile. Fuath leomhain fuirre, & do rucc*us*a áes na crichi-so fea*chtus* dia díochur, & ro m*ar*bh tri c*et* laoch dibh, & ros-fui*righ* ina h-aiti feín acc fásucc*adh* forain*n*’. Beiris **Aban** drem dibh lais día thecc*us*cc g*us*in ait i r-raibhe in peist, & tiaghait for cúla, oir ni léigh a n-eccla dóibh acht a foillsiucch*ad* a c-cein uathaibh. Ticc an peist neimhi i n-dáil **Abain** go c-colcc mór fuirri. ‘Cuirim-si fort, a h-ucht **Íosa**, an t-anam-si*n* do-chuir Día ion*n*at’, ol **Abbán**, ‘lasa n-dernais míghniomha, scar*adh* fris, & an colcc adhuathm*ar* sin fil fort do dhul for neimhtní’. Sc*ar*ais a h-anam {folio 148a} fría la breithir in **naeimh**. Lethait a h-aitt*r*eabthaigh fon crích dia n-aitte, & dia n-adbhadhaibh, & do mol*adh* Dia leo. Teitt an **righ** go h-*air*m i r-rabatt*ar* na naoi*m*h. ‘Fil loch lin*n*’, ol sé, ‘go piastaibh neimhe fair oc ingreim na c*ri*che, & is*edh* as --- p.6 áil duin*n*, sibh d' ar furt*acht* forra’. Tiaghaitt dibhlinaibh go h-ur an locha, & teccaitt na piastai n-dail **Abáin**, & luigitt fria thaobh, & lighitt a cossa. ‘Furáilim foraibh’, ol **Abán**, ‘i n-ain*m* na Trínóide, dul 'san loch ucc*at* h-i c-cúil m-bicc de, & a iascc do tomhailt, & oirisiumh an*n*, & ga*n* urcóid do dhenamh (do neoch) for bith’. Ocus doníatt amhlaidh; & do-cíther aníu a cean*n* na sea*cht*m*aidhe* bliad*na* íat for an c-cúil-sin da fhoillsiucch*ad* go m*ar*aitt do choimhlíon*adh* breithre **Abáin**. Luidhset na naoi*m*h do **Roimh** go m-benn*acht*ain an phop*uil* leo. Ocus ro bhenn*ach*sat-somh iatt-somh. Teccaid for cula go h-**Eirin*n*** doridhisi. Luidh **Pat*r*aicc** & **esp*occ* Iubh*air*** & **Abán** h-i l-luing for **Loch Garman**; *co n*-facat*ar* an peist n-dímóir fria t-táobh, & *cet* cend fuirre, & dá c*et* súil, & da c*et* clúas, go ro tochuir ainbhtine derm*air* forsan muir, go ro chuir an g*r*ían i n-uacht*ar*, go raibhe in long for (comh)badhadh. Luidh **Pat*r*aicc** & **esp*occ* Iubair** for sesaibh na luingi do ghuidhe Dé im f*ur*t*acht* forra. Anais **Abán** gan dul leo, óir nir mhes a urn*aigh*the comh*ar*d fri h-urn*aigh*the na **náemh** n-aile; & nír sccuir an t-anfadh béos. As-b*er*t an t-**aingel** uaistibh: ‘Tucc*aidh* **Aban** chuccaibh, oír as día urn*aigh*the tuccadh diochur na péiste ucc*a*t’. Ocus tuccadh **Aban** chuca, & doní guidhe 'chum n-Dé, & ro díchuir in pheist; & ní fes cia *conair* i n-deach*aid*. Ocus isse an diabhal fo-dera an pheist do *the*acht** 'san c*r*uth-sin chuca do aidhmill*edh* for na **nao*m*haibh**. Ro chiun*aigh* an mhuir, & tiaghait i t-tír 'san tracht fa togha léo. Fe*chtus* do **Abán** fri taobh an trachta, *co n*-aca an ton*n* muiridhe ina dhail go méid n-derm*áir*; & ba h-*air*di h-í inás in talamh; & búailis fri tír go {folio 148b} h-airm h-i r-raibhe **Aban**, & ní deachaid ní b*údh* síriu. Cuiris **Aban** a bhachaill forsa*n* tuin*n*, & téid feín fuirre, & ro iomhch*uir* an m-bachaill h-e forsan tuin*n* h-i fudomhai*n* na fairrge; go t-tangatt*ar* ili diabhal ina thimcheall. ‘Anossa’, ol siat, ‘aithfimíd-ne fort-sa, na n-deine d' éccoir forain*n*, occ breith *ar* muin*n*tire úain*n* let **[H]** a*m*ain-si & led mealltoirea*cht* n-gúach*aich*’; dia c-cualad*ur* an guth n-ai*n*glighe úasuibh: ‘Eirgidh’, ol sé, ‘a b-fodo*m*ai*n* if*r*in*n* a b-fail a n-ait*r*eabtai do shíor’; & do-ro*n*s*a*d amluigh; & ro baoi **Aban** for a b*a*c*h*uill in fedh-sin. --- p.7 ‘Beir-si’, ol an t-**ai*n*gel**, ‘go cen*n* sea*cht* m-bl*iad*an n-dég & t*r*i c*et* bl*iadan* ag foghna*m* do Día gan n*er*t ai*m*sighthe fort; & téid t' ana*m* a b-fiagnaisi na T*r*ion*n*oide, & b*ud* feirde na daoine go foircen*n* m-b*r*atha an loi*n*gseoirea*cht*-so do-rinnis. T*u*c Dia n*er*t for muir duit ná t*u*cadh d' áon ro*m*ad. Ni fhuil nech r*a*ch*us* f*or* muir a c*ur*ach no a luing, & gebh*us* fo t*r*i a n-ain*m* na T*r*ionoide: > 1. 1] C*ur*ach > **Abai*n*** for an lin*n* > > 2] Is muin*n*t*er* > fion*n* **Abai*n*** *ind*, > n*a*c*h* *ti*cf*a*d slán; & fo t*r*i teighe do **Róim**’. La n-ao*n* do **Abán** ag siubhal f*r*ia h-ur in cuai*n*, go n-acaid t*r*i longa isin purt og t*r*iall do **Róim**. Téid **Abán** ana n-dail, & téid a luing dhiobh dia n-**oilithre** ro bad*ur* ag dul; & *coica* i n-gach luing diobh. Tiaguid amach forsan muir, & ni ro fhaols*a*t cor a ce*ch*t*ar* dona h-*air*dibh díobh. Ba cían doibh for an ab*airt*-sin, & ba ma*cht*n*a*d leo-s*am* sin, go g-cualad*ur* an *guth* n-ai*n*glighe uaistib: ‘As é b*ur* b-fochan*n*’, ol sé, ‘gi*n* cen*n* gi*n* ab foruibh. Fil b*ur* n-diol do **ab** sun*n*’, ol sé, an t-**aingel**, *‘& **Abán** a ain*m*’. ‘Ni h-aithnidh duin-*n*e in fer-si*n*’, ol síad. ‘Cuirigh na croinn-si foraibh’, ol an t-**aingel*** ‘& in n*e*c*h* for a n-anfa an c*r*an*n*-so díbh, tab*r*aidh bur g-cen*nus* dó’. Ocus ro thuit an c*r*an*n* for **Aban**, & no b*er*id u*m*la dhó, & bá soirbh *a* slighe doibh go dul do **Roi*m***. Dia t-tárla n*e*c*h* dóibh isin **Róim** do-b*e*r*edh* cuid na c*et*-oidhce da gach **oilit*r*each** no teighedh in*n*; & r*u*c iad-su*m* lais, & ro baoi **Aban** fo oirmidhi*n* mhóir lais; & bá ma*cht*n*a*d leo-su*m* an dena*m* baoi f*or* leith for **Aban** aige, & gi*n* aithne aige f*air*. {folio 149a} ‘**Aingeal** do-rad a eol damh’, ol fer in tighi. ‘Ni h-iongn*adh* sin’, ol siatt-somh, ‘do benadh comn*uidh*e asain-*n*e forsan muir, go ro umhlaighem*ar* dó’. Do-bheir **G*r*ig*oir*** g*r*adha **saccairt** f*air*, & doní **abb** dhe. Ocus gluaisit for c-cúla do thoidhecht dochum na h-**Er*enn***, go t-t*ar*latt*ar* dá sluagh dó fri broin*n* catha do chur, & a ren*n*a & a f-faobh*air* in*n*illte re h-acch*aid* *ar*oile. Gabhais **Abbán** an chonair ettorra. ‘I n-ainm na Trínoide’, ol sé, ‘sccuiridh don dás*acht* for a táithi, & treiccidh an gnímh as mesa for an soighniomh’. Cuiritt a f-ferga for c-cúla, & doníad sith & cáen-comhrac, & anaid h-i sist & h-i c-c*air*des tre bithe; & ticc **Abbán** i n-Er*inn* go m-benn*achtain* na sluagh-s*in* lais. --- p.8 Triallais i ***Con*n*acht*aibh**, & do-rin*ne* téora reicclesa oirmhidnecha in*n*te. Ocus triallais for cúla co **crích Eachach Coinchin*n*** h-i crích **Corc Duibhne**. Mór trá d' eccalsaibh naemhdha do sén*adh* la h-**Aban**. Ocus ro bhenn*ach* **Boirnech**, & do-rad do **Gobnait** h-é. Ocus ro *bhennaigh **Cill Aithfe** ar **Magh Coi*n*cin*n*** & do-rad do **Finán** h-í; & ro* thirchan **Finán** treimsi rena t*us*m*edh*; & do-bheir **Cill Eachach Coinchin*n*** dó. Ocus ro bhenn*ach* **Cúl Collainge**, & **Brí Gobhan*n***, & **Cill Cruimpir**, & **Cill na M*ar*bh**; & ro bennach **Cluai*n* Aird Mo Becoc**, & **Clúain Fin*n*glaisi**, & ro fhaguibh **Beccan** in*n*te; & móran ele d' eccalsaibh; & ro fáccaibh oific na h-eccailsi *naoi*m*hi* i n-gach ecclais dibh. Luidh **Abán** i n-**Éilibh**; & ro bai in **rí**, & áes an tire i n-**aenach**; & ni raibhe creidemh léo. Ocus ticc **Abbán** occ síoladh breithre Dé doibh. ‘Cidh ráed é Día’? ol in **rí**. ‘Cruthaighteoir nimhe & talman, & aga b-fuil fis gacha torracht & nach torracht’. ‘Innisi damh-sa’, ol an **rí**, ‘an lícc dimor uccat fil forsan tul*aigh*, cía mó atá i t-talamh dhi na úasa’? & ro in*n*is **Abbán** sin. Ocus do-be*rar* **moghadha** in **rígh** dia tobach a talm*ain*, & ro frith amail ro raidh **Abán**; & gabhais an **rí** *con*a *cr*ich baistt*edh* iar sin. {folio 149b} ‘Fil peist neimhe isin crich-so’, ol an **ri**, ‘& fúath cait fuirre; cen*n* & lái teint*idhe* le, móa oldát láeigh *ar* m-bu*air*; fiacla *con*da le’. ‘Ni dhingni sí urcoid do nech do*n* crich-so’, ol **Aban**. Ocus t*ar*la an pheist dó lá n-áen occ an abhain*n* danad ain*m* **Brosn*ach***, & lighis a chosa, & máolais an g*r*ean*n* adhuathmar bái fuirre. Ocus tóccbais lais h-í, & cuiris h-i l-loch bái re thaoibh do thomailt eiscc. Ocus aithnighis di ga*n* urcóid do den*amh* do neoch for bith, & do fíoradh són. Ocus ba senda an **rí** an tan-sin, & ni raibhe **oidhre** lais acht **inghen** rucc a **shéitig** in acchaid-sin; & cuinghis for **Aban** a baistedh; & ro airigh doilghes forsan **rígh** tre bheith gan **oidhre**. ‘Madh déoin do Dia’, ol **Abbán**, ‘do-ghebair **oidhre**’. ‘Ac’, ol an **rí**, ‘ní thicc dím-sa lem shen*n*da*cht*’. Gabhais **Abban** in naidhin eter a dí laimh, & do-gní ern*aigh*the dhiochra 'chum n-Dé d' faghail **eidhre** don **righ**; & --- p.9 an inghen ro chuir isin top*ar*, tóccbhais lais ina mhac, & cuiris i n-ucht in **righ**. ‘Acc so do mhac duit’, ol sé. Ocus gabhais luathg*áire* derm*áir* an **rí**, & aós na críchi do*n*a míorbhuilibh-sin. Ocus do scc*ar* **Abbán** & an **rí** fri aroile fo caon-comhrac; & ticc **Aban** go **Ros mac Truin**. Laithe do **Abban** for brú **Siuire**, & tórmach tuile in*n*te. T*r*aighis in t-áth ria n-**Abán** gur bó leca tiorma. Ba dí*air*mhi pop*al* diadha *ar* áon f*r*i h-**Aban** an tan-sin. ‘Gabhaidh an *conair* anon*n*’, *ar* sé. Gabhaitt, & gabhais **Abbán** for a lorcc, & macáomh ócc *ar* aón fris gan rathucc*adh* dó, go ro muigh a*n* sr*u*th f*air*. Ní ro *air*igset esbhaidh an óccáin forra, go rabhatt*ar* for a b-proind *ar*abh*ar*ach. Luidh **Abbán** gusin sruth, & duisccis an naidhin do*n* g*r*ian gan ball fliuch for folt na err*edh* dó. Laithe do **aodhairibh** **Abáin** ag coimhétt a t-tréda, go f-faccaidh na {folio 150a} faolcoin friu. ‘Leiccidh uaibh, & coimhétt*aid*’, ol **Abban**; & doníadh na faolchoin-sin; óir as íad ba h-**aodhairedha** dó an céin ba béo. Luidh **Corbm*a*c** mac **Di*ar*m*a*ta** **rí** **Úa c-Cein*n*seal*aigh*** do den*amh* creichi for **Cam Ross** .i. reicles **Abbáin**. Teid cuid dia shluagh h-i c-cuili **Abáin**, & do-bherad an miach tomhais bai an*n* forsan faithche, & ní ro fhedsat a chur díbh, óir do lensat a lámha dhe. Gabh*us* omhan an **ri** *con*a slogh. Cuirit fiss for **Abán**, & guidhit f*air* t*r*oc*air*e do dénamh forra on airc ina rabhat*ar*. Cuiris **Abán** cros dia laimh uasaibh, go ro scc*ar* an miach fríu, & do-radadh an feran*n* a t-timcheall an bhaile do **Aban**; & luidh **Abbán** for cula go m-benn*acht*ain na crichi lais. Tuitis an agh*aid* f*air*; ba fúar, & ba dorcha iséic, *conar* cumhaingset cor don *conair*. Do-ciad **aingeal** ina n-dail, & tap*ur* sol*us*ta ina laimh, & dos-fucc i l-laimh **Abbáin**. Beiris **Abán** eol*us* *con*aire doibh lasin tap*ar* go rochtain ina reccles feín doibh; & fo-geibh an t-**aing*eal*** for a chin*n* isin temp*ul*, & geibhis an tap*ar* a laimh **Abáin**; & sg*ar*ait f*r*i aroile. Laithe dia f-fac*aidh* **Abbán** neach amhlabh*ar* ina dháil, do chuingidh furt*acht*a f*air*, cuiris cros **Iosa** for ubhall bái ina laimh. ‘Tomhail so’, *ar* sé. Do-roine an t-eslan samlaidh, & ba slán o gach n-gal*ar* bai f*air*. Laithe ele at-*con*n*airc* **Abán** nech h-i pairilís, & cos & lamh --- p.10 dia easb*aidh*. Cuinghis for **Abán** ar déirc & t*r*oighe furt*acht* fair. ‘Bí slán’, ol **Abán**, ‘i n-ain*m* na Trínoide,’; & ro bái o breithir **Abain**. Laithe n-aen dia f-faca **Aban** nech '*ar* t-tuiti*m* lubhra f*air*, cuinghis a fhurta*cht* for **Abán**: ‘Sirim-si *ar* Día furt*acht* fort’, ol **Abán**, & do-roine Día sin la breithir in **naoimh**. Batt*ar* dí **eirrigh** comfocc*us* do **Aban** i *con*flicht f*r*i aroile. Gabs*a*t la catha {folio 150b} for aon-maigh go m-batt*ar* u*cht* fri h-u*cht*. Tiagh*ar* ona tuathaibh dia m-bat*ar* go h-**Abban**, *ar* co tís*edh* dia furt*acht*. Teíd-siumh i c-c*r*ois-fighill f*r*i Día f*r*i dén*amh* samhlaidh; & fu*air*-siumh ón, *co* *nár* bhad cuimhgeach im*er*tha *ar*m, na toidheacht for *ar*oile, gur bhad siod*ach* la breithir **Abáin**. Bai araile **sáor** airmittn*ech* i c-comfoc*cus* do **Abban**, & ba h-é do-gnídh lubh*air* gach **naoimh** fría reimhes; go ro dallta la h-oirbire na **naomh** for a dáoire fríu, & méd a loighi; **Gobán** ain*m*. Teitt **Abán** dia chuing*edh* fri den*amh* reclésa dó. As-b*er*t-somh ní bái a cumang dó, *ar* ba dall. As-b*er*t **Abán** fris-siumh: ‘Fogebha do roscc céin bhé occ in lubh*air*, & a do-la úait i*ar*na forbhadh’. Ro firadh són; & ro mór*adh* ain*m* Dé & **Abain** de-sidhe. Rainic araile amlabh*ar* go h-**Abán** dia cobh*air*. As-b*er*t-somh: ‘A **Iosa**’, ol sé, ‘amhail do-radais labhra for an anman*n* m-bruidemhail fea*cht* riamh .i. for in asal; tabh*air* urlabhra dó so’, ol sé. Do-radadh iaramh amail ro chuin*n*igh. Bat*ar* t*r*a bú iom*dha* la **manchu** **Abáin**; *con* luidh **buachail** dibh cucca-somh, & as-bert f*r*is go m-bói bó il-dathach aim*r*it lais, ba h-áille do*n*a cethraibh talmandaibh, gan bliocht gan laogh o ro gen*air*. Bennaighidh-siu*mh* in m-boin iaramh, go ro eamhnastair dí laogh fona dathaibh ucc*at*, & as ing ma congaibhthi lest*r*a dia h-ass; & bái samlaidh gan trág*adh* fri re **Abáin**; & ro thinastair iaramh. Araile u*air* do-dhechatt*ar* coimhtionol na **manach** comfocc*us* go h-**Abán** do fhiss a m-beth*ad* & a n-eiseirge; & dia t-te*cus*c & foircetal dó. Cet*hr*acha & cétt **cleir*ech*** a líon. Fogní-siumh doibh amail *con*naigset f*air*, & ceileab*r*ait iaramh. [1](javascript:footNote('G201000/note001.html')). --- p.11 {folio 122b}Betha **Bhairre** ó Chorcaigh ----------------------------- **Mo Barri** dino do Con*n*achtaibh dó iar c-cenél, do Clan*n*aibh Bríai*n* meic Eachach an t-sain*n*rith .i. **Bairri** mac Am*air*gi*n*, meic Duibh Duibhne, meic Airt, meic Carthaind, meic Flaind, meic Nindedha, meic B*r*iai*n*, meic Each*ach* Muighmedhoin. Tainic iaromh cenel & bunadh antí naemh B*ar*ri a criochaibh *Con*nacht, gur gabh forba & feran*nus* ind Ach*ad* Durb*con* i c-crich M*ús*cr*aigh*e Mitine. Is an*n*sin bai baile ag Amairgin, occ athair **Bairri**. In t-Amhirgin-sin dino fa gabhai amhra h-é, & is h-é fá primh-gobha do **righ** Raithlenn an tan-sin .i. do Thigernach mac Aodha Uargairbh, meic Criomhthain*n*, meic Eachach, meic Cais, meic Cuirc. Ro bái dino cu*m*hal sochraidh i t-tigh in **righ**. Ro f*or*congair an **rí** dia mhuin*n*tir na ro áentaigedh neach dibh lé i l-lánamhas. Ni cúalae dino Amhairghin inní-sin. Ro áentaidh iaromh an gobha & an chumhal go h-incleithe, & ro fes forra i*ar*ttain, úair ro coimpredh an chumhal. Iar sin ro gair*me*dh an cumhal on **rígh** .i. ó Thigernach, & ro fiarf*aigh* dhi cia ór bó torrach. Ocus at-b*er*t an cumhal gurab ó Aimhirgin. Is an*n*sin at-b*er*t an **rí** a c-cuib*rech* a n-dís .i. Aimhirgin & an cumhal, & fós adub*airt* teine mór d' fadudh & a c-cor in*n*te a n-dís. Acht ní ro léicc Día do-somh si*n*, úair tainic saignén & torann & fleochadh derm*áir* an*n*, *co* *nár* fétsat tene d' fadúdh úair rob ionmhain la Día naemh **Bairri**, cidh ríasíu ro geinedh. Is an*n*sin ro labhair in náidhia broin*n* a **math*ar***, & at-b*er*t: ‘A **rí**, na déna an gnímh n-eccóir, úair ní bá móide do g*r*adh ag Día, cía do-gne’. Is an*n*si*n* at-b*er*t an **rí** fria mhuin*n*tir: ‘Airisidh bicc, go f-faiccem & go f-fesam cía norn-aiccillenn’. Is an*n*sin tairisis an saighnén, & an toran*n*, & an fleochadh; & ro h-aincedh Aimhirgin & in chumhal gan a loscc*adh*; & ro tuisimh an chumhal an mac n-adhamhra .i. antí **naemh Bairri**. Iarna gheinemhain dino ro aiccill fo c*et*óir an **rí**, gu ro sáoradh dó a athair & a --- p.12 **math*air***. Do-ratt an **rí** dó íatt a sáoiri, & do-ratt é fein *con*a síol do **Bhairri** {folio 123a} tré bithe. Ní ro labhair in mac t*r*a iar si*n* go h-aimsir coir. Tainic iar sin Aimhirghin & an cumhal, & an mac becc léo go h-Achadh Durp*con*. Is an*n*sin ro baist*edh* an mac; Mac Cuirp, esp*occ* do Dál Modula do Corco Airchind D*r*oma, is é ro*n*-baist. Is e c*et* ain*m* do-radadh f*air* .i. Loán, & ro h-oiledh fri ré sea*cht* m-b*liadan* i n-Ach*ad* Durb*con*. Ro batt*ar* dino tri*ar* cleir*ech* d' feraibh Mum*an* ina n-ailithre a crích Laighen isin aimsir-sin. Tangatt*ar* i c-cóir thurasa d' fios a t-tíre fé*n*, & do-dechatt*ar* for a t-t*urus* go tech n-Aimhirgin; & at-*con*ncat*ar* an gillae m-becc n-álain*n* istigh. Adub*air*t an f*er* fá sine dibh: ‘As ca*om*h in mac becc-so’, ar se; ‘do-raithne rath an Spirtu Naoi*m*h ina gnúis, & ro b*udh* maith lind leighen*n* do dénamh dó’. ‘Masa maith’, ol Aimhirgin, ‘beiridh libh, & d*én*t*ar* dó’. Adub*air*t an senóir: ‘Ni beram anosa, go t-tísam arís an tan reccmáitt a Laighnibh’. Tangatt*ar* iaromh an t*r*íar c*et*na go tech n-Aimhirghein i n-aimsir samr*aidh*, & ruccsatt leo an mac. O ró-*siachtat*ar** *tr*a g*us*in slíabh díanadh ainm Muincilli .i. do Ros Coill, tainic íta an*n* don mac bhecc, & rochái ag cuinghidh dighe. At-b*er*t an senóir fria thimtiridh: ‘Eircc do saigidh na h-eillte útt ar in t-sleibh, go t-tucca dhigh úaithi don mac’. Do-chúaidh a*n* timthíridh, & ro blighlestar lán do lemhna*cht* uaithi, & do-radadh don mac becc. Is an*n* adub*air*t an senóir: ‘áit a n-dérna Dia an firt n-adamhra-so *ar* in mac, is an*n* as cóir tin*n*sccetal leighin*n* dó, & a bherradh, & claochlodh a anma’. Ocus do-ronadh amhlaidh. Adub*uir*t an fer ron-berr: ‘As caomh & as fi*n*d an barr fil for Lóan’. At-rub*air*t an senóir: ‘As maith a n-abra; úair bidh é a ain*m* óniu amach, **Findbarr**’. Is é sin laithi tainic Brenain*n* Birrae a Sliabh Muincilli, go t-tárrastair in baili atát Crosa Brenaind aníu. Ro ling an carp*a*t fo trí fáoi, co nus-tárla as; & ro cháiest*air* go mór, & ro fhaítbhestair iarttain. Ocus ro fi*ar*f*aigh*set a muinter de, cidh ar a n-derna cái ar tús, & gáire iar sin. Gillae becc tainic sund aniú, ar a n-derna Día míorbuil móir, is é fath ar a n-dernas {folio 123b} toirrsi. --- p.13 ‘Itche ro chuinghes go Dia, t*r*i feranna i n-Desmum*ain*, go ro foghnattais dom comh*ar*ba im diaigh .i. ó Abhain*n* Móir go Láoi, o Láoi go Ban*n*ae & go Bai m-Béiri, o Bhándai go Cléiri. Ocus ní thard Dia damh-sa sai*n*, acht is re fognamh Barra do-ratt Día íatt tre bithe’. Do-cuatt*ar* iar sin na tri cléirigh adubramur a *no i* crich Laighen, & **Bairri** léo. Ocus is é ro thórain*n* Ceall Meic Cathail i m-Bealach Gabhrain. Is in*n*te ro legh **Barri** a psalmae. Fe*cht* do **Bharrai** occ leghadh a psalm, gu ro fher sne*cht*a mór an*n*, go raibhi cochall dhe immón m-boith a n-dénadh **Bairri** a leighen*n*. Adub*air*t **Barrai** fria oitti: ‘Ro badh maith lem an cochall-so do beith imom boith, go t-tairsittís lem mo psailm’. Do-righne Dia amlaidh, úair ro legh an sneachta don talm*ain*, & ro mair an cochall bui dhe im*m*on m-boith, go t-tairnic do **Bhairri** a psailm. Fea*cht* tainic araile duine saidbir, Fidhach a ainm, go h-áit i m-(báoi) **Barrai** .i. go Lóchan, dá gabhail d' an*m*caraitt. At-rubhairt Lóchan ria Fidach: ‘Slecht don ghilla bhicc utt .i. do **Bharrae**’. At-rub*air*t Fidhach: ‘As becc lem slechtain dó’. Adub*air*t Lochan re Fidhach: ‘Dia n-gabar-sa h-é do anmcharait, an n-gebha-sae’? At-rub*air*t an laech, ro gebhadh. Is an*n*sin ro shlecht an clér*ech* do **Bharrai**, & ro slecht Fidach; & ro edhhair Lóchan a chill do Dhia & do **Bharrai**, & ro edhbair Fidhach *é féin* *con*a iartaighi. Adub*uir*t **Bairri** ria a oide: ‘Geibh uaim an laoch-so *con*a iart*r*aighi, tar cenn mo psalm ro gabhad uait’. Tainic iar sin **Bairri** f*or* *conair* do tuidhe*cht* h-i Mumai*n*. Do-ruacht go h-air*m* i t-ta Cul Caissine aníu, i n-Osr*aigh*e, & ro thorain*n* an cill-sin, & ro h-edhbradh dó h-í tri bithe. Do-ch*úaid* **Bairri** i*ar* si*n* go h-Achad m-Bó, & is an*n* ro gabh ionadh *ar* t*ús*. Tainic iar sin **Cain*n*ech mac h-Úa Dhalan*n*** go **Barri**, & ro chuin*n*igh chuicce fágbháil lais an ionaid-sin. ‘Cidh rom-bia-sa --- p.14 aire’? or **Bairri**. ‘Rot-fía {folio 124a} maith aire, a **Bhairri**’, ar Cain*n*each, ‘an t-ionad i n-gebhae, & i m-beitt do thaisi, im*m*att sruithi & sobh*ar*tan & airmittne an*n* do grés, fo bith na h-airmittne do-beiri dhamh-sa’. ‘Cidh n-aill’? oll **Barri**. ‘Rot-bia’, or Cainneach, ‘nemh da gach fir ghebh*us* th' ionadh’. ‘Ba ro moch lim-sa adubairtais-si sin’, ar **Bairri**, ‘doigh a thelgun doibh, & ateatha ar daigh na breithre-sin’. Adub*airt* Cain*n*each: ‘An uair ghébhas do chomarba-sae & fer th' ionaid, ní scéra cen an*m*chairdes fair on **righ** nemdha’. Ro thórain*n*sett an chill & an relecc, & adub*air*t **Bairri**: ‘Bát úaiti meic aptha na cille-so’. As-b*er*t Cain*n*ech: ‘Ni bat ili meic apt*h*a do reilgi-si’. Tainic iar sin **Bairri** go h-esp*ucc* Mac Cuirp h-í Clíu. Fer amhra dino an Mac Cuirp-sin, & comalta do D*aui*d Cille Muine, & dá dhalta do Grigoir Rúamha íatt a n-dís. In tan iarom tainicc **Bairri** go h-esp*ucc* Mac Cuirp rotn-aiccill an **rí** .i. Fachtna Fergach mac Cáelb*aidh* sen, M*ús*cr*aigh*e Breogai*n*, & is*edh* ro ráidh rís: ‘Riccim-si a les, go ro bhennacha-sa an dís-so .i. mo mhac dall & mh' inghen amlabhar’. Ro bhennach **Bairri** íatt a n-dís, & ro slánaighit .i. a roscc don mhac, & a h-erlabhra don inghin. Ó ro bhatt*ar* iaromh acc imaccall*aimh* .i. **Bairri** & an **rí**, ro cualatt*ar* golghaire mór. ‘Cidh so’? ol **Bairri**. As-b*er*t an **rí**: ‘Mo séitigh as m*ar*b anosa’. At-b*er*t **Bairri** f*r*isin **righ**: ‘As tualai*n*g Día a tódúsccadh a bás’. Ro bhennach **Bairri** iar sin uiscci, & ro fot*r*aiccit an rioghan ass, & at-*r*acht a bás amhail bidh as a codladh at-résedh. Ó ro bhattar occ imaccallaimh, **Bairri** & an **rí**, adub*airt* an **ri**: ‘Cidh ar na déini-si, a **Bhairrai**, ferta inar f-fiadnaissi-ne fós’? ‘As tualai*n*g Dia a n-dénamh, madh áil dó’. Ind aimsir earr*aigh* t*r*a si*n* do shun*n*r*adh*. Ro t*ui*ts*e*t aráidhi cnai fáiscci don choll fo ra bhatt*ar*, gurbhat lána a n-ochta dona cnoibh. Is an*n*sin ro edhbrastair an **rí** .i. Fachtna Raith n-Airrt*hir* i m-bith-dilsi do **Bhairri**. --- p.15 Ro legh iar sin **Bairri** leabh*ar* Matha & leabar apstal {folio 124b} acc easp*ucc* Mac Cuirp; & ro cuinnig esp*ucc* Mac Cuirp logh a leighin*n* for **Bhairri**. Adub*air*t **Bairri**: ‘Ca logh chuinghe’? Adub*air*t esp*ucc* Mac Cuirp: ‘Is*edh* as áil damh, g*ur*ab i n-áen-bhaile bhes *ar* n-eiseirge i l-laithe (brátha).’ At-b*er*t **Bairri**: ‘Rot-bia-sa inní-sin, uair bidh i n-áen-baile rottn-adhnaicfider, & bhes ar n-eiseirge’. Ro aittreabh iar sin **Bairri** i l-Loch Irce, & i n-Etergabhail ris anair. Ocus is í so scol ro bói occ **Bairri** isin loch .i. Eolang a oitte, & Colmán Dhaire Dúncon, & Baichine, & Nesan, & Garban mac Findb*air*r, & Talmach, & Fin*n*ch*a*d Dhomhnaigh Moir, & Fachtna Ria, & Fachtna Ruis Ailithir, Luicer & Caman & Loichine Achaidh Airaird, Cairine & Finntan & Eothuile fuilet h-i Rus Caerach, Treallan fuil i n-Drui*m* Draighnighe, & Caolchú & Mo Ghen*n*a, & Mo Díomócc, & Santan, & Luiger mac Coluim. Tuccsat t*r*a an lucht-sin a c-cealla do Dhía & do **Bhairri** i m-bith-dílse. It e dino ro bhatt*ar* aicce i n-Ett*ar*gabhail .i. derbhshiúr **Bhairri**, & Crothru inghen *Con*aill, & tri h-inghena Meic Cártain*n*, & Cóch caill*ech* Ruis Ben*n*cuir, & Mo Shillan Rátha Moiri, & Scothnat Cluana Bicc, & Lasar Achaidh Durb*con*, & téora inghena Luigd*ech*, Dune, & h-Er, & Brighit Airnaidhi. Ro edhbairset in lu*cht*-sa uile a cealla do Dhía & do **Bhairri** i m-bith-dilsi. Bairnech Mór i c-crich M*ús*cr*aigh*e Mhitaini, Iuran Brit ceta ro-gabh an*n*, & Nath I, & Bróccán; ro idhb*air*set a c-cill do **Bhairri** .i. Bairneach Mór; & for-fáccaibh **Bairri** menistir & *cethir*-leabuir an t-soscela aca-somh. Lugh*aidh* mac Findtai*n*, do Dhail Mo Dúla Airthir Cliach, is e cétna ro-gabh Cean*n*a D*r*oma h-i c-C*ar*n Tig*er*n*aigh* h-i c-crich Fer Muighi Féine, ro edhbhair a chill do **Bhairri**, & rucc Lugaid o **Bharrai** offertóir findruine. Báetan mac Eog*ain* ro ghabh Glen*n* Caín h-i c-crích h-U Luig*dech* Eli, & Mo Dimócc dino daltai do **Bharrai**, & di easp*ucc* iatt, ro edhbairsett a n-dís a c-cill do **Bharrai** i n-ógh-dílsi --- p.16 .i. Glen*n* Caín. {folio 125a} Druim Eidhneach h-i c-crich h-U Luig*dech* Eli, Sáran ron-gabh. Ro edhbair-sein a chill do **Bhairri**, & ros-fucc-somh o **Bhairrai** a menistir n-umha, cona shac*ar*faic. Goban Corr ro gabh h-i Fán Lopaist, & ro edhb*air* a chill do **Bh*ar*rai**; & do-rat **Barrai** do-somh offertoir airgit & cailech altora di ór. Fin*n*tan & Domhangein, it e ro gabhsat Cluain Fotai & Tulaigh Min, & ro edhbairsett a c-cill do **Barrai**. Do-rat **Barra** doibh-siumh offertoir & caileach altóra do ghlaine. Do-róine **Bairri** firt n-adhamhra an*n*sin .i. ícaid an mac do dhoilli & *an ingen* do amhlobhrai, & ícaidh an clamh gurbo slán. Brogan mac Senain, daltai do **Bhairri**, do-gnidh tri h-aicechta g*a*ch láe la **Barrai**, go tuccad g*r*adha fair. Ron-edhbair fodéin *con*a chill .i. Clúain Cárnai i m-bith-dilsi do **Bharrai**. Tainicc iar sin **Barrai**, & **aingil** roimhe, go a crich féin, & ro chumhd*aigh* Cill Achaidh Dorb*chon*. Atá cúas an*n*sin .i. cúas **Barrai** a ain*m*, & atá lind maith ina fh*ar*radh, as a t-tabh*ar*ta brattán gach n-oidhce do **Bhairri** iarna ghabail i l-líon aen-mhogail. At-rubhairt an t-aing*el* fri **Barrai**: ‘Ní ba sun*n* bías th' esérghe’. Tainicc iar si*n* **B*ar*rai** t*ar* an abhain*n* go Cill na Cluaine, & ro cumd*aigh* ecclas in*n*te, & tárrastair innte fri ré cíana .i. go t-tangatt*ar* dá dhalta do Ruadhan chuicce .i. Corbm*a*c & Buchin iar c-cuingidh ionaidh doibh for Ruadhan. Go n-eb*er*t Ruadhán friú: ‘Eirgidh go m-benn*acht*ain, & in bail a m-benfa a thengae re bh*ar* c-clocc, & h-i meabhai iris bhar t-teighi liubhair, is an*n*sin bías bhar n-eiséirghe’. O dó-ró*cht*att*ar* iaromh go **Barrai**, go Cill na Clúaine, tangatt*ar* doibh na h-uile-so íar m-breithir Ruadháin. Ros-gabh toirrsi mór íatt iar sin, ar ní ro shaoilset an cheall do leigen doibh. At-b*er*t **Barra** friu-so*m*h: ‘Na bidh brón na toirrsi foraibh; do-beirim-si duibh-si & do Dhía an chill-so *con*a h-uilibh mainibh’. Ro cumhd*aigh* t*r*a **Barrai** da cill décc resíu tainicc go Corcaigh, & fos-raccaibh uile *ar* umaloitt & *ar* mhét a dheirci. {folio 125b} {folio 125b} Tucc **aingel** iaram eol*us* do **Bharrai** o Chill na Cluaini *co n*-uicci an ion*adh* i t-tá Corcach aníu; & adub*air*t fris: ‘Airis sun*n* u*air* bidh e so do port eisérghe’. Do-righne **Bairri** áine *tredanais* iar sin isin ionad-sin, go t-tainic cuicce Aedh mac Comgail do Uibh Meic Iair ag iarr*aidh* bó at-rulla do bhreith laigh, go fuair h-í h-i f-farr*adh* na cleirech. --- p.17 Ro fhi*ar*f*aigh* áedh dibh: ‘Créd ro-tabhar-fucc sun*n*’? Ro frecc*air* **Bairri**: ‘Atám acc iarr*aidh* inaid i n-guidhfem Día orain*n* féin, & ar antí do-béra dhuin*n*’. At-rub*air*t Aedh: ‘Do-bheirim-si dhuit an t-ionad-so, & an m-boin tucc Dia chucc*a*t an*n*’. Tainic iar sin áedh mac Míandaig, & ro edhb*air* do **Bhairri** Foithrib n-Aedha i Muigh Tuath, & a maincine féin *con*a cloin*n*; & tainicc i*ar*tai*n* Aedh, & rotn-edhbair *con*a cloinn a m-bith-dílsi do **Bhairri**. Tainicc iar sin **aingel** Dé día thórromha, & adub*air*t f*r*is: ‘In an*n*so is áil duit airisiu*m*h’? Adu*bair*t **Bairri**: ‘Mass edh as áil le Dia, as an*n*’. Adub*airt* an t-**aingel**: ‘Madh sun*n* thairisi, bidhat úaiti meic *bethadh* as docum nimhe. Eircc seachat biucc *co n*uicce an ion*adh* atátt na h-uiscce iomdha f*r*it anair, & airis an*n* ar comhairle an Choimd*edh*, & bidh im*dha* sruithi & meic bethadh an ionaidh-sin dochum nimhe’. Tainic iar si*n* an t-**aingel** roime g*us*an ionadh ro cindedh dó o Dhía; & ro thorain*n* an t-aing*el* an chill, & ros-benn*ach*, & tarr*ust*air **Bairri** i*n*dti iar sin. Do-chuaidh **Bairri** i*ar* si*n* do **Roimh**, do ghabail gradh n-esp*uicc* ar áen & Eolang, & M'aedhócc Ferna, & D*aui*d Cilli Muine, & da manach *dec* doibh. G*r*igoir dino, is e ro ba comarba Pettair an ionbaidh-sin. In tan dino tu*ar*gaibh G*r*igoir a lámh *ar* ci*n*d B*ar*ra do erleghadh na n-g*r*adh fair, tainic lasar do nimh for an laimh, *co n*-eb*er*t G*r*igoir fri **Barrai**: ‘Eircc dod tigh, & airleghfaidh an Coimde fein g*r*adh n-esp*uicc* f*or*t’. & as amlaidh ro comhaill*edh*; óir tainicc **Barrai** dia cill féin, & ro airlegh an Coimdhe fein g*r*adh n-esp*uicc* f*air* ag an c-crois ar {folio 126a} acch*aid* an tempaill, bhail in ro h-adhnacht a thaisi i*ar*tain; & ro teb*r*in*n* ola t*r*ia talmai*n* go h-iom*dha* an*n*, go t-tainicc *tar* a assa, & t*ar* assa na sruithi ro bhatt*ar* ina fhar*radh*. Ro benn*ach* iar sin **Barrai** *con*a sruithibh an chill & an reilecc, & adubhratt*ar*: ‘Im*a*t sruithi do ghres h-i c-Corcaigh’. Tarr*us*tair iar sin **Barrai** i c-Corc*aigh*, & sccol mor do naemhaibh aicce in*n*te .i. Fachtna ro gabh Cill Ria, Elt*in* mac Cobhthaig ro gabh Cill na h-Indsi; Ferg*us* Findabrach ro gabh Findab*air* --- p.18 na Righ; *Con*dire mac Foirtchirn*n* ro gabh Tulaigh Ratha. Esp*ucc* Lib*ar* ro gabh Cill Ia. Esp*ucc* Sinell ro gabh Cluain Bruices. Fingin & Trian ro gabs*a*t Domnach Mór Mitaine. Mu Cholmoc mac G*r*illi*n* ro gabh h-i r-Ross Ailitir, & Fachtna mac Mongaigh beos. Colman esp*ucc* ro gabh Ceann Eich; Muadan & Cairpre esp*uicc* ro gabsat Aill Nuaitin. Ro edbairset an fhoiren*n*-sin uile a c-cella do Dhia & do **Bhairri**. Adub*air*t esp*ucc* Mac Cuirp fri **Barrai**: ‘Madh mo chorp-sa dech fon tálmain sun*n* *ar* t*ús*, & madh mh' anam dheachus dochum nimhe, gach aon iaramh at-béla i c-cuairt Corc*aigh*e nís-léicceabh-sa i n-ifern’. *Con*idh é iaramh esp*ucc* Mac Cuirp cedna m*ar*bh do-cuaidh fo úir Corc*aigh*e. Ro ba sniomh la **Barrai** beith cen an*m*c*ar*ait iar m-bás a shenora. *Con*idh iar sin do-cuaidh do saigidh Eolaing, & ro fhoillsigh Día do Eolaing **Barrai** do rochtain cuicce. *co n*-eb*er*t ría muin*n*tir: ‘Ticf*a*t aidhedha uaisle sun*n* aniú, & frithailid iat im biadh & im fot*r*accadh’. Ro-siacht **B*arrai*** iar *s*in, & do-rala **fertigis** Eolaing dó, & ro fher failte fris, & adub*air*t: ‘As fáilidh an senoir fribh; gatar dibh & dén*aidh* bhar f-fotracc*adh*’. Adub*air*t **Barrai**: ‘As túiseacha dúin*n* an senoir d' accallaimh’. Do-ch*úaid* an **ferthigis** do accallaimh Eolaing, & ro in*n*is dó aithescc **Bharrai**. Adub*air*t Eolang: ‘Denadh **Barrai** a fothruccadh ar tús; & do-ghénam iomaccallaimh iar sin. Táed chena imb*ar*ach dia reiccles, & ricciubh-sa cuicce h-i cind sea*cht*mai*n*e’. Ocus is*edh* on ro comhailledh; {folio 126b} oir tainic Eolang h-i c-cin*n* sea*cht*m*ain*e co Corcaigh, & ro shlecht fo c*ét*oir do Bharra, & is*edh* adub*air*t: ‘Edbraim-si duit-si mo chill, & mo chorp, & m' anmai*n*’. Ro chái **Barrai** iar sin, & isedh adub*air*t: ‘Ni h-edh sin ro *imráidhi*us*-sa*, acht gomadh mé ro edhbradh duit-si mo chill’. At-rub*air*t Eolang: ‘Bidh amhail at-b*er*im-si bías; óir as h-í toil De. Ocus at ionmhain-si --- p.19 ag Dia, & at móa inú-sa; acht cuinghim-si logh m' edhb*ar*ta cuccat-sa .i. g*ur*ab i n-aen-baile bhes ar n-eiseirge’. Adub*air*t **Barrai**: ‘Rot-bia-sa si*n*; acht am sniomhach-sa fós imon anmchairdes’. Adub*air*t Eolang: ‘Rot-gebha an*m*chara do dhiongmala dom laim-si aniú’. Ocus is*edh* ón ro comhailledh; úair do-rad Eolang lamh **Barrai** h-i l-laimh in Coimdhedh budéin ag Ulaidh Eolaing h-i fiadhnaisi **aingel** & archaingeal, & as*edh* adub*air*t: ‘A Coimdhe, geibh cuccat an duine firén-so’. Ocus ro ghabh iar si*n* an Coimdhe lamh **Barra** cuicce for nemh. Adub*air*t immorro Eolang: ‘A Choi*m*de, na beir uai*m* anosa anti **Barrai**, go ti aims*er*a tuaslaicthe a curp.’ Ro leicc an Coimdhe úadh iar si*n* lamh **Barrai**. Ocus on ló-si*n* ni cáemhnac*cair* nach n-duine feghadh a laimhe ar a taitneimhche; conadh aire-sin no bídh lámhan*n* ima laimh do grés. Tainicc for menm*ain* do **Bharrai** tormach taisi naomh do chuinghidh dia reilicc. Tainicc iaramh an t-**aingel** dia accallaimh, co n-eb*ert* f*r*iss: ‘Eircc-si amárach h-i c-crich Ua c-Criomhtain*n* súas, & ataid taissi espucc an*n*’. Do-cuaidh **B*ar*ra** i*ar*nam*ar*ach do Dhisiurt Mór. *co n*-aca an*n*sin senadh acc adhnacal na t-taisi dia n-deachaidh-siumh d' i*arraidh*. ‘Maith sin’, *ar* **B*ar*ra** fri Fia*m*ma mac n-Eoghain; ‘cidh do-gníther lat an*n*sin’? ‘Is*edh* so’, *ar* Fiama; ‘**aingel** Dé tainic do*m* accallai*m*h aráeir, *co n*-eb*er*t f*r*im tea*cht* *ar* cean*n* na t-taisi-so ait i r-rabhatar, *co nus*-tucc*us* ass’. ‘As sí sin caingen dom-fucc-sa om tigh’, ol **Barrai**. ‘Cidh bías an*n* dino’? *ar* Fiam*m*a. ‘Ni conntab*air*t’, ol B*ar*ra, ‘leiccfitther duit-si na taissi’. ‘As maith sin’, {folio 127a} ar Fiama, ‘& rot-fía-sa a logh. Bidh lat an baile-so, *con*a taisibh oniú co brath’. ‘As ced’, ol **Barra**, ‘bidh maith an baile, & bidh airmittn*ech* a **co*m*h*ar*ba** i t-talamh’. *Con*adh aire-sin ro airiltnighestair Fiama tiodhnacal cuirp *Crist* do **Bharrai** h-i l-laithe a eitsechta. As lir tra tuirim *& aisneis*, a n-do-róine Dia d' fertaibh & mirbhuilibh ar **naemh B*ar*ra**. Ar ni fhuil neach ele *con*-ís*edh* a faisnéis uile mina tís*edh* féin no **aingel** Dé dia n-in*n*isin. As lór immorro araidhe an becc-so dibh ar deismire*cht*: a betha inmedhon*ach*, & a airb*er*t bith cach laithi, a inísle & a umhla, a chendsa & a cáen-bharraighe, a ainmne & a ailgine, a dheirc & a t*r*ocaire & a dhilgaidhchi, a áeine & a apstanaint, a ern*aigh*the grésach, a fhrithaire & --- p.20 a menma innithmheach i n-Dia do grés. Ni fhuil nech aile *co n*-ic a innisin, acht mina tísadh budéin, nó **aingel** Dé dia in*n*isin. Ar robt*ar* ili buadha antí **naemh B*ar*rai**, ar fa fer firen go n-gloine aiccnidh amhail uasal-**ath*air***; ba fír-ailithir é amhail Abram; ba cen*n*ais, diuit, dilgadhach o chr*idh*e amail Móysi; ba psalm-cetl*aidh* molbt*ach* tog*aidh*i amail D*aui*d; fa h-estadh eccna & eolais amail Sholm*an* mac n-D*aui*d. Fa lest*ar* tog*aidh*e f*r*i fóccra firin*n*e amail Pól n-aps*tal*. Ba fer lan do rath & do deolaidhe*cht* an Spirta Náeimh amail Eoin macan. Ba leoman *ar* nert & ar chum*ach*ta, ba **rí** *ar* órdan & airech*us*, fri saeradh & dáeradh, fri m*ar*b*adh* & bethucc*adh*, frí cuibh*rech* & túaslaccadh. Ba nath*air* ar tuaicle & treab*air*e im gach maith; ba colum *ar* cennsa & diuite *a n-aghaidh gacha h-uilc*. Ba h-e an lub-gort caín lán do luibhibh sualcha. Ba h-e an top*ur* glainidhe t*r*iasa nighthe pectha in phopail ro erb Dia dó, do lessucc*adh* ó ghloine a fhoircetail. Ba h-e dino an nell nemh*dha* t*r*iasa t*us*midhthea talamh ina h-eccailsi .i. anman*n*ana firen o bráenaibh a f*or*cetail sidhaigh sualtaigh. Ba h-é dino an lochran*n* órda ro h-adnadh on Sp*iru*t Naemh, as a teichit dorcha & t*ar*gabal i tegdais an Coimdedh .i. isin ecclais. Ba h-e dino {folio 127b} an teine taidhleach go n-g*r*is goirthi & fhadaidh déirci h-i c-c*r*idibh na mac m-beth*ad*. Ba h-e fós an b*ar*c bith-buadhach no laadh slogha na n-il-phop*al* t*ar* ainbhtine an domhain co t*r*acht na h-eccailsi nemhda. Ba h-e dino an fethal coisrecctha an **righ** nemdha do-gnídh sídh & ca*on*-com*r*ac eter Dia & duine. Ba h-e dino an t-***ar*d-máer** & an **recht*air*e** ro-úasal ro fháid an t-aird-ri nemhdha do thobach císa sualach & soighnío*m*h o clan*n*aibh na n-Gaeidel. Ba h-e dino an lia loghm*ar* o c-cu*m*hdaighthea an ruir*th*ech nem*dha*. Ba h-e dino an lest*ar* glainidhe t*r*iasa toáilte fín-breithre Dé dona h-il-poiplibh filet i*ar*na cul. Ba h-e dino an **mor-bhrugh*aid*** sona sobh*ar*tanach an eccna & in eolais nó ícad bo*cht*a na firinne o iom*a*t a fo*r*cetail. Ba h-e dino gescca na fír-fínemhna .i. Cr*is*t do th*ar*cudh bethaidh & sásadh don domhan. Ba h-é dino an fír-**liaigh** no ícadh gallra & tedhman*n*a cuirp & anma gach duine irisigh isin ecclais. Ropt*ar* iomdha t*r*a buadha antí **naomh Barrai** *co n*a cu*m*aing duine a tuiremh ar a n-iomat. Atad sea*cht* míorb*uil*i rele sun*n*, it e ro tion*n*laic Dia do **Bairri** naemh seach na h-uile naemha ele .i. labhra dó ríana ghein --- p.21 i m-broinn a mháthar; & lab*air*t dino fhol*lus* ele fo cettóir iarna ghein ria n-ai*m*sir cóir; & edhb*air*t dó riana bhathais; & ferta do den*amh* dó gan a ett*ar*guidhe impu; & **aingil** no beirtis h-é gach *con*air no téighedh, & no bíttis ina coimhitteacht; & Eolang do thab*air*t a laimhe i l-laimh n-Dé; & dá lá décc don gréin iarna écc gan a dorchugh*ad* o nellaibh; & dreimire óir do bheith ina ecclais do airicill na n-anmand naemh t*r*it docu*m* nimhe, amail at-*con*n*air*c Fursa craibt*ech* indsin. O thainic tra laithi etsechta an fhir for a rabhat*ar* na h-ilbuadha-sin .i. antí **naemh Barra**, i*ar* n-íc do dall & clamh & bacach & bod*har* & amlob*har*, & áesa gacha h-inlubhra *arc*ena; i*ar* fotucc*adh* ceall {folio 128a} & recclés & mainistreach imdha do Dia; & iar n-oirdnedh in*n*tibh-sein eps*cop* & shaccart & áesa gacha g*r*aidh *ar*cena, fri h-ong*adh*, & cosmadh, & coisreccadh, & bennach*ad* tuath & cenel, fri bathais, & chomna, & an*m*chairdes, & foirchetal, & coimhett irse & creidmhe isna criochaibh-sin do grés, do-chúaidh iaramh **Barrai** do Chill na Cluaine do accallaimh Corm*aic* & Baithine. Do-rocht immorro Fiam*m*a ina comhdhail-siu*m*h go Cill na Clúaine, go ro bhen*n*ach cach dibh dia 'roile ina m-braithribh naemhaibh; & do raidh **Barra** f*r*iu-somh: ‘As mith*ig* damh-sa mo thúasluccad a carcair cuirp & tea*cht* dochum an **righ** memh*dha* fil occam thogairm cuicce anosa’. Ro gabh iaramh **Barrai** sacarfaic an*n*sin do laimh Fiama, & ro fáoidh a spir*a*t dochum nimhe occan c-crois i medhon Cille na Cluaine. Teccait iar si*n* a mhanaigh & a dheiscip*uil*, & senadh ceall Desmum*an* do thórromha & d' onórucc*adh* cuirp a maighistreach .i. antí **naemh Barra**, & non-berat léo co h-ionad a eiseirghe .i. Corcach. Ro sínedh trá dona sruithibh an lá-sin .i. lá eitsechta antí **náem B*ar*ra**; nír leícc Día gréin fo talmai*n* da la *décc* i*ar* si*n* .i. an céin ro bhatt*ar* senadha cheall Desmum*an* im corp a maighistreach d' iomnaibh & psalmaibh, & aifren*n*aibh & ceilebh*ar*taibh. Teccait dino **aingil** nimhe i frestal a anma, & nos-berat leo co n-onóir & *air*mittin docum nimhe, bail i t-taitne amail grein i n-aentaidh uasal-aithr*ech* & fáthu, i n-aent*aidh* apstal & deiscip*ul* Ísa, i n-aent*aidh* noi n-g*r*adh nimhe na dernsat im*ar*b*us*, i n-aent*aidh* diadhachta & daen*nacht*a --- p.22 Meic De, i n-áent*aidh* as uaisle gach n-áent*aidh*, i n-áent*aidh* na naemh-T*r*inoitte, Ath*air*, Mac, & Sp*ira*t Naomh. Amen. Finit. [2](javascript:footNote('G201000/note002.html')) --- p.23 {folio 71a}Betha **Beraigh** ----------------- *Ego sitienti dabo de fonte aquae uitae gratis’’* Rev. 21:6 .i. antí shan*n*taighes in fhírin*n*e do-bér-sa dó ind ascuidh do top*ur* in uiscce bíi. *Qui uicerit possidebit hec’’* Rev. 21:7 .i. anti chlófes, as do do-bértar na neithi-si. *Et ero illi Deus’’* Rev. 21:7 ; & as meisi b*ús* Dia do. *Et ille erit mihi filius’’* Rev. 21:7 ; & bidh mac eisiumh damh-sa. Íosa C*riost*, Mac De bí, ticcerna na n-uile dúla, an tres p*er*sa na dhiadhachta, medhon-*sídhaighthid* muin*n*tire nimhe & talm*an*, slainícidh an cinedha daonna, is é ro raidh na briath*r*a-sa do tioncoscc in mor-maithesa tidhnaices dia naemhaibh, & dia firenaibh, & *don* foirin*n* do-beratt mor-g*r*ád do isin ecclais abh*us*. Eoin immorro mac Zebedei, comh*ar*ba na h-oighi, an d*ar*a h-ap*stal* *déc* ro togh **Iosa** ina apstalacht, in cetram*adh* fer ro scriobh an soisc*él*a coimdhetta, antí ro suidhig top*ur* in fhir-eccna do *ucht* an t-slainicedha, is e ro scrioph na briatra-sa, *co n*a far-ocaibh a c-cuimne lasin ecclais co dei*redh* an dom*ain*, co n-ab*air* h-i sund: *Ego sitienti dabo de fonte aque uitae gratis’’* Rev. 21:6 . Intí shan*n*taighes an fhirin*n*e do-bér-sa dó ind ascaidh do thop*ar* ind *us*ci bíi. Comúaim immorro na briat*har*-sa is e leth ataebi la h-Eoin co dú i n-erbairt Íos*u* reimhe: *Ego sum alpha & ó, Ego initium et finis’’* Rev. 1:8, 21:6 .i. as me tos*ach* na n-uile dul, & as mé as *forbha*. *Con*idh for sliocht a maghistreach Iosu. *Ego sitienti dabo de fonte aquae uitae gratis’’* Rev. 21:6 . Intí san*n*taighes an fírinne, {folio 71b} do-bér-sa ind ascaidh dó do top*ur* in uiscce bí. *Qui uicerit possidebit hec’’* Rev. 21:7 .i. antí clofes, as dó do-bérth*ar* na neithe-si. *Et ero illi Deus.’’* Rev . 21:7 & as meisi b*us* Día dó. *Et *ille* erit mihi filius’’Rev. 21:7*. & bidh mac eisiumh damh-sa. Is on top*ar* sa t*r*a .i. o Íosa *Criost*, as top*ar* fír-eccna, ro lionadh ina h-uile naemha o rath eccna & faistine, o fertaibh & miorbuilibh, ó cumachtaibh díaisneidhe, ó ion*n*arbadh demhna & eitritec*dha*, oc traeth*ad* ingrein*n*te & iodhal-adh*ar*ta, & mac mallachtan, amail ro lionadh antí dia tá líth & foraithmet ind eccmaing na ree-si & na h-aims*ere* .i. an lasair lain*n*erdha, & an lochrand sol*u*sta, & an ruithen taitnemhach, & an lía lógm*ar*, & an gescca tóirtech co c-clann*aibh* sualach .i. Berach mac Nemhnaill, meic Nem*ar*gein, meic Fintai*n*, meic Mail, meic Dobhtha, meic áeng*us*a, meic Erca D*eir*g, meic B*r*iain, meic --- p.24 Each*ach* Muighmedhoin. Finmait ingen C*ar*th*aigh* .i. deirbhsíur do C*r*uimther Fráoch, **math*air*** **Beraigh**. Is an*n* iaramh at-fiadh*ar* ní do f*er*tuibh & miorbuilibh anti **naemh Beraigh**. Mór tra an onoir & in *air*mitt*in* do-rad Dia do **naemh Berach**, co ro foillsicch*edh* t*ri*asin taircettal ro thirchan Patraicc occan proicept do-rinne, do *Con*n*acht*uibh, & occa m-baist*edh*. *Co nus-*tarla *Patraicc* do tigh Dobhtha meic Aeng*us*a. Ferais iaromh Dobhtha mór-fáilte f*r*ia Pat*raicc*; & ferais a seithche & a clan*n* an c*ed*na fris. Iar sin as-bert a seitche fri Dobhtha dol do sheilcc. {folio 72a} Do-luidh iaromh Dobtha *con*a macuibh do sheilcc. Is an*n*sin iaromh do toirbhir an Coimdiu tri domha alltai & mucc all*aidh* do Dobhtha fo c*ét*óir, & da macuibh. Ocus ruccs*a*t leo dochum a tighe, go h-áit h-i raibhe Pat*raicc* cona cleirchibh. Is an*n*sin dino ro forbhanadh an la aca, & tangatt*ar* dorchata na h-oidce, & ni frith lochrand no coin*n*el frisa n-dingentai an fiadach do coscc*r*adh, nó do lucht*air*echt h-i l-lios no a tegdais Dobhtha. Roba toirrsech dino Dobhtha *con*a mhuintir donní h-í sin. Is an*n*sin immorro do-rin*n*e Pat*r*aicc an mór-mhiorbhail .i. doraithne in grian ina frithing dar colair fhuinidh, go ro shoillsigh d' feraibh **Er*enn***, & go ro urlamhaigh Dobhtha guna muin*n*tir an proin*n* dona cléircibh, & co ro caithset na cleirigh & Dobhtha *con*a mhuin*n*tir an proin*n*; & do-ronsat altucc*adh* buidhe do Día, & ro mór-molsat an Coimde eter cle*rech* & laoch; *con*adh de sin ain*m*nigther Ach*adh* n-Gréine beos. An tan immorro ro baoi an coire forsan teine, & meic Dobhtha imo*n* tene, is an*n*sin a*t-r*acht Dobhtha do fadudh na teinedh, & do-rad lasair fuirre fo céttóir. Is an*n*sin do raidh Pat*r*aicc fri Dobhtha: ‘ni bía aen-cenn*acht* dot siol féin úas do chin*iud* co tí an brath’. ‘Pudh*ar*-sin, a cleir*igh*’, ar Binen, ‘ar is maith do-roine Dobhtha a n-derna .i. ar umhalóitt duin*ne*’. Is an*n*sin do raidh Pat*r*aic gomadh cenn ar thotacht, & gom*adh* flaith gach laoch úasal no biadh dia síol, gom*adh* *ar* iomatt an dagh-laoch na raibhfitis {folio 72b} fo aon-*cin*n**. Arnamh*ar*ach dano do-roine Pat*ra*icc p*ro*cept na h-irsi catoilica ó incollucch*adh* meic Dé có a eseirghe do Dobhtha. Iar forbadh in proicepta do ráidh Dobhtha fri Pat*r*aicc: ‘Dént*ar* mo bhaisttedh-sa fes*ta*, & baisttedh mo muin*n*tire’. ‘Nocha tó’, ol Pat*r*aic. ‘Cind*us* cena’? ol Dobhtha. ‘Mac gheinfes on cethram*adh* fer do tor*udh* do shliasta-sa a cin*n* *sescat* b*liadhan*’, ol Pat*raicc*, ‘as é nod-baisttfe, & bidh lán Éiri & Alba dia chlú, & dia fhertaibh, & dia míorbuilibh; bidh nath*ar* neimn*ech*, bidh saighnén áighthidhe, adhuathm*ar*, loisccn*ech*, bidh ton*n* brátha do m*ar*b*adh*, & do loscc*edh*, & do badhadh na n-*ingrinntidi*; bidh umhal, inísel, cennais, dilgadach, dércach fri muin*n*tir --- p.25 an Comd*edh*, bidh óir-lest*ar* tocc*aidhe*, lán d' eccna, & d' airmittin, & d' óighi, & dona h-uilibh shubailcibh & shoighniomhaibh’. Cíar bó faóil*idh* dano Dobhtha do*n* t*air*cetal-sin, ro ba bronach, & do-róine fodhord mor fri Pat*r*aicc. As-bert Pat*r*aic fri Dobhtha: ‘Biaidh fodhord go brath it dheg*aidh*’. As-b*er*t Binén fri Pat*r*aicc: ‘Is *ar* maith riot-sa do-róine Dobhtha an fodord’. As-b*er*t Pat*r*aicc: ‘Madh laoch nos-cobhradh an fodhord, buaidh n-gaiscc*idh* fair; madh ben, son*as* cuiledh; madh cleir*ech*, buaidh foghlama & cráb*aidh*. Ocus dano ni racha Dobhtha don t-saoghal, go ro baistte an mac thairng*er*tach é’. Ocus ro ba mór forbailte Dobhtha don ní-si*n*; ocus is on fodhord-sin atá fodord mui*n*tire **Beraigh** aniú; & is a maisi téitt dóibh. For-fhagaibh t*r*a Pat*r*aicc fágbála maithe iom*dha* do Dobhtha & dia chlannmaicne .i. for-fagaibh doibh ina {folio 73a} fhoc*r*aibh buaidh n-ein*igh* & sobhartai*n* for a mnaibh & buaidh n-gaiscc*idh* for a laochaibh, buaidh n-ein*igh* & crab*aidh* & foghlama for a c-cléircibh, buaid n-gar-inghion & n-g*ar*-mac & daltadh léo, acht co n-derndaís réir an mh*ei*c thairngert*aigh*. Ocus for-faccaibh go m-beittís oirdn*idh*e laoch & cleir*ech* dia siol go brath. Is an*n*sin as-b*er*t Dobhtha fri Pát*r*aicc: ‘Citne man*chaine* fágbá don mac-so’? As-b*er*t Pat*r*aicc: ‘Cran*n* as gach tene uime for a theinidh; & crand ó mo theinidh-si for a theine’. i. Idh mac Oéng*us*a, ar is é Pat*r*aicc ro bhaistt Idh. Ocus for-faccaibh a t-tindscetal man*chaine* do Bherach. Is an*n* ro ord*aigh* Pat*r*aicc gomadh isin Clúain ar brú an locha no chumhdaigedh an mac tairngert*ach* a chathraigh. Ocus ro ordaigh gom*adh* a terman*n* a b-fuil eter in móna & in loch .i. an magh *con*a cluai*n*tibh caille, & co n-doiribh móntaigh. Ocus for-fáccaibh go m-bíadh sobh*ar*ta*n* isin chathraigh sin, & go m-beith tene béo in*n*te co dheir*edh* an dom*ain*; & gom*adh* h-í an treis teine deighenach no bhíadh i n-í*ar*th*ar* an bhetha. Is an*n*sin ro raidh Dobhtha: ‘As doirbh an t-ionadh anta’. As-b*er*t Pat*r*aicc: ‘Anní as doirbh la daoinibh, as soirbh la Día, & biaidh a saoth*ar* imaille risan mac; & beid a naoimh áontad*aigh* ag dítten a cathrach. Ocus bidh cenn cathrach n-iom*dha* a chathair. Ocus gibé tí i n-acch*aidh* an meic-si*n*, gét*ar* nemh & talamh aire, & ar a chloin*n*, & ar a íartaighe, muna dherna aithrighe n-obain*n*’. Ceileabhrais Pat*r*aicc do Dobhtha an*n*sin, & fagbhais benn*acht*ain fair, & fora chloinn, & fora iartaighe, & fora tir, & fora talamh, & for an mac thairngert*ach* re cach, {folio 73b} & imaraen ri cach, & a n-degh*aidh* cáich. Ocus luidh fora chuairt phroiccepte. Dobhtha dano ro tócaith a shaogal i m-beth*aid* sainem*ail* co cend *sescat* bl*iadhan*. Mac don Dobhtha-sa Mál; mac do-sidhe Fin*n*tan; mac dó-sidhe Nemhnall. Is é dano in Nemhnall-sin do-rad Finmaith, --- p.26 inghen C*ar*th*aigh*, do mnáoi. As i rucc do Nemhnall an mac-sin ro thairngir Pat*r*aicc a c-cion*n* *sescat* bliadh*an* i*ar*san taircetal .i. naemh Berach. Is an*n* dano ruc*cadh* anti náemh Berach ag brathair a mhath*ar* .i. Cruimter Fraoch, mac C*ar*thaigh, i n-Gurt na Luachra a c-comhfhocc*us* Cluana *Con*m*ai*cne. Ocus ata an*n*oid & cros an*n*san ion*adh*-si*n*; & atá an lec fora rucc*adh* naemh Berach. Ocus ro edhbair Cruimther Fraoch an feran*n* sin i*ar*tain do Bherach. Cruimther Fráoch dano, ise ro bhaist naemh Berach, & isé ros-ail gur bó mith*ig* dó leighenn do dénamh. Ise dano ain*m* baiste Ber*aigh* .i. Fintan, amail as-b*er*t an t-egn*aidh* 'san rann: > 1. Fintan, fer buadhach > bear*ach*, > > Gerbh uallach a c-Cluain C*air*pthi > > Ro-ces et reliqua. > Berach immorro ai*nm* fuair trésin rin*n*-áithe & tre géire a fhert & a míorbal. Rucc dano Finmaith inghen do Nemhnall .i. naem-ógh úas*al* airmid*nech* .i. Midhab*air*; & is í ro benn*aigh* a m-Buimlin*n*. Ise dano Berach aonn-duine isin dom*un* roba tocha fri Crui*m*t*er* F*r*aoch do neoch ro aerfhaemh doen*n*acht, cenmotá Criost a aen*ar*. *Con*idh *aire* si*n* do-rad Cruimt*her* F*r*aoch na tri bean*nacht*a do-rad Colum Cille dó, *ar* a g*a*r-macaibh, & *ar* macaibh a seth*ar*, & *ar* a daltaibh *ar* daigh in Beraigh. O robtar slána immorro sea*cht* m-bli*adhna* do náemh Berach, rucc*adh* go Daigh mac Cairill do d*énam* leighin*n*, go ro fhoglaim eccna meic Dé, {folio 74a} gur bó sáoi, & ro báoi rath Dé *ar* forbairt ina coimhitte*cht* i f*er*taibh & a míorbuilibh gach día. Ocus do-ghnídh umhalóitt día oide .i. do Dhaigh mac Cairill. I n-araile aims*er* tangatt*ar* aidhedha uaisle go Daigh, & ni ra bhatt*ar* na man*aigh* na lucht na h-umalóitte isin reicles an tan-si*n*, & ni raibe nech ele acht Daigh & Berach a n-dís. Ocus do-roine Berach umhalóitt & osaicc dona h-aidhedhaibh, & ni raibhe biadh isin recles acht dá mheidh do ghrán cruithnechta. Ocus ro raidhedh fri Berach dol co muilen*n* i Muigh Mhuirtemhne do bleith an da meidhe-si*n*. Ocus do-cúaidh Berach frissan umalóitt sin g*us*in muilenn. Is annsin do-róine an Coimdhe f*er*ta móra & míorbhuile tre Berach .i. ro báoi araile ben agin muil*enn*, & macaomh i*m*maille fria, & ro ba mac fir soiceinél*aigh* é, do *Con*aillibh M*ur*teimhne eisei*n*, & ro ba la a ath*air* an muilen*n*, & in feran*n* i r-raibhe. Ocus ro báoi bolcc corca ag an mnaoi fon muilen*n*; & ro raidh Berach frisan mnáoi: --- p.27 ‘Sccuir an muilenn, & beir chugat th' *ar*bh*ar*, go ro meilt*er* an becc so; ar atád aidhedha úaisle ag*ár* n-ernaidhe, & siad gan biadh’. Ní namá na ro leicc an ben do Berach a arbh*ar* do bhleith, acht ro chái*n* go mór, & ro cháin an senóir o t-tainic. At-*r*acht Berach go h-opan*n* & do-rad a *ar*bhar i m-bél in mhuilin*n*, & ro búi an (ben) & Berach ag comhtairb*air*t an mhuilin*n*, ar ní ro léicc necht*ar* dibh día ceile é. Is an*n*sin ro deiligh na cumh*acht*a diadha min na cruithnechta *ar* in d*ar*a leith don mhuilen*n*, & min in choirce do taoibh ele. Is andsin do-rochair {folio 74b} an macaomh i fothaig in mhuilin*n*, go ro báidhedh. Ocus tainic támh oban*n* don mnaoi, go ro dheiligh a h-anam & a corp re 'roile. Daoi*n*e ele dano ro bhatt*ar* agin muilen*n* ro eirgset, & do-rua*cht*at*ar* mui*n*t*er* na mna & in macaoimh do-chuaidh, & rob ail leo Berach do mh*ar*badh. Is an*n*sin ro sheacsat & ro fhéodhaighset a c-cosa & a lamha, & ruccadh a sedh asta, *conar*bó calma gach duine dibh ina ben sheola. Do-rochtat*ar* dano na scc*él*a sin go h-athuir in macaoimh, & do-rocht *con*a óighreir leis do Bherach. Slechtuis fo a chosaibh, & cíidh go h-anbáil. Slánaighidh Berach a mhuinnter, & ro athbeoaigh in macaomh, & in mnaoi. Is an*n*sin ro edb*air* ath*air* an mheic a muilean*n* do Bherach, & in baile imalle. *Con*idh é sin Raen Beraigh i Maigh M*ur*teimhne, & Muilend Eil*en*d. Ro moradh dano ain*m* Dé & naoimh Beraigh tresna f*er*taibh-si*n*, & tresna míorbhuilibh. Do-luidh Berach iarsin go h-Inis Cáoin, & a *ar*bh*ar* meilti lais. Ocus ro sásadh na h-áidhidh & na man*aigh* & na boi*cht*. Ro foillsigedh dano do Dhaigh na ferta & na míorbuile do-rin*n*e Berach. Is an*n*sin ro raidh Daig fri Berach: ‘A mic nit *ailfiter* iffos ri immat (do) mhíorbaili & ferta; & dé*n*a dul go con*air* aile’. Is *annsin* do-rad Daigh in m-bachuill n-girr do Be*ar*ach, & do-rad in céolan do fhuighioll *secht* mion*n* *cethrachat* *ar* c*ét*; & for-faguibh Daigh ratha na mion*n*-sin uile forin c-céolan, & is é sin Clog Be*araigh* aniúdh i n-Glin*n* Da Lacha. Do-rat Daigh móir-bhen*n*a*cht*uin an*n*sin do Be*ar*ach, & ro fáoidh go Caoimhgei*n*. Do-luigh dano Be*ar*ach tair Mhagh {folio 75a} Mu*ir*theimhne i c-crich Rois d*ar* Bóinn i m-Bhreaghuibh. Is an*n*sin do-rónadh móir-fleadh ag rí Breagh do ri Teamhrach. T*ar*uill dano Be*ar*ach g*u*sin m-baile i raibhe in fhleadh, & do-chuaidh a teach na fleidhe. *Cáega* dabhach dano ro bhátt*ar* forna deasguibh i t-tigh na fleidhe. Ro chuin*n*ig Be*ar*ach digh for coi*m*héuduighi in lean*n*a, & ni tárdadh dó. Is an*n*sin ro raidh B*erach*: ‘Ni bú lughuide in fhleadh cía do-be*ar*th*ar* deoch d' fhior do mhuintir in Choi*m*dheadh’. Imthighis roime for séatt, & do-rocht foc*ét*oir rí Tea*mhr*ach --- p.28 docum na fleidhe. Is an*n*sin foc*ét*óir ro raidh in rí: ‘Tab*ar*th*ar* f*r*omadh in lean*n*a duin*n*’. Do-chós i tech na n-dabhach, & ni fríth aen dheoch don rí isin cháega dabhach, & ni frith slio*cht* in leanna i n-áon dhabh*ach*, ná for urlár, na for leastor istigh; & ro h-in*n*isedh don rí in ní-sin. Ocus ro fhíarf*aigh* in ri cia dos-f*ár*aill, & ro raidheast*air* coimh*edaigh*e an lean*n*a n*ach* feidir, ‘acht tainic áon-foghluin*n*tigh cco g-céolan & go m-bhachuill cugui*nn* isin teach, & ro chuin*n*igh digh i n-ain*m* in Choimdhedh, & ni tug*adh* dó, & ro imthig fó bhrón’. Ro raidh in rí: ‘Isé sin ro mhill in fhleadh. Gabhth*ar* na h-eich, & tíagh*ar* go luath ina deaghaidh, gibe baile i m-bherth*ar* f*air*; & ná tabh*air*thear éigion f*air*, acht aitchither ainm in Coimdhe fris, & tiu(c)fa ina f*r*ithing’; & do-rónadh amhlaidh, & tainic B*erach* ina f*r*ithing, & ro shlecht in rí do B*erach*, & do-rad a oighréir do; & do-chúaidh B*erach* go tech na fleidhe, & {folio 75b} ro bean*naigh* na dabhcha, & do-rad *airr*dhe na c*r*oiche don chlog & don bhachuill d*a*rna dabhcha, & robt*ar* lána foc*ét*óir do lion*n* shaine*mh*uil. Ro mor*adh* ainm Dé & naoimh Be*araigh* trésin fe*art*-sin, & t*r*esan míorbh*uil*. Is an*n*sin ro eadhb*air* in ri in baile cona chrích & gona f*er*an*n* don Coimdhe & do Bhe*ar*ach. *C*on*idh de*-si*n* Dise*ar*t Be*araigh* i m-B*r*eghaibh; & tug a err*edh* fein,**[H]** & erredh gach rígh Er*enn* ina díaigh go brath *gacha treas bl*iadhna*'*, & screpall gacha cathrach o Chloin*n* Colmain gacha tres bl*iadhna* o sin amach go brath. Do-luidh iarsin Berach i l-Laighnibh go Glen*n* Da Lacha, & do-cuaidh isin tegh n-aoidhedh, & do-rónadh a ósaic an*n*. Isin aimsir-sin ro ba m*ar*bh an coicc ro báoi ag Caoimhghin. Ro ba toirs*ech* dano Caoi*mh*gi*n* don ní-sin, ar ni fhidir cia b*adh* cóir i l-los proin*n*e na man*ach*. *Co* *n*-eb*er*t an t-aingel fris, a tab*airt* i l-laimh na n-aoidhedh gach n-oidhce dia h-urlamhucch*adh*, no go t-tárda Día neach b*us* iomcub*aidh* fria. Ocus do-ron*adh* amhlaidh sin ag Caoimhghin, & ruccadh an oidhce si*n* go Berach, & ro roin*n* Berach ar dó an proin*n*, & ro erlamhaigh a leth in oidhce-sin, & ro ba ferr go mór dona mancaibh in oidhce-si*n* ina gach oidhce isin m-bl*iadhain*. Ruccadh dano in oidhce ro ba nesa p*r*oin*n* na manach go Berach dia h-erlamhucc*adh*. Is an*n*sin ro raidh Bear*ach* frisan timthirigh: ‘Atá sun*n* leth na proin*n*e aréir urlamh do*n*a mancaibh, & beir let in ní-sin’. Ocus do-róine amhlaidh. Ocus gérbó maith an chéd-aghaidh, ro ba ferr go mór in oidhce deighenach. {folio 76a} *Ar*namarach dano rucc*adh* naémh Berach go Caoimhgin. Ferais Caeimhgin failte fri Berach, & fiarfaighis de in bó lon*n* leis beith a l-los proinne na manach. Ocus ro raidh Berach go n-diongn*edh* gach ní no fhurail*fedh* Caeimgin fair. Ocus ro ghabh do laimh beith --- p.29 a l-los proin*ne* na man*ach*. Ocus ro mhór-molastair Caeimghin an Coimdhe t*r*ésan sobh*ar*than do-rad for proin*n* na manach tre rath m-Beraigh. Gonadh dó sin ro raidh Caoimhghin:- > 1. As ferr gach proin*n* mesrucc*adh* > > In úair tig go long*adh*; > > As ferr áradhu immat > > At-cota bith-bron*n*adh. > Isan aimsir si*n* t*r*a ro batar léigióin imdha na n-demhan i n-Glion*n* Da Lacha ag cathucc*adh* fri Caoimgin & fria mhanchaibh; & do-beirdís c*ri*th & omha*n* imna daoinibh fan*n*a, & do-gnídis urcoid doibh, & do-bheirdis tedhman*n*a & galair iom*dha* isin n-glion*n*, & ni ro cuimgedh a n-díochur *go tainicc Berach*. Is an*n*sin tainic Berach timcell na cathrach, & ro bhen a clocc, & ro chan psalma easccaine forna demhnaibh, & ros-díochuir as an n-glean*n*. *Con*idh de sin ro chan an fili: > 1. Cluiccín Beraigh, buan an séud, > > Do-ní > deabh*aidh* fri claoin-céd; > > At-clos go Fearn*n*a na > c-céud, > > Tafon*n* demhna as a náomh-tséud. > Ocus as dó-si*n* do-b*erar* Clocc Beraigh gach dia timcheall Glinne Da Lacha, & ní bía nert demhan, na teidm, na díghail innte, airet bías Clocc Ber*aigh* in*n*te. Ro móradh ain*m* De & Beraigh tresin f*er*t sin. Dalta ro báoi ag Caoimhgin .i. Fáolan mac Colmai*n* mac righ Laig*en*; {folio 76b} & ro bói an macaomh ag cáoi *for*san c-cleir*ech*, .i. for Caeimhgi*n* ag iarr*aidh* lemhlachta; & ro ba doi*ligh* le Caeimhghin inní-sin. Ocus amhail ro baoi aga radha, sénais Berach an sliabh, & at-bert: ‘Is ced don eilit cona láegh fil isin t-sleibh toide*cht* gonicce so’; & tainicc an eilitt focéttóir *con*a laégh ina diaigh; & as í-sin ro blighthea gach día d' Faolan. Tainic immorro an cú all*aidh* i n-aroile ló, & ro m*ar*bh láegh n'a h-eilte, & aduaidh; & ni tharatt an eilit a loim a n-eccmais a láeigh. Ba toirs*ech* dano Caeimhgin do*n*ní-sin. Sénuis dano Berach an sliabh, & adub*er*t: ‘As ced don amnan*n*a do-rin*n*e anumhaloid, ce do-gné umhalóitt’. Tainic iarsin an mac tire, & deisidh fora chon-righthibh h-i fiadhn*us*e na h-eillte, & ro ligh an eilit an mac tire, & do-rad a loim f*air*; & no thiccedh an mac tire gacha tratha go m-bligti an eilit fair. I n-araile aims*er* ro cí Fáolán isin fhuigleach ag iarr*aidh* samhaidh ar Chaoimghin. Ro ba doil*igh* le Caeimhghin inní sin, & do-roine a comhradh fri Berach. Sénais Berach an charracc atá a c-comhfhocc*u*s na cathr*ach* fil i mull*uch* an t-sleiphe, & ro cás samhadh --- p.30 im*dha* t*re*ithe, & do-rádadh d' Fáolan; & fogabh*ar* sam*adh* fos *gacha fuighligh* a mull*uch* na cairrge, & fo-gebhthar go t-tí an bráth, a c-comh*ar*ta na mor-mírb*uile* sin. I n-araile aims*er* tainic Berach & Fáolan seach sailigh n-alain*n* fil i n-Glion*n* Da Lacha. Ocus cíis Fáolan ag iarr*aidh* ubhall do th*air*birt {folio 77a} on soiligh dó. ‘As tualaing Día cidh edh on’, ol Berach; & senuis Berach an sailigh, go raibhe fo lán-tor*adh* d' ubhlaibh, & do-radadh ní dona h-ubhlaibh sin d' Faolán. Ocus gach tan bíos tor*adh* ar gach crand tortach, bídh a lan-tor*adh* uirre si bhéos, & biaidh no go t-tan bráth, a c-comh*ar*ta na mór-míorbhuile sin. O 'tchuala immorro Caineach, les-math*air* Fáolain, gurbo mac sainemhail Faolán, ro ghabh tnuth & f*or*mat issi fris; ar rob eccail le, anní ro bói de iarttain .i. an flaitheas do breith d' Faolan ona cloin*n* féin. Do-luidh c*on*a ban*n*t*r*a*cht* cu*m*achta go Glenn Da Lacha, d' imirt draoidhe*cht*a, & tuaichle, & gein*n*tlechta, & ealadhan díab*ail* foran macaomh, dia aidhmill*iudh*. Ocus ro fhoillsigh aingel inní-sin do Caeimhgin, & ro raidh Caeimhgin fri Berach dol do thoirmescc na c-cumh*acht* n-demn*idhe* sin; & do-cuaidh Berach fris anní sin. Ocus at-*con*nairc Caineach uás mull*uch* in t-sléiphe ag adhradh díabail, & acc dénamh draidhe*cht*a. Ocus do-roine Ber*ach* slechtana & ern*aigh*the, & ro raidh fri Cáinech & fri a ban*n*t*r*a*cht*: ‘As ced dáibh dol fon talmai*n*’. Sluiccis an talamh go h-opand Caineoch guna ban*n*t*r*acht. *Con*adh aire sin ain*m*night*er* Laithrech Caineoch a n-Glind Da Lacha. *Con*idh ina cenn chacait coin na cath*rach* o sin amach go brath. Tainic iarsi*n* Berach co h-ait i r-raibhe Caeimhgin. Iarf*aigh*is Caoimhgin caidhe a iomth*us* & Caineoch. Is an*n*sin ro raidh Berach fri Caeimhghin: > 1. Do-cuirisi Caineoch, > > A cleirigh áin, irsigh, > > Cona bannt*r*a*cht* baindsigh > > Síos fo*n* talm*ain* *tr*illsigh. > {folio 77b} Conadh amlaidh-sin ro saoradh Fáolán, & ro traothadh Coineoch tre rath De, & Beraigh, & Caoimgin. I n-araile oidhce ro batt*ar* na man*aigh* isin p*ro*in*n*tigh ag i*ar*r*aidh* uiscce the. Cuiris Berach cloich gacha manaigh foran teine do denamh in uiscce. Ocus cuiris da cloich d' iom*ar*c*raidh*. Fiarfaighis Caeimhgin fochan*n* na c-cloch. Do raidh Berach: ‘Días manach fuilit gose um chomhairemh proin*n*e sun*n*, & ricfit a les an dá cloich-sin, do thég*adh* uiscce doibh’. Ocus do-rónadh an t-uiscce te, & do-radad cloch gacha manaigh 'san *uiscce*. --- p.31 Ocus ro bhatt*ar* an da cloich-sin isin tene dá loscc*adh*. Do raidh Caoimhgin: ‘Tab*hair*ther aníos na clocha’, & ni tharatt Berach. Do raidh Caeimhgin doridhisi na clocha do tabhairt asin teine. Ocus ni th*ar*ad Berach. Ocus do raidh Caoi*mh*gi*n* an c*et*na an tres fea*cht*. Is an*n*sin tainic da mhanach a tíribh cíana d' ion*n*saighe tes*da* Caeimhgin; & do-rónadh ósaic doibh, & tucc*adh* chuca an t-uiscce te, & tucc*adh* an dá cloich doibh inn. Ocus ro adhamh*raigh* *Caoimhgin* go mor *Berach t*r*it-sin*. As lía tra tuiremh & faisneis ina n-derna Berach d' fertaibh & do míorbhuilibh i n-Glin*n* Da Lacha. Secht m-b*liadhn*a dó oc umhalóitt do Chaoimhgin. Do-luidh Caoimghin la Berach go esp*oc* Etcen. Ocus do-rad esp*oc* Etcen g*r*adha for Berach, & do-ronsat áent*aidh* & codach andsin .i. esp*oc* Etcen & Berach. Do-lot*ar* iarsin Caoimhgin & Berach go **Glenn Da Lacha**. Ocus gach (tan) no thriall*adh* Berach tichtai*n* {folio 78a} dia tír do comhall breithre Pat*r*aic, nó fhast*adh* Caeimhgin *con*a manchaibh é. Co tarfaidh aingel do Caeimghin i n-aroile oidhche, *co* *n*-eb*er*t: ‘As mith*ig* do Berach dol dia tír, do comhall breithre Patr*a*icc’. Ocus ro cedaigh Caeimhgin do Berach dul dia tír, & do-ronsat iarsin a mór-aent*aídh*, Berach & Caeimhgin. Ocus is an*n*sin ro raidh Caoimhgin an rann: > 1. Manaigh Beraigh, is íatt mochen, > > It*er* a n-ócc is a sean; > > Cia nom-tiosat, fir, mnaoi, meic, > > Ni ragh *ar* nemh, co > n-diccset. > Ro faccaibh Berach airmberta maithe i n-Glinn Da Lacha. Forro-fhaccaibh búaidh foghlama & cráb*aidh* in*n*te; for-fágaibh gan teidhm gan dioghail in*n*te, céin no beith a chlocc féin in*n*te, (& ro fagaibh ein*ech* fir sheisrighe ag fior tighe in*n*te) acht co n-ionnla a lamha asin Casan. Con*idh* de-si*n* ro raidh an file: > 1. For-fáccaibh Berach > béil-bhin*n* > > I n-glean*n* manach gan créidhim > > Eineach fír-seghuinn séire > > Ag fir tégtha > isin náoim-glionn; > 2. Cidh goill, cidh druith, cidh crosain, > > Co tí an brath brúite bresain, > > Ní bía gan einech n-iom*dha*, > > Acht go n-ion*n*la asin Casan. > Is an*n*sin do-rad Caoimghin a c*ar*pat fo leabhraibh Beraich, & ro sén an sliabh & do-rad an damh allaidh as d' iomch*ar* an charpuit. --- p.32 Ocus ro raidh (Caoimgin), gibe baile a laighfedh an damh fon c-c*ar*p*a*t, gomadh an*n* no cumdaigedh Berach a cathr*aigh*. Ocus ro raidh, gach n-eiccen no tiucf*adh*, go m-biadh-somh immaille fri Bear*ach* aga fulang. Ocus do-rad mór-ben*n*achtain dó. Do-luidh Berach iaramh dochum a tire, & Maol Moltach immaille fris do ghiolla; do Chian*n*achta dóis*idh*e i*ar* c-cinel. Ocus an {folio 78b} damh allaidh fon c-c*ar*p*at* ag iomchar na leabhar. Ocus ní ro *luigh* in *da*mh f*on* c*ar*p*at* co rócht an t-ion*adh* ro thircan Patraicc. Ocus luighis an damh ain*n*sein. Ocus ro raidh Berach re Máol Mothlach: ‘As annso ro cinnedh duin*n* anadh. Eirigh, & sir an clúain’. Do-cuaidh dano Maol Mothlach risanní-sin, & ro shir an *cluain*. Isin ló-sin for-caemnacc*air* ár mór in*n*te .i. da rídhamhna ro fersat cath in*n*te in lá sin .i. Don*n*ch*adh* a Temhraigh, & Tíopraitte mac Taidhg a Cruachain; & do-rochrat*ar* a n-dís ar lár an lis fil in*n*; & ár mór umpa. Ro m*ar*b*adh* do raith Tiop*r*aite; & ro bai ainim i n-Don*n*ch*adh*, & ni ro féd eirge asin ármhach. O 't-*con*n*air*c dano Maol Mothl*ach* in ár, ros-gab omhan mór é. Ocus ro siacht go tin*n*easn*ach* co h-áit a raibhe Berach. I*ar*faighis Berach: ‘Cionn*us* cluain an clúain-si’? ‘Nocha soirbh-clúain immorro’, *ar* Maol Mothlach, ‘acht cluain *coirpthi* uile’. ‘Bidh edh a h-ain*m* ó so amach’, ol Berach. ‘.i. Cluain Coirpthi’. Ocus ro in*n*is sgela na cluana ó sin amach; do-bher*edh* Cluain mac Lilcon immorro a h-ain*m* conuicce-sin. Do-luidh dano Berach g*u*san ármach, & ro thaithbeoaigh uile do neoch ro m*ar*badh isi*n* cath. Ocus ro shlanaigh Donnc*hadh*; conidh desin ro raidh an fili: > 1. Don*n*chadh ocus Tiopraite, > > Guna t-t*r*omsluagh dis, > > Ro tuitset *ina* > n-all-c*r*ó > > Ar cert-lár an lis. > 2. Cech *brat toll*, cech > lene n-deircc, > > Cech aladh i*ar* n-guin, > > Acht luir*ech* na > n-episle > > No bíodh fora muin. > 3. Ro slechta slogh n-gléisi n-glan > > Ce*n* on > [*gap: scribal omission/extent: 3 syllables*] > > > Acht luirech na > n-eipisle > > No bíodh fora muin. > Is an*n*sin do-rad Tiopraitte mainchine {folio 79a} a bí & a mairbh, & manchine a shil & a shemen do Berach go b*r*ath, & ro athain a chorp & a anam *ar* a com*air*ce, & do-rad i n-aimsir braith, & iar m-brath. Ocus --- p.33 ro in*n*is do Bherach an mór-pían at-*con*airc i n-if*ur*n, & ro atlaigh do Dhia a saor*adh* féin eiste; & ro raidh na tái*nic* i n-Erin*n* tar eis Pat*r*aicc nech b*údh* amhra nó b*údh* umhla ina Berach; & ro raidh: ~~risna hanmannaibh do-beredh~~ ‘An tí do-beir anman*n*a, & dos-beir isna corpuibh doridhisi dochum beth*adh*, as maircc do tuillf*edh* a fhercc, ar gét*ar* nem & talamh air, & ar a shiol & ar a shém*en* go brath, & i*ar* m-brath, ach muna dherna aith*r*ighe n-diochra’. Ocus ro mhor-molsat*ar* in Coimdhe an*n*sin .i. Berach *con*a cleircibh, & Don*n*ch*adh* & Tiop*r*aite, *con*a mórshl*uaghaibh*. Ocus ro dheilighsett an*n*sin Don*n*ch*adh* & Tiop*r*aite, & do-luidh cach dibh dochum a thire; & gér bo san*n*tach a c-comrac, rob ao*n*tad*ach* a scc*aradh* tre cumachtaibh an Choimdedh, & t*r*e miorbuilibh Beraigh. I*ar*si*n* do-rocht Cruimter Fraoch & Daigh mac Cairill go Berach, & ro choisreccatt*ar* an c-cathr*aigh*, & ro chumhdaighset h-í. Ocus ro ráidset gibé no inghreimfedh nech dibh, go m-beittis a t-triur 'na naimhdibh dó, & go m-biadh an Choimdhe & muint*er* nimhe. Is an*n*sin ra raidh C*r*uimt*er* Fraoch: ‘Bidh í-so í*a*rthar cluana, & bidh i mo cheall-sa a h-oirthir’. Ocus ro fáccbat*ar* na senor*aigh* naemtha sin benn*acht*uin ag Berach, & do-luidh cách dibh dia cill féin. Is an*n*sin do-luidh Berach go h-airm i r-raibhe Dobhtha i sentattaidh sainemhail. Do-róine dano procept dó, & día cloinn, & día chinedh aile, & ro baistestair Dobhtha *con*a chloinn, & *con*a i*ar*taige, eter fhiru & mná. Ocus is an*n*sin ro co*mh*ailledh an {folio 79b} faistine ro thircan Pat*r*aicc do Dobhtha. Do-luidh dano Berach dia catraigh. Isin aimsir-sin dano ro aittrebh Di*ar*m*ai*t eicces & a moirsheis*er* brath*ar* i r-Rathund .i. Di*ar*m*ai*t, Tromra, Belech, Colu*m* D*er*g, Cruin*n*icen, Brandub & Dubhan .i. an cleirech; do Ci*ar*raigibh *no Connacht* Luachra doibh iar c-cinél. Fer sochr*aidhi* dano Diarm*ai*t, & primh-eicces & ard-maigist*ir* druidechta *Aedh do éc, marbadh* Aodha meic Each*ach* Tírmcarna ro ba rí *Con*nacht an tan-si*n*. Ocus is é do-rad Rathon*n* do Di*ar*m*ai*t i f-fiachaibh molta do-roine dó. Ocus do raidh Berach fri Diarm*ai*t an feran*n* ro thiomna Pat*r*aicc do d' faccbáil. Ocus ni ro fáccaibh Diarm*ai*t an feron*n*. Mor t*r*a d' imnedh fu*air* Berach ag cosnumh an fhearain*n* sin do mhuin*n*tir an Choimde, & dona macaibh eccailsi no bheittis tara eís ina cathraigh ag fogn*um* do Dhia. Do-lott*ar* dano Berach & Diarm*ai*t go ri *Con*n*acht* .i. Aedh mac Each*ach*, do den*amh* breithe doibh. Ocus ro raidh Di*ar*m*ai*t fri h-Aedh, damadh do Bhearach do-bher*edh* an feran*n*, *co* *n*-dingnedh a áoradh, *co* *n*-eirsitis tri bulcca fora dreich, & co m-beith on & aimimh & aithis fuirre. Ní derna dano Aedh breth doibh, *ar* rob --- p.34 eccail leis *Di*ar*m*ai*t dia ghlamadh, & rob eccail leis* Berach dano ar imat a fhert & a míorbal. Ocus ro shir Berach & Di*ar*m*ai*t Éire (fo trí), & ni fu*ar*att*ar* i n-Er*inn* nech do-neth breth doibh, *ar*na fáthaibh c*ét*na. ‘Tiagham i n-Albai*n*’, ar Diarm*ai*t. ‘Tiagam’, *ar* Berach. Do-lot*ur* dano i n-Albai*n*, go h-Aedan mac Gabr*a*in, go rígh Alban, do den*amh* breithe doibh. Do-rala móir-fledh an tan-sin ag Aedhan & ag maithib Alban, & ro báoi macr*aidh* mór ag cluiche for faithche an *dúnaid*. Di*ar*m*ai*t immorro ro báoi {folio 80a} cu*m*d*ach* mor d' édach uime, & ro bói delb deg-duine leis. Berach immorro ro baoi sidhe ag cumd*ach* a anmha, & ni raibhe ag cumd*ach* a cu*ir*p, & ro báoi go deróil. Ocus ro imthigh Di*ar*m*ait* go h-opan*n* résan cleir*ech*, & ro raidh frisan macraidh: ‘Chuccaibh an breccaire; geibidh otrach & maidedha & clocha dó’. Ocus ro gabsat an macraidh do laimh i*n*ní-si*n*, & ruccs*a*t ruath*ar* dochum an clei*righ*. Dercais an cleir*ech* forra. ‘As cett daoibh’, ar an cleir*ech*, ‘gion go f-fedtáoi anní t*r*ialltaoi’. Ro lensat a c-cosa don talamh, & ro lensat a lamha dona *ceppaiph* & do*n*a c*r*an*n*aibh ro bat*ur* inntibh. Ocus ro sói cruth & dealbh doibh, & ro fhast Dia fon samhla-sin iatt. Ocus do-chuaidh Berach & Diarm*ai*t iarsi*n* go dor*us* an dún*aidh*, & ros-gabh fuacht mor isi*n* dor*us*. Ocus ro bat*ar* da charn nó dá mhul mora don (sne*cht*a) i n-dor*us* an dún*adh*. Ro raidh Di*ar*m*ai*t: ‘A b*r*eccaire, dia m-bat (fír)-chleir*ech*, do dhénta tene do*n* da mhul snechta ud, go n-dernmáis *ar* n-gor*adh* fris’. ‘As ced doibh’, ar Berach, ‘teine do dénamh dhibh. Eircc-si & séitt íatt’. Do-chuaidh Di*ar*m*ait*, & ro seit an dá mhul shnechta, & ro lasatt*ar* amhail crion*n*, & do-róine Di*ar*m*ait* & Berach a n-gor*adh* fríu. Ro h-in*n*isedh dano do Aedhan na ferta-sin & na miorbuile; & do-ráidh Aedhan fría druidhibh: ‘Fion*n*ta libh cia do-roine na ferta-sa & na miorbuile’. Ocus do-chúat*ar* na draoithe ar a c-*cliathaibh* cáerthain*n*, & tucc*adh* dano nua corma doibh. Cethr*ar* dano líon na n-d*r*uadh, & ro raidh an cétna fer dibh: > **[Druid 1]**1. Berach go m-bith-buadaibh, > > Bruth óir a h-*oireanach*, > > Er*iu* ina rig-rathaib > > Ina roim ráin brathaibh > > Ina roimh *ráin*. > > > > > Ro raidh an dara fer dibh: > **[Druid 2]**1. Ni fhuil náemh > n*ár* ett*r*ocht, > > na naemh-ogh adhamra, > > > --- > > p.35 > > > Ro soisedh coi*m*hfherta > > Fri {folio 80b} Berach m-bith m-buadhach > > Ón Badhgna > báin. > > > > > Ro raidh dano an tres drái: > **[Druid 3]**1. Berach mac Nemhnaill, > > Meic Nem*ar*gen nert-niadaigh, > > Ní mar cin talm*ain*, > > T*r*om, t*r*én, tairpt*ech*, tabh*art*ach, > > Fris tibhre a > fhercc. > > > > > Ro raidh an chethramhadh d*r*áoi: > **[Druid 4]**1. A luaithe faillsighther, > > A thrici tintoth*ach* uilc, > > *Mac* Oeng*us*sa, meic Erca Deircc. > > > > > Ocus do raidhsett na draoithe fri h-áedán: ‘Berach naom úasal airmittn*ech* do-deach*aidh* a h-iath*aibh* Er*enn* .i. on Badhgna a criochaibh *Con*n*acht*. Ocus fer dana immaille fris dot' ion*n*saigh*idh*-si do dén*amh* réire ferain*n* doibh. Is e do-roine na ferta-sa & na miorbuile, & atad i n-dor*us* an dún*aidh*’. Ocus do-radadh isin dún fo chettóir; & do-rad Aedhan a oigh-reir do Berach, & do-roine sléchtain dó. Ocus ro slán*aigh* Berach an macr*aidh*. Ocus ro edhbair Aodhan an dun do Bherach. *Con*adh h-í sin Eperpuill .i. cathair atá ag Berach i n-Alb*ain*. Ocus ro edbair an rí rígh-err*edh* féin, & o gach rí ina diaigh dó, & mór-cuairt Alban, & día shamhadh ina dhíaigh. Ocus ro edhb*air*set an mhacr*aidh* a mancine fein, & maincine a síl & a seim*en* go bráth *con*a c*r*ich & *con*a feran*n* do Bherach. Ocus do raidh Aedhán gomadh é, Aodh mac Brénain*n*, ri Tethba, & Aodh Dubh, mac Ferccna, rí Breifne, do dénad breth doibh i n-Eirin*n*. Ocus do-lottar dochum n-Er*enn* doridhisi .i. Berach & Díarm*ait*. Is an*n*sin tarlat*ar* co h-áedh n-Dubh mac Suibhne .i. ri Ul*adh*. Ar-roétt dano Aedh Dubh co failte móir inní naemh Bherach; & do-rad onóir móir dóibh. Ocus ro edhbair an dún i r-n raibhe do Bhear*ach*. *Con*ad ísin Clúain na Cran*n*cha i n-Ulltaibh, & ataid manaigh im*dha* ~~friu~~ *in*n*te*. Ocus fa lía rea faisnéis ina sin i n-dénan*n* Berach d' fertaiph & do mhiorbhuilibh in*n*te. Ocus do-dechat*ar* iarsin co h-áedh n-Dubh mac *Fergna*, {folio 81a} & go h-Aedh mac Brénain*n*, do dénamh rere doib. Ocus do-rons*a*t comdáil do ló cin*n*ti. Ocus is an*n* do-ronsat in comdáil-si*n* oc Lios Ard Abhla a Muigh Tethba. Do-luidh Berach & Diarm*ai*t cách dibh dia n-íath feissin in oidhce resin comhdáil. Ocus do-ronsat frithcomhdail arnamharach ag a*n* sgíach ata *i T*ir** Troma a Rathan*n*; & ni dhechaidh --- p.36 Berach isin f*r*ithcomhdáil acht do-luidh focettoir g*us*in c-comhdáil go Lios Ard Abhla. Ro báoi dano socr*aidh*e mór isin comhdáil-sin .i. ro báoi Aodh Dubh mac Ferccna, & sluagh Breifne maraen ris. Ro báoi áedh mac Brénain*n*, & sl*uagh* Tethbha maráen ris. Ro batar soch*aidh*e do naemaibh isin dáil-sin. Ro bai Daigh mac Cairill, & Cruimter *Fráoch*, Mancán, & Cíaran, Mael & Aelitir, Failbe Find, & Dha Cúa, Samhtan*n* & Arnáin; & ro battar náeimh im*dha* ele asin c-comhdáil-sin. Do-roine dano Bear*ach* mór do fhertaibh & míorbuilibh isin comhdáil-sin, & rainic Di*ar*m*ai*t iarsin isin c-co*mh*dáil, & do-róine éccn*ach* Beraigh. Ocus do raidh inní-so: ‘A bhreccaire, ní scé fan dernsam comdáil i Rathun*n*’. In an*n*sin do raid Ber*ach*: ‘As tualaing Dia a tab*airt* *con*icce-so’. Ocus tu*ar*ccaibh an chumhachta diada an scíaich i n-aírde isin áer, & nell impe, & ros-fucc iarsin go raibhe uas in comdáil. Ocus ro raid Berach fri Di*ar*m*ai*t: ‘Féch i n-áirde’; & ro fech Di*ar*m*ai*t, & at-*con*n*air*c an scíaich, & ro an da égnach. Iarsin ro leigeadh an scíach go foill docu*m* talm*an*, con*us* tarla foran clad a raibhe Aodh mac Brenain*n* ina suidhe, & is amlaidh ro báoi an sccé forsan cladh, amhail as an*n* no fasf*adh* tre talmai*n*. Ocus do-dheach*aidh* imdherccadh mór an*n*sin d' Aedh mac Brenain*n*. {folio 81b} Ocus ro aghsatt na sluaigh inní sin, & ro mhor-molsat an Coimdhe & Berach; conadh dó-sin ro ráidh an file: > 1. Toccb*ais* Berach leis an sciaich > > Don muigh ar a m-bittis na sl*úaigh*; > > For érim g*us*in cladh caemh, > > Fora m-biodh Aedh mac Brenain*n* buain. > 2. Ticc a ruidhedh Aodha aird > > Risin firt maerdha gan meircc; > > Gnuis rígh Tethbha, druim d*ar* úir, > > *Conus* tarla 'na dlúim n-deircc. > Iarsin tainic álgh*us* codalta d' Aedh Dubh mac F*er*gna, do rí Breifne. ‘A Shamhtan*n*, mo chen*n* it ucht, a chaill*ech*, go n-dernar codl*udh*’. Do raidh Samthan*n* fri h-Aedh n-Dubh mac Ferccna: ‘Eirigh go Berach, & cuin*n*igh f*air* do dhath do chlaochlódh’. Do-luidh dano Aedh go Berach, & ro raídh fris go n-dingnedh a oigh-réir, dia cáemhcloidhedh a dath. ‘As tualaing Dia’, *ar* Berach. ‘T*ar*r, & tucc do chenn fam chocaill, & codail’. Do-ratt Aedh a chenn fo cochall Ber*aigh*, & ro chodail; & ro fer cioth flech*uid* focettóir. Ocus tu*ar*gaibh Aodh a chenn on cochall amach, & is e laoch ro ba fin*n*e do laochaibh dom*ain* é. Is an*n*sin ro raidh aoin-fer da muin*n*tir fein fris: ‘Dar lim as Aodh Fion*n* anosa antí rop Aodh Dubh o chían*aibh*’. Ro raidh Berach: ‘Bidh Aodh Finn a ain*m*, & ain*m* a shíl & a shem*en* ó so amach go t-tí an brath’. *Con*adh de-sin ain*m*nigt*er* slio*cht* Aodha Finn --- p.37 o t-tad riogr*adh* *Oirthir* *Con*n*acht*. Ocus ro edbair Aodh Fin*n* a righerr*edh* & righ-err*edh* gach rígh ina diaigh go brath, & screpall gacha cathrach ó a síol & o a seim*en* go brath do Bheruch. Do-chuatt*ar* iarsin na sluaigh a muinighin na Trinoide, go ruccadh an fír-Dhía breth fírén eter Bherach & Di*ar*m*ai*t. Is an*n*sin ro raidh {folio 82a} an t-aingeal uasna sluagaibh: ‘La Berach a dúth*aigh* oniu co tí an b*ra*th’. Is an*n*sin ro raidh Aodh mac Brenain*n*: ‘At-chluinti go rucc an t-aing*eal* an m-breith .i. a tír la Berach go tí an brath’. Ro ferccaighedh Di*ar*m*ai*t donní-si*n* fri h-Aedh mac Brénain*n*. ‘Ocus dar lem atátaoi-si aga radha ina diaigh’. Ocus ro fhoslaic Di*ar*m*ai*t a bél do den*amh* gláimhe dígin*n* d' Aedh mac Brenain*n*. Ro raidh Aodh mac Brénainn fri Berach: ‘Ar do chumairce damh-sa, a cleirigh, riasan f-fer n-dana’. Eírgis Berach go Diarm*ai*t, & do-b*er*t a bhois fría bél, & ro raidh: ‘Ní thí áoir na mol*adh* tar an m-bel san tre bhithbe, & foclaim bad comhain*m* an láoi-so a c-cion*n* m-bl*iadhn*a th' oidhidh’; & ní ro fétt áoir na mol*adh* do den*amh* o sin amach. Ocus ro sáeradh Aedh mac Brénain*n* andsin tre rath m-Beraigh. Ocus ro edhbair Aedh a righ-err*edh* fein, & righ-er*redh* gach righ ina diaigh, & screpall gacha cathrach ó Airther Tethba, & o a shíol fein, & ó a seim*en* do Berach go brath. Is an*n*si*n* ro raidh Berach: ‘As ced don scíaich dol goa h-ion*adh* fein doridhisi’. Ocus ro thóccaibh cumh*achta* Dé an sgiach goa h-ion*adh* fein doridhisi i r-Rathon*n*. Ocus ro sccaoil*edh* an comhdail fon ion*nus*-si*n*. Do-luidh dano Ber*ach* dia cathraigh. Do-luid Di*ar*m*ai*t go Rathon*n*, & e tuirs*ech*. *Ar*namárach dano do-luidh Berach go h-ait i r-raibhe Di*ar*m*ai*t, & ro raidh fris an feran*n* d' fagbáil. Foro-fáccaibh Di*ar*m*ai*t an f*er*on*n* do Bherach; & forro-faccaibh Cruinicéin, & for-faguibh Dubá*n* a*n* cleir*ech*. Do-luidh Berach go h-áit i r-raibhe Tromra, & ro raidh fris an f*er*on*n* d' fágbail. Ocus ro raidh Tromra nach fáicfedh go brath. {folio 82b} Ro raidh Berach fri Tromra: ‘As ced duit dol fon talm*ain*’. Sluicis an talamh fochettóir Tromra. Do-luidh Berach go Belach, & ro ráidh fris an feran*n* d' fagbáil. Ro raidh Belach, nach fúicf*edh* go b*r*ath. ‘Is cett duit-si’, ar Berach, ‘dol fon talm*ain* fód comh*air*’. Sluiccis an talamh go h-opan*n* Bélach. Do-luidh Berach go Colum n-D*er*g, & ro raidh f*r*is an feron*n* d' fágb*ail*. Ocus ni ro fháccaibh. Ro chuir Berach Colum fon talm*ain*. Do-luidh roimhe Berach go Brandubh. Ocus do ráidh f*r*is an feran*n* d' fáccb*ail*, & ní ro fháccaibh. Ro chuir*edh* dano Brandubh f*on* talm*ain*. Do-luidh dano Di*ar*m*ai*t *ar* chom*air*ce espuic Soichill go Baislic. Anais an*n*sin co cend m-bl*iadhn*a. An lá a c-ciond bliadhna ro gabh Di*ar*m*ai*t for éccnach Ber*aigh*. Ocus ro raidh: ‘Is aníu ro gheall an bréccaire bás damh-sa’. Increchais epscop Soichill inni Di*ar*m*ai*t: --- p.38 ‘An doigh lat-sa na fil co h-oidhce fedh frisa t-tios*adh* bás duit? Eirigh-si isin ecclais, & dúin fort h-í’. Do-luidh dano Di*ar*m*ai*t isin ecclais, & dúnais fair h-í. Tarf*aidh* immorro damh all*aidh* do lucht iarthair an fherain*n*, & do-lott*ar* ina degh*aid*, eter cois & each, eter choin & duine. Do-luidh an fiadh i m-Baslec, & anaiss allanoir don ecclais fo comh*air* na fenist*r*each. Ro báoi mór g*air* ag cách im*m*on fiadh. At-*r*acht Di*ar*m*ai*t co h-opan*n* dia fhios cidh ro búi an*n*; & tainic gusan seinistir, & ro báoi ag fég*adh* t*r*ithe amach. Ocus ro teilcc fer don lu*cht* ro bhat*ar* i n-degh*aid* an fhiadha urchar do ghae sealcca frisan f-fiadh. *Conus* tarla tresin seinistir do Di*ar*m*ai*t ina braghaitt, co torchair *ar* lár na h-ecclaisi, {folio 83a} co fuair bás & oidedh la breithir m-Beraigh isin ló a c-cionn bliadhna iarsan c-comhdail. Terna immorro an fiadh, & h-é slán. O 'tchuala immorro Cú Allaidh mac Di*ar*m*a*ta sin, & do-luidh do *féghadh* Rathon*n*, & da mallachadh ná fásadh arbh*ar* tre talm*ain* an*n*, & na beith blio*cht* ag boin, & na beith mes for cran*n*aibh ina coilltibh, do fheghadh a suil. Naenbar dano diberccach dó. Is an*n* do-rala Berach i n-Dún Imgáin i Maigh na f-Fert, & Conchennán ina fharr*adh*. Ro foillsighedh do Bherach Cú Allaidh do dhol frisan toiscc-sin. Ocus ro fáidh Berach Coincen*n*án ina dhegh*aid*. Ocus ro ráidh Berach fris: ‘Fúaccair-si iad sin ar t*ús*’. Do-luidh dano Coincen*nán* a n-degh*aid* na n-díberccach, & rucc forra a slighid an ch*ar*p*ai*t; & ni ro fúac*air* forra an*n*sin, acht *ni* ro theilcc forra inní ro búi ina laimh. Co ro iompo Cú Allaidh a agh*aid*, co t-tarla do a t-tul a édain, co n-deachaidh trena chend, co torc*air* eter a mhuin*n*tir. *Co* *n*-eb*er*t: ‘Tóccb*aidh* mé go luath go mull*ach* an t-sleiphe, go f-faicer uaim *ferann* Ber*aigh*, co ro mallach*ar* é go luath do mull*ach* an t-sleibhe’. Ocus ro toccbatt*ar* é g*us*an máoil-sliab, & ro ba m*ar*bh Cú All*aidh* an*n*sin; & ni fac*adh* ní acht daire n-dímain, & as éttorthach sei*n* dogrés; & ro theichsett a mhuin*n*ter uadh. Ocus do-ruacht Conchen*n*án chuicce, & ro ben a trilis de, & rucc leis do chomhartha; & rob eccail lais dano an cleirech, ar ni eb*er*t fris duine do mh*ar*b*adh*. Ro bhen slait, & ro chor*aigh* an trilis fuirre arin ach*ad* '*ar* n-dol asin c-coill. *Con*idh {folio 83b} de-sin ainmnighther Ach*ad* Cuileb*urr*. Do-luidh dano Coinchend*án* go h-áit i raibhe B*erach*; & ro foillsigheadh do Berach an gniomh do-rin*n*e *Con*ceand*án*, & ro bá ro-olc la B*erach* duini do mh*ar*bhadh; & do-roine *Con*cend*án* aithrighe. Do-cuatt*ar* immorro muin*n*t*er* Con Alltadh *ar* seachrán, *conus*-t*ar*latt*ar* go h-áit i raibe B*erach*, & ro slechtsattar do B*erach*, & do-ronsat aithrighe, & do-radsat a maincine do B*erach*; & is íad sin muint*er* Cille Lallóg, & is é B*erach* ro faguibh inte iad. I n-aroile ló dano do-luidh seisr*ech* B*eraigh* ar dhasacht --- p.39 *asinn* cathraigh (ac) Rathand; & do-lotar á Cluain C*air*pthi, & do-lot*ar* t*air* Sionaind a Cluai*n* Deoinsi, & a Chluain Inchais, & a Chlúain Dártha, & eiste-sidhe gonuighe Ath na n-Dham. Sois Cí*ar*an Maol fora annsin; & de-sin ainmnighther Ath na n-Damh; & do-lott*ar* ina frithing i Túaim Us*ci*, & t*ar* Sionain*n* siar; go rabatt*ar* tuirsigh (.i. na man*aigh*) co mor de-sin. Ocus do raidh B*erach*, cidh mór no sirdís na daimh, co n-dingnittís a l-laa *ríana* óiche. Do-lot*ar* immorro na daimh fon dithrebh i n-E*ar*ed Lara, & go Ed*ar*gabhail, & go Raith Fe*ar*chon, & co Cluain in Buicc Fin*n*, co Caill na n-Glasán, & co Lios Dúnabhra, & co Fan na m-Bhachall, & co Cl*ar* Lis mic Cíaráin i Maigh ái, & co Cluain Ingreac, & co Clúain Cái & go Léna Ghlúin áin, & isin sliabh, & i Dubhcaill, & a Rin*n* Daire Abréni, & a Tuaim Achad, & a Rathon*n* doridhisi, & do-ronsat a lá *ria* n-aidhche. Ocus ro bháoi a c*r*andach forra, & an i*ar*on*n* na n-dheaghaigh in comhfhad-sin uile, & ro dhe*ar*gs*a*t isna h-ionaduibh sin uile; & is lá B*erach* gach ion*adh* in ro dheargs*a*t, & is ón sgat t*ár*na damhuibh in la-si*n* ainmnighther Sgathoch i Rathon*n*. {folio 84a} I n-*ar*aile aims*er* do-luidh Coluim Cille mac Feidhlim*idh*, i*ar* m-bhris*edh* chatha Chúile Dreimne, go B*erach*, *ar* ni fh*uair* fáilte ag náomh aga t*ar*aill conige sin. Teagmuing dano g*ur*bo adh*aigh* domn*aigh* an adhaigh-sin. Ocus ro bean in t-aistire moch-trath in clog i c-Cluain Coirpthe. Is an*n*sin do-luidh Col*uim* Cilli dar Magh Ráthoin*n*, & suidis i c-cin*n* desc*er*tach in tóch*air*; & ata cros & an*n*oit an*n*sin. Ro foillsigheadh do B*erach* anní-sin, & do-luidh a c-comdhail Col*uim* Chille, & bean*n*achais do. Beann*ach*uis Coluim Cille dó-san, & ro fear Be*arach* mór-fhailti f*r*i Coluim Chille, & ro ráidh fris ‘Tíagham fodechta don chathraigh’. ‘Nocha ragh-sa dom chasaibh anno*cht* dhi’, *ar* Coluim Cille, ‘ar tainic an agh*aigh* domhnaigh’. ‘Berat-sa liom tú’, *ar* Be*ar*ach, ‘*ar* mo mhui*n*’. ‘Ni bher*air*’, *ar* Colui*m* Cille, ‘an agh*aidh*-si reamhom ano*cht* di’. ‘Bérat-sa’, ar B*erach*, ‘tú, & do chúl reamhat’. Ro iomch*uir* dano B*ear*ach Col*uim* C*ille* ar a mhuin, & cúl cáich dibh f*r*ía cheile, go rochta*tar* in p*r*ain*n*teach, & ro léig ar l*ár* annsin. Ocus ro m*ar*bh*adh* in 'damh' is added above the line unnecessarily. t-seisr*ech* an aidhchi-sin dó, & do-rons*a*t aont*aidh* & cotach, B*erach* & Col*uim* C*ille*; & for-fhagaibh C*oluim* C*ille* fagbhala maithe imdha i c-Cluain Coirpthe; foro-fhagaibh neam dia sagart, & dia h-ab*aidh*, acht go n-de*ar*na ern*aigh*the fo trí ag crois Coluim Chille co coibhérta; ro fagaib co tibhértha c*um*maidh f*r*is féi*n* *ar* neam dá gach manac B*earaigh* nó rachadh día ailithre chuca. Ro fhagaibh in soisg*él* ro sc*r*iobh día láim feisin, a c-com*ar*ta a áenta & B*earaich*; & faro-fhagaibh moir-bhean*nacht*ain ag B*erach*, & ro luidh fora shétt. --- p.40 I n-araile aims*er* do-deach*aidh* dochma mór i n-Érin*n*. Is an*n*sin ro boi {folio 84b} Laeghachan ar Loch Laeghacan ina inis fein, & ni raibhe biadh aicce. Do-luidh dano d' iarr*aidh* bidh *con*a ceithirn, & ro fhaccaibh a séit*chi* isin inis, & si torr*ach*, & oen-ben ina farr*adh*; & ro raidh ria, dia m-beiredh lenamh dara a aeisi, a mh*ar*b*adh*, ar ni raibhe aca acfaing a 'leo' added above the line unnecessarily. lesaighthe. Ocus rucc an ben mac dar a éisi, & ro fiarf*aigh* an ben ro báoi ina farr*adh*, cr*ét* do b*adh* indénta f*r*isan mac; & ro raidh si: ‘A mh*ar*badh’. Ro raidh an ben ele: ‘As cora a breith go cleir*ech* na cille-si thi*ar* dia bhaisttedh. Ocus tabh*ar* a mhancine dó ar a beth*ugh*adh’. Deisidh dano leo an comhairle-sin, & tucc*adh* go Berach; & ro bhaistt Berach an mac, & as é ain*m* tucc*adh* air, Ineirge, & ro h-edhbradh mancine a bhí & a mhairbh, & mancine a síl & a seim*en* co bráth do Berach, ar a leasucch*adh*. Ocus ro raidh Berach: ‘Berar an mac dochum a mhath*ar*, & ticf*adh* cob*air* coda & máine dóibh’. Ruccadh an macan docum a mhath*ar* la breithir an cleirigh. M*ar* ro bhatt*ar* na mna an*n* co c-cúalat*ar* in fuaim *is in osnad*. Do-luidh an bhen dia fechain, & ní facagt*air* nach ní an*n*. An cualatar dano an tres fea*cht* in fúaim, & do-cuaidh an ben an tres fecht dia dechai*n*, & ro báoi brádan mor an*n*, & dobhrán aga tharraing i t-tír. Ocus do-cuaidh an bhen, & ro tarraing an bradán for tír, & nír cu*mh*aing a iomch*ar* ar a m*ét*, & ro gair an mnáoi ele, & ruccs*at* ina n-dis *ar* eiccin leo an bradan, & ro urlamhaighsett, {folio 85a} & ro tocaithsett*ar* a n-dáethain, & ro lionsat*ar* focettoir cíche math*ar* an meic do loim, & ro saoradh an mac amlaidh-sin. Laeghachan immorro do-luidh i c-ciana, & do-rala baile dó, & a dhaoine uile, ar n-écc, & a bhae & a bhuár *uile* an*n*, & do-rochtattar leis dochum a thíre, & cuiris nech reimhe dia fhios an rucc a bhen lenamh, & má ruc, *in* ro mh*ar*bh*adh*; & fu*air* an mac, & é béo, & do-cuaidh go h-air*m* i r-raibhe Laeghachan, & ro i*n*nis dó. Ocus ro ba faoil*idh* Laeghacan don sccel-sin, & do-luidh dia inis i & ro fhi*ar*f*aigh* fochan*n* beth*ad* an meic, & ro in*n*is a mathair gurab é Berach ro bheth*aigh* é; & go ro h-edbradh a mhanchine dó. Ocus do-luidh Laegach*an* go Berach *con*a oigh-réir dó, & ros-cind manchine an meic go brath do Bherach. Araile aims*er* do-chuatt*ar* h-Í Briuin na Sion*n*a & Cu Cathfaidh a ri do dol d' orccain ina focland ro bhatt*ar* ar com*air*ce Ber*aigh*. Ocus do-lott*ar* do denamh na h-oirccne. Is an*n* ro baoi Berach i c-Cluain Coirpthe, & ro foillsicc*edh* dó inní-sin; & do-luidh a frithséttadded above the line by a later hand unnecessarily. don t-sluagh. Ocus im-acomhraic doibh & do*n* t-sl*uagh* ag Bun Sruthra. Is amlaidh ro baoi Berach, & an glasan ina laimh, & ro --- p.41 raidh re *Con* Cathfadh & risan sluagh anadh occa. Ocus ni ro ansat, acht do-chuatar seocha dia sharucc*adh*, co *rochtatar* na cathae co ra batt*ar* arin *mónaidh* allandes do Bhun Sruthra. Feghais Berach uadha íatt. Benais a clocc forra. Sluicis an mhóin íatt focettoir *con*a righ, & do-róine loch don mon*aidh* g*an* fu*irech*; {folio 85b} & do-cíther la tascc righ an sluagh-sin, & a n-gai fria n-ais. Do-lott*ar* dano Dicholla & Toranach uatha a n-degh*aidh* an t-sluaigh, co t*ar*la Ber*ach* doibh. ‘An accam’, *ar* Berach fri Dícholla. ‘Anfad’, ar Diocholla; & ro raidh fri Toranach anadh aige, & ro an. Is an*n*sin ro cualat*ar* mor-gháir an t-sluaigh aga slucc*udh* do*n* món*aidh*, & loch ar t-te*cht* t*ar*sa. Ocus ro fhiarf*aigh*set cidh dos-faraill. Ocus do-cuaidh Berach doibh anní dos-faraill. Ocus do-dhechaidh omhan mór doibh focéttoir, & ro shlechtsat do Bherach, & ro raid Ber*ach* fri Dicolla: ‘An flaithi*us* i r-raibhe Cu Cathb*aidh*, biaidh occ*u*t-sa & 'gutt síol go dheiredh an dom*ain*’. Ocus do-rad benn*acht*ain do Dhícholla & do Thoranach & dona h-úaitibh ro battar immaille fríu. Is an*n*sin tainic oen-scolocc terno on t-slog chuca. Ocus do *raidh* fri Berach: ‘Ar do choma*ir*ce damh, a chleir*igh*’. Dechais Berach co h-opan*n* h-e, & t*r*iall*aidh* an cloc do bein air, dia cor fo*n* talm*ain*, & ro *aitchestair* Dicholla & Toranach ain*m* De fri Ber*ach*, na ro mhalartnaighedh an scolóc; & ro raidhset: ‘Is uathadh duin*n* anosa, & reccmaít a les h-é’. Ocus ní ro mill Berach h-e. Do-roine *an fer sin* aith*righe*, & do-rad a ogh-réir do Bherach. Ro fhaccaibh Berach do gan dol t*ar* nonb*har*, & fer leapta righ uathaibh, acht go m-beittis da réir. Is an*n*sin targaidh Díocholla & Toranach a mancine do Bherach, & ni ro gabh inní-sin. Ro cin*n*sett an*n*sin righ-err*edh* a rígh, & screpall gacha cathrach {folio 86a} & gacha gar-meic, & gach meic sethar, & cech dalta do-béradh gacha tres bliad*hna*; & ro saerait am*laidh*-sin. Araile aims*er* do Berach a c-Cluain Coirpthi, fáidhis man*ach* fri h-umhalloitt uadh i Rathond, Sillen a ain*m*. *Conus* tarlatt*ar* dó naenb*ar* diberccach, tangat*ar*a h-Airther Tethba do dhenamh fogla i c-Con*nachta*, & ro marbhsat an manach, & tangattar iter a cend & a cholan*n*. Ro foillsighed do Berach inní-sin, & do-luidh co h-opan*n* dia n-ion*n*saig*idh*. Ocus tarraidh iatt os cind a*n* m*air*bh. O 't*con*ncat*ar* immorro na dibercc*aigh* inní Berach, do-cúaidh do ráith léo a mh*ar*badh, & ros-gabsat a n-gaei dia m*ar*b*adh*. Ro lensat a la*mh*a dia n-gaoibh, & ro lensat a n-gai don charraicc bói a c-comhfochraibh doibh, & méraitt slechta a n-urlan*n* in*n*te go brath. Do-rons*at* aithr*ighe*, & ro raidhsett fri Berach: ‘Na gad nem forain*n*, & h' og-réir duit, a cleirigh’. Ros-anaic Berach an*n*sin iad. --- p.42 Ocus ro raidh fríu: ‘Coraighidh an cenn frisin meidhe’; & do-ronsat amlaidh. Ocus ro gabh Berach simhin luachra asi*n* p*or*t-lin*n* luachra ro bói a c-comhfocc*us*; & do-roine ern*aigth*e ind, & ro coraigh im bragaitt in m*air*bh, & at-racht focéttoir; *conidh* desin atad sibhne *Beraich* go brath. Ocus for-faccaibh Berach mór-rath forra; for-faccaibh dano dona diberccaibh gan a siol do dhol t*ar* naenbh*ar* go brath, & for-faccaibh fer umhaloitte uadhaibh i c-**Cluain Coirpti**; & {folio 86b} gach tan no biadh, gú na biadh acht aoin-fer a n-degh*aid* a ceile dibh. Ocus is*edh* on comaillter fós, & comhaillfider go brath. Ocus do-luidh fer umhaloitte la Berach, & ro deilighset amhlaidh-sin. Araile aimser ro cin*n* Colman Caol Cluana h-Ingrech dol do Roimh; dalta dano do Ber*ach* eis*id*e. Ocus is e Berach ro ordaigh e i c-Cluain Ingrech. Taraill aga oide & aga maigistir .i. ag Berach. Fuabrais Berach a fhostt*adh*, & ní ro fett. Imthigis Colmán Caol, & do-luidh Berach leis sealat 'san slighidh. Comraicit no do-rala doib & do Chiarán Maol i cind na faitce. Ocus fuabraid & Cíar*an* Maol Colmán Cáol d' fosttadh doridhisi. Ocus ro raid Colmán cáol, na h-anfadh no co f-faicedh dia suilibh in Roimh. Sénais Berach an t-áer, & do-bert air*r*de na croiche d*ar* roscc Cholmáin Caoil, & at-*con*ncat*ar* a t-tríur, Berach, & Colman Cáol, & Cíar*an* Máol, inní Roimh, & ro molsa*tar* an Coimde an*n*sin, & do-ronsatar cros & an*n*oid an*n*sin do Bherach, & do Chiaran Máol, & do Colman Cáol. Ocus do-ronadh cros ele do Pol & do Pettar; & as ionan*n* do neoch ion*n*saigidh na c-cros sin & do imeochadh a coi*m*hmeit do shligidh na Romha. Ocus ro fosd Colman Caol annsi*n*. Acht ata ní chena; no go n-airemhter gainemh m*ar*a, & rettlan*n*a nimhe, & an fér & na h-uile luibhe fhás*us* tre talmain, & an drucht fás*us* *no* an*us* forsan fér & forna luibibh, ni h-airemhthar uile ferta naomh Beraigh. Fear firen t*r*a an fer-sa. {folio 87a} Aon-gloine aicnid, amail uasal-at*hair*. Fir-ailithir .i. o cr*idh*i & o anmui*n*, amail Abram; cennais, dilgadach, amail Maoisi. Salmcetl*aidh* molbtach, amail D*aui*d. Escca'no estad' inserted above the line. egna & eolais, amail Sholmai*n*. Least*ar* tocc*aidh*e fri fuaccra firinne, amail Pol n-aps*tal*. Fer lán do rath & do deolaigecht an Spir*ai*t Naeim, amail Eoin macan. Lubh-gort cain co cland*aibh* súalach, gescca finemhna co tort*aigh*e. Tene thaidlech go n-g*r*is ghoir*tigh*e & tesaigte na mac m-beth*ad* im andadh & im ellscoth deirce. Leo tria nert & cumh*ach*ta; colum ar cennsa & diuite, nathair ar treabhaire & tuaicle fri maith; cennais, umhal, áilgen, inísiol, fri macaibh beth*ad*; fordorca eiccennais fri maccu báis; mogh sáeth*air* & foghnama do Criost. Ri ar ordan & cumhachta fri cuimreach & fuaslaccadh, fri saor*adh* & daeradh, fri m*a*rb*adh* & beoucc*adh*. --- p.43 I*ar*sna mor-miorbuilibh si t*r*a, iar toduscc*adh* m*ar*b, iar n-íoc clam & dall & bac*ach*, & gach tedma *ar*cena, & i*ar* n-oirdnedh esp*oc* & sacc*ar*t & deochan, & áesa gacha graidh isin ecclais *ar*cena, i*ar* f*or*cetal soch*aidh*e & iarna m-baistedh, iar fothucc*adh* cell & mainistrech, íar t-traethadh ealadhan iodhal, & druidechta, ro comfoiccsigh laithe a etsechta antí naemh Beraigh, & a techta dochum nimhe; & ro art*r*aigh aingeal dó ria n-dol dochum nime, & ra raidh ris, co raibhe mór deithite in Choimdhe ime, & imo mhancaibh, & imo cathraigh; & ro raidh cidh cia *con*aitcedh aitche fíren foirbhte aire, co tibertai dó, & ro foillsigh do laithe a thechta dochum nimhe. Ro thocaith immorro Berach a bheth*aid* i n-aoinibh & i n-urn*aigh*te & i n-alms*an*aib, h-i fiadhnaisi an Coimdedh. Ar-roet immorro *Berach* comain & sac*ar*faic o *Thalmach* *& ro athain* a foirb & cennacht a cathrach & a mhac n-eccailsi dó. Ro fáid a sp*ir*at dochum nime, & ro h-adna*cht* a chorp an*n*sa tigh dorcha co n-onóir móir, & co n-airmittin, co f*er*taibh & co miorbuilibh abh*us*. Bidh mo go mó*r* a n-dail brátha an tan thaitnifes amail grein i n-nimh i n-áont*aidh* apstol & deisciop*al* Iosa, i n-aont*aidh* daon*nacht*a & diadachta meic Dé, i n-aent*aidh* na naemh-T*r*inoide uaisle, Ath*air*, Mac, & Spir*at* Naemh. Ailim *trocaire* meic De uile-cum*acht*aigh tre imp*idh*e naemh Beraigh dá f-fuil líth & foraithmet i n-eccailsibh úaisle im*dha* isin laithe-si, co risam, co ro airiltnighem, & co ro aitreab*am* in riced, in *secula seculorum*. Amen. Finis. [3](javascript:footNote('G201000/note003.html')) --- p.44 {folio 224a}Betha Brenainn Clúana Ferta --------------------------- #### i *BEATUS UIR QUI *TIMET* DOMINUM; IN MANDATIS EIUS UOLET NIMIS’’* Ps 111.1 . Is fechtnach firenta, & is find-b*e*athach foirbhthe, an fer forsmbí eccla & imuamhan an Coimdhedh cumhachtaigh, & occobhrus go dermair timna & foircetal Dé do chomalladh, amhail luaidtir h-i canoin pett*ar*laici & nua-fhiadhnaisi. Soch*aidh*e t*r*a do uasal-athrachaibh, & do fhadhibh & do apstalaibh an Coimdedh na n-dula f*r*issi n-debrath i fet*ar*laic & i n-*n*úa-fhiadhn*ais*e ind aitescc sa, a m-beith fechtnach, firían, foirfi *ar* accobh*ar* & ar ailcci*us* na tiomna & i*n*d foircetail diadha do chomhalln*adh*, & run eccla in Coimdedh co foirfi ina c-cridibh, & ina m*en*mannaibh, ci*n* scrutai*n* aile acht madh sin nama. Oen iaramh di*n* lucht sai*n* in*n*a h-ua b-fin*n*-bfegtach b-fechtn*ach* sin i *n*-nua-fiadhnaise, inti dia t-tá lith & foraithmet i n-decmaing 'na ree-si .i. a seised *dec* do mi Iuin .i. **Brenain*n*** mac Findloga. Cend creidme & crab*aidh* urmóir in domain inti **noemh Brenain*n*** amail Ab*r*am n-irisech; salm-cetl*aidh* primh-fathachdai amail D*aui*d mac Iase; eccnaidh dersccaighthi amhail Solamh mac D*aui*d; rechtaidh cedach amhail Moysi mac Am*r*a; tindtadach tidhlaictech amhail Cirine; indtlecht*ach* amhra amhall Aug*us*tin; mór-leignidh primh-coitchen*n* amhail Origon; og é amhail Eoin bruin*n*e-dalta an Coi*m*dedh; súisccél*aidh*e é amhail Mathae; forcettl*aidh* é amhail Pol; p*r*imh-apstal cendais dilgadhach é amail Pettor; ditrebach é amhail Eoin m-baubtaist; {folio 224b} tractaire e amhail G*r*igoir Roma; tect*air*e trebh*ar* am*r*a m*ar*a & tire h-e amhail Nóe isind airc, *uair amail ro thoccaib Noe inn airc*, uas tondgh*ar* na dílen*n* i n-airde, is amhlaidh sin toicceb*us* **Brenain*n*** mac Findlogha a manaigh & a muin*n*ter i n-airde os tene brátha, *co* *n*a ria céo, no *cr*ithir, na dé iatt tre cu*macht*aibh & cáen-c*r*ab*udh* **Brenain*n*** meic Fi*n*dlogha. I n-aimsir Oeng*us*a meic Nat Fráich, righ Mum*an*, is an*n* ro gen*air* inti **naemh Brenain*n***. Do Chiarr*aigh*e Luachra dó .i. do Allt*r*aighibh Caille do shundr*adh*, don fior shoer shoicenel*ach* c*r*aibhdech irisech, do ath*air* ind fir-si*n* .i. Findlogh. Is amlaidh do bat*ar* an lanamhain sin h-i smacht & h-i coblighe dligtigh do riaghail esp*oicc* Eirc. At-*con*n*air*c dano math*air* **Brenain*n*** aislingthi riasiu ro gen*air* **B*r*enain*n*** --- p.45 .i. lan a h-ochta d' ór glan do beith aici, & a ciche do taitnemh amhail t-snechta. I*ar* n-indisin na h-aislingthi-si*n* do esp*ucc* Eirc at-rubairt co n-geinf*edh* gein amhra uaithe, búd lán do rath an Spiortu Noeimh .i. **Brenain*n***. Araile fer mor-saidbir occa m-boi a ait*r*eabh co fatta o thigh Findlogha .i. Airdi mac Fidhaigh. Tainic p*r*iom-faidh na h-Er*enn* co tech ind Airdhi-sin meic Fidaig .i. Becc mac De eissidhe. Iar sin ro imchomhairc Airdhi: ‘Cidni as nesa duin*n* anosa’? At-rubhairt Becc mac De fris: ‘Geinf*idh* do rí díles diongmála fein ano*cht* etratt & bochna; & bidh soch*aid*e do rioghaibh & do ruirechaibh aidhéor*us* de, {folio 225a} & ber*us* leis dochum nimhe’. Isin oidhche-sin geine **Brenain*n***, ruccatt*ar* *tricha* ferbu .i. bo tricha láegh do Airdhi mac Fidhaig; & boi occ iarr*aidh* an tighe ina rucc*adh* in naoidhe becc; & fu*air* *tech Findlogha, & in naidhiu ann, & ro shlecht co duthrachtach* 'na fiadnaisi, & ro edhbair an *trich*ait loiligh *con*a triochait laegh dó. Ocus ba h-í sin ced-almsa **Brenain*n***. Iar sin t*r*a ro gabh an b*r*ucc*aidh* an mac ina laimh, & at-b*er*t: ‘Bidh dalta damh-sa so’, *ar* sé, ‘t*r*ia bithe’. From this point to div42 infra inclusive, the division and numbering of the chapters have been altered in the MS., in some cases more than once. I have restored the original divsions and numbers, as the only way of obtaining a consistent series. In oidche immorro geine **Brenain*n*** at-*con*nairc esp*occ* Eirc Alltraige Caille fo óen-lasair dermair, amhail na h-acas riamh roimhe; & timthirect na n-ain*gel* i n-éttaighibh glé-ghelaibh im*m*on tir imma c-cuairt. Iar sin ro eir*igh* co moch '*ar*nam*ar*ach esp*occ* Eirc, & tainic co tech Fi*n*dlogha, & ro gabh in maccamh ina ucht; *co n*-deb*er*t f*r*is: ‘A dhuine Dé, & a dhuine foighen*us* do Dia, gabh meisi cuccat amhail manach n-diles; & cidh soc*haidh*e as forbailidh rétt gheinemhai*n*, is forbhfailtighe mo chroidhe-si & m' anam’, ol esp*occ* Eirc h-e. Ocus Mo Bí a chéd-ainm *ar* t*ús* ó thuistigibh. Is an*n*sin ro fher*us*tair braen find f*air* .i. dona nemhdaibh, co ro líon an fheoran*n* é. *Con*idh de sin ba **Braen-find** .i. **B*r*enain*n*** a ain*m* o sin amach. Fi*n*d immorro do radh fris, ar ba fi*n*d ó ch*ur*p & ó anam uile é. *Iar sin ro lingestair tri muilt as in tiop*r*ait in ro baistedh, *con*idh iatt-sin feich baist*edh*a **Brenain*n****. Iar sin ron uccsat a muin*n*ter leo hé, co m-bói {folio 225b} bliadai*n* occa aga altrom. A c-cin*n* bliadhna i*ar* si*n* rucc eps*cop* Eirc h-e for amm*us* a *m*uimi féin .i. co h-Ite; & boi bliadhain occ Ite. Tucc an chaill*ech* gradh derm*air* dó, u*air* at-chídh timtirecht na n-aingel uasa, & rath an --- p.46 Spiorta Naoi*m*h f*air* co foll*us*. Ocus no bidh **Brenain*n*** oc sír-gáire frisin chaill*igh* cech u*air* at-chíd h-í. Araile la immorro ro fi*ar*facht Íta dó: ‘Cidh do-gní failte duit a náidhe noebhdhai’? or si. At-b*er*t-somh iar sin: ‘Tusa’, or se, ‘at-chim occ labhra f*r*im coidhche, & ogha im*dha* díairmhe aile amhail tusa, & iatt ocu*m* altrom as cech laimh di araile’. Anggil immorro i n-delbaibh na n-ogh batt*ar* annsin. Iar sin ro legh **Brenain*n*** occ esp*ucc* Eirc a c-cion*n* a chuicc m-bliad*ne*; & ba fada le h-Itae a beith ina feccmais. 'Ar sin immorro ro legh a salma; & ni raibhe loim no blechtach oc esp*ucc* Eirc an tan-sin, u*air* ní ghabadh almsana o nech acht o bheccan do dháoinibh riaghalta. Tarla do **Brenain*n*** laithe n-áen a beith occ iarr*aidh* lom*m*a for a oide. ‘Is tualai*n*g Dia sin’, ol esp*occ* Eirc. Iar sin no ticcedh agh all*aidh* gach lái do t-Sleibh Luachra *con*a laegh lé, co m-blighthea do-samh h-í; & no theiccedh a h-oen*ar* g*us*in sl*eibh* c*et*na iarttai*n*. Is an*n*sin bai Bríg ingen Findlogha ina fharradh, deirbhsiur dó, & ba dermair med a g*r*adha fuirre, ar ba foll*us* dó timthirecht na n-aingeal uaisti. Ocus ro fegh gnuis a h-oide & at-*con*n*air*c amail ruithin gréine samhrata é. *8 M*ar*ta, 1629*. Araile la do esp*ucc* Eirc ag dol do p*ro*cept {folio 226a} breithre Dé. Luidhis **Brenain*n*** lais isin c*ar*p*u*t. Is an*n*sin ropt*ar* slana a dheich m-bliadhna do **Bhrenain*n***. Faccab*ar* a aen*ar* **Brenaind** isin c*ar*p*u*t iar n-dol do*n* cleir*ech* don p*ro*cept. Suidhis **Brenain*n*** isin c*ar*pat, & h-é occ gabhail na salm a oen*ar*. 'Ar sin t*r*a ticc inghen occ do chenel ríogh*dha* g*us*in c-carp*at*. Sillis fair-siu*m*h, & feg*aidh* a ghnuis ro-álain*n*. Fobrais leim cuicce isin c*ar*pat fo chettoir, & a cluiche do denamh f*r*is. Is an*n*sin at*ber*t-somh: ‘Imtigh dot tigh’, ar se, ‘& cidh rot-tucc ille’? Ocus gabaidh ialla an ch*ar*pait ina laimh, & gabhaiss for a sraigledh, co raibhe occ caoi co riacht co h-airm i r-raibhe a h-athair & a math*air* *.i.* an ri & an rioghan. Impaidhis iar si*n* esp*occ* Eirc, & gab*aidh* for inchrechad a dhalta co mór, & for a cairiucchad go ger im bual*adh* na h-oighe neimh-eillnighthe. ‘Do-gen-sa aitricche isin n-gniomh-sin’, *ar* **Brenain*n***, ‘& ab*air*-si f*r*im h-í’. ‘Tair isin úam*aidh* so co mattain’, ol esp*occ* Eirc, ‘& bí att oen*ar* in*n*te ceín co tora sa cucc*a*t am*arach*’. Iar sin suidhis **Brenaind** isin uam*aidh*, & bói oc gabhail a psalm & a iom*m*an*n* molta don Choimdhe in*n*te. Airisis t*r*a esp*occ* Eirc h-i f-farr*adh* na h-uam*adh* ag eistect fri **Brenain*n*** gan fios do Bhrenain*n*. Ro closs t*r*a foghar gotha **Brenain*n*** ag gabhail a psalm mile --- p.47 ceimend for cech leth. '*Ar* sin immorro at-*con*n*air*c an cleirech, esp*oc* Eirc, buidhne aingel suas co nemh & anuas co talm*ain* *ar* in uam*aidh* co matai*n*. On lo-sin amach ni ro fhett {folio 226b} nech gnuis **Brenainn** d' faicsi*n* riamh ar métt a ratha díadha, acht Fionan cam a aenor, *ar* ba lan do rath an Spiortu Naoi*m*h eissidein. Ocus assedh fo-dera a fhaicsin-siumh seoch cach. Araile la batt*ar* occ imtecht forsan slicc*idh* .i. **Brenain*n*** & easp*occ* Eirc. Teccaimh oen-occlach ina cuidechta forsa*n* slicc*idh*. Teccmaid immorro na naimhdi bat*ar* occa-sidhe doibh .i. morfeisiur laech. Gabhais eccla co mor rempu h-e, & at-b*er*t: ‘M*air*bfitt sutt meisi anosa’, ar se. ‘Eircc for sccath an choirthe cloiche útt’, ol **Brenaind**, ‘& sin tú for a sccath’. Do-gní-siumh amhlaidh sin, *& toccbaidh* **Brenain*n*** a laimh fri Día d' ern*aigh*the co ro saertha an t-occlach. Iar sin teccait na naimhde g*us*i*n* coirthe, & benaitt an coirte ina tháebh, & faccbaitt in cloich i*ar*na dichend*adh*, & beiritt an cion*n* leo a riocht cin*n* a nam*a*t; & m*araidh* fós an cloch-si isin lucc c*et*na. *Con*idh amlaid sin do-rin*n*e **Brenain*n*** dui*n*e do*n* chloich, & cloch do*n* duine. ‘Dénaidh ait*r*icche’, ol esp*occ* Eirc f*r*iu, ‘u*air* cend na cloiche fil accuibh, & do imthigh bh*ar* namha féin imlan uaibh’. Do-gniat iar sin aitricche n-derm*air* fo ríagh*ail* esp*oicc* Eirc ó sin amach. Iar f-foglaim immorro na canoine fett*ar*laice & nua-fhiadhnaisi do **Bhrenain*n***, dob ail leis riaghail naomh Er*enn* do scc*r*iob*adh* & d' foglaim. Cettaighis t*r*a esp*occ* Eirc do-somh dol d' foghlaim na riaghla sin, ar ro-fhittir g*ur*ab ó Dhia ro boi an chomhairle-sin do-somh. {folio 227a} Ocus at-b*er*t esp*occ* Eirc *fr*is: ‘Tair arís cucc*am*-sa, & na riaghla-si*n* lat, co n-gabha tu gradha uaim-si’. Iar n-dola do-somh do accall*aimh* a muim*m*i .i. Itea, iss*edh* at-bert-si an céttna friss .i. riaghail noe*m*h E*renn* d' foghlaim. Ocus at-b*er*t f*r*is: ‘Na dena foghlaim ag mnaibh na acc oghaibh; & na dern*tar* h-écnach fríu. Imtigh si’, ol si, ‘& teiccem*aidh* laech suaitn*idh* soicenelach duit for an slicch*id*’. Ecmaing dano ba h-e Mac Lenin in laech-sin. I*ar* n-imtecht immorro *do **Bhrénain*n**** teccm*aidh* Mac Lenin dó. ‘Déni at*r*icche’, or **Brenain*n*** fris, ‘u*air* ata Dia agat tog*air*m, & bid mac diles dó o so amach tú’. Impoidhis iaram Colman mac Lenin dochum an Choimdhedh iar sin; & cumdaigther ecclas lais iaramh fo chéttóir. Iar sin ro-siacht **Brenain*n*** crioch *Con*n*acht* fo clú *ar*aile fhir c*r*aibhdigh boi in*n*te .i. Iarlaithe mac Loga, meic Treoin, meic Féicc --- p.48 meic Mochta; & ro foghlainn ina h-uile riaghlu aicce. Is an*n*sin at-b*er*t **Brenain*n*** fri h-Iarlaithe: ‘Ni h-an*n*so bhias t' eserge itt*er*’, or se. Is ann at-b*er*t Iarlaithe: ‘A mheic naemtha, cidh ara b-foilge foirn rath in Spiortu Náeimh fil in*n*ut co foll*us*, & cu*m*achta díairmidhe De, & in Choimdhedh, ica cleith it menmai*n* neimh-eilln*ighth*e. Tu-ssa t*r*a tainic d' foglaim cuc*an*-sa, & meisi bhías occ*a*t-sa o sun*n* amach’, *ar* Iarlaithe. ‘Geibh dano meisi it mhanchuine tre bithe’, or Iarlaithe; ‘acht chena ab*air* frim, cait ina m-bia m' eseirghe’. At-b*er*t **Brenain*n*** friss: ‘Dentor carpott núa lat’, or sé, ‘uair is senoir tú; {folio 227b} & eirigh in*n* for an slicc*hid*, & cibe ionad a meabhaidh da f*er*tais an charpaitt, as an*n* bhías h' esérghe, & soch*aid*e ele im*m*aille f*r*it’. Iar sin t*r*a téid an senóir isin c-c*ar*patt; & ní fada do-chuaidh, an tan ro mheabh*aigh*set feirtsi in ch*ar*paitt edh natgairitt ett*ur*ra; occus is e is ain*m* don ionad-sin, Tuam da *Gh*ualan*n*. I*ar* f-faccbháil Iarlaithe an*n*sin, gabhais **Brenain*n*** roimhe fo Magh n-Ái. Teccm*aidh* immorro aingiol dó forsan slicc*idh*, & is*edh* at-b*er*t friss: ‘Scriobh’, *ar* se, ‘briat*hr*a in chrab*aidh* uaim-si’. Sc*r*iobais **Brenain*n*** a gion an aingil ina h-uile ríacchla na noemh-eccalsa, & m*araid* fós na riaghla-sin h-uile. In ta*n* *tr*a batt*ar* oc imtecht Maighe Ái, at-*con*ncat*ar* in fúatt, & duine m*ar*bh ind; & a charaitt occa cháoinedh. ‘Tairisnighidh isin Coimde’, ol **Brenain*n***, ‘& bidh beo an duine fil accaib’. I*ar* n-den*amh* immorro ern*aighth*i do-somh, eirgis an t-occlach, & beraitt a muin*n*t*er*, leo h-é co f-fóilti n-derm*áir*. Iar sin *tr*a gabaitt cách occ fégadh **Brénain*n*** co mór, & beraitt leo h-e co dú i m-bói ri an moighe-sin; & tairccis an ri feran*n* dó in bhail i n-badh ail lais; & nír gabh **Brenain*n*** sin uadha, ú*air* nirb áil leis beith isin maighin-sin. I*ar* sccriben*n* t*r*a riaghla na náemh *con*a m-besaibh, & *con*a c-crabhadh do **Brenain*n***, impois co h-esp*occ* Eirc doridhisi, & gabhais gradha uadha. Is an*n*si*n* ro chuala-somh isin t-soisccel: *Qui *relinquit* patrem et matrem aut sororem, *centuplum* in *presenti* *accipiet*, et uitam eternam *possidebit*’’* Matt. 19:29 . {folio 228a} Is iar sin t*r*a ro fhás gradh derm*air* don Choimdhi ina chridhe-siu*m*h, & ba h-ail lais a thír & a thalamh, & a thuist*idh*e & a athar*dha* d' fagbáil. Ro thothlaigh go du*thr*achtach for in c-Coimdhe co t-t*ar*dadh talamh n-deirrit n-ed*ars*cc*ar*ta ó dhaoinibh dó. Ocus is an*n* t*ar*la do **Bhrenain*n*** a bheith in uair-sin isind ion*adh* --- p.49 d*ar*b ain*m* Leim na Subhalt*aigh*e, & tainic nech naemhta d*ar*bh ain*m* Barri*n*t*us*, *Vide an sit B*air*rfion*n* mac mic Muiredh*aigh*, mic Each*ach*, mic Co*n*uill Gulban, mic Neill N*, mac meic Neill rígh, dá ion*n*saigh*ed*. Ocus 'ar b-fi*ar*faicc*edh* moráin sccel do **Brenain*n*** do*n* neoch-si*n*, do leicc dochum lair é maille le tuirsi & le d*ér*aibh. Do toccaibh **Brenainn** do l*ar* h-é, & adub*airt* fris acc tabh*air*t póicci dó: ‘Dob oirchisi duit-si subhaltaighe do den*amh* ina t*ur*si. Ocus *ar* son páisi Dé frit, in*n*is duin*n* ní do briat*hr*aibh Dé; & sás *ar* n-anman*n*a’. Ocus 'ar radh na c-comráitedh-sin doibh, do t-ion*n*sgai*n* an t-occlach sccela oiléin d' áir*ithe* do in*n*isin do. Ocus assedh adub*airt*. ‘Do bi mac accam-sa dárb ain*m* M'ernócc, & do theich uaim, ion*nus* narb ail leis beith i n-aen-ionad f*r*im. Ocus fú*air* oilén a b-focc*us* do shlíabh air*ith*e díar bho comhain*m* Sliabh na Cloiche. Ocus aims*er* fada ina diaigh sin, i*n*d uair do foillsicc*edh* dam-sa go m-biadh móran do mhancaibh aicce, & co foillseochtaoi miorbaile iom*dha* t*r*id, do-chuadh*us*a ar cu*airt* cuicce, & m*ar* do badh*us* uidhe trí la dom slicc*idh* 'na gh*ar*, tainicc *con*a b*r*aithribh im choin*n*e, u*air* do fhoillsigh Día dó mo rochtain cuicce’. ‘Ocus 'ar n-dol dochum an oilein duin*n*, tangatt*ar* na braithre chuccain*n* as a selladhaibh amach, amail saithe bech; & ger sccáilte {folio 228b} ind aittrebh-si*n*, do ba nemh-sccaoilte a c-conuersaid, & a c-coccús, & a n-g*r*adh. Ocus ni raibhe do bheth*aid* aca acht ubhla, & cna, & fremha cecha cenéoil luibhe da b-faghdais. Ocus no theiccdis na b*r*aitre dochum a selladh féin ó chompleitt go gairm an choil*igh*’. ‘Ocus do badh*us*a & mo mhac *ar* fad an oilein, & t*ar* eis cuart*aigh*the a*n* oiléi*n* dúin*n*, rucc leis me dochum na t*r*agha m*ar* a raibhe an long; & adub*air*t riom: ‘A ath*air* ion(mhain), eirigh isin luing’, *ar* se, ‘co n-deacham*m* d' fechain an oilein da n-goirter Talamh na Nao*m*h, neoch atá Dia do gheall*adh* dona dáoinibh tiucf*us* in*ar* n-diaigh’. Ocus 'ar n-dol isin luing duin*n* t*ar*la céo duin*n*, ion*nus* gurab *ar* eiccin do-chon*n*cam*ar* corr thos*aigh* ar luinge’. ‘(Ocus) '*ar* m-beith duin*n* m*ar* sin re h-edh uaire don ló do chaithemh, t*ar*la sol*us* ro-mór *chu*gain*n*, & at-*con*ncam*ar* an t-oilen ro-bregh*dha* ro-thaithnem*ach*, & sé lán d' ubhlaibh cumhra, & do blath; & ní raibhe en luibh na *cr*and aca gan a lan do thor*adh* air. Ocus do-chuirem*ar* an long fo tír isin oilén iar sin. Ocus do bam*ur* re h-edh cuicc lá n-décc occa imtecht; & nír fétsam an c*r*ioch d' fáccbáil. Ocus is íad do ba clocha dó .i. lecca loghm*ar*a. Ocus a c-cion*n* an choicc*idh* lai décc fu*ar*am*ar* sruth tre *lar* an oilein; & ní raibhe a fhios aguin*n* créd do-dhénmais fa dhul t*ar* an sruth. Ocus do anam*ar* le com*ai*rle n-Dé’. ‘Ocus m*ar* do bham*ar* ag tea*cht* 'ar sin, do-chon*n*cam*ar* cuccain*n* fer dealraighth*ech* dess, & do-chuir failtedha romhain*n* in*ar* --- p.50 n-anman*n*aib dilsiph fein, & adub*air*t: ‘Do fhoillsigh {folio 229a} Dia an talam-sa daoibh-si, a bhraithre g*r*adacha. Ocus is é so leth an oiléín; & ni ced daoibh-si dul thairis so, & fill*idh* 'san ait as a t-tangab*air*’. Ocus m*ar* adub*air*t seision sin, do fhi*ar*faighemair-ne dhe ca h-ionad as a t-tainic, no ca h-ain*m* é fein.’ ‘As-bert an t-occl*ach*: ‘Crét do-beir *d*o*m* fhi*ar*faighidh-si sibh, u*air* do ba córa daibh in t-oilen-sa & a sccela d' i*ar*r*aidh*, ina mo sccela-sa; u*air* do-chí sibh anossa é gan teirce tor*aidh* na blátha; & is m*ar* sin o t*ús* dom*ain* ata sé. Ocus ni reccann **no* ní riccenn* sibha leass biadh no deoch do chaithemh, u*air* ata sibh bliad*ain* isin talamh-so, & nir chaitheabh*air* biadh nó deoch risan c-comfad-sin; & fós ní ra*n*gabhair a les súan no codl*adh*, & ní fhacabh*air* agh*aid* no dorcatt*us* ele risan aimsir-sin. Mass*edh* *méraidh* an lá gan dorchad*us* an*n*so tre bithe, gan chrích, gan foircen*n*, u*air* isé ar t-Tig*er*nai-ne Iosa *Criost* is solas & is delradh dó. Ocus muna bhristis na dáoi*n*e aithnedha a t-Ticcerna, do mh*air*fittis isin aoibhnes so co suthai*n* siorr*aid*he’’. ‘Ocus m*ar* do-chualam*air*-ne sin, do-rin*n*em*ar* toirrsi mór, & ait*hr*icche diochrae. Ocus i*ar* sccur duin*n* d' *ar* t-toirsi, do thion*n*sccnam*ur* fill*edh* docu*m* *ar* luinge. Ocus tainic in nech naemhta sin lin*n* go h-or na t*r*agha, & 'ar n-dol dúin-*n*e inar luing, do-ruccad-somh as *ar* b-fiadhnaisi, *co* *n*ach fettam*ur* ca h-ionadh in*ar* gabh sé úainn’. ‘Ocus i*ar* n-dol uain*n* amhlaidh sin, tangamair-ne t*r*esan ceo cédna si*n* ro raidhem*ar* romhain*n*. Ocus ni dhernam*ur* foss nó comhn*uidh*e, nó go rangam*ar* go h-or na h-in*n*si as *ar* t*r*iallamar róimhe sin. Ocus m*ar* do-chon*n*catt*ar* na braithre sin*n*, do gabh luathghaire & g*air*deach*us* doimhesta iatt remhain*n* t*r*e n*ar* t-toidhecht *chucu*; {folio 229b} *&* do gabhatt*ar* occ fi*ar*f*aigh*e sccel dín*n* re fedh *ar* n-atheccmais-si, & iss*edh* adeirdis: ‘A aithrecha noemh, cr*éd* f*ar* treiccebh*air* b*ar* c-cáoir*igh*? & síad gan buachaill aca, acht íatt ar seachran isin oilen-sa. Ocus as meinic do-cuaidh ar n-abb*adh*-ne ar cu*air*t mís, no coictigisi, no sea*cht*muine, no nías lugha ina sin’’. ‘Ocus do thion*n*sccn*aidh* sé beith ag comhfhurtacht na m-brat*har*. Ocus adub*ar*t-sa riu iar sin’, ol B*ar*in*n*t*us*, ‘Na brethnaighidh-si ní acht ni maith gan con*n*tab*air*t, óir as maith b*har* c-conuersaid, & is a n-dor*us* p*ar*rtais ata bh*ar* n-aittreabh; & as focc*us* daoibh an t-oilen da n-goirter Talamh aithgellta na Naemh. Ocus is an*n* nach bion*n* agh*aid* go brath, & nach criochnaigher lá. Ocus téid M' Ernócc .i. an t-ap, co minic in*n*te; & atát aingil Dé occ iomcoimhett na h-in*n*si-sin. Inné nach*ar* athain sibh-si *ar* degh-bholadh ar n-édaigh gurab h-i p*ar*rt*us* do bham*ur*’? Adub*r*att*ar* na braithre: ‘A ath*air* ionmain’, or siatt, ‘do aithnigem*ar* g*ur*ap h-i p*ar*rt*us* De do bí sibh, *ar* feab*us* boltan*aighthe* --- p.51 bhar n-ettaighedh; *uair* is meinic roimhe so do-chúaid *ar* n-ab féin and, & gomadh sasadh duinne co cenn da fichet lá boltanug*adh* a e*daigh*’. ‘Ocus a **Bhrenain*n***’, ol Barin*n*t*us* ‘do an*us*a co cenn coictighisi isin maighin-sin a b-fochair mo mheic gan biadh, gan digh; & a c-cion*n* da fichet lá do impáides dochum mo brait*rech* & mo shella fein arísi’. Iarna cluinsin do **Brenain*n*** *con*a bhrait*hr*ibh, do cromatt*ar* a cein*n* dochum talman, & do mholatt*ar* Dia go mór, & adubhratt*ar*: ‘Benedictus Deus in donis suis’ {folio 230a} .i. as ben*n*aighthi Dia ina thiodhlaictibh fein, & as naemhta ina oibrightibh uile e; óir do foillsigh an lán miorbuil*edh*-sin dia muin*n*tir, & dono do sás sin-*n*e fein aniu do shás*adh* *corporda*. Ocus iarradh na c-comhraitedh-sin doibh dibhlinaibh, do raidh **Brenain*n*** fria a muin*n*tir toidhecht lais dochum shas*aidh* comhsp*ira*talta f*r*is si*n*, & docum na h-athnuadhaighe. 'Ar n-dol na h-oidhce tarsa, & iar n-gabhail benn*acht*an **Brenain*n*** do Bharrin*n*tus, do fhill roimhe da ionad comn*uidh*e fodéin. Ocus iar n-imtecht do, do thionoil **Brenain*n*** ceithre braithre decc **39**.— [**14 socii S. Brendani**] as a choimhtionol féin chuicce, & do-cuaidh i n-ionadh *foiatta* leo; & is orra si*n* do bí neach occ tocc*aidh*e ro-sho*lus* i n-degh-oibrightibh, & h-é occ moladh De o tús a aoisi go a deiredh. Ocus gibe lénab áilfios a ghniomh*ar*tadh do beith aicce, lecch*ad* a mac-gniom*ar*thai; & asse an neach-sin adubram*ar* .i. Macutes. Do labhair **Brénain*n*** fri*s*na braithribh, & iss*edh* adubhairt: ‘A comhcath*ar*dhai g*r*adhacha’, ol sé ‘atusa occ iarraidh com*air*le & comhfurt*acht*a oruibh; úair ata mo croidhe & mo smuaintighthe '*ar*na c-comhsadhadh i n-oen-toil amáin, mas h-i toil Dé i .i. an talamh do labh*air* Bairrin*n*tus rin*n* dol da iarr*aidh* .i. an talamh do gheall Día do*n*a daoinibh thiucf*us* inar n-diaigh. Ocus cret h-í an comh*air*le do-bhértaoi-si damh-sa uime sin’? '*Ar* n-aithne toile **B*r*enain*n*** dona braitribh, adubrat*ar* o aen-ghuth uile: ‘A athair ionmai*n*’, ar siatt, ‘an comhairle as toil let-sa, is h-í as toil & as c*om*h*air*le {folio 230b} duin-*n*e. Ocus inné nach*ar* threiccem*air*-ne ar n-aithre dilsi fort-sa? & inné fós nar treiccem*ar* ar n-oighrecht fort fadhéin? Ocus nach*ar* th*air*bhir sin*n* ar c-cuirp it lamhaibh? Ocus as *ar*na h-adhb*ar*aibh-sin atámaid ullamh dochum báis no beth*ad* d' fagáil immaille friot-sa. Acht oen-ní amhain chena. Iárrmaitt toil ind Ath*ar* noemhtha d' fogbhail & do coimhlionadh duinn’. Do criochn*aigh* immorro **Brenain*n*** *con*a muin*n*tir an*n*sin trosccadh da fhicet lá *con*a n-oidhcibh do dhenamh frisin c-Coimd*edh* fa shoirbheachadh doibh, & fa eolas gacha *con*aire no cingfitis do chur go crích doibh. Codlais **Brenain*n*** iar si*n*; & at-chuala guth ind aingil do nimh, --- p.52 & iss*edh* at-*bert*: ‘Eirigh, a **B*r*enain*n***’, or se, ‘& inní ro athchunghis do-ghebh*air* ó Día e .i. Tir Tairngire do thadhall fodheoigh’. Éirgis **Brenain*n*** iar sin, & ba maith lais a mhenma don aithescc-sin ro raidh an t-aingel. Ocus téitt i n-ionad fo leith a oen*ar*, & feghaidh an t-aiccen uadha for cech leith. Ocus at-*con*n*airc* inis álain*n* adhamhra for in occían co timtirecht aingel impi. Iar sin anais **Brenain*n*** isin ionadh-sin ath*aid* fada .i. isin inis at-*con*n*airc*, & codlais becc in*n*te doridhisi. Ticc aingel Dé dia accallaimh afrithisi; & at-b*er*t fris: ‘Bett-sa’, or se, ‘o sun*n* amach maráen frit-sa tre bithe sír; & múinfett deitt u*air* eiccin in inis n-álain*n* at-*con*n*ar*cais, & as mian let d' foghbháil’. Cíis iaramh **Brenain*n*** go dermh*áir* ar fhóilte fri {folio 231a} h-aithescc an aingil; & do-gni altucc*adh* buidhe fri Día. Éirghis **Brenain*n*** *con*a muin*n*tir i*ar* si*n*, & faccbaitt benn*acht* ag p*r*epoist na mainist*r*each adubhram*ar* romhain*n* .i. neoch do báoi i n-ionad **Brenain*n*** ag na braitribh da éis. Ocus do-chuaidh **Brenain*n*** iar sin isin ran*n* siar, & ceithre braithre *dec* maille f*r*is, co riacht oilén ind ath*ar* naemhta di*ar* bo h-ain*m* Enda Airne; & do-roine comn*uidh*e tri lá & teora n-oidhce isin oilen h-isein. Ocus do (fhág)bhatt*ar* benn*acht* occ Enda noebh. Ocus annsin do-cuaidh **Brenain*n*** *con*a muin*n*tir 'san cuid dob foide úadh d' feran*n* a ath*ar*. Ocus nir bho h-ail lais a athair no a mháth*air* do thaobhadh, ná a dhul a c-co*m*fhocc*us* doibh, acht do-ch*úaid* ar mullach aird-sleibhe do báoi a b-fog*us* do*n* fair*rc*ce, m*ar* a raibe an long do bháoi oca. Ocus ise fa h-ain*m* don ionad-sin o sin amach, Suidhe Brenain*n*. Adubhratt*ar* gur mith*ig* doibh an t-oilen sin d' faccbáil; & do-chúatt*ar* d' ion*n*s*aigh*e a luinge dá daingniucc*adh* le h-i*ar*an*n* & le seichedhaibh damh; & do-chuirett*ar* daethain da long aile da gach cinél ullm*aigh*thi *ar*chena i l-luing **Brenain*n*** in u*air*-sin. Do chuimlett*ar* da c-cenglaibh amuigh & astigh mirr & bidomain, pic & róisi*n*. Ocus an uair dob ullamh í, adubhairt **Brenain*n*** fria muin*n*tir dul in*n*te i n-ainm in Ath*ar* an Mheic & an Spior*ai*t Naeimh. Do an fein in*n*a oen*ar* ar in traigh da n-éisi, & do bhenn*aigh* an port da gach taobh de. Ocus ina dhiaigh sin do-chon*n*airc **Brenain*n*** t*r*iar manach da muin*n*tir fein chuicce; & do-leiccett*ar* a n-gluine {folio 231b} fri lar ina fiadhnaisi, & asedh adubrat*ar*: ‘A ath*air* noemhta’, or íett, ‘leicc sin-ne lat m*ar* a t-teighe féin ar gradh Dé, no rachmáitt-ne do ghorta bíd & dighe; úair tuccsamar moid im beith occ dénamh *ar* n-oilithre it fochair si *ar* fedh ar n-aimsire’. An u*air* do-con*n*airc a*n* t-ath*air* .i. **Brénainn**, an airc do bói orra-san, --- p.53 adub*air*t ríu: ‘Teighidh 'san luing, ó ata a fhios occum-sa cion*nus* tainic sibh. Ata oibrighthi maithe ag in fhior-so díbh, & do ullmaigh Dia ionad maith dó; & do ullm*aigh* dono méducc*ad* peine daoibh-si’. Do-chuaidh immorro **Brenain*n*** dochum a luinge iarsna comraitibh si*n*; & do-cuatt*ar* a mhuin*n*ter isin da luing aile batt*ar* aca. Is amlaidh immorro batt*ar* na longa-sin **Bhrenain*n***, & tri sretha do ramaibh for gach luing dibh-sein, & a seolta do croicnibh bethad*ach* n-allta & ríatta; & do batt*ar* fiche fer i n-gach luing aca. Is an*n*sin immorro tainic crosan go **Brenain*n***, & slechtais ina fhiadhnaisi, & is*edh* ro raidh ris: ‘A **Brenain*n***’, or se, ‘gabh meisi cucc*at* ar Dhia, & airchis dom t*r*oicche *co n*-diccsiur lat’. Beiris **Brenain*n*** lais é ar Dhia; & téitt sescca fer lais ina longaibh, amhail as-beratt na sccribhen*n*a: > 1. 1] Sescca > fer doibh isin coblach, > > 2] Níbtar saothr*aigh* in > domnach; > > 3] A menmanna 'san Duilem dil > > 4] Occ mol*adh* rig > an rictigh. > Iar sin t*r*a tiaccaitt *ar* muinchin*n* m*ar*a & mór-f*air*rge, & do thoccbatar a seolta os na longaibh co ros-iomluaidh gaeth iatt {folio 232a} go port Áron*n* doridhisi. Do-riacht Pupa, & Énda Áron*n*, & Ronad do fheghadh an choblaigh. *ceilebrais & et cetera* ### SCCEL OILEIN NA LOCHADH SIOSANA COLLÉICC Ceileabrais **Brénain*n*** do náomhaibh Áronn, & fáccbais bennachtai*n* aca; & seolaitt rompa do thaisteal an mh*ar*a si*ar* gach n-direch, *co* facat*ar* iaramh oilén ard aoibhin oiregh*dha* úatha. Ocus do sheols*a*t a longa dá ion*n*saicchidh, no go rancatt*ar* co h-or an oilein. Ocus at-*con*ncattar an t*r*aigh aga lionadh do lochaibh fion*n*-fadhachaibh fíor-g*r*án*n*a mar *cattaibh* com*m*ora. Fiarf*aigh*itt na braithre **Brenain*n***: ‘Cidh áilit na lochaidh utt’? ar síatt. ‘Ar nithi-ne, & ar slucc*adh* dob áil léo sutt’, ol **Brenain*n***. Is iar sin ro foillsicc*edh* do **Bhrenain*n*** u*air* eitsechta an crossain boi occai isin luing. *Con*idh an*n*sin ro raidh **Brénain*n*** fris: ‘Eirigh’, ol se, ‘& caith corp *Crist* & a fhuil, & eircc docum na bethad suthaine, uair at-chluinim-si claiscettal aingel 'gud gair*m* ar a n-am*mus*’. Ba maith dano lásin crossan a mhenma do b*r*igh an scceoil-sin; & is*edh* at-b*er*t: ‘A thiccerna’, *ar* se, ‘ca maith do-ronasa an t*r*ath dom-b*erar* dochum nimhe a phraipi sin’? Ros-frecc*ar*t **B*r*enain*n***, & is*edh* ro raidh, gur bo cub*aidh* dó-somh toil Dé do choimhlíon*adh*. I*ar* c-caitemh immorro chuirp *Crist* & a fhola dó, lingis a spior*a*t anma ass, & ber*ar* h-í fo cettóir co f-fóilti n-derm*air* dochum nimhe, uail --- p.54 ittá Iosa *Críost* co *noi* n-g*r*adaibh nimhe immaille friss. Fo-cert*ar* trá a chorp forsin traigh, *co n*-duatt*ar* na loch*aid* é, *co* *nar* faccaibset acht a cnamha loma ar an t*r*aigh. Adnaicitt {folio 232b} muin*n*t*er* **Brenain*n*** a chnamhredhaigh iar sin; & scc*r*iobht*ar* a ainm a m-mart*ar*laicc, uair ba mairtir amhra eissiumh. As foll*us* i*n*dsin *co*inircle in Coimdedh tresan pect*hach* tainic fadeoigh dochum na luinge, do thogha dó dochum nimhe for t*us*. Asa h-aithle-sin t*r*a do thóccbhat*ar* muin*n*ter **Bhrenain*n*** na seolta a n-airde, & dob aims*er* shamraidh an*n* an ionb*aidh*-sin. Ocus fuaratt*ar* gaeth go dess degh-tap*aidh* leo gach n-dírghe, ion*nus* nach rangatt*ar* a les iomramh do dhenamh, acht na seolta do chongmhail a n-áirde. Iar c-caithemh *deich* la doibh m*ar* sin, do thoirin*n* an ghaeth a gredhan & a g*ar*bh-ghlór uatha; & 'ar t-tairccsin a brighe, dob éiccen doibh-siumh iomramh do dhenamh. Do labhair **Brenain*n*** fríu, & asedh adub*air*t: ‘Na bíodh eccla oruibh’, ol se, ‘u*air* ata ar n-Día féin 'na threoraighteoir & 'na furtachtaighteoir aguin*n*. Ocus tairrngidh bh*ar* rá*m*ha astech; & na dénaidh ob*air* na saethar; & treorochaidh Día a long & a muinnter fein m*ar* as áil leis’. Is an*n* do-ghnidh **Brenain*n*** *con*a muin*n*tir a suiper gacha h-easp*ar*tan. Ocus fu*ar*att*ar* go di*rech* *in gháeth*; & Dí raibhe a fhios aca bheos cait g*us*a rucc an gháeth iatt. ### SCCEL OILEIN NA SRIAN Iar c-caithemh da fhichet la dhoibh fon ion*nus*-sin, & 'ar t-tairccsi*n* a lóin, do-*chon*ncatt*ar* oilen ard uatha, & sé clochach gainmhighe. Ocus 'ar n-drud doibh risin oilen, is amhlaidh ro bhaoi, & bruach*a* ur*ar*da aicce, & srotha gorma glan-uiscce ag snighe dona bruachaibh-sin amach isin b-fairrge, & ni fhuaratt*ar* {folio 233a} port h-i rachdáis fo tír 'san oilen. Ocus do bhatt*ar* na braithre 'arna m-buaidhredh & '*ar*na meirtniucc*adh* d' easbhaidh bidh & dighe. Ocus do shan*n*taighettar na braithre uisccedha na srothann-sin do gabhail ina soidhtighibh féin, & a m-breith leo. At-b*er*t **Brenain*n*** friu an u*air*-sin: ‘Na dénaidh cabocc ar uiscce an oilein, uair foillseoch*aidh* Dia duin*n* a c-cion*n* trí la port ina b-fuighbhem sásadh d' *ar* c-corpaibh anbhan*n*aibh ettréorachaibh’. Iar t-timcheall*ad* an oilein h-isin doibh fri h-edh trí lá, fuaratt*ar* port ina rach*ad* aon-long i t-tír an*n*. Do eirigh **Brenain*n***, & do bhenn*aigh* an port re n-dol i t-tír doibh. Ocus do bhatt*ar* na cairrge ina múraibh árdaibh (ar) gach taoibh dhe. Ocus 'ar n-dol i t-tír doibh, adubhairt **Brenain*n*** lena muinntir: ‘Na beiridh a bhecc da bhar n-ettaighibh libh as in luing’. --- p.55 Oc imtecht an oilein doibh iar sin, at-*con*ncattar gadh*ar* becc ina c-coin*n*e, & do-rin*n*e umhla fo chosaibh **Brenain*n***. Adubhairt **Brénain*n*** léna braithribh: ‘Inné nach maith an techtaire so do-chuir Día chuccaibh? & lenaidh é, no co m-beire sé docum baile sibh’. Ocus ro lenatt*ar* na braithre é amail ro raidh **B*r*enain*n***. *Ocus ro raidh **Brenainn*** fríu: ‘Faichlidh co maith nach meallfa an t-ainspiorat sibh. Ocus do-chím féin an taidberseoir aga furail *ar aon don triur* brat*ar* do len on mainistir sin*n*, gadaighecht do dhenamh. Ocus guidhidh-si co duthrachtach ar anmain an tres bráth*ar* dibh, uair ata a chorp ar cum*us* an diabhail’. Is amhlaidh do bí an tech-sin i r-rabhatt*ar* do-thu*arus*ccbhála ar a fhad & ar a fhairsinge, co n-iom*at* soidt*ech* cumhdaighthi, & sríant*aibh* *co n*-ór an*n*. Ocus issedh adubhairt **Brenain*n*** an*n*sin frissin c-cleirech {folio 233b} no gnathaighedh bheith acc tabairt a c-codha doibh: ‘Fritháil dúin*n* an chuid do-cuir Dia chuccain*n*’. Ocus 'ar n-eircche go luath do*n* cleir*ech*, is amlaidh fu*air* na buird 'arna b-folach d' ilradh gacha datha, & arán co n-gile nemh-gnath*aigh* orra, maille le h-iomatt eiscc eecsamhail. Is an*n*sin do (bheann*aigh*) **Brenain*n*** an bord, & adubhairt risna braithribh: ‘Den*aidh* onoir & reuerens do Dhía na n-uile cumhacht, do-bheir sasadh bídh & dighe dona h-uilibh cretuiribh’. Do-shuidhett*ar* dochum an buird an*n*sin, & do molatt*ar* Dia go mór, & do bhennaighset an deoch & an biadh, & do-caithett*ar* an méid ba lór leo de. Ocus iar c-caithemh a suipeir doibh, at-bert **Brenain*n*** fríu: ‘A braithre’, or se, ‘den*aidh* cottladh & cíun*us*, úair átathaoi tuir*sigh* a n-diaigh b*ar* siubhail & bh*ar* loingseorachta’. Ocus '*ar* c-codl*adh* doibh, at-*con*nairc **Brenain*n*** an t-anspioratt 'na crétuir bhecc gran*n*a, & srian or*dha* ina laimh, & teilccis i n-ucht an bhrathar. Do mhosccail an brathair as a codladh, & do bháoi ag guidhe Dé Do co t-tainic an la arnam*ar*ach; & iar t-techt an lai cuca, adub*air*t **Brenain*n*** fria mhuin*n*tir: ‘Denam dochum ar n-oibre .i. ar t-t*r*ath’; & tiacchait iaramh. Ocus 'ar c-criochnucc*adh* a t-trath doibh, adub*air*t **Brenain*n*** fríu: ‘Dénam dochum ar luinge anoss’. '*Ar* n-éirghe da n-iomdhadhaibh doibh, fuaratt*ar* na buird cedna suidhighthi m*ar* b*údh* gnath leo. Ocus do bhatt*ar* san ar an orducc*adh*-sin co cenn trí lá & teora n-oidhce. Ina dhiaigh sin do gabh **Brenain*n*** *cun*a muin*n*tir lamh ar imthecht; & adub*air*t-siumh lena braithribh: ‘Fecaidh libh, a chairde gradacha, n*ar* thoccaibh nech uaibh áon-réd do chuid an {folio 234a} oilein so ina f-fuilmit’. Adubhratt*ar* san uile: ‘Nar léicce Muire duin-*ne*, a athair gradaigh, go m-biadh gadaighecht ar *ar* siubhal’. Adub*air*t **Brenain*n***: ‘Ata srian órtha fo oxail an bhrath*ar* adub*ar*t-sa ribh araeir, tucc an diabhul i n-gadaighea*cht* dó’. 'Arna cluinsi*n* sin don --- p.56 brathair, do theilcc an srían uadha, & do-léicc ina luighe h-i fiadnaisi **Brénain*n*** é, & ass*edh* adub*air*t: ‘A ath*air* ionmain, do pec*aigh* meisi gan con*n*tab*air*t, & dena-sa t*r*ocaire oram, & guidh for mh' a*n*mai*n*, ion*nus* nach daiméont*ar* m' anam na mo corp’. I*ar*na cluinsi*n* si*n* dona braithribh, do-leiccett*ar* for a n-gluinibh iatt, & do guidhettar ar anmai*n* an bhrath*ar*. Ocus acc eircce ón a n-urn*aigh*the doibh do-*con*ncatt*ar* an fer gorm becc do idelb*dha* acc tuitim a foc*r*as an bhrathar, & h-é ace com*ar*caibh go h-ard; & is*edh* at-beiredh: ‘Crétt far ion*nar*bais me, a chleirigh, as in oighre*cht* & as i*n* aittreibh ina b-fuilim re sea*cht* m-bliadhnaibh im comhn*nidh*e’? Do freccair **Brénain*n*** h-é, & iss*edh* adubhairt: ‘Cuirim m*ar* aithne ort i n-ain*m* in Tic*cer*na, Iosa *Crist*, gan aon-duine do ghortucc*adh*, nó do bhuaidr*edh* go lá an bhreithemhnais’. Luidh as an diabhal iar si*n*. Adub*air*t **Brén*ainn*** fós frisan m-brathair: ‘Caith corp & fuil do Thiccernae .i. Iosa *Crist*, & bidh anos sccérfus do spior*a*t red chorp, & is an*n*sa lucc so ata ionad th' adhnaicthe; & an brathair táinic let as in mainistir, isi n-iff*r*ion*n* bhías a eiséirghe i*ar* n-ath-gairitt’. Do-chuaid iaramh a spir*a*t anma as in m-brathair h-isin, iar c-caithemh na sac*r*am*ain*te dó; & tangatt*ar* aingil ina chomhaircis, & ruccattar leo h-é dochum nimhe. Ocus do h-adhnaicedh a chorp iar sin go h-onorach ag **Brenain*n*** *con*a muin*n*tir. Ocus i*ar* si*n* {folio 234b} tangat*ar* fein gusin traigh, mar a raibhe a long; & acc dol do **Brenain*n*** ina luing, t*ar*la nech ócc dó, & soidtheach lán d' arán aicce, & soidhtheach ele lan d' uiscce; & at-bert friu: ‘Gabhaidh in asccaidh so as lamhaibh bhar n-ócclaich fein, oir atá slighidh fhada romhaibh. Ocus gidh edh, ni bia esb*aidh* aráin no uiscce oruibh co caiscc’. Iar c-ceilebradh da cheile daibh do-chótt*ar* ina longaibh; & do bhatt*ar* acc loingseor*acht* for fairrge athaid fhada iar sin. La eiccin da rabhatt*ar* acc siubhal na fairrge, at-*con*ncat*ar* oilén uatha edh imchian. Ocus do sheolatt*ar* a long chuicce, & do-chúatt*ar* fo tír an*n*. Ocus i*ar* t-timcheall*adh* an oilein dóibh, fú*ar*att*ar* srotha examla an*n*, & iatt lan d' iasccach. Adub*air*t **Brenain*n*** lena bhraithribh: ‘Denmáitt ob*air* dhiadha an*n*so, & coisreccam úan nemh-urchóid*ech* do Dhia an*n*; uair isé aníu senaid an Ticcerna .i. Iosa *Crist*’. Ocus do bhatt*ar* m*ar* sin go satharn cáscc, & fú*ar*att*ar* iol*ar* tred do chaorchaibh móra aen-gealae an*n*, ion*nus* nach f-facatt*ar* acht madh becc don talmai*n* o iom*a*t na c-caor*ach*. Adub*airt* **Brénain*n***: ‘Beiridh libh, a bhraithre, an mheitt recctáoi a les dona tréttaibh útt dochum na cascc’. Do-gabhatt*ar* na b*r*aith*r*e caora dona cáorchaibh in u*air*-si*n*. Ocus m*ar* do cenglat*ar* h-i, do lens*a*t na cáoir*igh* o sin amach íatt. --- p.57 Ocus do bhatt*ar* ag ulmucc*adh* dochum an láoi oirmittn*igh* sin na cascc cech ní rangatt*ar* a les aca. At-*con*ncatt*ar* an u*air*-sin aoin-nech chuca, & soidht*ech* lán d' árán aicce, & gach ní ele dá rangatt*ar* a les do caithemh immaille fris. Do-chuir sion h-i f-fiadhnaisi **Brenain*n*** h-e, & do-léice h-e fein {folio 235a} dochum láir an uair-si*n*, & do-rin*n*e ait*r*icche go dioc*r*a, & adub*air*t: ‘A athair, gion g*u*rab diongmála meisi dochum tusa do sásadh d' ob*air* mo lámh, gabh sásadh an*n*sna laithibh naemhtha-sa uaim’. Ocus do thoccaibh **Brenain*n*** do lar h-é, & tucc póicc dó, & do fhiarf*aigh* de: ‘Cáit in*ar* ordaigh ar t-Ticcerna .i. Iosa *Criost* dhuin*n* an chaiscc do ceileabhr*adh*’? Do freccair an nech naemhtha é, & iss*edh* at-b*er*t friss: ‘Is an*n* so eistfes sibh an satharn & an uiccil so, & is ar in oilen ud, at-chi sibh uaibh anossa, cheilebhr*us* sibh na h-oif*r*in*n* & in chaiscc’. Ocus 'arna radh si*n*, do thion*n*sccain seirbís do denamh do **Brenain*n*** & do*n*a b*r*aithribh archena. Ocus do bhatt*ar* iar si*n* ag líon*adh* a long da gach ni rangatt*ar* a les. Ocus adub*air*t an t-ócclach an*n*sin fri **Brenain*n***: ‘Ni fhéttan*n* sibh ni as mó ina so d' iomch*ar* in bh*ar* longaibh; & cuirfett-sa a c-cion*n* ocht lá chuccaibh gach ní riccfes sibh a les do bhiadh & do digh co cingcigis’. Adub*air*t **Brenain*n*** fris-siumh: ‘An b-fuil a fhios acc*at*-sa, ca h-ion*adh* ina m-bia sin-*n*e a c-cion*n* ocht la’? Is-bert in nech naemhta: ‘Biaidh sibh ano*cht* isin oilen útt at-chí sibh, & go medhon-láe amarach; & rach*aid* sibh ain*n*sein g*us*in oilen d' a n-goirther Parrth*us* na n-Én, & biaidh sibh ain*n*sein co h-ochtáib na cingtighisi’. As-bert **Brenain*n***: ‘Cr*éd* do-bheir na caoir*igh* útt a comhmór so? & siad 'san oilen-so’; uair bá mó gach caora dibh ina da*m*h bíata. Adub*air*t an nech naomhtha: ‘Isé fo-dera inni-si*n*; nach tionoilt*er* bain*n*e uatha, & nach bent*ar* a f-fion*n*a dibh, & nach cuirenn gemr*adh* no dorchatt*us* orra tria bithe. Ocus is arna h-adhb*ar*aibh-sin ata an mheid im*ar*c*r*adhach útt forra, *ar* a m-beith amuigh ar fér do grés. Ocus is uime sin as mó an*n* so íad ina i n-gach talamh ele isin {folio 235b} doman’. Cuiris **Brénain*n*** a long o thír an ú*air*-sin, & imriss fein *con*a muin*n*t*ir* h-í, no co rangatt*ar* Parrt*us* na n-Én. Ocus o rangatt*ar* an t-oilen-sin, do-chuat*ar* fo thir an*n*. **67**.— [**Hic pretermissa sunt errore librarii que in Latina uita narrantur ab introitu S. Brandani in Paradisum auium usque ingressum insulae familiae S. Albei**] . Ocus dob eccsamail lena fhécc*adh* h-e, uair do bhatt*ar* tortha iom*dha* eccsamhla an*n*, & enlaith iongantach ag lab*air*t go luathgairech do bharraibh a c*r*and, & beich bhecca acc tionol & acc tiomsucc*adh* a t-tac*air* & a t-tigedhais da n-ait*r*ebhaibh dilsi; & srotha aille iongantacha ag tep*er*sain an*n* lán do clochaibh uaisle adham*r*a gacha datha; & eccalsa iom*dha* an*n*; & mainist*ir* i l-lár in --- p.58 oiléin lán d' iolradh & d' examl*acht* gacha datha; & ord *ar*saidh eladhanta cun*n*ail craibht*ech* in*n*te. Ocus is amlaidh ro báoi an mhainistir h-isin, & a sol*us* féin for adhn*adh* in*n*te .i. ceithre soillse h-i f-fiadnaisi na h-altora moire, & tri solais h-i fiadhn*ais*e na h-altora medhonaighe. Ocus as do chriostal do-ronadh na coilche aifrin*n* do bí aca. Ocus fós do búi ceithre suidheócca *dec* ar comh*air* a cheile 'san coraidh, & ionad an abbadh ettorra ar medhón; & an u*air* do thion*n*scnadh an t-abb fersa do radh, do freccradh an chora go h-umhal h-é; & ní lamhadh nech aca en-fersa do gabhail acht an t-abb fein, & ni labradh nech aca gan cett, acht an tan do bídis ag mol*adh* an Ticcerna, mu*n*a c-cettaigedh an t-abb doibh; & ni labhradais an*n* sin fein o bhreithir, acht o chomh*ar*tha resunta d' foillseach*ad* le suil, no le bel, no le laimh, do thab*airt* forsanní b*údh* mian léo do radha. Ocus do s*cr*iobh*adh* an t-abb h-i c-clar le steil gach freccra do-bheiredh orrae. Ocus adub*airt* an t-abb le **Brenain*n*** iar si*n*: ‘Do badh mithidh dúin*n* dol dochum an chodail-tighe fil occain*n*’. Ocus 'na díaigh si*n* {folio 236a} do-chuatt*ar* dochum na compléitte. Ocus iar c-cantain na compléitte doibh, do-chuatt*ar* na braithre da sealladhaibh feín, & ruccattar muint*ir* **Brenain*n*** leo .i. fer le gach brathair aca. Ocus do an **Brénain*n*** & an t-abb isi*n* mainistir. Ocus m*ar* do bhatt*ar* an*n*, do fiafr*aigh* **Brenain*n*** don abb, cion*nus* do fhedatt*ar* an silens no an ciunas-sin do Chongmail h-i c-colain*n* dáenda. Do freccair an t-abb é maille le h-umhla, & adubhairt: ‘Admhaim i f-fiadnaisi Criost, go fuilit ceithre fichit bl*iadhan* **70**.— [**80 anni ibi erant**] ó thangam*ar*, san ionad-so, & nachar labhair nech accain*n* fein fri araile do guth dáen*n*aighe, acht an uair bhímitt acc mol*adh* Dé; & as tre comh*ar*tha méoir nó súl foillsighter guth ettrain*n*. Ocus fos, ni fhuil esláinte c*uir*p no anma no spioraitte ar nech accain*n* risan ré si*n*’. '*Ar*na cluinsin sin do **Bhrenain*n*** do labhair maille le deraibh, & issedh adub*air*t: ‘An ced dúin-*n*e anmhain an*n*so am bliadhna’? Adubhairt an t-abb: ‘As ced chena. Ocus inné nach f-fuil a fhios accatt-sa cret do h-ordaighedh duit fein do dhenamh ria t-techt an*n*so duit? Uair as éiccen duit fill*edh* dochum th' ion*aidh* féin maille led ceithre braithribh *dec*; & an días oile ata at foch*air* 'na diaigh sin, rach*aid* nech aca dia oilitre an*n*san oilen da n-goirt*er* *Antonii*, & an nech ele dibh droch-bás, uair daiméont*ar* co h-ifrion*n* h-e’. Ocus do fior*ad*h sin uile. Do fiarf*aigh* **Brenaind**: ‘Cia mhuchas na soillsi útt acc tocht na maidne’? Adub*air*t an t-abb: ‘Fech fein, a **Bhrenain*n***, gach aon-ní --- p.59 dibh-sin do réir th' eolais & th' aithne fein. Ocus inné nach f-faicend tú na soillsi an*n*sna lainderaibh, & gan énní da loscc*adh* aca, & ga*n* {folio 236b} iad fein acc t*r*aoth*ad*? Ocus beid mar sin co madain; & ni fhaicfe nech i*ar*sma dibh o tosach laoi no co t-ti siatt ina soightibh tein*n*t*idh*e tresan f-fuin*n*eoicc útt, ar a t-teccaitt go gnáth*ach*’. Adub*air*t **Brenain*n***: ‘Cion*nus* fhet*us* cretuir nemh-chorp*ardha* sol*us* corp*ar*da do dhenamh’? Do fhreccair an t-ab é, & is*edh* adub*air*t: ‘Inné nach cual*aidh* tú, & inné n*ar* leghais, an mui*n*e do bháoi for lasadh *ar* sliabh Sínai fri ré na h-oidhce, & nach raibhe dighb*áil* no uireasb*aidh* *ar*nabh*ar*ach air’? Ocus do bhat*ar* san co mattai*n* m*ar* sin. Ocus do iarr **Brenain*n*** ced imthechta an*n*sin; & ni fu*air* é on naemh, acht adub*air*t: ‘Dligidh tu fuir*ech* maille rin*ne*, no go n-eiste sin*n* an nodlaic ata in*ar* n-goire, & no go n-derna sibh comhsolas lin-*n*e co h-octaif na h-Eipifanie’. Do an **Brenain*n*** maille lena braitribh risan aimsir-si*n* an*n*san oile*n* da n-goirter Albei. Iar c-coimlion*adh* na h-aimsire-si*n* do **B*r*enain*n***, do cheilebhair don abb & dona brait*hr*ibh battor occa, & do-chuaidh dochum a long, & do batt*ar* acc siubhal na f*air*rge co tús an chorghais baoi ar cind. ### SCEL OILEIN IN UISCCE MESCCTA SIOSANA La eiccin da rabhatt*ar* occ imtecht na h-aibhéisi eoch*ar*-ghuirme, at-*con*ncatt*ar* oilen uatha edh imcian, & do thion*n*sccnat*ar* dol da ion*n*saicc*edh* go luathgairech, uair ní fhacatt*ar* oilen le fada d' aimsir *co n*-uicce sin; & do thráoth*adh* a lón teora laithe roimhe sin. Ocus do-chuatt*ar* fo tir 'san oilén, & fu*ar*attar top*ur* solas-ghlan an*n*, & il*ar* gacha luibhe olchena, & cenéla iom*dha* d' iasccach occ siubhal & occ imtheacht an t-srotha {folio 237a} do bí acc tep*er*sai*n* ass i*n* top*ur* h-isin dochum na f*air*rge. Adub*air*t **Brenain*n***: ‘Co deimhin’, or sé, ‘tucc Dia sólas daoibh tar éis bh*ar* saothair; & gab*aidh* an mheid recctái a les don iascc, & tionoilidh luibhe iom*dha* an mhéid as ail libh’. Do ghabhat*ar* na braithre ag ol uiscce na h-aban*n* m*ar* a n-ditcell, & acc tionol luiben*n* m*ar* adubhairt a maighistir riu. Iss*edh* as-*ber*t **Brenain*n*** friu: ‘Gabaidh occaibh, a braithre, nach ibhe sibh móran don uiscce, ar eccla go m-buaidhéradh-se sibh ní as mó ina m*ar* atathai’. Ocus nir anat*ar* na braithre acc aithne a n-ath*ar*, acht do ibhett*ar* go lór, oir do ibh fer dibh da dhigh, & do ibh *ar*aile tri deocha, & do ibh an tres ran*n* deoch. Ocus is amlaidh do reidhigett*ar* frisan ól sin; do thuit d*r*ong aca h-i suan & i t-trom-luighe tri la & teora (n)-aidhce, & suan dá lá & da oidce *ar* druing ele dibh; suan & trom-luighe lái *co n*-oidhce ar an tres ran*n*. Is an*n*sin ro bái **Brenain*n*** ag guidhe a Thiccerna fána dithceall ar son a muin*n*tire, óir is a n-ainffios tarla an p*er*iacail-sin doibh. --- p.60 Ocus '*ar* n-dol na h-ai*m*sire-sin tairsibh, at-bert **Brenain*n*** lena muin*n*tir: ‘Uair tucc Dia sásadh dúin*n*, & do-chuirebhair-si d' esb*aidh* orain*n* é, triallaidh dúin*n* anosa as an oilen-so, & beiridh libh an mheid as ail libh don iascc & don uiscce go fedh tri lá & tri n-oidchi’. Ocus do-rin*n*ett*ar* amail adub*air*t **Brenain*n*** friu, & do lionat*ar* an long dona neitibh adub*uir*t an t-athair ríu. Ocus iar sin do-ghluaisett*ar* *ar* an muincin*n* muiridhe, & do-cuired doinen*n* dermair doibh. A c-cion*n* *tr*i lá & teora n-oidhche i*ar* f-faccbhail an oilein adubhram*ar* doibh, do sccuir an t-anf*adh* & an doaims*er*, & do bi an muir 'arna cen*n*succadh doibh, {folio 237b} & adub*air*t **Brenain*n*** fríu: ‘Leicc*idh* bh*ar* f-foirend isin luing isteach, no co seola Dia sin*n* 'san ionadh i n-ba h-ail leis fein’. Ocus do bhatt*ar* m*ar* sin co cenn fichet la & fichet *oidche*. ### TECCASC AN PROCUTTORA DO **Bhrenain*n*** AN*N*SO, & FAGHBHAIL P*AR*RTHAIS NA n-EN AN DARA FECHT Is an*n*sin at-*con*ncat*ar* oilen a b-fad uatha, & do fhi*ar*f*aigh* **Brenain*n*** da mhuin*n*tir: ‘An aithnighen*n* sibh an t-oilen utt at-ciamaid anosa’? *ar* sé. ‘Ni aithnighem amh’, or iatt-san. ‘Ni h-e si*n* damh-sa’, bh*ar* **Brenaind**, ‘ise sud an t-oilén ina rabham*ur* lá senaid in Ticcerna anur*aidh*; & is an*n* ata an procuttoir i b-fail a rabham*ur*’. M*ar* do-cualat*ar* na braithre an comhradh-sin, do bhatt*ar* occ iomramh co das*acht*ach. Ocus adubairt **Brenain*n*** friu: ‘Na buaidhr*idh* & na bris*idh* bhar m-boill; & inné nach é Dia as mairnelach & as mar*aidh*e duin*n*, & an t-ionadh i n-ba h-ail leis féin, cuiredh an*n* sin*n*’. Ocus do-rin*n*ett*ar* san amail adubhairt **Brenain*n*** ríu; u*air* do-leiccett*ar* an long *ar* a cum*us* fein, & do seol Dhia dochum an oilein-sin an phrocatóra iad. Ocus 'ar n-dol fa thír doibh an*n*, tainic an procattoir maille le h-iol-ghairdhech*us* mór chuca; & do phócc cosa **Brenain*n*** & na m-brath*ar* archena, & do-gabh ag moladh an Ticcerna co mór. Ocus '*ar* sccur don moladh-sin, do ullm*aigh* fot*hr*accadh go luath doibh, uair is h-í an t-senaid do bai aca in uair-sin. Ocus do-chuir ett*aigh*e nua impae uile, & do cheilebhrat*ar* pais an Ticcerna an*n*sin co sath*ar*n cascc. Ocus 'ar radha na seirbísi doibh dia sathairn, adub*air*t an procutóir le **Brenain*n***: ‘Eirigh it luing, & eist an chaiscc m*ar* do eistis anur*aidh*. Ocus ó chaiscc amach eirgidh go P*ar*rt*us* na n-Éun, & b*er*idh bh*ar*{folio 238a} ria*cht*an*us* libh do bhiadh & do dhigh. Ocus do-ghen-sa cu*air*t accaibh an d*ar*a domnach thiucf*us* da bh*ar* saicc*edh*’. Do-chuatt*ar* na braithre leis an aithescc-si*n* dochum an oilein a n-dernatt*ar* in chaiscc in bliadhai*n* roimhe. Ocus do-chuatt*ar* as sin go P*ar*rth*us* na n-Én, & do-rinett*ar* --- p.61 comn*uidh*e an*n* go h-octaif na cingcichtisi. Ocus tainic an procatóir cuca amail ro gheall; & tucc leis gach ní do bhái 'na chás orra; & do-rin*n*ett*ar* forbailtech*us* mór re 'roile, amail bú*dh* gnath leo. Ocus m*ar* do-chuatt*ar* dochum an bhuird, tainic én an uair-sin *ar* cuirr thos*ai*g*h* na luinge, & do-rin*n*e ceol sír-bhin*n* amhail organ da scciathanaibh, aga m-bual*adh* ar taobhaibh na luinge. Ocus do aithin **Brén*ainn*** g*ur*ab ag in*n*isin sccel do bí sé; & adub*air*t an t-én: ‘Do ordaigh*edh* ceit*hr*e h-aims*er*a dhaibh re fedh bh*ar* t-turais .i. sénáid an Ticcerna h-i f-f*ar*r*adh* an procutóra, & an caiscc ar druim an mhíl móir, & o chaiscc go cingtigis occain-*n*e, & in nodlaic in inis Albei no co tí féil Muire na c-coin*n*ell. Ocus a c-cion*n* an sechtm*adh* bl*iadhna* bérth*ar* dochum an talman atathai d' i*ar*r*aidh* sibh, & biaidh sibh da fichet la an*n*; & 'na diaigh sin do-bért*ar* dochum bhar t-talman fein sibh’. 'Arna clúinsin sin do **Bhrenain*n***, do cro*m* 'chum lair, & do-rin*n*e toir*r*si & aithr*icch*e, & tucc mol*adh* & buid*echus* do Dhia, & do Cruthaighteóir caich uile. Do fhill an t-én an u*air*-sin dochum a ionaid féin, 'ar c-criochnucc*adh* gach en neithe dibh-sin doibh. Adub*air*t an procuttóir: ‘Rachatt-sa uaibh anosa, & tiucfat chuccaibh arís maille risna neithibh ricefes sibh a les, amail tainic an Procutóir naomtha dochum na n-aps*tal* roimhe’. Do imtigh an procuttoir an u*air*-sin, iar b-faccbhail benn*acht*an ag **Brenain*n***, & ag cach arcena; & do an **Brén*ainn***{folio 238b} isin lucc-sin *ar* fedh na h-aimsire ro h-ordaig*edh* dó. Ocus 'ar c-c*r*iochnucc*adh* na ree-sin, do-gabh **Brenain*n*** lamh *ar* imtecht, & do-chuir a long o thír, & do-chon*n*airc an procutoir chuicce, & long lán do bhiadh leis, & tucc sin do **Bhrénain*n***; & do fhill féin 'na diaigh sin isi*n* *conair* as a tainic. Ocus do bí **Brenain*n*** m*ar* sin *ar* f*air*rgi co cenn da fhicet lá, & da fichet oidhche. ### CEILEBHRADH NA CASCC FOR DROMAIM*M* AN MHÍL MHÓIR In tan immorro ba comfhoc*r*aibh don chaiscc, batt*ar* a muin*n*t*er* occa rádha fri **Brenain*n*** dol for tir do cheilebhradh na cascc. ‘Is tualaing Dia’, ol **Br*enainn***, ‘talamh d' fagbhail duin*n* i n-gach dú b*ús* ail dó’. I*ar* t-tichtai*n* t*r*a na cásccae, toccbais bleidhmíl mór-muiridhe a fhormna a n-airde uas trethan na t-ton*n*, gur uo talam tirim. Ocus tiaghait iar si*n* forsin talamh, & ceilebhraitt an chaiscc an*n* iar sin. Ocus batt*ar* isin maighin-sin aen-lá & da oidhci. Iar n-dol doibh-siumh ina longaibh, sceindis in bleidhmil fon muir fo chettoir. Cidh t*r*a acht is amhlaidh si*n* do cheilebrattais in chaiscc go cenn secht m-bl*iadan* for druim an bleidhmil muiridhe; úair an tan ba comhfhocraibh don chaiscc gacha bliadhna, no toccb*adh* a dhruim uasin muir, co m-ba talamh techtaige tirim. --- p.62 ### FUABIRT BÁITI LOINGSI **BRENAINN** DONA SAOBH-COIREDAIBH INDSO Araile t*r*a aims*er* dia m-batt*ar* for in aiccén n-iongant*ach* n-eoch*ur*-gor*m* *co* facatt*ar* na srotha doimhne dilenda & na saobh-choiredha dubha dermora. Ocus is an*n* ba mesta na longa dia m-bát*adh* fri métt {folio 239a} na h-anfine. Gabhais cach dibh an*n*sin for fecch*ad* ind acch*aid* **B*r*enain*n***, uair ba dermair métt in gháb*aidh* i r-rabhatt*ar*. Toccbais **Brén*ainn*** a ghuth go h-ard, & at-bert: ‘As lor, a muir mhór-sa, meisi im aen*ar* do bhádadh; & leicc úait an lucht-so’. Is an*n*sin t*r*a féthn*aigh*is an muir fo chéttóir, & toirnidh fiuch*adh* na saobh-coired; & o sin amach ni ro ercoidighestair do nach aile. ### CUAIRT AN DIAB*AIL* FOR CUIRR LUINGE **BRÉNAIN*N*** DIA RO FOILLSIGH DÓ PIANA IFFRIND Araile lá batt*ar* for an muir, tainic an diab*al* i n-deilbh senta aduathm*air*, *co n*-deisidh for in seol h-i f-fiad*nais*e **Brenain*n***; & ní facaidh neach díbh-sa*n* é, acht **Brenain*n*** a aen*ar*. Fi*ar*f*aigh*is **Br*enainn*** iar sin do*n* diabhal, cidh ima t-tainic riana aimsir chóir .i. ria n-aimsir na h-éirghe móire, lái an bhrátha. At-b*er*t diab*al* fo cettoir: ‘Is aire tanacc’, or se, ‘d' iarr*aidh* mo piantae i fudomhnaibh in m*ar*a duibh-dorcha-sa’. Fi*ar*f*aigh*is **Brenain*n*** deisiumh iar si*n*: ‘Cidh dono, cait ina fuil in locc if*er*naighe sin’? ‘Truagh sin’, or diabhal, ‘ni cumhaing nech a n-in*n*isin, & e béo iar sin’. Cidh t*r*a acht foillsighis diabhal dor*us* iff*ir*n do **Brenain*n***, *co n*-aca a phiana & a dhocamhal. Is an*n*sin fi*ar*f*aigh*it a mhuin*n*t*er* don mhan*ach* naemhtha: ‘Cuich aiccille’? or siatt. In*n*isis **Brenain*n*** a n-at-*con*n*airc*, & i*n*nisidh beccán dona pianaibh at-*con*nairc, amhail adubhram*ar*, & amhail fo-frith h-i scribhen*n*aibh na fett*ar*laice. Is an*n*sin at-b*er*t fer día mhuin*n*tir fri **Brenain*n***: ‘Leicc damh-sa *co n*-ac*ar* ní dona pianaib-sin’. Iar c-cettucc*adh* dó il-pían if*ir*n d' faicsi*n*, fa marbh fo cettoir, & is*edh* as-b*er*t occ écc: ‘Maircc, maircc’, or se, ‘tainic *& ticfa* & ticc isi*n* c*ar*c*air*-si’. Iar sin do-gní **Brenain*n*** ern*aigh*the, & ro aithbeoaigh an fer-si*n* boi m*ar*bh día mhuinntir. {folio 239b} ### SCEL NA MNA M*AIR*BHE AN*N*SO B*U*DESTA Ni fada do-chuatt*ar* as sin, an tan fu*a*rat*ar* inghen min m*ac*cdacta mong-bhuidhe, gilither sne*cht*a no úan tuin*n*e h-í, & sí m*ar*bh i*ar* t-tab*air*t buille do ghae dhi tréna formna, *co n*-dech*aid* eter a da cích. Ba dermair immorro m*ét* na h-ingine-sin; ced t*r*aig*idh* ina h-airde, & *noi* t-t*r*oigthi eter a dá cích, ceit*hr*e t*r*oighthi i f-fod a srona, & secht t*r*oighti h-í f-fod a méoir medhoin. I*ar* si*n* t*r*a t-athbeoaighis **Brenain*n*** h-í, & baistt*idh* fo c*et*oir. I*ar*faig*edh* immorro a cen*él* di. At-b*er*t-si: ‘D' aittrebhtach*aib* --- p.63 in m*ar*a damh-sa’, ol sí ‘ .i. don lucht oilit & ernaigit eserghe doibh’. Iarfaighis **Brenain*n*** di-ssidhein, cidh ba h-ail di .i. ‘an dochum nimhe raghae fo cetto*ir*, no docu*m* th' ath*ardha*’? Do fhreccair si iaramh tre berla na ro thuicc neach ele acht madh **Brenain*n***, & is*edh* as-b*er*t: ‘Dochum nimhe immorro’, or sí, ‘óir at-cluinim gothae na n-aingeal ac Co*m*mol*adh* in Coimdedh cumh*acht*aigh’. Iar c-caithemh immorro cuirp *Criost* & a fhola dhi at-bail an*n* cen nach snímh, & adhnaict*er* co h-onor*ach* h-i la **Brenaind**. ### FAGHAIL IN CHLAIR CI*AR*TA INA m-BÓI IN SCC*R*IBHEN*N* IN*N*SO Araile la dano batt*ar* for in muir, & síatt occ iomramh co sóinmech, *co n*-acat*ar* araile inis n-álainn, & sí ard; acht chena ni fu*ar*a*tar* port reidh aice da h-ion*n*saicc*edh*. At-b*er*tat*ar* a mhuin*n*ter fri **Brenain*n*** anadh co cend sea*cht*maine 'na timcell. Ro ans*a*t, & ni ro fhéts*a*t dol in*n*te f*r*isin re si*n*. At-chualat*ar* immorro gotha daoi*n*e in*n*te occ mol*adh* a*n* Choimd*edh*, & at-*con*ncatt*ar* ecclas álain*n* oiregh*dha* inte. I*ar* c-cloiste*cht* doibh-siumh fogh*ar* gotha lochta na h-in*n*si, cotlais **Brenain*n*** *cona* mhuin*n*tir ina suan spir*a*talta. Uair na ro leiccitt-siu*m*h t*r*a docu*m* na h-in*n*se, cuirther cl*ar* ci*ar*tai doibh anúas, & sé sccriobhtha; & is*edh* bói an*n*: ‘Na dén*aidh* saoth*ar* frisan inis so do thecht in*n*te, *ar* ni tiucf*aid*he do g*r*és. {folio 240a} Acht an inis iarrtái, fogebhtai; & ni h-í so h-í. Erigh dod tír féin, a **Bhrenain*n***, u*air* atád soch*aid*e occut i*ar*r*aidh* an*n*, ris b*udh* áil t' faixin. Ocus túr na sccrioptuire noibhe, quibus dictum est: *mansiones Dei multe sunt’’* . Amhail b*udh* edh at-ber*edh*: Is iom*dha* ait & adba occon c-Coimdhe i f-fecmais in oilein **no* inis*-so’. Iar sin t*r*a iompoid-siumh on inis-si*n*; & beraitt leo an tabhall ciartha ud a c-comh*ar*ta fóilti & deititin *lochta* in oilein tucc doibh; & no h-erleghta aca-som h-í gach día, amail bidh ó Dhia do-bértha doibh í. ### TAIRCCSIN MHEALLTA MUIN*N*TIRE **BRENAIN*N*** DON DIABHAL h-I l-LOSS ÍTAN INDSO Araile lá batt*ar* for in f-fairrge occ iom*r*amh in m*ar*a, gabhais íota dermh*air* íatt, gur uo comhfochraibh bás doibh. Is an*n*sin at-*con*ncat*ar* na s*r*otha aille uisccidhe acc tep*er*sai*n* & acc snighe as na c*air*rgibh. I*ar*faighitt na braithre: ‘In níbham ní don uiscce uccat’? or siatt. ‘Bennachaidh for th*us* h-e’, or **Brénain*n***, ‘dia fhioss cr*éd* h-e’. I*a*rna bhennach*adh* immorro an uiscce, & i*ar* c-cantai*n* all*elú*ia úasa, t*r*aigitt iar si*n* fo cettoir na srotha-sin; & is an*n*sin att-*con*ncatt*ar* diab*a*l acc sceinm uadh, & no muirfed an lucht no iobhtáis h-é. Sóerth*ar* t*r*a tre chumh*acht*aibh **Brenain*n*** a muin*n*ter, & irchradhais a n-iota fo céttoir. --- p.64 Foriadthar in loc-sin fo*r* diab*al*, *co* *n*a dernad olc fri duine riamh o sin amach. ### IOMPODH **BRENAIN*N*** DA CHETT-LOINGES CO h-EIRIND INDSO Iar m-beith immorro do **Brénain*n*** coicc bliadhna for in loinges-si*n*, io*m*poidhis dorísi có a tír & co a thalamh fein, *amhail* ro for*con*gradh fair isin inis adubram*ur*. Is an*n*sin t*r*a do dechatt*ar* lucht a thire {folio 240b} & a thuaithe fein ina aighidh; & batt*ar* occa fhi*ar*faighe de, cidh poi*n*d bói dó dia longaibh; & tuccatt*ar* maoine & aisccedha dó, amhail do-bérdais do Dhía. I*ar* f-faccbáil immorro do ilibh díbh an t-sáog*ail*, lenaitt i*ar* si*n* Criost. Ocus do-ghnidh-somh immorro ferta & miorbhailedha iomdha an*n*sin, & nó shlánaighedh aes galair & cuimrigh, & no ion*nar*badh demhnu & dúailche. Aiccillis iar sin esp*occ* Eirc .i. a oide. Tainicc iar sin co du a m-bói a buime .i. Ita, & fiarf*aigh*is di cidh do-dhenadh fria loinges. Ferais Ita failte fris, amail do chanadh fri *Criost* *con*a apstalaibh, & is*edh* at-bert fris: ‘A mheic ionmhai*n*, cidh immo n-dechadhais for loinges cen comhairle f*r*im-sa? u*air* an talamh 'ca taoi d' i*ar*r*aidh* for Dhia, nochan faghbaidh é *ar na* croicnibh m*ar*bdai moglaidhibh sin, oír talamh noemh coisercctha é, & nir doirt*edh* fuil dui*n*e an*n*si*n* riamh. Acht chena dent*ar* longa cranda lat. Is doigh is amhlaidh si*n* fogebha an tir-si*n*’. Iar sin luidh **Brenain*n*** hi c-crich *Con*n*acht*, & do-gníter long d*er*scc*aigh*t*ech* derm*air* lais; & teitt innte *con*a muin*n*tir, & *con*a phop*ul*; & ber*ar* luibhe & síl*a* examhla leo, dia chur in*n*te, & sáeir & gaibhne iar n-atach **Brénain*n*** ima leccadh maraón fris. ### AN DARA LOINGES BUDHESTA Iar sin t*r*a luidh **Brenain*n*** *con*a mhuin*n*tir for muincin*n* m*ara* & mor-fairrge ina frithing dorísi. Nír bo cian doibh o*c on* iom*r*amh sin, an tan tainic gal*ar* oban*n* dochum an ghabhan*n* boi occo, co m-bo comfocc*us* bás dó. At-b*er*t B*renainn* friu: ‘Cidh machtnaighti’? *ar* sé; ‘Eircc dochum na flatha nemh*dha* amail ro thuiris deit fein g*us*aníu; no, madh ail deit beith isin saegal béos do-gen-sa ern*aigh*the*a* ort fri Día, & bidh e b*ar* slainte’. At-b*er*t a*n* gabha: {folio 241a} ‘Ath-chluinim guth in Choimdedh occum ghairm’. I*ar* c-caitem immorro cuirp *Criost* & a fhola & a fheola teid dochum nimhe. Bói t*r*a ceist mhór eter na braithribh cáit i n-dingéntai an corp d' adhlac*adh*, úair ni raibhe feoran*n* no talamh h-i c-comhfocc*us* doibh. Is an*n*sin at-b*er*t **Brenain*n*** f*r*íu a adhnacal i t-ton*n*aibh in mh*ar*a, ‘uair anti do-roine nemh & talamh & na dúile archena, as --- p.65 tualaing h-e ton*n*a in m*ar*a d' fostadh cuirp ion*n*ta go nemh-cumhscaighti’. Cidh t*r*a acht adhnaict*er* an gaba eter ton*n*aibh an m*ar*a ce*n* roctain co talm*ain*, & gan roctai*n* ar uacht*ar* an t-sáile, cen cumhsccucc*adh* inon*n* in*n*a ille, amail no beith i t-talamh; ut dixit: > 1. 1] Adhnaicit-siumh, gerb > aiccméil, > > 2] In gobain*n* isin aiccen; > > 3] Eter > ton*n*aibh mara mir, > > 4] Gan roctain dó fo ton*n*gair. > ### SCEL OILEIN NA n-ABAC INDSO Iar f-faccbáil immorro doibh-siumh an ionaid-sin at-*conn*cat*ar* (tala*m*h) becc d*er*oil i c-comhfocc*us* doibh. Iar n-gabhail immorro doibh-siumh an ionaid-sin, liontar an port forra do demhnaibh i n-delbhaibh abhac, & luchurpá*n*, & a n-gnuisi comhdubha fri gual. Is an*n*sin at-bert **Brén*ainn***: ‘Cuiridh ind angcaire amach, uair ní fhett nech dula isi*n* tír-si act nech cuirfes cath dáen*n*a fri demhnaibh, & doirtfes fola toraibh’. Batt*ar* an*n*sin co cenn secht lá & secht n-oidhche; & nír fétsat a n-angcaire do tarraing aníos, & fáccbhaitt an*n*si*n* é eter na cairrgibh i l-lenm*ain*, & imthigit iar si*n* as in cua*n*. Batt*ar*-somh t*r*a i n-doca*m*hol mor d' esb*aidh* a n-angcaire, & do dith an ghaban*n* do-ghneth doibh é. Is an*n*sin at-b*er*t **Brenain*n*** fri sacc*ar*t dia mhuin*n*tir: ‘Déini si’, ar se, ‘gniomh an gabhan*n* go {folio 241b} cenn mís duin-*n*e’. Bennachais t*r*a **Brenainn** lama an t-sacc*airt*, u*air* ni ro foglainn goibhne*cht* riamh. Is an*n*si*n* immorro do-rin*n*e an saccart angc*air*e derscaighth*ech*, & ni frith riamh roimhe ina ina decch*aid* a chosmailes *ar* feabhas a dhenma. ### SCCEL AN BHRATHAR DO FUADAIGHEDH O **BRÉNAIND** ANDSO La ele do **Bhrenain*n*** occ siubhal na bochna, *co* facae sliabh mor ifernda; & is amlaidh do bháoi; lán do nellaibh & do detaigh fana mull*ach*. Ocus do fhuadaigh in ghaeth íatt maille le rith foirreiccn*ech* go t*r*aigh in oilein ar a raibhe in sliabh, ion*nus* co n-dech*aid* an long a c-comfhocc*us* do thir. Ocus is amlaidh do bí bruach an oilein-si*n*, & airde aidbs*ech* an*n*, ion*nus* g*ur*ab *ar* eiccin do fhetatt*ar* a faicsi*n* uatha. Ocus is amhlaidh do bi se, lan do aithin*n*ibh & d' aoibhlibh d*er*cca, & do ba coimhdir*ech* le múr h-e. Ocus do-ch*úaid* nech don t*r*i*ar* brat*ar* do len **Brenain*n*** as in mainistir, amach as i*n* luing, & do-chuaidh se go h-imel an brúaich, & ní fada do bói ann an u*air* do eigh co h-*ar*d & co truagh, & adub*airt*: ‘Is t*r*uagh dam-sa, a ath*air*, u*air* atáth*ar* 'com b*r*eith uaibh, & ni fhuil cumh*acht*a impoidh cuccaibh-si occam’. Occus '*ar*na fhaixin-sin dona --- p.66 braithribh, do gabh eccla mor iatt, & do-chuirettar in long amach, & do-ghoirett*ar* com*air*c *ar* in Ticcerna nemh*dha*, & is*edh* adubhrat*ar*: ‘*Miserere nobis Domine, miserere nobis Domine’’* cf. Eccl. 36:1 .i. A Ticcerna dena t*r*oc*air*e orain*n*, dena t*r*oc*air*e oruin*n*.’ Do fech immorro **Brénain*n*** air, & at-*con*nairc iom*a*t demon ina thimceall, & h-e aga losccadh ettorra; & adub*air*t: ‘As t*r*uag duit, a bhoi*cht* nemh-*con*aich, in chrioch do-ghabhais ort fein, & *ar* do beth*aid*’, & et cetera {folio 242a} Ocus ina diaigh sin do fhuadaigh in gaeth uadha iatt, & do gabhattar isin aird thes. Ocus do fechat*ar* ina n-diaigh ar an oilen, & is amlaidh at-*con*ncattar h-e, le lassadh, & acc leiccen a lasrach dochum in*n* aióir, & ag gabhail lasr*ach* aris chuirce, ion*nus* co raibhe in sliabh ina ubhall-mheall teindtidhe uile. ### SCCEL IUDAIS BUDHEASTA, & ROIMHE TICC SCCEL FUASLAICCTHI AODH GU*AIR*E Laithe n-áen do **Bhrenain*n*** acc siub*al* in m*ar*a, t*ar* eis in oilein sin in*ar* fuattaigedh in brat*air* uadha d' fágb*ail*. At-*con*n*air*c in taidbsi a f-fad uadha ar in b-fairrge; & 'ar n-dol a b-focc*us* di doibh, adubhratt*ar* cuid dona braithribh and*ar* leo gomadh duine do bái an*n* *ar* carraicc; & adub*air*t cuid ele dibh n*ar*bh edh, & g*ur*ab en do bói an*n*. Adub*air*t **Brénain*n***: ‘Scc*ar*aidh re bh*ar* c-coin*n*tin*n*, & druid*idh* in long i n-g*ar* di, ion*nus* go raibhe a fhios accain*n* cret ata an*n*’. 'Ar n-dol 'na g*ar* dóibh at-*con*ncat*ur* gne duine 'na suidhe for cloich an*n*, & cosmailes bhruit no éd*aigh* ele i n-*áir*de *ar* dá gabhail íarain*n* ina fiadhnaisi; & is amhlaidh do bói occa pian*adh* eter na tonnaibh, & an brot ag buain fona suilibh dó; & u*air* ele acca theilccen don ch*ar*raic, & an d*ar*a fea*cht* aga teilccen uirre dorísi. Do fhiarf*aigh* **Brénain*n*** de: ‘C*réd* f*ár* cuir*edh* na piana-si*n* ort? nó cía tú féin’? At-b*er*t san ris: ‘As meisi an droch-cend*aigh*e’, or se, ‘.i. Iudás, & is me do th*air*bhir an Ticcerna, Iosa *Criost*, fo lamhaibh na n-Iodhal; & ní *ar* luaighidhe*cht* ata an t-ionad-sa accam, acht ar t*r*ocaire an Ticcerna, & i n-onóir na h-eiséirghe atá an soch*ar* sa accam; & ni fhuil f*ur*t*acht* d*am*h de {folio 242b} go laithe an bratha, acht beith m*ar* so. Ocus as ionan*n* liom & do bhein*n* i b-P*ar*rt*us* beith m*ar* so, a b-f*ar*r*adh* m*ar* bhím 'na féccmais, & m*ar* iméorth*ar* ano*cht* oram ar in sliabh tein*tidhe* at-*con*ncabh*air* si, m*ar* a b-fuil Leuitan & a chompan*aigh*, marar fúadaighedh an brath*air* uaibh.’ ‘Ticcther cuccam-sa an*n*, & leghtar mé amhail luaidhe h-i croccán chríadh, & do bhadh*us* immaille f*r*íu an tan do-ch*úaid* an brathair chuca, & do ghairett*ar* co mór aga fhaix*in* tre luathg*aire* ocus is m*ar* si*n* doníad an t*r*athtéid anam miot*r*oc*air*ech chuca. Ocus --- p.67 go raibhe fis trocaire Dé accaibh-si, & in*n*isim-si daibh anoss, co f-fuil soch*ar* mór accam gacha domhn*aigh* .i. o esp*ar*ta dia sathairn co h-esp*ar*ta oidhce luain, & ó nodlaic co h-Epifain, & o chaiscc go cingtigis, & an*n*sna feiltibh Muire uile. Ocus gach uile láe le o si*n* amach crocht*ar* & piant*ar* me maille le Piláitt, & le Caipas, & le h- Anas i n-if*ur*n; & guidhim sibh-si fa guidhe ar mo shon fa mo leiccen m*ar* so go h-éirge g*r*eine am*ar*ach’. Adub*air*t **Br*enainn***: ‘Ni bérth*ar* as sin go mattain tú’. Ocus do fhi*ar*f*aigh* **Brén*ainn*** arís de: ‘Cr*éd* an t-édach-sin atath*ar* do bhual*adh* fád t-súilibh’? ‘Edach tuccusa do dhuine bhocht do chuid mo Tig*er*na an tan do badhas im sheomrattoir aicce; & ó n*ar* lem féin é, is a n-dioghbáil damh téid anosa, & ni a soch*ar*. Ocus in cloch so ara b-faicti-si im shuidhe mé, cloch do-chuiresa for slicc*idh* choitchin*n* h-í, an tan do badh*us* *ar* an t-sáog*ul*, suil do bí mé im dheiscip*ul* ag i*n* Tig*er*na’. M*ar* thanicc t*r*ath esp*ar*tan chuca, at-*conn*cat*ar* sl*úagh* adhbhal mór do demhnaibh dia soig*edh*, & adub*r*attar: ‘Fácc sin anois, a óccl*aigh* Dé, & tuicc nach fétmaitt-ne dol docum *ar* c-compan*aigh* an fad beithí-si ina cho*m*hgh*ar*; & ni fhuil *ar* cumm*us* duin*n* *ar* t-ticc*ern*a d' faix*in*, no co t-t*u*cam {folio 243a} a charaitt fein dó. Ocus tabh*air*-si ar n-greim fein ano*cht* duin*n*, & na ben dín*n* ni b*ús* mo h-e’. Is*edh* at-b*er*t **Brén*ainn***: ‘Ni meisi choimhétt*us* ano*cht* h-e. Acht *ar* t-Ticcerna, Íosa *Criost*, do chedaigh dó a bheith ano*cht* m*ar* atá’. Adub*air*t an demon ba foirfe aca: ‘Cret fa n-goirenn tu ain*m* an Ticcernae *ar* son an fhir útt? & g*ur*ab é do thoirbir an Ticcerna fri c*r*oich & césadh’. Adub*air*t **Brenain*n***: ‘Cuirim m*ar* aithne a h-u*cht* Críst oruibh, gan pian na dochar d' imirt ano*cht* f*air*’. Do imghett*ar* na demhai*n* uadh leissin; & '*ar* t-techt an lai chuca, & acc imthecht do **B*r*enain*n***, do fosccl*adh* dorsi if*ir*n, & tangatt*ar* slu*aigh* dírimhe do demnaibh amach as, & do labhratt*ar* do ghothaibh arda adhuathm*ar*a, & iss*edh* adubhratt*ar*: ‘A óccl*aigh* De, as mallaighthi do thoiscc chuccai*n*, úair do eassonoraigh *ar* t-tigerna fein inn, do chin*n* nach*ar* thaispe*n*am*ar* a occlach diles féin do gose’. Adub*air*t **Br*enainn***: ‘Rach*aid* b*ar* mall*acht* a m-benn*acht*ain diamh-sa; u*air* cibe mallaighes sibh-si, budh ben*n*aighthe h-é, & gibe benn*aigh*es sibh, bidh mall*aigh*thi é’. Adubratt*ar* na demna: ‘Pianfamaid-ne co dúbalta isin t-sechtmain-si h-é do chin*n* a n-dech*ad* lais araeir’. Adub*air*t **Brénain*n***: ‘Ni fuil chum*acht*a aguibh féin, nó aga bh*ar* t-ticcerna air, acht ag Dia na n-uile cumhacht. Ocus cuirim-si mar aithne a h-u*cht* De oruibh, & *ar* bh*ar* t-ticcerna, gan pian anois do thab*air*t do, acht m*ar* do thuccabhair riamh roimhe’. Adubh*air*t an demhon oirbhertach bói aca: ‘An t*us*a ticc*er*na cáich uile’? ‘As me’, ol **Brénain*n***, ‘ócclach Ticcerna na n-uile cumh*acht*, & inní aitheon*us* mé as a ucht, do-gént*ar* inni-si*n* fom thoil’. Ocus '*ar* radh na m-b*r*iat*har*-sin doibh, do tóccbhatt*ar* i n-airde --- p.68 isi*n* áer é maille le g*air*fedh*aigh* ro-moir. Ocus gidh edh, dob eiccen doibh aithne **B*r*enain*n*** do choimhlionadh. {folio 243b} ### SCCEL OILEIN PÓIL DITREAB*AIG* INNSO Laithe n-áen dia raibhe **Brén*ainn*** *con*a muin*n*tir ag siub*al* na h-aibhéisi, *co* facat*ar* oilen a f-fatt uatha; & amhail do-*conn*cat*ar* na b*r*ait*hr*e h-e, do sheolatt*ar* a long go luathg*air*ech chucce. Ocus adub*air*t **Brenain*n*** ríu: ‘Na cuiridh t*ar* modh a saeth*ar* sibh, u*air* atád se*cht* m-bliadhna ó do fáccbam*ur* *ar* t-talamh féin g*us*in c-caiscc-si a b-fuilti; & do-chife sibh go h-athgoiritt anosa ditreab*ach* an*n*san oilen so d*ar*ab ain*m* Pol, & gan sásadh corp*ardha* bídh no dighe aicce fri re tri fichit bli*adan*, acht betha fhichet bl*iadan* do gab*ail* dó ó pheist air*ith*e’. M*ar* do-cuatt*ar* a b-fócc*us* don t*r*aigh, nir fhetatt*ar* dol isi*n* oilén ara airde; & dob anshocair *ar*d a bhrúaich, & do ba becc c*r*uin*n* an t-oilen féin o sin amach; & ni raibhe talamh for a mhullach, acht c*ar*racc lom cloiche; & dob ionan*n* tomh*us* *ar* airde & ar leithett dhi. Ocus 'ar t-timcell*adh* an oilein doibh, fu*ar*att*a*r slighe *cum*ha*n*g 'san m-b*r*uach, Ion*nus* g*ur*ab ar eiccin fu*air* corr thosaigh na luinge ion*adh* ind. Ocus ba decra ina sin dol súas in*n*te. Ocus at-b*er*t **B*r*enain*n*** risna braitribh: ‘Dén*aidh* comn*uidh*e an*n*so, nó co tecc*ar* sa chugaibh, úair ní ced daoibh dol isin oilen so gan cettucc*adh* do mogh díles Dé ata an*n*’. Ocus m*ar* tainic **Brenain*n*** *ar* mull*ach* an oiléin, do-chon*nairc* an da uaimh ar comhair a cheile; & do-chon*n*airc top*air* becca ag snighe as i*n* charraicc *ar* agh*aid* na h-uam*adh*. Ocus m*ar* do-choidh **Brénain*n*** for dor*us* na h-uama, at-*con*n*air*c nech *ar*saídh ag toidhecht as in uam*adh* ele amach chuicce; & adub*air*t: ‘*Ecce quam bonum et iocundum habitare fratres *in unum*’’* ’ .i. is foll*us* g*ur*ab maith n braithre do rochtain i n-áen ionad. Ocus '*ar*na radha si*n* dó, at-bert fri **Brénain*n*** na braitre do gh*air*m as in luingg. {folio 244a} Mar dó-rin*ne* **Br*enainn*** sin, do phócc ócclach De íad uile, & do-chuir failte ina n-anman*n*aib dilsibh rempu. Ocus do gabh ion*n*gant*us* mor na braitre fo aibítt in fhir naemhta; uair ni raibhe d' err*edh* uime acht grúag a chin*n* & a fhésócc, & fion*n*a a chuirp uile o sin amach ocus is amhlaidh do bái an fion*n*a-sin; nir gile snea*cht*a ina sé tre *ar*saigheacht i*n*d fhir naemhta. Adub*air*t immorro **Brenain*n*** ag tuirsi & ag cnettaigh: ‘As t*r*uagh damh-sa’, or se‘, beith i m-pecthach, & aibítt mhan*aigh* imum, & morán ele do mhanchaibh fariom isin aibitt céttna, & occlach sdaide aingl*idh*i ina shuidhe h-i c-colain*n* lom-nochta, & h-é nemh-ghortaighthi o chairthibh na colla’. Adub*airt* occlach Dé .i. Pól, fri **Brenain*n***: ‘A ath*air* onoraigh, --- p.69 as diairmhe im*m*att na miorbuil*edh* do foillsicc*edh* duit-si, nach*ar* foillsiccedh d' ath*air* náemhta da t-tainic rom*a*t; & adeir tusa an*n* do croidhe, *co* *n*ach diongmála tú féin dochum aibítte man*aigh* d' iomch*ar*; uair adeirim-si rit, a ath*air*, g*ur*ab mo tusa na man*ach* oilter & bethaigther do shaeth*ar* a lamh féin. Do oil & do ettaigh Dia tusa & na manaigh fri ré secht m-b*liadan* da sheicréitt fein’. Do fi*ar*f*aigh* **Brenain*n*** do Phol, cion*n*us tainicc 'san oilen nó 'san ionad-sin, no ca h-aittrebh i r-raibhe roimhe, no ca fad do fhulaing an betha-sin h-e. Do fhreccair Pól e, & att-b*er*t: ‘A athair, do h-oiledh meisi i mainistir Patt*r*aicc fri re *deich* m-b*liadan* & da fhichet, ac coimhett reilcce na m-brath*ar*. Ocus do i*ar*r*u*s *ar* mo deccanach ionad adhnaicthi do co*m*h*ar*tucadh do neoch do bhadh*us* d' adhnacal. Ocus iarna comh*a*rtachadh-sin da*m*h, tainic nech *ar*saidh anaithn*idh* dom ion*n*saigh*edh*, & iss*edh* as-b*er*t frim: {folio 244b} ‘Na dena do tochailt an*n*sin, a bhrath*air*, uair as uaigh fhir ele fil an*n*’. Adub*ar*t-sa fris: ‘Cia tusa, a athair’? ‘Crétt nach aithnicchenn tusa mé? & g*ur*ab me as abb duit’. Adub*ar*t-sa rision: ‘Ni h-eth, acht Pat*r*aicc as abb damh-sa’. ‘As meisi sin’, or se, ‘& inné do-chuadh*us* on t-saoghal-sa. Ocus isé so as ion*adh* adhnaicthi damh’’. ‘Ocus i*ar*na radha si*n*, do chomh*ar*taigh ionad ele damh in u*air*-sin, & at-b*er*t: ‘Adhnaic do brathair an*n*so, & na h-in*n*is do neoch ele anní adub*ar*t-sa f*r*iot. Ocus eirigh am*ar*ach g*us*an f*air*rgi, & do-gebhair long an*n* bhér*us* tú i n-ionad ina fuireochair go la do bháis’.’ '*Ar* t-toide*cht* na maidne i*ar*nabh*ar*ach, do t*r*iall*u*sa dochum na fairrgi do réir aithne an ath*ar*; & fu*arus* mar do geall*adh* damh an*n*; & '*ar* n-dol 'san luing damh, do-ron*us* loingseor*acht* tri lá & tri n-oidhche, & do sccuires an*n*sin, & do-leicces don luing dol m*ar* a seolfadh an gháoth dhi toidhe*cht* fo tír. Ocus isi*n* sechtm*adh* lá iar si*n* fu*arus* an characc-sa, & do-ch*uaid* in long fo tir innte. Ocus i*ar* f-faccbáil na lui*n*ge damh, do iompo go lúath reimpe doridhisi dia tir féin; & do an*us*a an*n*so on laithe-si*n* g*us*aníu. ‘Ocus an cétt lá tanacc an*n*so, tainic an peist danab ainm luath dom ionsaicc*edh*, & tucc iascc chuccam, & gainemh do thell*ach* do dhenamh tein*edh* eter a da cois tos*aigh*, & í occ imtecht for a cosaibh deiridh; & m*ar* do-chuir si*n* im fhiadhn*ais*e, do iompo reimpe da h-ion*adh* féin. Ocus i*ar* n-iompodh dhi, do ben*us*a teine, & do-ron*us* a fadodh leis an n-gainemh do fáccb*adh* occam, & do ullmaiges an t-iascc, & do-chaithes h-e, m*ar* b*údh* lór liom. Ocus do ticc*edh* an tea*cht*aire c*et*na sin chuccam gacha tres la leis an b-proin*n*-sin. Ocus do bhadh*us* go cenn t*r*iochat bl*iadan* m*ar* si*n* {folio 245a} gan esbaidh bídh no dighe. Ocus do shiledh sruth uiscce as in carraicc chuccam gacha domhnaigh, as an ion*n*lain*n* mo lamha, & as a n-ibhin*n* digh do choscc mo th*ar*ta.’ --- p.70 ‘Ocus ina diaigh sin fu*arus* an da uaimh-so, & na topair, & isiatt as betha damh gan substaint bídh ele ri ré t*r*i fichet bliad*an*, & is nonagenarius me *ar* in oilen-sa .i. *tricha* bl*iadan* for sasadh in eiscc, & *sesca* bl*iadan* *ar* sásadh an top*air*, & cáecca bl*iadan* do badh*us* im thalamh féin; & is íad mo bliadhna uile, edhón dá fichet & ced bliad*an* g*us*aniu; & atáim ag fuir*ech* gose h-i c-colain*n* daen*n*a re lá mo bhreitemhnais’. Ina dhiaigh sin at-b*ert* an senóir naemhtha: ‘Gabh, a **Brénain*n***, lámh *ar* imthecht; & beiridh ní d' uisscce an top*air* libh i n-bh*ar* soidhtighibh, uair ata slighi fhada remhaiph .i. uidhe da fhichet lá co sath*ar*n cáscca. Ocus do-géna sibh an caiscc-si mar a n-dernabh*air* h-í leis na secht m-bliadnaibh ele-si; & rach*aid* sibh ina diaigh si*n* go talamh as ro-naemhtha ina gach uile tala*m*, & biaidh sibh an*n*sin go cenn da fichet la ele. Ocus ina diaigh sin bér*idh* Dia slan sibh go talamh b*ar* n-geinemhna’ I*ar* si*n* t*r*a ceileb*r*ais **Brenain*n*** d' ócclach Dé a h-aithle na h-iomagallma-si*n*; & fagbait benn*acht*ain occa, & do-imghettar maille le siothcáin, & do sheolat*ar* a long i n-acch*aid* na des-airde, & do bhattar m*ár* si*n* *ar* fedh a*n* chorguis. Ocus do-b*er*thi an long anon*n* & anall ar fud an aigéin; & nír r*aibh*e do bhíadh aca-san acht an t-uiscce ruccsat léo ó oilén óccl*aigh* Dé. Ocus do bhatt*ar* go sub*ach* gan iotai*n* gan oc*arus* ar fedh tri lá, no go rangat*ar* go h-oilen an phrocuttóra sath*ar*n cascca i*ar*ttain. Ocus m*ar* do-*con*n*air*c an procuttoir iad-somh, tainicc ina n-airrcis maille le lúathgáire & le h-iol-gháirdeach*us* {folio 245b} mór dochum an puirt. Ocus do gabh lamh gach fir aca ina laimh féin ag dol as in luing. Ocus 'ar c-c*r*iochnucc*adh* oiffici an t-sath*air*n doibh, tucc an procutóir a suipér chuca; & m*ar* do-ricc an oidhche orra, do-chuat*ar* 'san luing c*et*na, & an procuttoir maille fríu. Ocus fu*ar*att*ar* an míol mór isin ion*adh* ina c-clect*adh* beith, & do-chanatt*ar* san mol*adh* Dé in oidhche sin, & adub*r*att*ar* na h-aif*r*in*n* isin maidin. Ocus '*ar* c-c*r*iochnucch*ad* na n-aiffrion*n* doibh, do-chúaidh an bethad*ach* mór lena ghnouighibh fein, & iad-san uile for a drui*m* 'na sesamh. M*ar* do-chon*n*catt*ar* na braithre-si*n*, do-ghoirett*ar* uile com*air*c, & is*edh* adeirdis: ‘*Exaudi nos Deus salutaris noster’’* Ps 64:6 ’ .i. eist linn a Dhe *ar* slanaightéoir na subhalt*aigh*e. Do baoi immorro **Brenain*n*** aga c-comhfurt*acht* fa gan eccla do beith orra. Tainic an míl mór remhe co di*rech*, co ráinic co traigh an oilein di*ar* bo h-ain*m* Inis na n-En; & do-chuir dhe an*n*sin uile iatt gan diogbhail. Ocus do-rons*at* comn*uidh*e isi*n* ionad-si*n* co h-octaibh na cingtigisi. Ocus i*ar* n-dol saoire na cingtighisi tairsibh, adub*air*t an procuttoir le **Brén*ainn***: ‘Eirghidh i n-bh*ar* luing anosa, & lionaidh b*ar* --- p.71 m-buidéil as i*n* top*ar*; & bett-sa féin libh occ denamh eo*lus*a duibh, u*air* ni fédtai an talam atáthai d' i*ar*r*aidh* d' fágail, muna rabhar-sa occaibh’. ### SCCEL NA c-COLAMHAN, & FAGHBHÁIL AN CHOI*LIGH* AIFFRIND ANDSO Lá éiccin dia raibhe **Brenain*n*** t*ar* eis aif*r*in*n* do radha ina luing, co f-faca féin *con*a muin*n*tir columai*n* mór uatha an*n*san f-fairrge. D*ar* léo féin a c-comhfoc*cus* doibh, acht aon ní dob uidhe trí lá 'na thaibh é. M*ar* do-chuatt*ar* i c-comhfhocc*us* dó, do-con*n*c*us* {folio 246a} doibh a oirett shin ele d' airde do beith an*n*, ion*nus* co raibhe a bh*ar*r a b-focc*us* don fhirmam*ain*t, & h-e uile ar dath an chriostail ó mull*ach* go lár, & do bái cosmailes babhdúin uime da cech leith fo dath airccitt no gloine. Ocus do báoi an uirett-sin do sheimighea*cht* an*n*, go f-faicedh (cach) cech enní t*r*it amuigh & astigh, & do ba cruaidhe h-é ina an gloine; & h-e la*n* do doirrsibh mora, ionn*us* go rach*adh* bád no lo*n*g bhecc for gach n-dor*us* dibh. Ocus adub*air*t **Brénain*n*** réna mui*n*ntir, an cran*n* & an séol do leccadh, & a rámha do tharraing, & a long do sheol*adh* tar dor*us* dibh-sin istech. Ocus do-ronadh amhlaidh sin. Ocus do bí cosmailes míle d' fairrge on bhadbdhun-si*n* da gach leith go soiche in columa*n*. Do-chuatt*ar* fana bhún, & do bhatt*ar* fedh an lái occ imtecht re cois en cethramhan de. Ocus 'arna thimcell*adh* m*ar* sin uile, fú*ar*at*ar* *ar* in cet*hr*am*adh* lá coilech aiff*r*in*n* i f-form*aid* i t-taobh an colamai*n*. Do-ghlac **Brén*ainn*** an aisccidh-sin dó mar comh*ar*ta; & adub*air*t **Brén*ainn*** risna manchaibh mo*ladh* an Dúilemhai*n* do dhénamh, óir nír chuir dith bídh no dighe orra, ona méd do sholás fú*ar*att*ar* an*n*sa cholaman. Ocus ar an cóic*cedh* la do imghett*ar* t*ar* in dor*us* c*et*na amach, & do thoccbatt*ar* a séolta ós a c-cran*n*aibh, & do-ghluaisett*ar* rompu iar sin. ### SCEL OILEIN NA GAIBHNECHTA DEMN*AIDH*E Lá ele do **Bhrénain*n*** acc siub*al* na fairrge, *co* fac*aidh* oilén h-i c-comhfhoc*cus* dó, & é grán*n*a, dorcha, sleibhtemhail, cairrgech, cen*n*garbh, gan croin*n*, gan luibhe an*n*; acht lan do thigibh amhail cherd-cadaiph. 'Arna faicsi*n*-sin don ath*air* naemhta .i. do **Brenain*n***, at-bert lena bhraithribh 'mun amh si*n*: ‘A braithre ionmaine’, ar se, ‘as eccal {folio 246b} lem in t-oilen-sa daibh, óir ní fhuil mo thoil lem fa dhol an*n*, dá f-fétamais a shechna, oir atá an ghaeth go dir*ech* ag ár séol*adh* chuicce’. Ocus ní mó na fedh urch*air* cloiche bicce do bhatt*ar* uadha an ta*n*-si*n*, an u*air* do-chúalatt*ar* toran*n*-glés na m-bolcc acca seidedh, & comthu*ar*ccain na n-ord ag bual*adh* na nindéon. Do ghabh eccla mór iad, & do thógaibh an t-ath*air* naomhtha a laimh, & do-chuir comhartha --- p.72 na croiche naoi*m*h fona ceithre h-*air*dibh ina timceall, & adub*air*t: ‘A Thiccerna, a Iosa *Criost*, sáer sin*n* *ar* muin*n*tir an oilein si’. Asa h-aithle si*n* iaramh do-*con*ncat*ar* dias dubh-gran*n*a *ar* dath an ghuail gaibhn*idh*e ag tea*cht* amach as na cerdchadhaibh amhail do beittis ag dol do dhenamh saeth*air* éiccin. Ocus m*ar* do-*con*ncatt*ar* muin*n*t*er* Dé, do fillett*ar* astech irís 'sna cerdcaibh, & tuccatt*ar* léo da cáeir d' i*ar*an*n* aithlegtha, & iad *ar* dercc-las*adh*, i n-dá thench*air* ina lamhaibh; & do-ghluaisett*ar* go díoghair dochum na t*r*agha, & do theilccett*ar* iatt forsan luing; & ní derna sin, m*ar* n*ar*b áil le Día, erchóid doibh, óir do-chúatt*ar* ós a c-cion*n* t*ar* an luing sealat fada. Ina dhiaigh sin do seol Dia in gháeth ina n-diaigh do muin*n*t*ir* **Bren*ainn*** do lettaoibh an oilein. Ocus do-éirgett*ar* amach as na cerdchaibh c*e*tna d*r*ong g*r*án*n*a díáirmidhe diabhl*aidh*i, & caora tein*n*t*idh*e i t-tenc*airi*bh leo da t-teilccen orra-san. Ocus an t-ionadh i m-bendáis na caora-sin an*ns*an b-f*air*rge, do biodh fiuch*ad* mór ard uasa, m*ar* do beith as coire no a h-aighen fo m-beith teine adhbal-mhór. Ocus m*ar* n*ar* fedatt*ar* urchóid do den*amh* doibh, do fhillett*ar* dochum na c-cerdchadh; & do-chuirett*ar* go léir le dercc-lasadh íatt, & do ghabhatt*ar* ag telgen na c-caer {folio 247a} n-dercc si*n* for a cheile. Ocus do-cluinti ní as foide na fedh radhairc uatha na gáirthe & na nuall-gubha do-gnítis. Ocus is m*ar* si*n* do sáer Día a mhuin*n*ter fein *ar* mhuin*n*tir an diabhail, u*air* as foll*us* g*ur*ab do muin*n*tir if*ir*n uile iatt-séin. Ocus adub*air*t **Br*enainn*** rena muin*n*tir menma maith do beith aca, & creidemh daingen, & buidhech*us* do thab*air*t do Día, & da ainglibh; & do-rin*n*ett*ar* amail adub*air*t an t-ath*air* naemhtha riu .i. **Brenaind**. ### COMHRAC NA DA BÍASD MUIRIDHE TAR CEND **BRENAIN*N*** *CON*A MUINNTIR Laithe n-áen da raibhe **Brenain*n*** *con*a muin*n*tir ag siub*al* in m*ar*a, *co* facatt*ar* an t-iascc adhbal-mhór adhuathm*ar* da n-ion*n*saicc*edh*, & h-é ag tealccan na t-ton*n* da gach taobh de, re deithbhir dochum na luinge da slucc*adh*. M*ar* do-*con*ncatt*ar* na braithre si*n*, do-goirett*ar* comairc ar in Tigerna nemh*dha*, & is*edh* adub*r*att*ar*: ‘A Thiccerna do chum an dui*n*e & na dúile, sáer sin*n*’. Ocus do gabhat*ar* ag comh*ar*caibh ar **Brenain*n*** m*ar* an c-cedna. Adub*air*t **Bren*ainn***: ‘A Thiccerna do chum an dui*n*e & na dúile, sáer sin*n*, & sáer do muin*n*t*er* féin on péist adhuathm*air* útt’. Ocus adub*airt* fós: ‘A bhraithre, na biodh eccla oruibh; & as becc bh*ar* c-coccúas, óir anté (do) sáer ó gach uile gabhadh in*n*, & an fer doní *ar* n-dion do ghnath, sáerf*aidh* in*n* o bhél na péiste uccat’. Ocus tainic an peist roimh an luing, & do-cuaidh *ar* airde ós a --- p.73 c-cion*n*. 'Arna fhaiccsin sin do **Brén*ainn***, táinic i t-tús na luinge, & do thoccaibh a lamha dochum nimhe, & at-b*er*t na briat*hr*a-sa: ‘*Domine libera nos’’* Ps 78:9 ’, & et cetera .i. ‘A thiccerna, sáer do mhuin*n*t*er*, amhail do sáerais D*auid* o lamhaibh Golías, & Ionás {folio 247b} a broind an mhíl móir’. Ocus 'ar c-c*r*iochnucc*adh* na guidhe-si*n* dó, do-chon*n*cat*ar* a h-ionnshamhail sil do bhéist ele as in ran*n* aní*ar*, ag tea*cht* a c-coinde na céd-píasta. Ocus 'ar t-techt do lath*air* dhi, do léicc cáor thein*idh*e as a braghait. Ocus do suidhigedh cath lé i n-acch*aid* na píasta tosan*aidh*e. 'Arna fhaixi*n* sin do **Bhrénain*n***, as-b*er*t frisna braithribh: ‘An f-faicend sibh, a mhancha gradhacha, miorbhuile an Ticcerna, & an umhla do-bheir an crétuir don chruthaigtéoir’? Ocus '*ar*na radh sin doibh, do-*chon*ncat*ar* in peist do len **Bren*ainn*** acc éirge 'na tri chuid for uacht*ar* in m*ar*a; & do iompo in peist do-rinne na gniomha-si*n* dochum an ion*aidh* as a tainic, i*ar* m-buaidh cosgair. ### FAGBAIL IN MHIL MÓIR INA FHEOLMAC DO **BRENAIN*N*** *CON*A MUIN*N*TIR INDSO La eiccin ele do **Bhrenain*n*** *con*a muintir ag siub*al* an lera adhuathmh*air* co f-facatt*ar* oilén ro-álain*n* ro-examhail, lan *do* p*r*emaibh & do luibhibh degh-bhal*aidh*; & '*ar* n-dol i t-tír doibh, at-*con*ncat*ar* leth deir*idh* an mhíl móir ar in t*r*aigh ina b-fiadnaisi. Ocus adub*airt* **Br*enainn***: ‘A b*r*aithre ionmhaine’, or sé, ‘ag sin antí ler ob*aiyr* bh*ar* m-basucc*adh* & b*ar* slucc*adh*; & sluiccidh-si eision anois, & *ithidh* b*ar* saith dia fheoil. Ocus biaidh sibh a b-fad ar an oilén so, & t*air*rngidh b*ar* long i t-tír, & fagh*aid* ionad iomcubaidh dhi’. Ocus 'arna dhenamh si*n* doibh, adub*air*t **Brenain*n*** ríu: ‘Tuccaidh ní don míl mór libh, fhoigen*us* daoibh go cen*n* míosa; u*air* sluiccfidher an chuid ele dhe le piastaibh an aigéoin anocht féin’. Tuccatt*ar* na braithre an fheoil léo, amhail adub*airt* **Bren*ainn*** friu. Ocus do raidhset arís fri **Brén*ainn***: ‘A ticc*er*na, & a ath*air* naemhta, cion*nus* fhédfam*ai*t uiscce d' faghail, sa*n* oilén-so’? {folio 248a} Do raidh **Br*enainn***: ‘Ni h-usa le Dia sásadh bídh do thab*air*t dúin*n* ina uiscce. Mass*edh*’, *ar* **Brénain*n***, ‘ticcidh i medhón in oiléin istech, & do- gebhtái top*ur* ann, & é degh-datha, & i*lar* gacha cenéoil luibhe arcena ina thimcheall. Ocus tuccaidh bh*ar* lor-dáethain eter luibh & uiscce libh de’. Do imghett*ar* na braithre, & fu*a*ratt*ar* an top*ur*, amail do in*n*is **Brenain*n*** doibh. Ocus do bái **Brén*ainn*** & a bhraithre trí míosa 'san oilén-si*n*, u*air* do bói ainbhtine mór *ar* an oiccen, & gaeth ro-laidir an*n*. Do-ronsat na braithre amhail adub*air*t **Brenain*n*** friu .i. dol *ar* cenn na feola *ar* in t*r*aigh. Ocus is amlaidh fú*ar*att*ar* an fheoil '*ar*na h-ithe uile dona piastaibh aiccenta. Ocus tangatt*ar* fein m*ar* a raibhe **Br*enainn***, & do --- p.74 in*n*sett*ar* sccela dó, *co* *n*ach raibhe a bhecc don fheoil 'ar m*ar*thai*n* an*n*, & g*ur* fíoradh amail adub*air*t an t-ath*air* naemhta ríu. ‘Ata a fhios accam-sa, go n-dechabhair da fhechain an firin*n*e adub*ar*t ribh; & adeirim fuill*edh* ele libh .i. co tiocfamaid maraon am*ar*ach ar in t*r*aigh, & go b-fuighbhem cuid d' iascc an mhor an*n*’; & do fíor*adh* sin amhail adubairt **Bren*ainn***. Tuccattar leo an méid do fhetatt*ar* don iascc. Adubhairt **Bren*ainn***: ‘Taisccther an t-iascc libh, & cuiridh fo shalan*n* é, u*air* do-gheba sibh gáeth mór & soinen*n* maith ina dhiaigh so, le f-faicfe sibh an t-oilén-so’. Do aithin **Brénain*n*** da mhuin*n*tir an long do t*r*omucc*adh* do premhach & do luibhen*n*aibh & d' iasccach, & adub*air*t riu arís uiscce do bhreith leo, uair nir chaith féin ó do-gabh cuing sacc*ar*t*acht*a chuicce ní ina raibhe spiorat no anam. Ocus 'ar t-tromucc*adh* a luinge doibh, do-chuirett*ar* amach í; & do bhatt*ar* acc loingseor*acht* isin *air*d atuaidh gach n-direch. ### SCCEL OILEIN NA t-T*R*I POP*UL*, ÁIT IN RO FHACCAIBH **BR*ENAINN*** B*R*ATH*AIR* DIA MUI*NN*TIR {folio 248b} La eiccin da raibhe **Bren*ainn*** *con*a coimhtionol acc taisteal na mara mór-aidhble *co* facattar oilen a f-fad uatha. Ocus at-b*er*t **Br*enainn*** fríu: ‘An b-faicen*n* sibh-si an t-oilen úd ad-chím-si’? ‘Do-chíamaid’, bh*ar* íad-san. ‘Atád tri pop*uil* an*n*sud’, bh*ar* **Brén*ainn*** ‘.i. pop*ul* macámh, & pop*ul* do dhaoinibh ócca, & pop*ul* do dhaoinibh sendai. Ocus rach*aid* neach diar m-b*r*aithribh-ne an*n*súd dia oilithre’. Ocus do fhi*ar*faighett*ar* san, cia aca; & níbh áil lais-siumh a in*n*i-sin doibh. Ocus m*ar* do-chon*n*airc iatt-san go dobrónach, do in*n*is doibh é; & issé do bí acc dol an*n*sin, neach don tríur brath*ar* tainic as in mainistir léo. Ocus do-gluaisett*ar* rompa dochum an oiléin, ion*uus* go n-dechatt*ar* ar in traigh. Ocus is amlaidh do bói an t-oilen-si*n* ina clár comht*ro*m coimhreidh; & h-e '*ar*na fhol*ach* do líttis ghil. Ocus do bhatt*ar* tri pop*uil* an*n*sin; & bói urc*ur* duine do cloich ettorra. Ocus do théigdís síar & aníar ar fud an oilei*n* ag cantai*n* urn*aig*the, & asedh adeirdis: i. ‘*Ibunt sancti de uirtute in uirtutem’’* Ps 83:8 ’ .i. rachait na naoimh o shubhalt*aigh*e go subhait*aigh*e. Ocus 'ar c-criochnucc*adh* na h-urn*aigh*thi-sin doibh, tainic dias don pop*ul* macaomh chuca, & tuccatt*ar* da cliabh do scaltaibh purp*air* léo; & do-chuirettar sin 'na luing dochum **Brén*ainn***; & adubratt*ar* fríu: ‘Caithidh ni do thor*udh* oilein na b-fer laidir: & tucc*aidh* ar m-b*r*atair féin duin-*n*e. Ocus imtiagaidh remhaibh maille le siothcái*n*’. Is an*n*sin do ghoir **Bren*ainn*** an brathair-sin chuicce, & adub*air*t fris: --- p.75 ‘Tab*air* póicc dona braithribh, & eirigh leis an muin*n*tir útt, ata 'gutt í*ar*raidh. Ocus adeirim-si riot, a bhrath*air*, g*ur*ab maith an úair inar ghabh do mhathair i m-broin*n* tú, in u*air* do thuill tú a dhol isin c-coimhtionól útt’. Ocus i*ar* t-tab*air*t paxa dona b*r*aithribh {folio 249a} & do **Brenain*n*** dó, adub*air*t **Brenain*n*** f*r*is: ‘A mheic, cuimhnigh na benefisi tucc Día dhuit isi*n* t-saoghal so, & guidh oruin*n*’. Ocus i*ar* b-fáccb*áil* bhenn*acht*an acc **Brenain*n*** dó, do-chúaid leissin dís do dháoinibh ócca adubhram*ar*, dochum na sccol naemhtha si*n*. Ocus m*ar* do-*con*ncatt*ar* na naoimh chuca é, do chanatt*ar* in fersa so .i. ‘*Ecce quam bonum’’* Ps 117:9 ’, & et cetera *.i.* is maith & is luathgair*ech* na braithre do-rochtai*n* i n-aen-ionad. Ocus do-chanattar ind im*m*on .i. Te Deum *laudamus* & et cetera. maille le gáirdeach*us* mór. Ocus tuccatt*ar* uile pócca dó. Ocus do imthigh **Brenain*n*** & a muin*n*te*r* tara éisi. Ocus m*ur* tainic t*r*ath p*r*oinn*igh*thi doibh, do fhurail **Brenain*n*** ní dona sccailtibh do thab*air*t chuicce; & tucc*adh* aon scailt aca chuicce; & adub*air*t ríu: ‘Ni cumai*n* lem gur légh*us* no go b-facadh*us* riamh a comhmór so do sccailt’. Ocus is amlaidh do bái comhcomht*r*om comchruin*n* *ar* cuma liathroide. Ocus do gherr sa*n* in dá chuid decc h-í, & do ben un*n*sa do súgh ar laimh gach brath*ar* aca eiste. Ocus *ar* fedh da lá *déc* m*ar* sin do shasadh se na braithre, & blas meala i m-bél gacha fir dibh. Ocus 'ar n-den*amh* t*r*oisccthi tri lá doibh, amhail do aithin **Brenain*n*** díobh, do-con*n*catt*ar* én ro-dealraight*ech* da n-ion*n*saigh*ed*, & do-thoirling i c-cuirr thosaigh na luinge. Ocus do bi craobh ro-álain*n* ina bheola do chrandaibh ná ro aithnigett*ar*-somh, & cáera co*m*hmhora do thor*udh* ro-alain*n* for a b*ar*r; & do-leicc *ar* l*ar* h-i fiadhn*ais*e **Brenain*n*** h-í, & do fhill féin ina f*r*ithing da éisi. Ocus do-ghoir **Brénain*n*** na braithre chuicce, & at-b*er*t fríu: ‘Caithidh an bíadh so tucc Dia dáoibh’; & do bátt*ar* na cáera-sin amhail ubhlaibh fiadhai*n* ar mhéd. Ocus do roin*n* **B*r*enain*n*** *ar* na braitribh an tor*adh*-sin; & do bí sásadh dá lá *déc* doibh an*n*. {folio 249b} Ocus do raidh **Bren*ainn*** ríu troscc*adh* teora la & teora n-oidhce do dhenamh m*ar*an c-cedna; & do-ronsat iaramh *ar* co*mair*le **Brenain*n*** an trosccadh-sin. ### SCCEL OILEIN NA CRANN t-TOR*THACH* La eile do **Brenain*n*** *con*a fhoirin*n* ag siub*al* an m*ar*a co facatt*ar* oilen uathaibh, & is amhlaidh do bí sé, lán do chran*n*aib ro-ardaibh. Ocus is amhlaidh do bhatt*ar* na c*r*oin*n*-sin d' áen-cenél uile, & íatt lán do thor*udh* *ar* aon-dath & ar áen-cuma. Ocus ní raibhe aon chran*n* aimritt nó éttorthach dibh-sin uile. Ocus 'ar t-techt fo tír --- p.76 doibh, do thimchill an neoch naomtha .i. **Brénain*n***, an t-oilen. Ocus do bí sásadh doibh i m-boltan*ad* an oilein-sin, gio*n* go m-beith d' urghairdiucc*adh* ele aca acht é. Ocus fu*air* **Brenain*n*** toipre ro-glana an*n*, & moran do fremhaibh & do luibhibh in*n*tibh. Ocus do fhill iar sin m*ar* a raibhe a muin*n*t*er*; & tucc ní do*n*a torthaibh-sin leis dochum na m-brat*har*, & is*edh* as-b*er*t friu: ‘Beiridh ni do*n* tor*udh* sa libh occ imthecht daoibh, & sásaidh bh*ar* c-cuirp do*n* tor*udh* tucc Día dhuibh’. Ocus do-rin*n*ett*ar* amhlaidh sin. Ocus do anatt*ar* isi*n* oilen 'na diaigh si*n* co cend da fhicet lá, & da fhichet oidhche; & ina diaigh si*n* do-chuatt*ar* ina luing, & ní don tor*udh* léo. ### SC*EL* NA GRIBHE h-INGN*IGH*E La da raibhe **Bren*ainn*** *con*a brait*hr*ibh ag siub*al* an cuai*n*, co facat*ar* an t-én adhuathm*ar* os a c-cion*n* .i. griobh ingn*ech*; & bá meidigt*her* co mór le mul no ré damh. Ocus m*ar* do-chon*n*catt*ar* na b*r*aithre h-í, do ghabh eccla mór & urghrain adhbal íatt, & adubhratt*ar*: ‘A athair, tabh*air* furtacht go luath duin-*n*e, u*air* as dochum {folio 250a} ar sluiccthi tainicc an peist aduathm*ar* útt’. Adub*air*t **B*r*enain*n***: ‘Na biodh eccla oruibh, uair antí do shaor as gach *conn*tab*air*t sibh go n-uicce so, isé sháerias on ghabhadh-sa sin*n*’. Ocus 'ar sinedh a gribhe di dochum na m-brath*ar*, tainicc an t-en tucc an ghécc chuca da n-ionnsaicc*edh*, & do chomraic risan n-gribh, & do (claidhedh) leis h-í. Ocus '*ar*na claoi dó, do bhen a súile eiste, & do thuit a corp i f-fiadhnaisi na m-b*r*at*har* 'san b-fairrge. Ocus 'arna fhaicsi*n* si*n* dona braitribh do mholatt*ar* Dia go mór. Ocus do fhill an t-én re*m*hraitte go h-inis Albei iar sin. ### SCEL NA PIAST MUIRIDHE La ele do **Bhrénain*n*** occ ceilebhr*adh* feile Peatt*air* ina lui*n*g, go f-facatt*ar* in fairrce ro-glan ro-shol*us*, ro-siothóilti i*n*a t-ti*m*ceall, ion*nus* go f-facatt*ar* 'na raibhe d' iasccach & d' il-piastaibh isi*n* occia*n* uile; & is amlaidh do bhatt*ar* 'ina muraibh' wrongly inserted here. amhail no beittis iom*a*t trét for muighibh reidhi, ro-fhairsionga, ion*nus* co m-batt*ar* ina muraibh i t-timceall na luinge. Ocus m*ar* do-chon*n*catt*ar* na b*r*aitre iad, do-guidhettar **Brenain*n*** fo aif*r*ion*n* do radha go h-isel, ion*nus* nach cluinfetais na piasta an guth do dhenadh. Do frecc*air* immorro **B*r*enain*n*** iad, & is*edh* do búi, occ gáiribh futha ar a métt d' iongant*us* leis, eccla do beith orra, & a mhionca do sháer Dia ar ghábh*adh* b*údh* mó ina sin íatt. Ocus at-*ber*t **Brenain*n*** ríu: ‘Crét do-bheir oruibh in *eccla*-sin, a bhraithre? & *ar* n-Dia & *ar* t-Ticcerna fein .i. Iosa Criost, & ante --- p.77 fhét*us* na h-uile anman*n*a do chen*n*succ*adh*, cein*n*seoch*aidh* sé na piasta utt duin-*n*e’. Ocus '*ar*na radh si*n* dó, adub*air*t an t-aif*r*ion*n* ní as airde na m*ar* adub*air*t roime riamh. {folio 250b} Ocus do bi aire na m-b*r*ath*ar* ar na piastaibh f*r*isan re si*n*. Ocus m*ar* do-chualat*ar* na piasta guth an fhir naemhta, do teichett*ar* on luing amach, ion*nus* nach f-facatt*ar* fana bhecc dibh o sin súas. Ocus is ar eiccin do fhetatt*ar* muin*n*ter **Brenain*n*** an mhuir gríanda glan-shol*us* do cheimniucc*adh* re fedh secht lá iar sin, & an long fo lán-sheoladh aca. ### SCCEL OILEIN AN DA FHER DÉCC EIREN*NACH* & AN CHAIT MUIRIDHE ANNSO Imraiset iar si*n* ind oiccen seal siar, & fogabhait inis m-bicc n-áoibhin*n* *co n*-iom*a*t eisc airegda in*n*te. Amhail bat*ar* ima c-cu*air*t, *co n*-accatt*ar* ecclas bhecc clochdha in*n*te, & senoir etlaidhe bán oc ern*aigh*e in*n*te. Ocus is amlaidh boi an senoir-sin, gan fuil, gan feoil, acht leth*ar* tana truagh forsna cnamhaibh cruadh-buidhe bátt*ar* occa. Is an*n*si*n* at-b*ert* an senoir ucc*at*: ‘Teich, a **Brénain*n***, go luath’, or se. ‘Fil iaramh mur-chat mor sun*n* amhail ócc-damh no each tre-bliadn*idhe* i*ar*na fhorb*air*t do iascc in m*ar*a & na h-in*n*si-so; & ingga*i*bh-sa h-e t*r*ath’. Gabhait-siu*m*h t*r*a ina luing, & imrit ind oiccen go derm*air*. Amail bat*ar* an*n*, *co* facat*ar* in m-biast-chat muiridhe ic snamh 'na n-diaigh, méidighther coire cecht*ar* a dhi ruscca, fiacla torc*dha* lais, gu*aire* aithrind f*air*, cróes on*con* occo, go niort leom*an*, go c-confaidh condai. Is an*n*sin gabhais cach dibh for ern*aigh*te fri Dia fri méit na h-eccla rodus gabh. Is an*n*sin at-b*er*t **B*r*enain*n***: ‘A Dé uile-cum*acht*aigh’, ol se, ‘toirmisc do phiasta din*n*, ionn*us* nach tiosat cugain*n*’. Eirgis iar sin bleidhmil mor muiride ett*ar*ra & an cait-bhéist mór sin, & gabhais cach dibh for com*m*badhadh {folio 251a} a ceile i fudomain in m*ar*a; & ni facas nech dibh riamh o si*n* amach. Do-gniatt t*r*a an*n*sin **Brenain*n*** & a muin*n*ter atlucc*adh* buidhe f*r*i Dia; & iompáit rempu doridhisi go du i m-boi in senoir. Ocus ciis an*n*sin an senoir fri métt na luthgaire rod*us* gabh, & is*edh* as-b*er*t: ‘Do fheraibh Er*enn* immorro damh-sa’, or se, ‘& da fher décc do decham*ar* diar n-oilithre, & do-rattsam an mur-chat bíast*aidh*e út lin*n*, & ba h-ionmai*n* lin*n* h-é; & ro fhorb*air* iar sin co mór, & nír erchóid*igh* duin-*n*e riamh. Ocus is m*ar*bh áen fer décc don fhoirin*n*-sin ro bham*ar* o t*ús* an*n*; & atusa am aen*ar* sund occut ernaidhe-si, co t*ar*d*air* corp *Crist* & a fhuil damh, & go n-dech*ar* la sodhain dochum nimhe’. Faillsighis iaramh in senóir doibh-siumh an talamh m-biucc dia m-batt*ar* iarr*aidh* .i. tir thairrngire. I*ar* c-caitem t*r*a cuirp *Crist* & a fhola dó, luidh in senoir docu*m* nimhe. Adhnaicter an*n*sin h-e --- p.78 maráen rena brait*hr*ibh go n-onoír móir, & go psalmaibh, & *co n*-iomnaibh i n-ain*m* in Ath*ar* & an Meic, & an Spior*ai*tt Naoi*m*h. ### FAGHBAIL TIRE T*AIR*RNGIRE DO **BRÉNAINN** AN*N*SO Laithe n-áen do **Brenain*n*** *con*a muin*n*tir ag siub*al* & acc iarr*aidh* in mhara no co tarlac ossin talamh m-bicc ro bhatt*ar* d' iarr*aidh* f*r*i ré secht m-bliadan iatt .i. tír tairrngire, amail ata in prouerbio: *Qui querit, inueuit’’* Matt. 7:8 . Iar rochtai*n* immorro doibh-siumh i c-comfocraibh in tíre-si*n*, & ba h-ail leo port do gabhail an*n*, at-chualattar guth araile senorach ag lab*air*t ríu, & iss*edh* at-beir*edh*: ‘A dháoi*n*e lán-shaethracha, a ailithrecha naemhtha, a lucht ernaiget na loighe naemhdha, a betha bith-scith ic saeth*ar* ic ern*aidh*e in tíre-so, ernaighidh beccán da bh*ar* saeth*ar* goléicc.’ I*ar* m-beith immorro doibh-siumh {folio 251b} an*n*sin selatt ina t-tost, at-b*er*t in senoir f*r*iu: ‘A braithre io*n*mai*n*e’, or se, ‘a Cr*íst*, cidh na aicci-siu in talamh n-*air*eg*dha* n-alain*n* so, *ar* n*ar* doirt*edh* fuil daoine riamh, & nach iomcub*aidh* adnacal peac*thach* na droch-dháoine in*n*te? Faccbaidh uile iaramh i n-bh*ar* luing gach ní fil occaibh ce*n*motá becc n-ett*aigh* iomaibh namá; & ticcidh aníos’. I*ar* ro*cht*ain immorro doibh-siumh for tír, póccais cach a cheile dibh, & ciidh an senoir go mór fri mét a fáoilte. ‘Siridh occus feghaidh’, or sé, ‘imle & bruighi P*ar*rtais, air*m* h-i f-fuighbithir slainte cen gal*ar*, aoibhnes cen imresai*n*, aenta gan tachor, flaithes ce*n* scaoiledh, timthirecht aing*el*, fledhucch*ad* cen airdhibhadh, moighe mil*s*itir boludh m*ar* blath mín ben*n*achda. Ma n-genar t*r*a gair*m*ebh*us* **Brenain*n*** mac Fi*n*dlogha i n-áentaidh i l-leth-sin’, ar in senóir cettna, ‘do bhith-aitrebh na h-in*n*si i t-tám tre bithe na bethad’. I*ar* b-faicsi*n* immorro doibh-siumh in Ph*ar*rthais eter ton*n*aibh in m*ar*a, machtnaighit & iongant*aigh*it go mór míorbuile Dé & a chumha*cht*a, i*ar* b-faicsi*n* na míorbhuil*edh*-sin. Is amlaidh immorro boi an senoir h-ishein, cen étt*ach* n-dáen*n*a eter, acht ba lán a chorp do clumhach gheal amail cholum no fhaoilin*n*, & ba h-urlabhra aingil leis acht madh becc. Ceilebh*ar*t*ar* an teirt leo iar m-béin an cluicc *co n*-altucc*adh* buidhe do Dhia, & a menman*n*a tuidhmhidi i n-Día. Ni ro lams*a*t immorro ní do fhi*ar*f*aigh*e. [4](javascript:footNote('G201000/note004.html')). Is an*n*si*n* at-b*er*t in senóir: ‘Denadh gach aon uaibh ern*aigh*the fo clith ce*n* imaccallaimh neich fri 'raile uaibh, uair talamh naemhta ainglecdha in talamh-sa; & dino as gnath peactha do labharthaibh, {folio 252a} uair as meinic isna faiblibh *ar*santaibh toirrsi no failte dio*m*haoi*n*’. ‘As maith lin-*n*e eimh sin’, ar in pop*ul*. I*ar* m-beith doibh sealat amlaidh sin, ticc an senoir, & is*edh* at-b*er*t: ‘Ceilebh*ar*th*ar* an medhón-lai --- p.79 lin*n*’, *ar* sé. I*ar* tairccsi*n* immorro in medhoin-lái do cheilebhr*adh* doibh, fi*ar*f*aigh*is **Brén*ainn*** don t-senoir ucc*a*t: ‘In tol dam-sa’, *ar* se, ‘anadh sun*n* go dia b*r*atha’? Is h-i immorro frecc*r*a do-ratt an senoir fair-siumh: ‘Intí iarrf*us* a thoil fein, ticc i n-acch*aid* toile De. Ocus *sesca* bl*iadan*’, or se, ‘o tanacc-sa *co n*-icce so, & *biadh aingil* rom-sásast*air* frisan re si*n*. Ocus as becc na ro erc*r*an mo chorp a sendacht. Ni sun*n*a ro arsaighes, acht i n-áes a t-tanacc in*n*te, & atú amlaidh bhéos. Is amhlaidh at-b*er*t Criost frim, beith sun*n* *tricha* bl*iadan* on t*r*iochait útt occut ern*aidh*i si. Ocus aníu as mith*ig* damh-sa dol dochum nimhe, u*air* do ria*cht*aisi cucc*am*. Iar c-ceilebr*adh* na nona libh, dén*aidh* imtecht da bh*ar* t-tír féin, & dén*aidh* foircetal fer n-Er*enn*, u*air* teccaisccfidher cuil & pec*aidh* tremhot. Ocus at-b*er*t *Criost* f*r*im-sa, isin u*air*-si na nóna co toiristea-sa *co n*-icce in feran*n*-so, & do mhui*nnt*er & do manaigh, & do mhaincesa lat ria noebhaibh Er*enn* sea*cht* m-bliadhna re m-brath, & an t-angcaire miorbhall*da* úd do-rin*n*e an sacc*ar*t lat’. I*ar* c-ceilebr*adh* na nóna, tainic an t-én nó ghnathaighedh timthirecht a b-proin*n*e doibh roimhe si*n*, & leth-páin cruithnechta, & órda eiscc leis da tab*airt* dá gach ao*n* dibh-sin. I*ar* c-caithemh immorro a b-proin*n*e doibh-siumh, do-ghniatt altucc*adh* buidhe do Dia. I*ar* c-caithemh immorro chuirp *Crist* & a fhola & a feola do*n* t-senóir, laaidh la sodhai*n* a spir*a*t dochum nimhe, & adhnaic*i*t-siu*m*h iar si*n* a chorp *co n*-onóir moir, & go n-airmittin n-adhbail. A h-aithle na c-co*m*hrait*edh*-sin do denamh doibh leth *ar* leth, do-ghlúais B*r*enaind {folio 252b} *con*a manchaibh docu*m* a luinge. Ocus do imghett*ar* t*ar* in muir mó*r*-thond*ach*, & ni h-aithrister iongant*us* ina nimthechtaibh, no go rangut*ar* go h-*Ár*ain*n* n-oirrtheraigh, iar m-beith doibh dí bliadai*n* for an loinges-sin, & a cuicc for in loinges remhtecht*ach*; *conidh* sea*cht* m-bl*iadna*-sin uile for in dá loinges acc iarr*aidh* tire tairngire; amail as-b*er*t *ar*aile éolach: > 1. 1] Secht m-bliadna > battar uile > > 2] For loinges — caemh in cuire — > > 3] Ag > iarr*aidh* an tire t*r*eall > > 4] T*air*ngire tredaigh tren-seng > 2. 5] *Co nus*-fu*ar*att*ar* fadeoigh > > 6] I > n-iathaibh arda an aiccéoin, > > 7] Inis saidbhir suthai*n*, > gan roin*n*, > > 8] Maigrigh, c-crut*haigh*, > c-cao*m*h-áloinn. > Iar ro*cht*ain immorro doibh go h-Arain*n* *n-oirrtheraigh* *fogabatt* fáilte n-derm*air* an*n*, amail fogebadh *Criost* *con*a apstaluibh; & in*n*isit --- p.80 a scc*él*a & a n-echtra o t*ús* go deir*edh* do phopul Áran*n*. I*ar* c-cluinsin na scc*él*-sin d' Enda & do Pupa *con*a séitchibh, cíit go dermair tre mét na faoilte rod*us* gabh. Bói dano an pop*ul* ag astadh **Brenain*n*** occaibh, & for-foemhsat cenn*ach* dó do chin*n* anadh occa. At-b*ert* **Brenain*n*** friu: ‘Ni sun*n* bhías m' éiséirge’, *ar* se, & ni ro dhaimh airisemh an*n*. Batt*ar* fri ré mís an*n*sin í*ar* scís iomramha. A c-cion*n* na réé-si*n* & na h-aimsire *faccbus* **Brenain*n*** *con*a muin*n*tiri n-Árain*n* in long *cona h-ang*caire, & gabhait féin rempo *doch*um** n-Eirion*n*, go ros-gabhsat port ag Inis da Dhroma for muir Luimnigh. Fossaighit í*ar* sin i n-Inis da Dhroma, & bátar ceithre lá & ceithre h-oidche in*n*te gan sásadh bídh nó dighe aca. Ocus bá m*ar*bh immorro cethr*ur* don chuire naemh si*n* t*r*e fhód an tredhain t*ar*la dóibh; & ro h-adhnaicit an*n*sin iatt{folio 253a} *co n*-onoir & go n-airmittin móir. A c-cion*n* trill 'na dhiaigh sin, faidhis **Brénain*n*** a dheiscip*lu* go h-abhain*n* Fho*r*cca*is* isna Deisibh Mum*an* do cuinghidh eiscc for iasccairibh na h-abhan*n*. Diultait immorro na h-iasccairedha muin*n*ter **Brénain*n***. Diultais immorro **Brenain*n*** in abhan*n* tria bithe ó sin amach g*an* iascc do bheith fuirre. Cáecca sruth immorro ro esccáin **Brénain*n*** i n-Eirin*n* trena díultadh d' iascc*air*ibh na srothan*n* sin fa iasce do thab*air*t dó. Cáocca sruth ele ro bhenn*aigh* **Brenain*n*** ind Éire, *ar* ro ri*ar*s*a*t a n-iasccairedha é; ut dixit: > 1. 1] Cáecca sruth > re *ro-riaradh* > > 2] Ro bhenn*aigh* > **Brénain*n*** go f-fin*n*e; > > 3] Caecca > sruth go soimhiadhach, > > 4] Or bhen sé iascc a lin*ne*. > Araile la do **Brenain*n*** *con*a mhancaibh oc imtecht i tiribh Cliach. Do-chúatt*ar* go port Eile d' i*ar*r*aidh* éiscc. Ferait immorro na h-iascc*air*edha failte fri **Brenain*n***. Bennachais **Brenain*n*** an sruth iar sin, gerbo h-aimritt *con* n-icce si*n*; & ba lán d' iol*ar* gacha maithesa o sin amach an sruth. Do riacht **Brenain*n*** iar sin go h-Inbher Ais i t-tiribh Cliach, & boi an*n* in oidhche-si*n*. At-bertatt*ar* aittrebht*aigh* an tire-sin fris: ‘Fil’, or síatt, ‘amhg*ar* mór isi*n* tír-so .i. tuile cuiledh, gainemh m*ar*a ináitte’. Is an*n*sin *at-b*er*t*: ‘A Thiccerna’, *co* *n*ach lia ol *sé*, ‘sóert*a*r sun*n* tréd *con*nirclidhe-si don plaig-si in lucht-so it anmaim-si’. On oidhce-si*n* amach ni raibhe aon chuil riamh isi*n* talamh-si*n*. *Bri Oiss* --- p.81 h-i t-tiribh Cliach, cáecca caislen ro fásaighthi in*n*te tre breithir m-**Brenain*n***; ut dixit: > 1. 1] Caecca caislen > comhramhach > > 2] Ro baidh **Brenain*n*** go m-baine; > > 3] Tre díu*mus* rígh ro-ghlon*n*ach > > 4] Beitt > t*r*e bithe gan áines. > Araile aims*er* fáccbais **Brenain*n*** a luing h-i t-traigh In*n*si {folio 253b} da D*r*oma; & psalm-chettl*aidh* dia muin*n*t*ir* oca coimhétt, & h-e occ gabháil a psalm a aen*ar* in*n*te. I*ar* t-tichtai*n* immorro ainbhtine in mh*ar*a, go ros-t*ar*raing in luing dia purt, at-b*er*t brath*air* an t-sailm-chetl*adha* fri **Brenain*n***: ‘Ro baidhedh mo brath*air* féin isin luing’, ol se, ‘& ro bris*edh* an long go deim*in*, & ni fuighter a chorp í*ar*na bhathadh’. Is an*n*sin at-b*er*t B*renainn* co f-f*eir*cc moir fris: ‘Mása mó as áil duit-si airchisecht de, eircc fein ina ionadh, & dena a fheidhm sion’. I*ar* n-dol immorro do-somh i n-diaigh a bhrath*ar*, báitter fo cettóir isi*n* muir; & bai in brath*air* ócc eter tondaibh m*ar*a amhail múra dá gach leth de, amhail ro baoi do Moysi mac Am*r*a ag dol *con*a pop*ul* tre Muir Ruaidh. ### SCCEL DOBHORCON Gluaisis **Brenain*n*** roimhe ina diaigh si*n* co rainic go Dubh D*air*e i t-Tuadh-mum*ain*, & do-rin*n*e comn*uid*e & tecc*ar* ath*aid* fhada and occ foghnamh don Choimdidh, & acc ed*ar*ghuidhe in Duilem*an*, & ag dén*amh* ticche aoidhedh i n-onóir da Thiccerna fein an*n*. Ise immorro ro ba comh*ar*sa dó forsin túaith .i. Dobh*ar*chú o b-fuilit h-*Úi* Dobhar*chon* i t-Tuadhmum*ain* beos. Boi dino clúain féoir ag Dob*ar*-choi*n* a b-focc*us* do Loch Lir. Tíacc*ai*t immorro doimh **Brénain*n*** isin c-clúan*aidh*; m*ar*bhth*ar* na doimh le Dobh*ar*coin. In*n*is*ter* do **Brenain*n*** na doimh do marb*adh*. ‘Madh ced le Día’, ol **Brénain*n***, ‘go n-d*er*nt*ar* dobhrán do Dhobh*ar*choin’. Teid dano Dobh*ar*chu & a bhen, Créda a h-ain*m*, d' fios na clúana c*et*na a c-cion*n* bliadhna i*ar*ttai*n*. Lingidh in éiccne fír-éiscc {folio 254a} in u*air*-sin isin loch ina f-fiadhnaisi. Do-gní immorro Dobharchu dubhánacht, & geibhidh brec, & do-ghni tene raitte, & imfhuin*idh* an brec, & caithidh iar sin é do bhir. Téid iaramh d' ól uiscce docum an locha, & tuitidh isin loch; & do-gníther dobhrán de ar fud an locha tre breithir **Bhrénain*n***. Ticc immorro mac do Dhobhorchoin .i. Cúcúa*n* a ainm sidhe, & Creda d' fios na cluana c*et*na. Lingidh eiccne már oile ina f-fiadhnaisi isin loch. Ticc Cúcúan do dubhanacht f*air*. Ticc --- p.82 immorro an dobhran dia thoirmescc sin uime, & at-b*er*t fris gan iascc an locha do bhreith uadha, & gan teine do dénamh do raitt, & gan bradán do caithemh bo bhior iter. Ocus do in*n*is sccela do go leir, & at-bert: > 1. 1] A Chú > Cúan, > > 2] Testa t' athair ní cían uadh; > > 3] Ata fan loch ina pheist, > > 4] Na t*ar*r do b*r*eith a eiscc > uadh. > 2. 5] A Cú Cúan, > > 6] Na > dein tene do raitt ruaidh; > > 7] Na h-ith, gemadh mor do gi*n*, > > 8] An t-íascc do bhir go m-bi fu*ar*. > 3. 9] Fuar mo leaba ar leic luim, > > 10] Is mo d*r*uim le g*r*ian > do gnáth; > > 11] Súighim uiscce Locha Lir, > > 12] No*con* roich dom tigh go bráth. > 4. 13] Íascc adúadh*us* prap rom-loiscc, > > 14] Iss*edh* sin rom-beir g*an* céill; > > 15] Olc mo > thoiscc is tur*us* t*r*úagh, > > 16] Erigh is Creid, a > Cú Cúan. > 5. 17] Da t-teccma *ar* > fulacht nó *ar* fect, > > 18] Na caith do b*r*eac go *m*-ba > fúar > > 19] Gidh tacha con*n*aidh ticc duit, > > 20] Na > loiscc an raitt, a Cú Cúan. > 6. 21] Dob*ar*-chú m' ain*m*-si budéin, > > 22] Atú gan ceill as cían úadh; > > 23] Becc > nach cosmail an da ainm, > > 24] Na t*ar*r f*om* g*air*m, a > Cú Cuan. > 7. 25] Bid h-Úi > Dobhor-chon mo shiol, > > 26] Bidh é a fhíor go brath > m-buan,{folio 254b}27] Gibe tan beither 'ga > n-g*air*m > > 28] Bidh edh a n-ain*m*, a Cú Cúan. > 8. 29] Gach uair do-chifir mo sccath > > 30] Oniu amach go brath m-bua*n*, > > 31] Biaidh easb*aidh* > ort-sa go derbh, > > 32] Ma becc do sealbh, *a Chú Cúan*.A > Chu Cuan > --- p.83 Ro boi dino Dobh*ar*-chu amhlaidh sin sechnon in locha t*r*e breithir m-**Brenain*n***, go f-fu*air* bás; et reliqua. h-I c-cin*n* ree imcéine smuainis **Brenain*n*** ina menm*ain*, & gabhaiss eccla in Choimdhedh go mor h-é tre batadh an bhrát*ar* do-chúaidh d' fios an t-sailm-chetl*adha* g*us*in luing i n-Inis Da Droma tre fheircc & tre fhochan*n* **Brén*ainn*** búdéin. Luidh **Br*enainn*** go naemha Er*enn* do breith breithe f*air* im*m*on cúis-si*n*; & siris na scrioptuire diadha uile maraon ríu. Ocus téitt g*us*in maighin a m-bói a m*uim*me .i. Ita; & boi occa in*n*isin di bathad an *brath*ar**. At-b*er*t Ita f*r*is-siu*m*h dol t*ar* muir. ‘Talamh ect*r*and’, ol sí, ‘fil occut i*ar*r*aidh*, go n-dern*air* anman*n*a daoine d' follamhnucc*adh* & d' foircetal ann; & imthigh’, ol si. ### TRIALL **BRENAIN*N*** GO CRIOCHAIBH BRETAN AN*N*SO, TRE BHÁTH*AD* A BHRATHAR Teid **B*r*enain*n*** iar sin go tíribh Bretan tre for*con*g*r*a a m*uim*me, go dú a m-báoi Gillas Bretnach, co t*r*i feraibh decc im*m*e; amhail at-b*er*t Mo Cua mac Dolcáin 'san rand: > 1. 1] Impóis > **Brenain*n*** ar deisiol > > 2] Go t-tri feraibh > decc, foda uidhe; > > 3] Ro be ard a dul > [*gap: extent: 2 syllables*] > > > 4] Co ros-baist fir Alban uile. > Iar ro*cht*ain immorro do-somh tire Bretan go saet*ar* iom*r*amha ro-{folio 255a} móir, & iar n-aister tire accgairbhe, iongant*aigh*e, borb-aighmeile Breton, at-b*er*t Gillas Bretnach fria phop*ul*, fledh mor do den*am* aca: ‘Don-ficfa’,ar se, ‘pop*ul* naemh saetrach sunda fócétt*oir*, cend creittme & cráb*aidh*, Pol aps*tal* iar n-athnuaducc*ad* dáen*n*achta, & athair lan-shaotr*ach* mara & tire .i. **Broen-fi*n*d** mac Fi*n*dlogha’. I n-aimsir geimhr*eidh* immorro do-riacht **Brenain*n*** tír Bretan, i*ar* m-beith tri bliadhna for sligidh dó. At-b*er*t Gillas secht n-glais iarain*n* do chur *ar* doirrsibh na cathr*ach*, do dherb*adh* naomtachta & irsi na n-aoidhedh. Iar sin teid **Brenaind** go cat*hr*aigh Gillais do accallaimh Gillais budéin; & ferais snechta mor doibh in oidhce do-chúatt*ar* docum na cat*hr*ach, gur lion an talamh uile, go riacht ferna fer. Acht cena ní riacht cucasan acht go h-eittirchian uatha for gach leth. Is an*n*si*n* at-b*er*t an doirrséoir do mhúr na cat*hr*ach riu: ‘Ticcidh’, ol se, ‘& oslaiccet bh*ar* c-cáoin-ghníomha féin remhaibh’. Is an*n*sin at-b*er*t **Br*enainn*** fria thimthirigh .i. fri Talmach: ‘Eircc’, ol se, ‘& oslaicc an dor*us* remhai*n*d’. Sinis Talmach a lamh g*us*in dor*us*, & meab*aid* fo cettóir na secht n-glais a n-aoinfecht. Oslaiccis --- p.84 rempu a aenor in cathr*aigh* nád bái i m-baegal co secht n-glassaibh i*ar*n*aidh*e *air* a aen*ar* nó foslaicc*edh*. Ocus ní frith riamh i*ar* si*n* na glais. Tangattar iar sin g*us*in temp*ul*, & batt*ar* tri glais fair d' iaran*n* aithleghtha. Sinis **Brenain*n*** a laimh i*ar* si*n* dona dibh comladhaibh, & is*edh* as-b*er*t: ‘Osslaicc remhain*n*, a mathair *Crist* .i. a ecclas’. Is an*n*si*n* meabhsatt*ar* {folio 255b} na tri glais *co* *n*ach frith iad riamh. Is an*n*sin at-b*er*t timtír*idh* an tempaill fri **Brénain*n*** tre briatraibh Gillais: ‘Déna oif*r*ion*n* a **Bhrenain*n***’, or sé. Is amlaidh iaramh bói in altoir *co n*-aidmibh fuirri, is íad urlamha o t*r*ibh litribh g*re*ccdaib fuirri. Oslaiccis **Bren*ainn*** an leabhar, & is*edh* ro raidh: ‘Oslaicc & foillsigh damh do litre, a De uile-chumhachtaigh’. Airdleghais **Bren*ainn*** i*ar* si*n* fo cétoir an leab*ar* n-g*re*ccda. Téit iaramh *Gillas* *con*a muin*n*tir do churp *Crist* an*n*sin do laimh **Brenain*n***. Is an*n*sin at-*con*nairc Gillas duine for in teiscc, & a fhuil isin coilech. Gabhais eccla mor Gillas ó ro aimsigh roimhe **Bren*ainn*** go minic: ‘Cidh do-gen-sa, a **Bren*ainn***’? *ar* se. ‘Is irlamh dighal form *ar* th' inchrech*ad*-sa damh’. Is an*n*sin at-b*er*t **Brén*ainn***: ‘Dítnebhat-sa tú on diogail-sin, u*air* ge ro derbhais na h-aoidhedha, is aims*er* loghtha anosa .i. aimser techta do chorp Crist’. I*ar* si*n* bennachais **Brenain*n*** doridhisi an altoir, & ba corp *Crist* bói forsan teiscc, & ba fíon an t-uiscce ro baoi isin coilech. Iar n-dol immorro do chorp *Crist* do phop*ul* Gilláis do laimh **Brenain*n***, baoi **Brén*ainn*** *con*a muin*n*tir go cend tri lá & téora n-oidhce an*ns*in. Ocus ro in*n*is a thoiscc do Ghillas. At-b*er*t immorro Gillas: ‘Ni bér-sa immorro breth fort’, or sé; ‘acht aonni eimh, ata glean*n* gaibt*ech* i n-dithreibh na cat*hr*ach-sa, & atá da leomhan an*n* .i. fer-léo & bain-leo; & is iad fhásaighes an tír-si i t-tád. Ocus eir*igh*-si go n-icce íatt i n-anmai*m* an Coimdhedh, & diochuir don thuaith-si íatt. Ocus beir*edh* an Coimde breth fort an*n*’. Teitt immorro **Brenain*n*** go forbfáoil*idh* {folio 256a} fo céttoir, & Talmach a dheiscip*ul* féin leis. Is an*n*sin bói in ban-léom*an* ina codl*adh* a medhon-lai. At-b*er*t **Br*enainn*** fri Talmach: ‘Dúisigh an ban-léom*ain* go luath’. Téitt chucca isin n-glin*n*, & buailis dia laimh í. Éirghis fo chettóir in bain-léo, & do-bheir a gláoidh moir os aird, gur omhnaigset na tuatha & na c*r*iocha ba coi*m*hnesa doibh. Is an*n*sin tainic in fer-léo fon n-glaoidh-si*n* go h-athlamh agg*ar*bh. At-b*er*t Br*énainn* an*n*sin ríu a n-dís: ‘Éirgidh’, or sé, ‘& tabr*aidh* libh na h-uile leom*na* filet isin n-glion*n*-so, & coimhéttaigh cethra na tuaithe-so ó sun*n* amach go brath’. I*ar* c-cloistecht immorro dona léomhnaibh gotha **Brenain*n***, eirgitt amhail mhancha irisechaibh fo chettoir, & do-beraitt a c-cuilein léo. --- p.85 Ba mór t*r*a an míorbuile do-ronadh an*n*sin .i. na leom*ain* lon*n*a, léittm*ech*a, led*ar*tacha, láidiri, do cennsucc*adh* amail chona muin*n*terdha, go m-bitt **no* rabhattar* ag ionghairi cethra an tíre amail brod-chona buachalla. In tan immorro ba doigh la cách go muirfitis na leom*ain* **Brenain*n*** & Talmach, is an*n* att-*con*ncatt*ar* *íatt* ogh-slán chuca, & na léomhai*n* ina n-diaigh; amhail ócc-láogha a n-diaigh a maithr*ech*. I*ar* faix*in* immorro na leomhan do cach i n-diaigh **Brén*ainn***, gabhais eccla derm*air* íatt, & tiaghaitt ar a neachaibh fo cettóir, & teichít fo fhedaibh & fo chailltibh in tíre. Impáit arísi i*ar* mor-gabhadh ce*n* nach frith*ar*dadh ona leomhnaibh. Gabhais eccla mor Gillas, & edhbrais é féin do **Bhrenain*n*** amhail manach n-dileas tria bithe na beth*ad*. Is an*n*sin at-b*er*t Gillas fris: ‘Día’, or sé, ‘bher*us* breth fort, uair mac díles dingmála do Dhía tú. {folio 256b} Acht namá do-bher-sa com*air*le duit .i. airisem isin tír, & ma*n*chine na tuath-sa duit tre bithe, & cum*us* an tire & a*n* talm*an* d*ui*t’; ut dixit: > 1. 1] ‘Raghaidh duit an > tuath gan ces’ > > 2] ‘Amhail ata *con*a les’, > > 3] ‘Feraibh, macaibh, mnaibh, gan col’, > > 4] ‘Go brath > beitt 'gutt rí*ar*ucch*ad*’. > Is an*n*sin as-b*er*t **Brenain*n***: ‘Do-bheirim mo chub*us* fo righ na ran*n*’, ar se, ‘nach mó lem-sa duille in t-sáog*ail* inas gainemh m*ar*a no duille fedha’; ut dixit: > 1. 1] Do-bheirim mo chubhas > ann, > > 2] A Ghilláis, fo rígh na r*e*an*n*, > > 3] Nach mó lim in saegal seng > > 4] Innás uiscce na h-abhan*n*. > Iar m-baist*edh* immorro, & iar m-ben*n*ach*ad* dó-som cat*hr*ach Gilláis, & na t-tuath ba comhfochraibh dhi, fáccbáis benn*acht*ain occu, & imthigis i*ar* si*n*. Ciit iaramh in pop*ul* & na tuatha go mór ina diaigh; u*air* ro c*ar*s*a*t amhail bu*dh* athair doibh é. Tainic doridhisi go Bretnaib, & cumhdaight*er* ecclas laiss an*n* i n-inis Ailec. Araile la boi **Brén*ainn*** for c*ar*raic *air*d isi*n* inis-si*n*; *co* faca na dá bleidhmil muiridhe ag tichtain a fúdomhail in m*ar*a, occus síatt occ cathucc*adh* re 'roile go c*r*uaidh; & cách dibh ag comhbádadh a chéle. Is an*n*si*n* fúabrais an d*ar*a péist díbh teichemh; & lenaidh in pheist ele h-í. At-b*er*t immorro an péist bói occ teichemh do guth dáonn*aidh*e: ‘Nod-guidim-si immorro tú i n-anmaim*m* naomh --- p.86 Brighte, go rom-léicce úait’. Fáccbhais fo cedóir an peist h-í; & téid h-i fudom*ain* in m*ar*a. Ba machtn*adh* mór t*r*a la **Brénain*n***, inní-sin, & tainic gó a mhuin*n*tir, & is*edh* at-b*er*t friu: ‘Éirghidh go luath’, *ar* se, ‘dochum n-E*renn*, go n-aiccillem naemh Brigitt’. Is an*n*sin do-roine-siu*m*h ind ioman*n* erd*air*c {folio 257a} .i. Brighitt be bith-maith & et cetera. Iar rochtai*n* t*r*a dó-somh go dú i m-bói Brighit, in*n*isis di imaccallaimh an da bleidhmil; & fi*ar*f*aigh*is: ‘Cidh do maith’, ol sé, ‘do-ghní-si do Dia seocham-sa, an tan rod guidhet in bleidhmil tú, & t*us*a ecn*air*c, & meisi frecn*air*c, & rom-fáccaibh ce*n* atach’. At-b*er*t Brig*i*t fri **Brénain*n***: ‘Tab*air* do chubhais’. ‘At-b*er*im’, or sé,‘nach dechadh*us* t*ar* secht n-iom*mair*e riamh, ga*n* mo mhenmai*n* i n-Dia. Tab*air*-si do chubas’, *ar* **Brenainn**. ‘Do-bheirim’, or Brigitt, ‘ó do-ratt*us* mo mhenmai*n* i n-Día, nach t*ar*das ass, & nach tibher go brath. T*us*a immorro’, or sí, atá dia mheince fogheibe gáb*adh* mor m*ar*a & tire, ní fhétta gana thab*air*t dot úidh; & ni h-aire go n-dermaittea do Dhia beith do mhenma gacha tres io*mair*e ann. *De quibus hoc carmen*: > 1. 1] Secht m-bliadhna do > **Brenain*n*** binn > > 2] Gan tadhall i t-tuaith no i > c-cill; > > 3] For muin an mhil móir go *m-bladh* > > 4] Isin muir, ba lór d' > iongnadh. > 2. 5] Aitchidh an míl mor m-bin*n* m-bras > > 6] Risin b-peist 'ma leiccen ass; > > 7] At-bert an peist: > ‘gibe de’, > > 8] ‘Nocha ragha ass aire’. > 3. 9] Ros-gabh for atach Brighde, > > 10] De eccla > lais a aidhmillte; > > 11] Rois cobhair Brighitt buadach, > > 12] '*Ar* si*n* nir bo h-imuaimhn*ach*. > 4. 13] ‘Am sccith’, ar **Brenain*n*** > gan brath, > > 14] ‘Riccubh ait i t-tá in caillech’; > > 15] ‘Cen co f-fes*ar* cidh diatá’ > > 16] ‘A > guidhe-si secham-sa’. > 5. 17] Do-roich in cleirech istech, > > 18] Gerb > eimech, nir bo n*air*ech; > > 19] Slechtais don chailligh gan col, > > 20] Slechtais an caillech do-somh. > Luidh iar sin **Brenain*n*** h-i c-crich Bretan doridhisi, & cumdaigter lais in chathair dianid ain*m* Bleit i c-crich Letha. Do-roine --- p.87 tra **Brén*ainn*** mór do fhertaibh & do mhiorbhuilibh isi*n* cathraigh-sin, acht ni cumhang*ar* a riomh sunn. {folio 257b} Araile oidhce at-*con*n*air*c **Bren*ainn*** fís isin maighin-si*n*, & ba mór a tuirse aire; & nír in*n*is do neoch riamh ní dhe acht beccan .i. eris mór an creittme d' éircche acc Bretnaib ria m-brath. Ocus ba h-imeccal lais-siumh aitt*r*eabh ettorra *air*esi*n*. I*ar* f-facbáil immorro tíre Bretan do **Brenain*n***, luidh docum n-Er*enn* doridhisi, & esp*occ* Máenu im*m*aille f*r*is. Is an*n*sin tainic Mo Caemóc .i. Senan a ainm prius, go **Brenain*n***; & faccbais a ath*air*, & lenais **Brén*ainn*** do lég*adh* occa. Luidh i*ar* si*n* **Brenain*n*** h-i c-c*r*ich *Con*n*acht*, co h-Inis meic h-*Ua* Cuin*n* for Loch Oirbsen. Is an*n*sin no bittis da each ch*ar*pait rígh *Con*n*acht* co minic occa lesucchadh. Iar n-áitiucc*adh* Locha Oirpsen do **Brén*ainn***, & i*ar* míorbhuilibh dó an*n*, tucc mac righ Echtghe do é; & do-gheall *co* *n*ach diongn*adh* námha no cara dith nó urchoid dó ce*n* no bíadh an*n*. La ele do Brénai*nn* ar magh h-i f-foch*air*, **no* Ái*, in oiléin-si*n*; t*ar*la duine bocht dó, & benn*ach*ais do **Bhrenain*n***, *&* iss*edh* ro raidh: ‘A ath*air* naemhtha’, or se, ‘dena trocaire oram, & foir mé ón d*air*se ina b-fuili*m* ag an rí; u*air* do much sind féin, & mo clan*n*’. Tucc iaramh cridh-airchisecht patruin na pian .i. **Brenain*n***, iar n-gabhail co*m*páisi dó rissin duine m-bo*cht*, & '*ar* n-gabhail dóch*us*a ro-t*r*uim as Ath*air* na t*r*ocaire; & saidhis in bhachall bói ina laimh i n-anmai*m* De isi*n* fótt fa coimhnesa dó, & do-gheibh punt d' ór aithleghtha an*n*. Ocus do ráidh risan m-bocht: ‘Tabhair sin don righ, & sáerf*aidh* tú on dáersi ina b-fuil tu aicce; & na h-in*n*is dó cia tucc h-é’. Gabhais an bocht an t-ór, & beiris leis dochum an righ é; & innisis dó amhail fu*air* h-é. Ocus adub*air*t an ri, m*ar* do-cual*aidh* sé sin {folio 258a} .i. g*ur*ab amhlaidh sin frith an t-or: ‘Ór Chriost sin’, or se, ‘Ocus ní meisi dlighes é, acht serbhfogant*aidh*e Dé féin. Ocus do-bheirim sáersi duit-si & dot chloin*n* i n-onóir do Dhia & do **Brenain*n***’. I n-araile aims*ir* 'na dhíaigh sin, adub*airt* **Brén*ainn*** fria a braithribh: ‘Dlighmitt dol i n-Úibh Maine, oir ata obair & coimétt an tire-sin d' fiachaibh oruin*n*, u*air* is an*n* bhías *ar* n-eiséirghe; & do-chúala me aingel im ain*m* féin ag cathucc*adh* ar a sccath. Mas*edh* i n-ainm ante do chen*n*aigh sin-*n*e, do-beram furt*acht* anois di’. Ocus do imghettar rompa iar sin go ria*cht*att*ar* du ittá Cluain F*er*ta. Is ísi*n* u*air* & aims*ir* do-rala cath aga thab*air*t eter Di*ar*m*ai*t mac Cerb*aill* & riogr*aidh* an taoibhe th*úaid* d' Eirin*n* im Choluim Cille .i. cenel *Con*aill meic Neill & Eoghai*n* meic Neill .i. cath Chúile Dreimhne. Ocus do mheab*aidh* an chath for Di*ar*m*ai*t fadhéoigh. --- p.88 O ro-siacht t*r*a **Brenain*n*** g*us*in maigi*n*-si*n*, cumhdaighter mainistir leis an*n* .i. Cluain Ferta; & as in*n*te do thogh a eiseirghe, et dixit: ‘Hic requies mea in seculum seculi’. Ocus is an*n*sa mainistir sin tainicc Mo Caemocc .i. Senan a ain*m* prius go **Brenain*n*** ona ath*air* & ona math*air* do denamh leighin*n* dó. Ocus fu*air* bas h-i fail **B*r*enain*n*** isin mainistir-si*n*. Ocus do-luidh cumha mór & toirrsi adhbal for **Brénain*n*** tre bás a dhalta; & do-chúaidh d' ed*ar*guidhe an Duilemhan fana aithbeouccadh dó; & fu*air* aisecc a anma fadhéoigh on Coimde na n-dula. > 1. 1] O gabhais **mac h-úi Alta**, > > 2] **B*r*enain*n***, go lin a etla, > > 3] Nocha > mesaitte go se > > 4] O sin alle Cluain Ferta. > ### FUASCCL*ADH* AEDH GU*AIR*E O DHI*AR*M*AI*T MAC CERBHAILL LE **BRENAIN*N*** INDSO; & ISE ION*ADH* INA TICC SÉ .I. ROIMH SCEL IUDÁIS {folio 258b} Cidh t*r*a acht iar s*ar*ucc*adh* Ruadain Lot*hr*a do Di*ar*m*ai*t mac C*er*bhaill fa Aedh n-Guaíre, do mh*ar*bh giolla brait*aigh*e Diarm*a*ta .i. Aed Baclamh, fan pailis n-deircc-iubhair do boi fóna tech do bhris*edh* dó, do tab*air*t gae an righ t*ar*sna astech leis. Ocus nír lor leis sin, ga*n* an tech fein do bris*edh*. Ocus '*ar* t-tuitim dó a c-cionaidh an migniomha-si*n*, & '*ar* sárucc*adh* Ruadhain do Dhi*ar*m*ai*t fon m-b*r*agaitt, do c*r*uin*n*ighettar *ar*d-náeimh Er*enn* dochum Di*ar*m*a*ta .i. Colum Cille, & Cí*aran* Cluana, & Mo Laisi, & Da Beog, & Finden, & Ruadhan Lothra, & a*r*d-naoimh Erenn. Ocus '*ar* m-beith doibh fri re m-bl*iadn*a ag co*m*ht*r*oscc*adh* le Di*ar*m*ai*t, gach miorbuile do-ghnitis uile *air*, do-gnídh Día a leithéitt dó-samh orra-sa*n*. Ocus '*ar* c-caithemh na bliadhna-si*n* doibh amhlaidh si*n*, do thairccset na naoi*m*h fuasccl*adh* do Di*ar*m*ai*t as i*n* m-b*r*ágh*ai*t. Ro raidh Di*ar*m*ai*t, a n-doigh nach f-fuighthi lena tab*air*t do, go n-géb*adh* cáecca ech súl-ghorm uatha. Ocus '*ar* m-beith do Bhrén*ainn* ag siub*al* in m*ar*a, do fhoillsigh aingeal Dé dó, naeimh Er*enn* do beith isin moir-eiccin sin acc Di*ar*m*ai*t, fa ní nach*ar*b éidir d' faghail, dá sírthi an dom*an* uile, muna f-faghthái tre g*r*asaibh De h-é. Ocus '*ar*na thuiccsi*n* sin do **Bhrenain*n***, táin*ic* t*ar*a ais i n-Er*inn*, & tainic fo thír i n-Ess Dara, h-i c-crích *Con*n*acht*; & tucc cáecca rón do rón*aibh* na fairrge leis, & do-rin*n*e cáecca ech soinemhail dibh, & rucc leis go Temr*aigh* íatt, go h-air*m* h-i r-rabhatt*ar* naoi*m*h Er*enn* im Rúad*an*. Ocus do fhailtigett*ar* na náeimh go h-iom*ar*cach ria m-**Brenain*n*** '*ar* t-toidhe*cht* 'na c-cean*n* do. Do in*n*is doibh go t-tucc na h-eich-sin leis dia t-tab*air*t do Di*ar*m*ai*t, amail ro raidhsiom*ar* romhaind. {folio 259a} Ocus '*ar*na chluinsi*n* sin dona --- p.89 naemhaibh, do-chuirett*ar* fiss co Diarm*ai*t dia radh ris teacht do ghabhail ind fuaslaicthi-si*n* uatha. Ocus '*ar* t-tocht do Dhiarm*ai*t m*ur*a rabhat*ar* na naeimh, tucc*adh* na h-eich chuicce, & do-cuiredh m*ar*caighe*cht* orra. Ocus nir gabhat*ar* in ronach eachlasga ináid spuir muintire Di*ar*mata chuca; & ruccatt*ar* muin*n*ter in righ dia n-ai*m*déoin isi*n* m-Boind, *co n*-dernadh ronach díbh h-i fiadhn*ais*e f-fer n-Er*enn*; g*ur* baithett*ar* cuid do muin*n*tir Di*ar*m*a*ta, & gurab ar eiccin tangat*ar* an chuid ele i t-tír díbh. Ocus fa móide fercc Di*ar*m*a*ta *de* sin; & adub*air*t nach géb*adh* gan éraic d' fagáil 'san ceilcc-sin do-rón*adh* cuicce, & a mill*edh* a muintire. Ocus fa h-oidhce caithme bidh dona naemhaibh in oidhce-sin. Ocus do fhurail **B*r*enain*n*** *ar* na naemhaibh, celcc do den*amh* dochum righ Er*enn* .i. an t*r*ath do tiucf*adh* a c-cuid chuca, gach greimh da n-gerrfadaois 'ga chur docum a m-bél, a leiccen eter coilér a sccapail & an n*ocht*-bhruinne, & a m-beith occ fás-chognamh a m-beol; & gach deoch do ticf*adh* chuca do dhort*adh* m*ar*an c-cédna ettorra & a sccapail, ion*nus* go saoilfettáis muin*n*ter Di*ar*m*a*ta go c-caithf*edh* na naeimh biadh, & go t-t*u*cdáois ar Di*ar*m*ai*t bíadh do chaithemh. Ocus do-rons*a*t na naeimh amail adub*air*t **Brénain*n*** ríu, iond*us* g*ur* caith Di*ar*m*ai*t biadh, & *co n*-deachaid neimh an t*r*oisccthi for Di*ar*m*ai*t. Ocus i*ar* c-codl*adh* don righ i*ar* si*n*, do-*conn*airc in rígan .i. Mumhain ingen C*on*rach meic Duach d' Eogan*acht* Chaisil .i. ben righ Er*enn*, aisslingthi iongn*adh* .i. and*ar* lé bile buadha d' fás ós Temhraigh na Righ, & a ghéga & a bharr do lethadh t*ar* Eirin*n* uile, & do-*con*nairc i*a*r sin enlaith Er*enn* do luighe *ar* in m-bile-si*n*. {folio 259b} Ocus d*ar* lé féin da sháer décc do thecht do bhuain an bile-sin, & da thuaigh *déc* leo; & gach slis da m-bendais dhe, a dhul *ar* in m-bile fein doridhisi. Ocus d*ar* lé do-chon*nair*c sí aén-tsáer occ tea*cht* don fhairrgi aniar, & an céd bhuille tucc se don bile, g*ur* bhen sé a chend de. Ocus do-ling-si tar an iomd*adh* amach le h-uathbás na h-aislincce, gu ro fhi*ar*f*aigh* an rí dhi, crét an t-olc do-*chon*n*air*c; & do in*n*is an rioghan an aislincc dó. ‘Truagh si*n*’, *ar* in rí. ‘Meisi a*n* bile-si*n*’, or sé, ‘& is íatt an enlaith ag luighe air .i. rioghr*adh*-Er*enn* ata umhal damh-sa le ré fichet m-bl*iadan*; & is íatt an dá sáer décc do-chon*n*cadhais do thocht do gherr*adh* an bhile .i. da ard-naemh décc na h-Er*enn* atád ina t-t*r*osc*adh* re b*liadna* oram-sa, & meisi ag troscc*adh* orra-san m*ar*an c-céttna; & nírb úaisle le Día a t-t*r*osc*adh*-san inás mo throscc*adh*-sa. Ocus isé an sáer deighen*ach* do-*con*n*air*c tú do bhen a chend d' áen béim don bhile .i. **Brenain*n*** mac Findlogha, tain*ic* don fh*air*rgi aní*ar*. Ocus tucc forsna naemhaibh celcc do chuma cug*am*-sa, ion*nus* gur chaithesa biadh, & na cleir*igh* 'na t-t*r*osc*adh*; & do marbh **B*r*enain*n*** meisi. Ocus tuccth*ar* na naeimh cucc*am*, go n-dernain*n* sith ría’. Teccait na náeimh i c-cend in rígh; & do-rin*n*e sith ríu, & do --- p.90 aisicc a m-braighde doibh iar sin. Ocus do t*r*oid Ruadhan fri Dí*ar*m*ai*tt, go ro esccain se h-é, & go ro ghuidh sé Día fa gan rígh do shuidhe i t-Temhr*aigh* go brath arís, & do esccáin se Temhair iar sin. Ocus fos do-guidh se gomadh loscc*adh*, & badhadh, & m*ar*b*adh* bas Di*ar*m*a*ta. Ocus do-guidh Di*ar*m*ai*t Dia fa Rúadhan d' esccai*n*e, ion*nus* go m-bentáoi a leth-cos, & a leth-lamh, & a leth-suil de. {folio 260a} Ocus ro fír*adh* an ghuidhe-sin Di*ar*m*a*ta. Con*idh* tríd sin táinic oided Di*ar*m*a*ta i*ar*tai*n*. Araile la dino boi **Brenain*n*** *con*a muin*n*tir i n-*ar*oile ferann álain*n* oiregh*dha*. At-bertatt*ar* a mhuin*n*t*er* f*r*is: ‘Ni fhuil’, ar síad, ‘isin domhan duine no thréiccfedh an feran*n*-so *ar* g*r*adh Dé’. At-b*er*t **B*r*enain*n***: ‘Fil’, or sé .i. occlach fil h-i c-Corc mo druadh i*ar* C*arn*. Ocus batt*ar* dino dí shéittigh dhersccaight*ech*a lais. Ocus ba lain-shercach i n-danaibh, & dhechmadhaibh, & almsanaibh do*n* Coi*m*d*idh* é. At-bertatt*ar* a dhí sheitigh f*r*is i n-*ar*oile ló: ‘Cia fott’, ol siatt, ‘bemáoid acc*a*t amhlaidh so’? ‘Cein co tochra etraibh fein’, or eissiumh; ‘u*air* ion*nar*bth*ar* Día tre essáent*aidh*, & tochuirther demoin’. ‘Ia*r* n-aimsir móir íar sin t-achair eter na mnaibh. Luidh-siumh iar sin gan fis dona mnaibh día ailithre t*ar* muir; & fu*air* luing n-erlaimh occ Ath Laighen. Téitt in*n*te for fúdhomain in m*ar*a, *co nus*-fu*air* oilen noemh. Ocus *gabhais* an*n* fo chettoir; & ticc an long a h-aen*ar* uadh go dú assa ruccadh. Ocus anais-siumh a aen*ar* isi*n* oilen-sin. *Con*idh é féin ro in*n*is duin*n* na sccela-si*n* i*ar* c-cein máir iar sin. Ocus ba h-eidighthe a chorp uile do clumhaibh gle-ghealaibh amhail choluim nó fháoilin*n*. Cidh t*r*a acht’, *ar* **Brén*ainn***, ‘gibé fhuicfes a thir & a thalamh, amhail ro fhaccaibh an fer-so, bidh fechtn*ach* foirbhthi, fíréon h-e, amhail in fer-so’. Araile la baoi **Brén*ainn*** acc imtecht i n-ditreibh na Gaillia. Tainicc gaeth derm*air* dofhulachta doibh. Is an*n*sin at-bert aen dia muin*n*tir fri **Brénain*n***: ‘Do-fáethsat na croinn-si foirn, & ron-muirfet’. Is an*ns*i*n* at-b*er*t **B*r*enain*n***: ‘A bhraithre ionmaine’, *ar* sé, {folio 260b} ‘eistt*idh* f*r*im-sa beccán. Araile aims*er* oidhche bam*ar* for in muir. Codlais an popul uile acht meisi am aen*ar*. Is an*n*sin at-*con*n*ar*c-sa inis i medhó*n* in mh*ar*a, & is amlaidh bói an inis, & secht (c-cosa) fú*ar*a fuithe; & nó theighdís na longa mora fo sheol fuithe eter a cosaibh. Ocus battar na h-uile gotha & fog*ar* in*n*te. Ocus dano batt*ar* tri longa cengailte fuithe ind oidhce-sin. Intí iaramh’, ol **Brén*ainn***, ‘*co n*-icc in oilén secht-chosach sin do congb*ail* for l*ar* in m*ar*a, & ina h-uile gáetha aga comhthu*ar*ccai*n* da gach aird, *co n*-icc antí-sin *a*r-sáeradh-ne for gúas*acht* na c-cran*n* so filet occ tomhaithemh forain*n* anúas; & isé antí-sin rí nimhe & talman’. --- p.91 ### TAB*AIR*T COLMAIN MAN*AI*G*H* O DHEMHNAIBH TRE RATH ERN*AIGH*THE NAEMH **BRENAIN*N*** Araile la bát*ar* días do mhuin*n*t*ir* **Brenain*n*** occ comradh, & **B*r*enain*n*** occ eistecht fríu; & is*edh* ro raidhsett: ‘In cumaing’, or síatt, ‘ainim an peact*haigh* a thab*air*t a h-if*ur*n ó ern*aigh*the & almsai*n* na c-c*ara*t m-béo bitti occa d*ar*a n-éisi’? Is an*n*sin at-b*er*t **B*r*enain*n*** fríu: ‘Eist*idh* rim-sa’, *ar* se. ‘*Ar*aile lá bámar in*ar* c-codl*adh* for in muir; óen-laech occuin*n* ce*n* codl*adh*. At-*chonair*c sidhe néll dubh, dorcha, agg*ar*bh, adheittigh, adhuathm*ar*, dia shaighidh a h-imel an mh*ar*a móir. Tainic chucca*m*-sa fo cettóir an t-athlaech’, ol **Brénain*n***, ‘& asedh at-b*ert*: ‘Rom-gabh eccla go mór’, or sé; & ro raidh frim: ‘Eirigh go luath *co n*-uicce in néll mór-sa di*ar* n-ion*n*saicc*edh*; & an c-cluine an guth adhuathm*ur* an*n*’?’ ‘I*ar* n-éirghe immorro damh-sa, at-*connar*c in néll n-adhéittigh co *n*-deilbh n-duine n-dubh n-dorcha an*n*, anmhail aibheal '*ar*na bhadhadh, no fhiach m*ar*a; {folio 261a} & is amlaidh bói an dealbh t*r*uagh sin occ síor-ghul & occ síor-cháoi fri métt a peine; & is an*n* at-b*er*t frim-sa: ‘Nott aitchim’, *ar* sé, ‘*ar* Íosa Criost, ar Mhac Rígh nimhe & talman, gur guidhe in Coimde form frissna trí lá-so, u*air* ní fuil nech as mo pían inú fri mét mo pheac*adh*’; & ro sceind uain*n* lasin n-guth-sin. Iar sin t*r*a ro éirghem*ar* uile fo chéttóir, gur guidhsem an Coimdhe fair-siumh. Do-ri*acht* i*ar* t-t*r*ibh laithibh 'ar sin, & a chorp dubh-ghlas uile. Ocus ba lugha a thoirrsi, & is*edh* ro raidh doridhisi, in Coimdhe do ghuidhe leis fri ré tri la ele; & ro imtigh lasin n-guth-sin.’ ‘h-i cind sechtmaine do-riacht iterum, & néll bán uime, & a chorp lán-taitnem*ach* amhail gréin samhrata. Ocus is amhlaidh bói in néll bán sin, & secht c-ciuil ána exa*m*hla ina medhon; & ba bindighther il-ceola in dom*ain* uile íad. Is an*n*sin do-gni altucc*adh* buidhe do Dhia, & at-b*er*t: ‘Anosa’, *ar* se, ‘fil Slanicidh in cinedha dáenna agum g*air*m docu*m* a richedh b*u*déin’. Is an*n*sin as-bert-sa’, ol **Brenain*n***: ‘Cuich tú, nó caidhe th' ain*m*’? ‘Meisi Colman, manach’, ol se, ‘inas messa bái do*n*a h-uilibh manchaibh’. Iar f-fáccbáil t*r*á bhenn*achtan* do-san ag na braithribh, luidh la sodhain dochum nimhe la *timthirecht* aingeal. ‘Is an*n*sin’, ol **Brenainn**, ‘rom-guidhset mo mhan*aigh* meisi im ern*aigh*the do den*amh* doibh, u*air* at-*con*ncatt*ar* a tarbha don manach út. Acht chena ni fríth uaim-si sin do den*am*, *co n*-am tainic Michél archaingel i*ar* si*n*, & is*edh* ro raidh f*r*ium: ‘At-cuala Día th' ed*ar*ghuidhe’, ol sé; ‘sir & taistil Da scrioptuire diadha, & dena ern*aigh*the coimhtionóiltech eistibh, go m-be {folio 261b} acc saeradh & acc dítten fer n-dom*ain* ar if*r*ion*n* *con*a íl-phíanuibh’.’ Do-roine t*r*a **Brenain*n*** an*n*sin an ern*aigh*the n-oird*er*c, & sé ina --- p.92 luing. Bennachais t*r*a Michel *ár*chaing*el* an ern*aigh*the-si*n* **B*r*enain*n***, & issedh ro raidh; a gabail fa dó décc a n-áen-ló for anmain gach pec*thaigh*, & dá slechtai*n* *dec* for cech cantai*n* dibh, & Pat*er* i forbhu cech dula. Ocus ni fhuil do mét a pheac*aidh*, cidh béo cidh m*ar*bh, fogheba dílg*adh*, acht *co n*-dernt*ar* amlaidh si*n* dó. Deithbhir dino ciamadh h-é, Míchél *ar*chaingel, adéradh fris ind ern*aigh*te-sin do dena*mh* sech cech n-aingeal ele. Ni*nsa*; *ar* (bá) h-é Míc*el* aingel **B*r*enain*n***. ‘*Con*idh foll*us* as sin’, ol **Brenain*n***, ‘go t-t*ar*bnaigen*n* do*n*a m*ar*bhaibh, a caraitt bíí d*ar*a n-eísi do ghabháil a n-éccnairce’. Cidh t*r*a acht i*ar* t-taistel tire Gallía do **B*r*enain*n***, & i*ar* f-f*er*taibh & miorbhuilibh moraibh do denamh dó isna ran*n*aibh thoir, do-riacht i*ar* si*n* dochum n-Er*enn*; & téid i*ar* sccís m*ar*a & mór-tíre go Clúain Ferta **Brenain*n***, & do-rin*n*e comn*uidh*e in*n*te f*r*i h-aimsir imcein ina dhiaigh sin. Feacht*us* do **Bhrenain*n*** mac Fi*n*dlogha h-i c-Clúain F*er*ta dia cáscc viio anno ria a eitsecht. Ceilebh*ar*thir isind ecclais; p*r*itcaidhther, oifrit*er* léo. O tainic iaramh in medhon-lái tiaghait na man*aigh* dochum proin*n*tighe. Faccaibther **Brenain*n*** a aen*ar* isind ecclais. Gabhait cach for ord in proin*n*tighe. Mac-cleir*ech* occa dino, & *cr*uit becc ina láimh. Gaibhidh for a n-airpeit*edh*, go t-tards*a*t a m-benn*acht*ain dó. ‘Ro badh amhra lim-sa anosa’, *or na manaigh*, ‘dia nom-léiccedh **Brenain*n*** for lár na h-eccailsi, *cor* ro sephnain*n* {folio 262a} tri h-adhbainn *dó*’. ‘Nochat leiccfe cuicce’, or in mac-cler*ech*; ‘secht m-bl*iadn*a dono do **Brénain*n*** ríasin ni ro tibh e, & ni chúala ceol do ceolaibh an betha; acht da n-ubhall chi*ar*a & snaithe etorra no bíttis for a bhelaibh forsan liubhar. In tan immorro no chluin*edh* céol, do-bheiredh na h-ubla ina óaibh’. ‘Rachat-sa’, or in mac-cler*ech*, ‘do shein*m* cruite dó’. Téitt dino as, & a cruit glesta ina laimh. ‘Oslaic’, ol in mac-cler*ech*. ‘Cia so’? ol **Brén*ainn***. ‘Mac-cler*ech* do shein*m* cruite duit-si’, or eisiumh. ‘Sein*n* amuigh’, ol **Brenain*n***. ‘Menbadh doiligh lat-sa, ropadh buidhe lem mo leccadh for lar na h-eccailsi deit-si’. ‘Maith’, ol se, ‘ossailc riamh’. Do-bheir in mac-cler*ech* a crota eter a da chois for lar. Do-beir **B*r*enain*n*** a dha n-ubhall ci*ar*u ina dá nó. ‘Ni maith lim-sa’, or in mac-cleirech, ‘th' airpheit*edh* amhlaidh, ma ni ghatta in ceir *est*ibh’. ‘Do-gént*ar* dano’, or sé. Do-bheir iaramh forsan liub*ar* ina fiadhn*ais*e. Seindidh iaram trí h-adhbain*n* dó. ‘Benn*acht* f*or*t a mac-cler*igh*’, ol **Brénain*n***, ‘la céol nimhe deit d*ar*a éisi’. --- p.93 Do-bheir i*ar* si*n* na h-ubla ina chlúasaibh, ar nír bó h-áil lais eisteacht fri ceol do cheolaibh in chennt*air*. ‘Cidh na coisti fri céol’? *ar* in mac-cler*ech*. ‘In *ar* a olc*us* lat’? ‘Maith, a mac-chler*igh*’, ol se, ‘ni h-aire .i. i n-bása isind ecclais so seacht m-bl*iad*na gusaníu, iar n-oif*ren*n & i*ar* prochept sunn, do-chott*ar* na mac-cléirigh don proin*n*tigh; fómraccbhad-sa sun*n* 'm áenor. Rom-gabh imtholta i l-leith mo Thiccerna i*ar* n-dol do churp Criost. A m-bá h-i suidhiu rom-gabh crith & omhan, co n-aca én forsan seinistir, *co n*-deisidh forsind altóir. For-féimdhi*us* sa sealladh f*air* lásna ruithniu g*r*ian*da* batt*ar* uim*m*e. ‘Benn*ach* duin*n*, a clerigh’, ol sé. ‘Rott-bennacha Dia’, ol **B*r*enain*n***. {folio 262b} ‘Cia fil an*n*’? ol **B*r*enain*n***. ‘Michel aingel’, ol sé, ‘dot accall*aim*’. ‘At-loch*ar* do Día omh’, ol **Brenain*n***, ‘cidh dia tudhchaidh’? ‘Dot sénadh-sa, & dot airpeittedh ód Ticcerna’. ‘Is fochen duit lim-sa’, ol **Brenainn**. Attaigh a ghulbai*n* i*ar* clíath*an* a eite. Ro bhadh*u*sa oc coistecht f*r*is on t*r*ath go 'raile, & ro cheiliubhair damh iar sin’. Do-bheir **B*r*enain*n*** i*ar* si*n* in astail d*ar*san m-braghait: ‘In bin*n* let-so, a mac-cler*igh*? Do-bhiur-sa mo chubh*us* do Dhia’, ol **Brenain*n***, ‘nach bin*n*iu lem-sa ceol do cheolaibh in dom*ain* i n-d(iaigh) in cheoil-sin (inas) in astoil-si. Ocus beir-si benn*acht*ain, & bidhit neimed*ach* ar m' *air*fittedh.’ ‘*Con*idh í si*n* an dithrubhacht **Brenain*n*** i c-Cluain Ferta.’ I n-araile aims*ir* dino lott*ar* fir Mum*an* do toghail *Con*nacht. Luidh **Brenain*n*** dia tairmescc, & do chuingidh c*air*de forra; acht chena ni tuccadh dó; & dhomhaidhsett an sluaigedh do den*amh*. Is*edh* immorro do-roine Dia, go m-batt*ar* ima c-cu*air*t i n-oen-lucc; & gach áon ticcedh an*n* doridisi, go m-batt*ar* amhlaidh sin fri re cian tre cumachtaibh in Coimdedh, & tre ern*aigh*the **naemh Brenain*n***. Ocus ro sáerta *Con*n*acht*a amhlaidh sin. I*ar* n-dol immorro do **Brenain*n*** as sin, ecmhaing *ar*aile mac náemh balbh dó ó ro gen*air*. I*ar* m-bennach*adh* immorro do **Brénain*n*** do, labhrais fo cettoir. Luidh **Brenain*n*** iar sin do accallaimh a sheth*ar* .i. Bríghe, co dún Aedha meic Each*aid*, dianidh ain*m* Enach n-Dúin indíu. Cidh t*r*a acht i*ar* t-taisteal m*ar*u & tire, i*ar* t-taithbeoucc*adh* m*ar*bh, i*ar* n-íc clamh & dall & bodh*ar* & bacach, & áesa gacha tedma archena, i*ar* fothucc*adh* {folio 263a} cell & mainist*r*each & ecclas noimdha, i*ar* n-orducc*adh* abb & maighist*r*each, iar m-bennach*ad* ess & inbher, i*ar* c-coisercc*adh* crích & túath, i*ar* n-díbadh col & peac*adh*, i*ar* mór-ghaibhtibh m*ar*a & tíri, i*ar* n-ion*nar*b*adh* demon & dúalach, i*ar* m-buaidh ailithre & crabaidh, i*ar* c-comlánucc*adh* firt & mírbhuil*edd* nad caemhnac*ar* do fhaisneis, ro chomhfhoiccsighestair laithe eitsechta intí **naemh Brenain*n***. --- p.94 Is an*n*sin at-b*ert* **Brénainn** frisna braithribh i*ar* n-oifrend in domhnaigh, & i*ar* c-caithemh chuirp *Crist* & a fhola: ‘Ata Dia’, ol se, ‘agum g*air*m-si dochum na flatha suthaine; & mo chorp do bhreith co Cluain Ferta, u*air* bíaidh torro*m*ha aingel in*nt*e, & is in*n*te bias mh' eiserge-si. Dent*ar* iaramh c*ar*patt becc libh, & tóet áe*n* uaibh lais do iodhnacal mo chuirp-si, d*us* nach faicet na tuatha in fén mor, & soch*aid*e lais, daigh na d*er*nsat essaent*aidh* iar sin immon c-corp. Teccemhaidh iaramh oen-ócc-laech leth-ruisc clí do-shainridh donti bher*us* mo chorp-sa lais .i. Cuirrine mac Séttna essidhe. Ocus iss*edh* at-béra f*r*isan m-brathair aga m-bia in corp: ‘Inné corp ind náoimh so occ*at*’? ol sé do guth g*r*uam*dha*; ‘occuin*n* féi*n* bías a eiséirghe’, ol sé; ‘& leicc úait in corp’. Tabh*radh* dino’, ol **Brenain*n***, ‘an brathair maiss n-óir as i*n* talm*ain* do Chuirrine ar imthecht dó uadha. At-béra in láech, ni leiccf*edh* aire. ‘Gebha feín righe, & do shiol it diaigh’, ol in brath*ai*r f*r*is. ‘Leicc (damh) dola ass. Ocus acc so com*art*ha duit aire .i ro bhása occa iomradh indíu, cion*nus* no ghebhtha ricche’. ‘Ac’, ol sé. ‘Not-fuigbe nemh & talamh’, ol in brath*air*. Léiccfidh-siumh’, ol **Brenainn**, ‘i*a*r sin *ar* in treide-sin .i. ar ór, ar righe, & ar nemh. Ocus bennech*aid* an brath*air* {folio 263b} eissiumh iar sin, & imthigidh uile’. In tan tra tairnic do-somh a radh sin uile, bennachais dona braithribh, & da shi*air* .i. do Bhrighe; & an tan ro-siacht for tairsech na h-eccailsi, isedh at-bert: ‘*In manus tuas, Domine, commendo spiritum meum; redemisti me, Domine, Deus ueritatis’’* Luke 23:46 ’. Ro fháidh a sp*ira*t i*ar* c-comhlanucchadh tri m-b*liadan* nochat; amhail as-bert in fáidh: > 1. 1] Saoghal > **Bhrenain*n*** gan bine, > > 2] Ba saoi, ba faidh, ba > file; > > 3] Tri bliadhna nochat co cert > > 4] Ro chaith > sé go ro-ghuasacht. > Aen-bliad*ain* ar ochtmogha *ar* chuicc c*é*t ó inchollucc*adh* Criost meic De bí go h-eitsecht m-**Brenain*n*** meic Fi*n*dlogha; ut dixit: > 1. 1] O ghein mheic Muire, > as derbh lin*n*, > > 2] Go h-eitsecht beth*ad* > **B*r*enain*n***, > > 3] Bl*iadain* *ar* ochtmogha > án > > 4] *Ar* chúicc cédaibh go comlán. > Isin seisedh la décc ceilebh*ar*th*ar* a fheíl-siumh a mí *Maii* do-shunnr*adh*. Ro cuir*edh* isin *car*patt i*ar*nabh*ár*ach corp **Brenain*n***, --- p.95 amail adub*air*t **B*r*enain*n*** féin, & luidh an t-áen-brath*air* lais. Do-ecmai*n*g inti Cuirrine mac Sétna dó; *co* n-eb*ert* fris amhail ro remhraidh intí **náemh Brénain*n***. Rucc*adh* t*r*a iar sin corp **Brenain*n*** go Cluain Fertai, co ros-adhnacht an*n*sin *co n*-onóir moir, & *co* n*- air*mitti*n*, co psalmaibh, co n-iomnaibh, & co cantaiccibh sp*ir*atalta i n-onóir Ath*a*r & Meic & Spir*ai*t Naeimh. Ailim t*r*oc*air*e Dé uile-cum*acht*aigh tre impidhe **naemh Brenain*n*** roísam uile ind aént*aidh* na nao*m*h T*r*inoide, ro airiltnighem, ro aittrebham in secula seculorum. Amen. FINIS. [5](javascript:footNote('G201000/note005.html')). --- p.96 {folio 70b}Da apstol decc na h-Eren*n* --------------------------- Bator da apstol decc na h-E*renn* h-i c-Cl*uain* Iraird ica foghlaim oc Fi*n*dian. *Co n*-derna Fi*n*dian fleidh dona h-apstolaibh & do naemh*aib* Eren*n* *ar*chena. Amhail rob áiniu doibh ic comhól na fleidhe *co nus*-aicet in scoith n-dífhreccra n-dímhóir chuca di*n*d comh*ar*tha tíre tairng*ir*e. Is an*n* dino ro fhás bruth & comh*air*le aca im dhol d' iarr*aidh* tíre na scoithi. Noch*ar* gabh nech do laimh sech a chele dibh dul an*n*; *co n*-dern*adh* cran*n*chor etorra .i. iter cech n-dís dibh; co tarla iar sin don da **Brenain*n*** dol an*n*. Cuirit dino an dá **Bhrénain*n*** cran*n*chor etorra fodhéin, cipé dibh dia roisedh dul d' iarr*aidh* tíre t*air*ng*ire*. Rosoich dino do **Brenain*n*** Birrae dol an*n*. Is an*n*sin dino ro chuir náemha Er*enn* uile h-i socht, & i n-imsniomh, ara dhoilge leo a rochtain don t-senóir .i. do sin*n*s*er* naemh Er*enn* & do súi na faitsine dol i craes mara & mór-fhairrgi. *Con*idh an*n*sin at-bert **Brenain*n*** mac Fi*n*dlogha: ‘Meisi an sósar, is mé ragh*us* ar in fairrge’. *Con*idh dó ro chan in láidh si: > 1. 1] Bat*or* ic foghlaim tréin > t*r*eall, > > 2] Cansat co léir a leighen*n*, > > 3] Acc > Fi*n*den co fichtibh ceall > > 4] In Br2 this is the > second line of the verse. > > Da aps*tol* *décc* na h-E*renn*. > 2. 5] *Co n*-acaiset chuca i*n* scoith > > 6] In > comun*n* féta fir-maith, > > 7] Óta tír > t*air*ng*ir*e n-daith > > 8] Ó righ na righ, on > rígh-flaith. > 3. 9] Ro raidhset uile malle, > > 10] Ba dia > c-com*air*libh maithe, > > 11] Co rochtai*n* dail diam*hair* de, > > 12] D' íarr*aidh* tire na scoithe. > > > --- > > p.97 > > 6. 13] Sc*ar*thais Día dá cech > dis daibh > > 14] F*or*la saeth*air* na sen-náeimh, > > 15] Do reir *cr*an*n*ch*air* amhra uill > > 16] Co t*ár*la > do*n* dá **B*r*énain*n***. > 7. 17] Co ros-ben*n*ach Dia datha > > 18] *Con*a > lest*r*aibh li*n*d-bracha, > > 19] **Brenain*n*** > Birrae, buaidh flatha, > > 20] Is **B*r*enain*n*** mac > Fi*n*dlacha. > 8. 21] Cor c*uir*siot c*r*andchor caem n-gla*n* > > 22] I fiadhn*ais*e na n-ap*stol*; > > 23] **Brenain*n*** Birrae c*us*in m-bladh, > > 24] As dó do-rala in astor. > 9. 25] In*n*sa re n-áes cumtha cóir > > 26] Co cornaibh fi*n*da fl*ed*h-óil, > > 27] A dal ar > lúi m*ar*a moir, > > 28] A súi slán is a > seanoir. > 10. 29] ‘Daigh im só sa sun*n* cose’, > > 30] *Ar* **B*r*enain*n*** (oc) i > n- airde, > > 31] ‘Badh as damh inní bias de’, > > 32] ‘Meisi ragh*us* *ar* f*air*ge’. > Is an*n*si*n* dino do-ron*adh* dig*r*ais caur*aidh* la **Brenain*n*** .i. *ar* mhed & luchtmaire .i. coicciur *ar* cethrachat & t*r*i *sechtmog*at, isé lín do- chóid isi*n* curach. Seolais iar sin **Brenain*n*** mac Fi*n*dlogha f*or* ton*n*gh*ar* in mhara mong-ruaidh, & f*or* trethan na t-ton*n* t- taobh-úaine & for cichanaigh, in t-saile shith-guirm, & i m-béolu in aiccéin iongant*aigh* il-phiastaigh .i. *air*m i fu*ar*at*ar* il*ar* m-bleidhmíl muiridhi. Is an*n*sin dino fogebhdís ailéna áille i*n*gant*ach*a, & ni thairistis in*n*tibh-sin bheos. Bat*or* dino co cen*n* m-b*liadhn*a *ar* in iom*r*amh-si*n*. Is an*n*sin ba comhfochraibh don cháiscc; bat*ar* a mhuin*n*ter aca radha fri **Brenain*n*** dula for tír do chelebr*adh* na cáscc. ‘Is tualai*n*g Dia’, ol **B*r*enain*n***, ‘talamh do thab*air*t duin*n* in cech ionad b*ús* ail dó’. Iar tichtain na cáscc t*r*a, is an*n* toccbais in míl mór a f*or*mna i n-airde o sin muir súas, cor bó talamh com*ar*d, cobhsaidh, coraighthi, coimlethan, coimhreidh, --- p.98 comhalain*n*. Tiacchaitt iar sin for in talumh-sin, & celebhraitt in chaiscc an*n*sin. Óen-lá & dá oidhche doibh isin inad-sin, go t*ar*nac*a***i***r* léo ord na cáscc do dhénamh. Tiacchait i*ar* si*n* ina curach. Scein*n*idh in míl mór iar sin fon muir. Cech u*air* ba comhfochraibh in chaiscc cecha bliadhna no tóccb*adh* in míl mór a d*r*uim ós an muir, co*m*a talamh tirim techtaidhe. Fecht*us* dino bat*or* f*or* in aiccen, *co n*-acat*ar* na srotha dearmáire. {folio 71a} Do-sreng ait dino an tanfad d*ar*a n-aimhdhéoin co bord na saebh-coire. Is an*n*sin ros-gabh imeccla mór íat f*r*i méd *n*a ainbhtine. Gabhais cách dibh acc fecchadh i n- aghaidh **Brenain*n***, u*air* ro ba d*er*m*áir* in gá*budh* i rabhat*or*. Tóccbais iar sin **Brenain*n*** a guth co h-*ar*d, *con*idh an*n* as-b*er*t: ‘Is lór dhuit, a mhuir mor-sa’, ol sé, ‘meisi m' óen*ar* do bhadhadh, & léicc uait in lucht-sa’. Is an*n*si*n* dino fethnaighis in mhuir fo cédoir, & toirnit feicheda na saebh-choire o shin amach riamh, & nír irchoitig- set do neoch eile. A m-bat*ar* an*n* la n-aile f*or* an muir co taínic diabhul chuca i n- deilb sentu adhuathmaire *inglaine* ifern*aidh*e, *co n*-deisidh for seol in chu*r*aigh i fiadhnaisi **B*r*enain*n*** a aenur. Ní fhacaid dino nech dibh-siumh é acht **Brenain*n*** a áen*ar*. Iarfaighis **Brenain*n*** do dhiabal, cidh 'ma tanic a h-ifern riana aimsir chóir .i. ria n-aimsir na h-eiseirghe móire. ‘Is aire immorro tanac’, or díab*al*, ‘d' iarr*aidh* mo phianta i cl*ú*salaibh doimhnibh in mhara duibh dhorcha-sa’. Iarfaighis **B*r*enain*n*** do-so*mh*: ‘Cidh on, cáit ina fuil in loc ifern*aidh*e sin’? ‘Truagh sin’, *ar* diabhal, ‘ní chuma- ing nech a fhaicsin, & se béo iar sin’. Is an*n*sin foillsighis diabhal dor*us* if*ir*n do **Brenain*n***; & feghais **Brenain*n*** iar sin in c*ar*cair n-gairbh n-guirm sin, lán do bhréntaidh, lán do las*air*, lán do mhos*air*, lán do longpu*r*taibh na n-demhnu neimhn*ech*; lán do ghol & do eighim & do erchóid; & gaire t*r*uagha & nuall-ghuba móra, golfadhach & basgaire na tuath peacthach, & bethu dubach brón*ach* h-i cride péne, i c*ar*craibh tein*n*tighibh, i sruam- haib na --- p.99 sreth sir-theinedh, i cailiuch bith-bróin & báis cen crích cen foircen*n*, i lathachaibh dorchaibh, i cathairibh trom-lasar; i n-imat b*r*óin & báis, & riagh, & cuimreach, & t*r*om-t*r*eas n-dichumai*n*g, co m-bloedhghail adhuathm*air* na n-demhna neimhn*ech*, i n-aidhchi bith-dhorca, bith-u*air*, bith-bréin, bith-shalaigh, bith-ciamair, bith-ghairbh, bith-fhoda, bith-muichnigh, marbhthaigh, mal*ar*taigh, mucna mong-thein*n*tigh*e* io*chtair* imu*air* adheitig iff*ir*n; h-i slesaibh sliabh sír-theinedh, cen anadh, cen airisemh, acht sluaigh demhnu ac t*ar*ra- ing na pectach i c-c*ar*c*r*aibh troma, ten*n*a, tee, ten*n*tighi, dorcha, doimhne, diamhra, dímaine, dáera, dubha, déinmecha, sal- cha, seda, senta, sir-bréna, sir-debhtach*a*, sir- trodach*a*, sír-scith*a*, sir- m*ar*bh*a* sir-bhéo. Gol ger, g*ar*cc, goethach, golf*ar*tach grechda, geranach, gothach, goirt, ger-g*air*mnech, gubhudach. Cruma croma, cruaidhe, calma, cend-mhóra. Piasta buidhe, bana, bel-mora. Leomhai*n* lon*n*a, lán-luatha, leid- mecha. Seabhaic roda, ruadha, ro-*ar*da. Drecai*n* d*er*cca, dubha, d*r*on*n*- móra, dein*m*n*ech*a (*no* dein- mecha). Ticcri trena, tuath-bertaigh; scoirpi gorma gimacha; griba g*ar*ba, goib-ghéra; cuile goirte, guilbn*ech*a; creabhair chroma, cruadh-ghobacha. Farchadha trena, t*r*om-iarn*aidh*e; s*ús*ta senta, sen-gh*ar*ba; claidhbe gera; gai ruadha; demhna dubha; tein*n*te bréna; {folio 71b} srotha neime; eassa bréna. Cait ic sc*r*ibadh, coin ac led*radh*, gadh*air* tafai*n*d; demhna ag glaedhgail; locha brena, lathacha mora, cuithe dorcha, glen*n*a doimhne, slebhte *ár*da, creca cruaidhe. Sluaigh demhna, longp*or*t salach, pían cen anadh; saithe san*n*tach, tochur meinic, troid cen fhuirech; demhna acc pían*adh*, imatt riagha, betha bronach. Airm i filet srotha secdha, serbha, senta, sir-bréna, lobhta, legtha, loisctecha, loma, luatha, lan-tei, lethna; cumga c*r*uaidhe, c*air*rgecha, foda, fu*ar*a, fodomna, beca mora feichtecha, sir-the, sínte, suáiti, so-thoirsecha; moighi loma, loiscthecha. Tulcha corra, --- p.100 gímacha; glenda croma crumhacha; móinti g*ar*bha, deilccnecha; coillti dubha tein*n*t*igh*i. Slighti salcha, biastaighi. M*ar*a techta, tul- bhrena; clóithi aidble, iarn*aidh*e. Us*ci* dubha doimillsi. Aiddi imda examhla. Samudh salach, sir-lobtha; gaetha goirti geimhreta. Snechta secda, sir-silte; lan*n*a d*er*cca, tein*n*t*igh*e; gn*us*e dáera, dubha; demna luatha, leidm*ech*a; piana aidble eccsamhla. Iar faicsin na pian-sin do **Bhrenain*n***, co c-cual*aidh* in nuall-gubha n-derm*air* n-dofulachta n-ettualaing, & an chúi ciam*air*, attruagh, & in golgaire dichumhaing i fudomhain iocht*air* ifrind. Is an*n*sin ro gabh imeccla an clerech fri h-adhuath na t*r*oighi-*sin*. *Con*idh an*n*sin at-*con*nairc **Brenain*n*** in carraicc n-dermair; is fuirre-sidhe ro búi a n-at-cualaidh; & ticcedh an muir ifernaidhe da cech aird d*ar*sin c*ar*raicc n-*der*m*air* .i. tonn teinedh dubh-ruaidhe an*air* thairsi, & ton*n* u*ar*, eighreta, aní*ar* cech re fecht. Is an*n*sin búi oen-duine t*r*uagh ina shesamh forsin c*ar*raic. Iar- faighis **Brenain*n*** de, cuich é. ‘*Iudas* Scarioth meisi’, ol se; ‘& as me do rec mo thiccerna do chin*n* airccit & ion*n*mais dímiccn*igh*, díomaoin in t-saogh*ail* .i. Ísu C*rist* mac De bí. Ocus as d*er*m*air*’, ol sé, ‘méd mo phian n-exam*ail*; & bett amhail at-chi-siu oníu co tí an brath’. Is an*n*sin ro chúi **Brenain*n*** fri méd na tróighi i facaidh Iudas do beith. *Con*idh an*n* do-righne Iudas na runna becca-sa oc taithmet do **Breanain*n***: 1. 1] Iudas Scarioth me indiu 2] F*or* ton*n*aibh na t*r*en-f*air*rcciu; 3] T*r*uag mo betha gaibt*ech* gor*m*, 4] Oco*m* pían*adh* i n-iforn. 2. 5] O thuin*n* tein*edh* f*or* tuin*n* u*air*, 6] O tuin*n* u*air* f*or* cech tuin*n* t*r*ein, 7] Mé 'co*m* pían*adh* as cech *air*m, 8] T*r*uagh in g*air*m mo bh*et*h h-i péin. 3. 9] M*air*cc da*m*h-sa t*r*écc*ed* mo righ, 10] Olc in gni*m*h fa t*u*cc*us* laimh; --- p.101 11] Beithir de t*r*e bithi sír 12] Ce*n* sídh is ce*n* an*n*sa shaim. 4. 13] h-Icht*ar* if*ir*n cech re n-u*air*, 14] T*r*uagh an g*r*ifing bís fo*m* taobh; 15] Dea*m*na dubha bít im dháil, 16] Uch, a lágh, ni c*um*a cae*m*h. 1. 17] M*air*cc do-righne, m*air*cc [do-gni](G201000/app001.html) , 18] M*air*cc a tur*us* f*or* bith cé; 19] Antí do-gni saint t*ar* ró, 20] M*air*cc fa dó, & m*air*cc a Dé. 2. 21] M*air*cc da*m*h-sa mo sai*n*t r*om* baidh, 22] Demhna g*ar*cca at-cim '*ar* n-u*air*; 23] M*air*cc mo thur*us* a Dé dáibh, 24] M*air*cc do r*ái*dh mo *cu*bh*us* cr*úaidh*. 3. 25] Uch, a **B*r*enain*n***, fég*aidh* mé; 26] Cech a n-de*n*aim damh as mo, 27] If*er*n dona, daer, dubh, dall, 28] Uch, as an*n* atú sa béo. 4. 29] Uchan, uch luach braith mo righ, 30] Co sír sír do-ghébh a olc, 31] *Tricha* circull airccit bhai*n*, 32] Isé si*n* do c*r*áidh mo ch*or*p. 5. 33] *Ar* ion*n*m*us* t*uc*c*us* mo rígh, 34] Uch, as tríd as olc mo dhil; 35] Ní mh*air* in t-ion*n*m*us* do*m* réir, 36] Mairim-si i péin t*r*ia bith sír. 1. 37] Uch, nach m*ar*bh me, a Meic mo Dhe, 38] Uch, as g*ar*b do-gheibhim gleo; 39] Uch, me *ar* las*adh* goma c*ét*, 40] Ní fhagaim écc, acht me béo. 2. 41] C*r*uma c*r*oma bit fom thaebh, 42] Dubha, don*n*a, t*r*uag in baig; --- p.102 43] G*air* tafai*n*d an*n* cech re n-ú*a***i***r* 44] T*r*uag i*n* g*r*afaing bít im dáil. 3. 45] Uch, a *air*ccit, m*air*cc do-gni, 46] Uch, do airccis mé fam De; 47] Uch, a ion*n*mais, bhrécc*aidh* bháin, 48] Uch, is plaigh ro imres fein. 4. 49] Maille re demhnaibh atú; 50] Uch, rom-medhr*aigh* olc mo ghné, 51] Do-clos *tr*e dhium*us* mo gnaoi; 52] Is Iúd*us* Scarioth me.IUDAS SCARIOTH --- p.103 {MS page 222}Betha **Sein-Chiarai*n*** Saoigre --------------------------------- Baoi fer amhra a n-Osraighibh .i. do Dhal m-Birn, Lughna a ain*m*. Luigh sidhe for cu*aird* do*n* taoibh budhes d' Eirin*n*, & tug a dhiongmala do mhnáoi an*n* .i. a g-Corca Laighe go h-airithe, Liadhai*n* ain*m* na mna-sin. Ad-con*n*airc an ingen-si*n* aislingte. Andar le go t-tainic realta do ni*m*, go n-dechaid ana béola, go ro shoillsigh fir Eiren*n* uile. Ad-racht arnamharach, & ro innis gach ní ad-con*n*airc; g*ur*ab í breth rugadh furte .i. go m-beradh gei*n* bhuadha, dia*m*ad lar iart*ar* d*om*ain a b-fertaibh & a miorbuilibh. Ba fíor so*n*; ro gei*n*edh an mac .i. **Ciaran**, & a g-Cleire rodnalt. Ocus ba follas rath Dé fair a miorbuilibh & a b-fertaibh iomdha, go raibhi triochad bliadhan isi*n* io*n*ad-si*n*, maille re duthracht leighin*n* & urnaighte, cía ro bhaoi gi*n* bhaisdedh, gi*n* bhen*n*achadh, acht a bh-fuair o neamh dhiobh. Nior bo machtnadh on, *air* ni bháoi baisde na creidemh f*r*isan ré-sin isin in*n*si-so; go ro t*r*iall **Cí*ar*an** i*m*teacht aisde go Roi*m* Letha; *ar* ro taisbenadh do ni*m* dó, gomadh an*n* no legfadh a salma, & do-ghebhadh gradha easbuidh, ar ba h-i cen*n* an chreidi*m* h-i. O rai*n*ic {MS page 223} do Roi*m*, ro baisdedh h-e iar ria*cht*ain; & ro leigh an sgriobtuir & an chanoin coi*m*dheta ag ab Romha, go m-bui t*r*iocha bliaghan ag an fhoghlai*m*-sin, go n-dubhradh f*r*is toighe*cht* dia tír, *ar* ba h-an*n* báoi a g-cín*n*edh dó oírisemh do dhenamh, & gomadh oird*r*aic fon uile dh*om*an a fiorta & a urnaighthe. Luigh **Cíaran** aside go h-Edail, gonadh an*n* do-rala Pat*r*aic dó for a chon*air*, go ro failtighsit f*r*ia *ar*oile. Ocus ad-bert Pat*r*aic f*r*is, tia*cht*ai*n* dia thír, go ro chumdaighed cathair a medhon na h-in*n*si-si*n*, & go b-fhuighbedh úaran an*n*. ‘Ocus oiris emh aga, & teigemhad-sa f*r*iut iar t-triochad bliadhan’. ‘Nis a*m* eolach-sa f*air*’, *ar* **Ci*ar*an**, ‘*air* ní fhed*ar* cisi h-ú*ar*an sech *ar*oile díobh, aga n-oirisfin*n*’. ‘Bera mo chlog-sa’, ol sé, ‘& biodh amhlabh*ar* no go riacht an t-ú*ar*an; & benfaidh iar rochtain, & budh é an bardan **Ciarai*n*** a ain*m* go brach, & do dent*ur* fiorta & miorbuile libh io*m*aleith, & biodh Saoighir ain*m* an io*n*aidh’. Ceileabhra*i*s cach día chéile diobh .i. Pat*r*aic & **Cí*ar*an**, & do-roi*n*e **Ci*ar*an** amhail adubhradh f*r*is, no go rai*n*ic gusan úaran oirdraic fil an Eilibh {MS page 224} Mu*m*an, go ro ben a chlodh an*n*, amhail ro gealladh. Ocus ro thorain*n* a reigleis iar sin. --- p.104 Do-roi*n*e Día fiorta iomdha sun*n* for **Chiaran**. O ro ghabh for claoidhe na reilge, & se a aon*ur*, go b-faca an torc n-allta ana dochu*m*, go ro ghabh for ledradh & tochladh, go ro ben an fiodh uile do*n* tochailt-si*n*, & go ro claoi an talamh, g*ur* bo réigh. Do-gní iar sin teghais, a n-oirisfiodh an g-cei*n* no bhiadh f*r*isan mor-obair n-ugad, & an t-ain*m*idhe egcen*n*sa út og bein & ag tarrang an fhedhaigh dó, g*ur* bó h-erlamh. Do-rad Día tuille man*a*c*h* docu*m* **Cíarai*n***, co n-faca cuca an faolcú go m-broc, & go sion*n*ach lais, go ro ansat maille f*r*is ag dena*m* f*r*iochna*m*a & fritheolma fair. Bad*ur* sa*m*luigh f*r*i ré cían ag an b-f*r*iochna*m*-sin, no go t-tarla do*n* t-sion*n*ach a dhuchas fei*n* do eirge for a mhenmuin, go ro goid a bhroga ó Chi*ar*an, go n-dechaidh for teithed ana uai*m*-thigh. O ro airigh trá **Cí*ar*an** an esbuidh umale, adub*air*t risna mancaibh oile .i. f*r*isan g-coin allaigh, & f*r*is an m-b*r*oc: ‘Ní maith an cerd manaigh’, {MS page 225} ol se, ‘oirgne na slada do dhena*m*, & eirg’, ol se, f*r*isan m-broc, ‘& tug lat ar áis no *ar* éigin é, go ro c*ur*saigh*ter* in*n*’. Luigh iaramh an b*r*oc, go n-dorala an sion*n*ach f*r*is, go ro chuibhrigh ó chluais go laoi, go t-tug ar éigin lais é. Ad-bert **Cí*ar*an** f*r*is: ‘Dena ai*n*ti & aithrighe’, ol sé, ‘air ni cerd mhanaigh mibhésa, & oíris for céill, & diamadh miana no bheith fort, do-b*er*a Día duit amhail shirfe’. Fóghní-siu*m*, amhail as-bert **Cíara*n***, & ro oiris isin mai*n*ci*n*e cedna, go no mor*a*d ain*m* Dé & **Ci*ar*ai*n*** de si*n*. Asa h-aithle si*n* tra ó 'd-clos clú & oirdhercas **Chi*ar*ai*n***, ro tio*mair*g a choibhnesa chuige do gach leth; & tai*n*ic a mathair, dá ion*n*saighe, go n-ógaibh io*m*dha lé f*r*ía foghna*m* Dé & **Cíarai*n***. Ocus ro thogaibh reigleis riogha & tempoll toghaidhe do Día, & do-gniodh foircedail io*m*da *ar* briathraibh Dé dona criochaibh co*m*fhoigsi, & dia ath*ar*da feisi*n* .i. do Osraighibh, & ro chreidsiot il-io*m*ad do dhaoi*n*ibh Día tré foircedal **Ci*ar*ai*n***. Is an*n*sin do-rala do Pat*r*aic teacht do shioladh creidme d' f*er*aibh {MS page 226} Eiren*n*, & dia m-baisdedh, iarna fularamh ó Iosa fair a sleibh Sio*n*a, día t-tugadh an bachall Iosa dó, go no ao*n*toigh, & go ro cengail gach ní cingeladh Pat*r*aic isin in*n*si-so. Oir ní bháoi do choi*m*éd irsi & creidme a n-Eirin*n* roi*m* Patraic, acht madh **Ciaran**, & Oilbe, & Déglan, & esbudh Iub*air*. Ro c*r*iochnaighedh la Pat*r*aic gach ní, amhail ro io*m*raidh f*r*ia h-Iosa, go ro ben fiora Eiren*n* a lamhaibh demhan, & a h-adradh iodhal. Báoi trá dalta dil og Liadhai*n* .i. mathair **Ci*ar*ai*n***, & ni bháoi for bith ben budh ferr cruth & bésa; & ingen rí do rioghaibh Mu*m*an h-í, & Bruinech a h-ain*m*; & ro chin*n* a h-oighe do Dhía, & luigh --- p.105 go **Ciaran** maille re Líadhai*n*. Lá n-an*n* luigh rí Cei*n*eil Fiachchach, *D' *ar* n-doich mor bho é sin cinel Fhiacha meic Neill*, go **Cíaran**, Dioma a ain*m*, go n-aca an ingen n-iol-crothach, & ro med*r*adh oca faicsin, go rug lais día h-ai*m*dheoi*n* gi*n* fhios do **Chi*ar*an**, & go ro eignidh an inghen iar sin. Ba gal*ar* t*r*óm la **Ciaran** anní-sin, & luigh for iarraidh na h-ingi*n*e go tech Dio*m*a, go n-debhairt Dio*m*a f*r*is: ‘Nis-b*er*a an ingen’, ol sé, ‘go n-abra do {MS page 227} thigerna friu*m*’. ‘Is túalaing Día on’, ol **Cí*ar*a*n***. Nior bó cian badur an*n*, go n-éb*air*t an guth uasa; ‘Leigh uait an ingen’, ol sé. Ro léig an ingen la **Cíaran** i*ar* si*n*, & ba torrach h-i. Ro cuir **Ci*ar*an** iaramh sighin na c*r*oiche coi*m*dheta tairsi, go n-dechaidh ar nei*m*fni e gan airiughadh fo cedoir. Ag cion*n* ai*m*sire iar si*n* tarla *ar* mhenmuin Dioma techt d' iarraidh na h-ingi*n*e do-righisi, *air* nior fhulaing beith 'na fegmais. O 'd-con*n*airc an inge*n* an righ dá h-ionnsaighe, air bá derbh le is día breith lais d' áis no d' eigen tai*n*ic, ad-bath fo chedóir. O 'd-conn*air*c Dio*m*a ég na h-ingine, ro c*r*iothnaighsiod a bhaoill, & ro buaighredh a aignedh, & ad-bert f*r*ia **Cí*ar*an** iar sin: ‘Ro marbhais mo cheile’, ol sé, ‘& diogholt*ar* fort é; & sg*r*iosfaighther as an áit attaoi tú, & ni bía fos fort’. ‘Ni cu*m*achtach túsa ui*m*esi*n*’, ol **Cíaran**, ‘& Dia ni*m*e ed*r*ain*n*, & ni fhuil mo maith-si ná m' olc ar do cu*m*as’. Asa h-aithle sin t*r*a fu*air* aon-mac an righ bás lasan aitheasg-si*n*; go t-tai*n*ic buime an mhic a b-fiadhnaisi **Ci*ar*ai*n*** ag basgaire t*r*uaigh, & ad-bert {MS page 228} an ben: ‘Do-bheiri*m*-si an mac úd, & me féin a mai*n*chine duit’, ol sí, ‘dia g-cabhra an uair-so fair, oir is tú rod marbh’. Iar sin t*r*a dus-fáinic soighnen tinntighe do ni*m* for brugh an righ, go ro loisgedh idir dui*n*e & airneis, g*ur* loisgedh an d*ar*a mac baoi lásan righ .i. Duncadh mac Dio*m*a eiside. O 'd-clos do*n* righ anní-sin, luigh go **Ci*ar*a*n***, & do-roi*n*e c*r*os-fhighill de fei*n* ana fiaghnaisi, maille re h-aithrighe mhóir, & re tóirsi thrui*m*, & ro ghuidh é fa fortacht & fa mhaithfechas dó. Do-rad **Ci*ar*an** do-su*m* anní-sin & ro dhuisigh a dhá mac i*ar* m-bás & losgadh dó, g*ur* bhó slán. O 'd-chon*nair*c **Ci*ar*an** an ingen do eg, ro dhuisigh o bhás m*ar*an g-cedna. Ar bá derbh lais nach beradh an righ uadha t*ar* sarughad ní budh mó. Ro mor*a*d ain*m* Dé & **Ci*ar*ai*n*** tresna mor-miorbuilib-si*n*. F*echt* an*n* dus-fai*n*ic a choig go **Cíaran** & ad-bert f*r*is: ‘Ní filid muca lin*n*, & do riocfaidhe a les íad f*r*ia biathadh ar manach’. ‘Is tualai*n*g Día u*m*pa-si*n*’, ol **Cí*ar*an**. Nior bhó cian dóibh go b-facad*ur* an dá mhuic dég dá n-ionnsaighe. Ansad ocaibh {MS page 229} go ro shiolsad tréda io*m*dha díobh. --- p.106 Fea*cht* oile luigh an coig cedna go **Ciaran**, & ad-beir f*r*is: ‘Regar a les cáorigh lin*n*’, ol sé, ‘ar is eigen a g-cennach mona fagabhar.’ ‘Ní h-usa lá Día na muca’, ol **Cíaran**, & budh fior sin. Ad-cíad an tréd do chaorcaibh geala isi*n* muigh. Is ar eigi*n* ma ro fhedsad f*r*itheolamh for a sioladh. Fe*cht*us dia n-dechaidh fer oirmhidnech báoi a g-co*m*fhogas dó go **Cíaran**, Fion*n*tan a ain*m*, & a mhac m*ar*bh lais dia thodhusgadh dó, Laoghaire a ain*m* side. Ro guidh **Cíaran** Día um*m*a fhorta*cht*. & do-róine cros-fhidhill & ernaighthe diochra go Día f*air*. Ad-ra*cht* an mac o bhás lá breithir **Chíarain**; go ro moradh ain*m* Dé & **Cí*ar*ai*n*** de si*n*. Go t-tug-sumh a uile ion*n*masa & saidhbhresa do Dhía & do **Cí*ar*an**, & do-rad fós an baile forsa m-baoi fein gona fheran*n* a m-bith-dilsi do Día & do **Cíaran** .i. Raith Fhera a ain*m*. Is a n-ai*m*sir-si*n* trá ro-sia*cht* Patraic go Caisel a g-cenn rí Mu*m*an .i. Aongus mac Nad Fraoich, & tainic **Ci*ar*an** 'na g-co*m*dhail an*n*, & teid Aonghus & maithe Mu*m*an {MS page 230} fó baithis Patraic. Báoi fer do Iobh Duach Osraidhe isin co*m*dhail-si*n*, Erc a ain*m*, go ro ghoid an teach forsa m-baoi Pátraic. Ro cuibhrighedh an fer-so gusan righ; & luigh **Ci*ar*an** dia cuinge forsan righ. Ni fui*gh*bhithe uada gi*n* maoi*n*e dia chion*n*. Do-rad **Cíaran** to*m*as óir t*ar*a cen*n*, óir ro bhaoi a bhaigh risan Osraidhech. Do-radadh do-sa*m* an ci*m*idh. Ro leigh an t-ór i*ar*a*m*, & teid for neifní. Ro fergaidhedh an rí de sin, & ad-bert: ‘Ciodh um*m*a t*u*cais t-ór aislingte damh-sa’, ol sé, ‘& is meabhal fo-dera duit a denamh’, & do-roine bagar mor f*air*. ‘Ni bí do*n* bith uile acht madh aislingte, & dul for neifní’, ol **Ci*ar*an**; & ro lon*n*aighedh f*r*isan rígh iaramh, & ro t*r*iall esgoi*n*e & dioghail fair, go ro dalladh an righ; gur bheg nach dechaidh a m-bás. Go n-dechaidh Mo Cuda do ghuidhe **Chiara*i*n** fa toir*m*esg do c*ur* *ar* an dioghail-sin, & go m-biadh an rí dia réir. Ro fhorta*cht*aigh-siu*m* an righ iaram, amhail biodh ó bhás do éireochaidh. Or ro silesd*ar* cách, gonadh bás do {MS page 231} fuair. Ocus do-rad maoi*n*e díairme do **Chiaran**, & luigh feisin fana thoil do dhenamh; & do mo*r*adh ain*m* Dé & **Cíarai*n*** t*r*id an mhiorbhuil-sin. A *m*-bai righ Mu*m*an .i. Aong*us*, for a chu*air*d righe sechnoi*n* na Mu*m*an, bad*ur* aos cíuil & oirfidigh lais. Luighsit uaidhibh for cúaird a Musgraidhe Tíre. At-reithsid biodhbhaidh fríu fria h-edail forta, go ro m*ar*bhadh an t-áos cíuil, & ro cuiredh a b-fholach fó loch báoi a b-fhogas doibh. Baoi cran*n* fon loch, go ro cengladh fo*n* g-cran*n* gona g-cruitibh léo, iarna no*cht*adh fein, oir nior bhó h-ail léo a fhios forta. --- p.107 Foda lásan righ ro bad*ur* a áos ciuil. Ro chuir teachta for a n-iaraidh, go nar f*r*ith béo na marbh díobh. Luigh an righ go **Cíaran** día fhios cred tarla día áos ciuil, ar bá derbh lais, bá faidh a ni*m* & a t-talamh. Ocus ro fhoillsigh **Cíaran** dó gach ní ro fhiarfaidh de; & luigh **Ciaran** roi*m*an righ gusan loch n-ugad, & do-gni c*r*ois-fhighill & urnaighthe n-dioc*r*a go Día, go ro traigh an loch, g*ur* bó follas do cách, amhail {MS page 232} batar a c-coi*m*cengal do*n* cran*n*, amhail adub*r*am*air* ro*m*ain*n*. Ad-bert **Cí*ar*an** fríu eirge on loch; & ad-rachtsad iaramh, amhail biodh as a c-colladh, gona g-cruitibh léo, iarna m-beith mí fo*n* loch. Gonadh Loch na g-Cruitirigh a ain*m* beos. Go ro moradh ain*m* Dé & **Ci*ar*ai*n*** t*r*iasa*n* b-fhiort-si*n*. Fe*cht* oile do*n* righ for an g-cu*air*d cedna. Luigh taoisech dia muin*n*ter go n-dorala for mucaibh **Ci*ar*ai*n***. M*ar*bhsad muc dhiobh. Ro gáiredh m*ar* namhaid forta, & ro m*ar*bhadh fer for a deich diobh u*m*an taoisech. Luigh an righ & Mo Chuda go **Ciaran**, & ad-bertsad fris *air* go t-teiseadh léo for cen*n* na míledh ughad ro m*ar*bhadh, día m-breith go **Ciaran** feisi*n* día n-adhnacal. Tiaghaid día n-ion*n*saighe, & ní bháoi léo lion an io*m*cair. As-bert **Ciaran**: ‘Eirgidh’, ol sé, ‘a g-coi*m*ideacht bur righ, a n-ain*m* Dé’. Ad-ra*cht*sad fócheadoir o marbhaibh lá b*r*eithir **Chi*ar*ai*n*** gusan muic iona bethaidh léo, & do-radsat a mai*n*chine dó iaramh, cei*n* robdar béo; & ro moradh ain*m* Dé & **Ci*ar*ai*n*** d*on* miorbuil-si*n*. {MS page 233} Luigh **Ci*ar*an** lá n-an*n* fo choill bá co*m*fhogas dó, go b-facaidh muine ard go smeraibh fair. Do-rad dlaoi do bog-si*m*in for an t-tor, go mairedh i n-gach ai*m*sir, giodh be h-uair do i*ar*f*a*d íad. Is an*n*sin do-rala rí Mu*m*an for cu*air*d go tech Conchraidh meic Duach, ri Osraidhe; & do-rad an rioghan serc dó .i. Eithne Uathach; *ar* ní baoi nech budh cruithidhe anas an Co*n*craidh-sin; & ro cogair Eithne f*r*is a menma uime. Ní ro aontoigh Concraidh anní-si*n*, óir níorb ail dó gomadh cio*n*tach f*r*isan rioghai*n* é. Gonadh edh do-roi*n*e Eithne, serg & galar bréige do ghabhail fuirte, o nach baoi cu*mus* imteachta lé. Ro h-in*n*isedh do Concraidh anní-sin & téid go h-Eithne dia fhios cred do foidhenadh di. As-bert sí, ní biadh maith di a n-ao*n* ní, mona fhaghbhadh sméra, *ar*is doibh do-rad a mian*n*, & as íad budh leighes & budh luibhi íce dá h-eslai*n*te. Luigh Conchraidh go **Cí*ar*an**, & ro in*n*is amhail ad-bert Eithni f*r*is. Luighsid a n-dis g*us*na smeraibh {MS page 234} adubhra*m*air ro*m*ain*n*, & rugsat go h-Eithne íad, & ro caith ni diobh; & ba boladh fiona & blas meala baoi forta. Ocus ba slán o gach serc & o gach galar baoi fuirte; & mion-caisg an*n* an tan-si*n*. --- p.108 Luigh Eithne iaram go **Cí*ar*an**, & do-roi*n*e altughadh buidhe do Dhía & do **Cí*ar*an** *ar* so*n* a saorta on an*n*toil-sin ron-gabh; & do-rad a coibhsena dó, & ro guidh é fana sáorad *ar* gach n-guais nó biadh fuirte. As-bert **Ci*ar*a*n***: ‘Ni fhedai*m*-si do saoradh-sa *ar* bhás fil ad cion*n*; oir cuirfither cath idir Mui*m*nechaibh & Laigin, & tuitfir si, & t' ingean, & righ Mu*m*an an*n*; & do-ghebhair flathas ni*m*e iaramh’. Ocus ro fioradh uile a n-dubh*air*t **Ci*ar*an**; oir do-rochair Aong*us* mac Nad F*r*aoich a g-cath Ceall Osnadh la Laighin, amhail ro th*ar*ng*air* **Cí*ar*an**. Feacht oile báoi co*m*dhail Mu*m*an & Laighen a n-dáil Pat*r*aic do thoige*cht* f*r*ia baisdedh & foirchedal b*r*eithre Dé dóibh ag co*m*fogus do **Ci*ar*an**. Ni báoi co*m*as biadhta léo an aghaidh-si*n* iar sin b-proigept, go ro fhosd **Cí*ar*an** fría sásadh doibh {MS page 235} a n-ain*m* Dé & Pat*r*aic. As-bert **Ci*ar*an** f*r*isan g-coig f*r*itheolamh dóibh. As-bert an coig nar bo h-éidir dóibh f*r*itheolam d' faghbhail; ‘ar is fogas an aghaidh, & ni fhilid acht sea*cht* *n-da*m*a* lio*m*; & ni fhil furta*cht* an cedmadh fer diobh an*n*’. ‘Berbhtar libh’, ol **Ciaran**, ‘na sea*cht* n-da*m*a, *ar* nior bo h-usa la h-Iosa na coig mhile do shasadh lasna choig aranaibh & leis an dá iasg, ina sin*n*e lásna seacht n-da*m*aibh ugad’. Bidh fior són; ro sásda laisiu*m* am búi an*n*, gur bhad lór lá gach fer a pruin*n* fodheisin. Ocus ro ben*n*aigh an tobar iaramh, g*ur* bó blas meala no fiona la gach n-aon no ibhedh, g*ur* bho mesga na slogha iarná sásadh. Go ro moradh ain*m* Dé & **Ci*ar*ai*n*** t*r*iasa*n* b-fiort-sin. Aroile ai*m*sior do-rala rí Temhrach for sluaghadh isi*n* Mu*m*ai*n*; go ro thionoilsit fir Mu*m*an fris, go ra bhad*ur* u*cht* f*r*ia h-u*cht* a n-Éilibh tuaisgirt. Ro ghuidh-siu*m* Día ioma f*ur*ta*cht* go ro éirigh fiodh {MS page 236} adhbhal etorta, & aban*n* ard-tuile, Brosnach a h-ain*m*; & mairigh an*n* bhéos. Go ro sgarsad na catha f*r*ía *ar*oile. Tiaghaid fir Themhrach dia t-tighibh; & ro ansad Muimnigh isin ionad-sin d' aghaidh io*m* Oilill rí Caisil. Ro chuir **Cíaran** m*ar*t & muc chugtha, & ro ben*n*aigh, g*ur* bhó lór do shásadh dona sloghaibh; & gona fhuigheall la gach fer aramh*ar*ach diobh. Go ro moradh ain*m* Dé & **Cí*ar*ai*n*** de si*n*. Báoi gnathughadh og **Ci*ar*an** for a mhancaibh gusan fairci bai léo, no thigdis gach laithe nollac moire docu*m* cu*m*aoi*n*each do lai*m* **Cíarai*n***. Báoi bui*m*e laisi*m*, Cuinche a h-ain*m*, & a Ros Ben*n*cuir no bhiodh a n-deisgert Laighen. Feadhbh craibhtech isidhe. No teighedh **Ci*ar*an** día h-ionnsaighe, iar n-aifrean*n* na geine dó --- p.109 a Saighir, go Ros Bennchair, go ro gabhadh sí cu*m*ai*n*e día lai*m* si*m* *ar*amh*ár*ach, & nó bhiodh ag aif*r*io*m* a Saoighir isi*n* ló cedna, ger bhó cían etartha. Ocus no teighedh do ernaighthe *ar*ao*n* ré Coinci for carraic io*m*thuile baoi forsan muir a medhon ton*n* o Ros Ben*n*c*air* budhes; {MS page 237} gonadh carraic Chuinchi a h-ain*m* o sin bhéos. Ocus no thigedh go Saoighir isan laithe chedna; & ni fes cion*n*as do-ghniodh, acht mon budh fosgadh ai*n*glechdha on T*r*ionoid aga togluasacht. Baoi t*r*a ben oirbhidnech a b-fhogus do **Ciaran**, Eichill a h-ain*m*. Ro thuit an ben-so f*r*ia carraic, go ná raibhi cna*m* f*r*ia aroili dhí. Ro h-acai*n*edh f*r*ia **Cí*ar*an** anní-sin. Téid día h-ion*n*saighe, & ad-bert fria: ‘Eirig’, (ol) sé, ‘a n-ain*m* na T*r*ion*n*oide’. Ro éirig an ben fo cedóir ó bhás la b*r*eithir **Chíarai*n***, & tug altughadh buidhe do Dhía & do **Chiaran**; & t*u*c feran*n* dó .i. Leim Eichille. Luigh aroile gaduide t*ar* Bladhma síar; go ro ghad boin o **Ciaran**. Ad-ra*cht* céo & dorchada diairme f*air*; & s*r*uth trén-tuile, go ro baithedh, & ro ion*n*to an bui*n* go **Cí*ar*an** doridhisi. Bad*ur* t*r*a maoir o righ Eiren*n* og tobhach a chána a n-gach áit. T*ar*la do fhior acu g*ur* mharbh sé cara do **Chíaran** gin chio*n*aidh, acht madh ain*n*t*r*eisi a thig*er*na. Crónan ain*m* an oglaigh. Rai*n*ic an sgel-si*n* go **Ciaran**; & luigh for iarraidh an oglaigh, go b-fu*air* a g-cionn s*echt* {MS page 238} laithe iarna bhás. Go ro dhuisigh fo chedoir lá guidhe Dé fair. Ocus ad-bert **Cíaran** fria ri Éile ‘Iorghabh an bith-beanach ughad; & loisg iaram *issi*n** olc do-roi*n*e gi*n* adhb*ur*’. Ocus do-roi*n*e samhluigh. Fergaighthear righ Eiren*n* iaramh .i. Oilill Molt, fria **Ciaran** fa bhás a oglaigh; go ro aithisigh o b*r*iathraibh é. Do-rad Día ta*cht*adh for a iorlabhra-so*m* in*n*, go m-búi seacht laithe gin labhra. Luigh an rí go **Cí*ar*an** iaram, & do-roi*n*e c*r*os-fhighill iona fiaghnaisi, & do-rad a oig-*r*eir dó. Do-rad **Cí*ar*an** sigi*n* na c*r*oisi for a ghion, go ro labh*air* iaramh amhail báoi ria*m*; & ro sgarsad i*ar* si*n* fo sith & caoi*n*-co*m*rac .i. an rí & **Ci*ar*an**. Luigh Gearman easbudh o Pat*r*oic for ceilidhe go **Ciaran**. Tiaghaid im*m*aleith isi*n* s*r*uth, do dhena*m* a n-ernaighthe, amhail bá bés la **Ciaran**. Ní ro fhuling German an tuisge *ar* a oighritacht. Ro moithigh **Ci*ar*an** aní-si*n* fair; & ro chuir c*r*os dia bhachaill for an sruth, g*ur* bó te la G*er*man é i*ar* si*n*. As-bert **Ci*ar*an** iaramh: ‘Tiocfa mac rí Caisil iaramh .i. Carrtach, amárach di*ar* n-ion*n*soighe, & mac dhalta tairisi damh-sa h-é. --- p.110 {MS page 239} Ocus gab-sa’, ol sé, ‘an t-iasg fil ag imteacht sechad’. Do-roi*n*e G*er*ma*n* amail as-bert **Cíaran** f*r*is, go m-boi iasg lais fo co*m*air Carrtoigh arnamhárach. Tai*n*ic Carrtach amhail ro geall **Cíaran**, & do-rad a coibhsena dó; & ro gab a an*m*chairdes, & ro imthigh iaram iar n-dhena*m* a cu*ar*da, & iar g-co*m*all a péi*n*e maille ré ben*n*achtain. Báoi aroile rí etroc*air*ech a g-co*m*ghar do Cluain mic Nóis. Do-rad a uile ion*n*masa do **Ciaran** Chluana dia thaisge. Ro sgaoil **Ciaran** ar bochtaibh Dé, & ar egalsaibh nao*m* íaram. Do-cúas on righ día iarraidh, & nior f*r*ith lais. Cairigidh-siumh **Ciaran** de si*n*, & ro cuibhrigh; & ad-bert nach gébadh gan seasga bó fhion*n* ó-dhearg día chion*n*. ‘Is tualaing Día’, ol **Ciaran**, ‘anni-sin; & sgoiligh mo cuibhrighe go n-dechain*n* for a n-iarraidh’. Ro benadh a cuibhrech de; & luigh side go **Ciaran** Saighri. Baoi **Brenain*n*** for a cion*n* an*n*sin. Ro gabh lúth & forbfailt*e*c*hus* mor iad roi*m* **Ci*ar*an** Chluana. Ro fiarfuigh {MS page 240} **Ciaran** Saighre dia choig, cía proin*n* nó bhiadh lais dona h-ard-nao*m*aibh ugad. ‘Ni fhuil’, ar an coig, ‘acht saill namá, & is alarda’. ‘Coraig*ur* go luaith’, ol **Ciaran**, ‘& tabhart*ur* isin pruin*n*tigh’. Do-ronadh samhluigh. Ben*n*aiges **Ci*ar*an** go ro fherasd*ar* mil, & fíon, & ola, & brais*e*c*h* doibh iaramh. Ocus ad-bert manach dhiobh, nách caithfedh ni dhiobh, air is do*n* t-shaill ro fhasadar. Ro freg*air* **Ciarán**: ‘Fuicfe t' aibíd’, ol sé, ‘& ios*air* féoil chorghais, & do dhenair gach n-olc, & ní bia nemh lat fadhéoigh’. Ro caithsit a b-p*r*oin*n*, & altaighid iaramh, & ad-bert **Ciaran** Cluana: ‘Biaidh iomad saidhbhresa & conaigh isin áit-so go brath’. ‘Biaidh rath egna & crábhaigh ar th' ionad-sa do gnath’, *ar* **Ciaran** Saighre. Ro innis **Ciaran** Cluana a thosga. ‘Tiagha*m* ne for a n-iarraigh’, ol **Ci*ar*an** Saighre, & ol **Bre*n*ai*n***. Tiaghaid, & nior bo cian doibh ag siubhal, go ro tiodhnaic Día dhóibh. Ocus ro toirbir **Ci*ar*an** Cluana do*n* righ tar cen*n* a ion*n*mhais. Ocus iarná t-tabh*air*t don righ ro leaghsad uile, {MS page 241} & do-chodar for neifni. O 'd-con*n*airc an rí anní-sin, slea*cht*ais do **Chiaran**, & ro ghuidh Día fa mhaithemh na coire-si*n* dó; & ro maith a uile ion*n*mas do **Chíaran**, & ro bad*ur* siodhach iaram. Báoi fer saidhbhir a g-Cluai*n* mheic Nois, & ba h-eolach a móran d' olcaibh, Trichemh a ain*m*. Luigh side go **Ciaran** Saighre. Baoi tei*n*e casga la **Ci*ar*an** gan diobhadh on caisg go aroile. Baidhis Trichemh an tei*n*e. ‘Olc tarla dhuit, a dhiabhail’, ol **Ci*ar*an**, ‘diobhadh na tei*n*edh; & ní bía tei*n*e lin*n* go caisg iar g-cion*n*, mona tí do ni*m*. Ocus do-ghebhair bás do lath*air*; & is faolchona iosas do chorp’, ol **Ci*ar*an**; & do fioradh sin. --- p.111 Do foillsighedh do **Ciaran** Chluana anní-si*n*, & tai*n*ig go Saighir. Failtighes **Ciaran** roi*m*e & o 'd-con*nair*c gan tine lais f*r*ia h-ollmachadh bidh dona sruithibh-si*n*, ro thogaibh a lamha docu*m* ni*m*e, & ro guidh an Cui*m*dhe go t-tísadh tei*n*e dó. Do-roc*air* caor tei*n*egh 'na fiaghnaisi, & is lé ro bruitheadh a b-pruin*n* dóibh; & do-cuired ana b-fiadhnaisi a b-pruin*n*. Ad-bert **Ciaran** Cluana: ‘Ni caithea*m* sa biadh’, ol se, ‘go t-tugthar mac muin*n*tire dam’. ‘Do fhedam*air* asíad do tosga’, ol **C*iaran*** Saighre, ‘& is toil da*m*-sa, masa toil lá Dia, an f*er*-sin do tea*cht* cugad-sa a n-i*om*laine’. Tai*n*ig i*ar* si*n* la b*r*eithir {MS page 242} **Ciarai*n***, & ro chaith amaille fríu, & téid as-sidhe le **Ci*ar*an** go Cluai*n*, & ro treig an demhnaidhe*cht* baoi lais iaramh. Feacht ann luigh Ruadhan Lothra for cuaird go **Ciaran**. Tainic an demhan go ro baidh tei*n*e **Chiarai*n***. O 'd-con*n*airc **C*iaran*** sin, ro ben*n*aig chloch n-adbhail mhóir, g*ur* bhen a caisre tei*n*eadh aisde, go rug for lasadh iona laimh a b-fiadhnaisi Ruadhai*n* día ghoradh f*r*ia. Iar si*n* tra tug an fearrthighis soithech lemhna*cht*a gusna cleircibh. Tig an demhan go ro dhoirt an bain*n*e, & gur b*r*is an soi*the*c*h*. Bertar an soitheach go **C*iaran***, & do-cuir sighin na c*r*oiche t*air*is, & ro budh slán iaram gona lán leamnachta an*n*. O tai*n*ic gusna deighioncha do **Chiaran**, ro-fhidir fei*n* ai*m*ser a bháis, & ro shir téora itche go Día riana bhás. Tig an t-aingel cuige, & ad-bert fris, go b-fhuighbhedh gach ní ro sir. ‘Gach nech’, ol sé, ‘adhlaicfithir am reigleis, gan doras iofrain*n* do iadhadh fair’; & gach nech do-bheradh onoir no airmhidin día fhéil, buaidh ratha & saidhbhresa f*air* isi*n* saoghal a b-fhos; & flathas nei*m*e táll. Ocus buaidh g-catha for Osraighibh, & gan a n-dichur día n-diles do sior. Oir ro budh diobh dó-su*m* fei*n* iar m-bunadh. Do-rala tra for menmuin Fhin*n*ei*n* Chluana h-Iraird laithe deighencha **Ci*ar*ai*n*** ag toigheacht; Luigh Fin*n*en dia {MS page 243} fhios, ar ba h-oide dó é; oír is oga ro leigh a salma, & gach ci*n*el foircedail báoi lais; & ro-sia*cht*ad*ur* urmhor nao*m* Eiren*n* da ion*n*saighe ar ba h-oide foircedail dá n-urmhór é. Bad*ur* triocha easbudh imaille f*r*is, do neoch ro foglai*m* lais, & da t-tug gradha saghairt forgach n-aon acu. Ocus luigh **Cíaran** ria g-cach isin reigleis an úair a bháis; & ro ghabh cu*m*aoi*n* & sacarbaidh; & tangad*ur* io*m*ad aingel a g-co*m*dail an an*m*a sin **Ciarai*n***, & rugsad léo docu*m* ni*m*e a spiorad iar m-buaidh aoi*n*e & aithrighe, & iar m-b*r*eith buadha ar demhan & ar do*m*an, a b-failte mui*n*tire ni*m*e; --- p.112 & ro h-adhna*cht* isin g-coigedh laithe do mí Mharta iona reigleis feisin a Saighir go n-anoir & oirmhidin moir la Día & daoi*n*ibh; & giódh mor a anoir isin lo-sin a bháis, biodh mó a n-dail bratha a n-aontoigh náoi n-gradh ni*m*e, a n-ao*n*toigh absdal & deisgiobal Dé, a n-aontoigh na nao*m* Trion*n*oide, Athair, & Mac, & Spiorad Nao*m*. Ailim troc*air*e Dé tre impidhe naoi*m* **Chiarai*n*** go riseam uile an aontoigh-sin. In secula seculorum. Amen. FINIS. --- p.113 {folio 144a}Betha **Ciarain** Saighre an*n*so --------------------------------- Tar eis a*n* scriptuir diadha do legadh do **Ciaran** isin Roimh, & d' eis epscop do denamh dhe, tarla Pat*r*aicc dó isin Ettail, & issedh adub*air*t Pat*r*aicc: ‘Eirigh romham dochum n-Er*enn*, & cóirigh ionadh duit i medhón na h-in*n*si-sin; & is an*n* bhías th' onóir & th' eiseirghe féin’. Frecc*r*ais **Ciaran** sin, & as*edh* adub*air*t: ‘Ni h-aitn*idh* damh an t-ionadh-sin, & ni h-urasa a faghbáil’. Adub*air*t Pat*r*aicc: ‘An t-ion*adh* a m-benfa an clocc-sin acc*a*t, dena comn*uidh*e an*n*’. Tainic **Ci*ar*án** iar si*n* i n-Er*inn*, & ní do thaisibh na naemh leis .i. taisi Poil & Pettair, & in clocc balbh co rainic se srath Saighre, & is an*n*sin ro labhair in clocc .i. an bardan **Ciarain** do-roine German gabha do g*r*asaibh Dé. Anais **Ciarán** 'san ionad-sin, & suidhis fo cran*n* an*n*; & fu*air* torc all*aidh* fo sgaile an croind. Teichis an torc-sin roimh **Ciarán** *ar* t*ús*, & tainic go mín arís cuicce; & isé an torc-sin c*et*-manach **Ciarain**, & ise do ben slata & adbar na h-ecclaisi lena fhiaclaibh. Iar sin tangatt*ar* man*aigh* ele co **Ciaran**, edhon sion*n*ach, & broc, & faolcú, & do batt*ar* co h-umhal dó. Ocus tárla lá an*n* an manach re n-ab*ar* sio*n*dach g*ur* goid leis seabaic in abbadh .i. náeim **Ci*ar*ain**, ina aittreibh; g*ur* chuir anti naemh **Ci*ar*án** an manach darbh ain*m* in broc d' iarr*aidh* an t-siond*aigh*, & na seabhac; & fuair iat. Ocus i*ar*na fagbail ro bhen a dá cluais & a erball do*n* t-siondach maille le moran da fhion*n*f*adh*. Is an*n*sin tainic an siondach & in broc, & na seabaic slan leo a c-cionn an *naoi*m*h-fhir*. {folio 144b} Adub*air*t **Ciaran** risan sion*n*ach: ‘Cr*éd* fa n-dernais an t-olc-so’? ar sé, ‘u*air* mas feoil rob ail let d' ithe, do fhédf*adh* Día féoil do dhenamh do chroicnuibh na c-crand duit, & do b*udh* milis ar n-uiscce léna ol’. Do-roine a*n* siond*ach* ait*r*icche an*n*sin .i. tredhan téora lá. Ocus i*ar* t-tea*cht* do Pat*r*aicc i n-Er*inn* do mh*étaigh* an creidemh & an crab*adh*, & do iomdhaighett*ar* na daoine naomhtha; & as dibh-sen **Brenain*n*** Birra; & as g*ar* a ionad do **Chíaran**; & do bí aon-bó ag **Brenain*n***, & do ghoid Coirp*r*e Crom an m-boin-sin .i. fer fedhma rígh Laighen; & m*ar* tainic Sliabh Sinore tainic duibh-nell dorcha ina --- p.114 timceall, ion*nus* co tarla i sruth é, & co fu*air* bás an*n*; & ro impó an bó go **Ci*ar*án**. Dob ail le naemh **Ciaran** an*n*sin an bo do chur uadha go **Brenain*n***, & nirbh ail le Brenainn an m-boi*n*. Ocus adub*air*t nach biadh bó aicce go brath. Is an*n*sin do bi **Ciaran** ina aitt*r*eibh féin, & adub*air*t go raibe tin*n*es becc air, & go raibe mian bain*n*e air. Ocus do fhuráil **Brenain*n*** soidht*ech* becc cuma*n*g umha do lionadh d' uiscci, & do bennaigh é, & do-roine bain*n*e núa de. Ocus tucc*adh* co tech n-aidhedh co **Ci*ar*án** é, & do bend*aigh* **Ciarán** an bain*n*e, & do-roine uiscce de. Gabhais **Brenain*n*** iar sin an m-boin chuicce, & beiris **Ciaran** a buidhech*us* le **Brenain*n*** an m-boin do gabhail chuicce arís. Adub*air*t **Ciaran** iaramh le **Brenain*n***: ‘Bidh h-í an bó roindfes oighrecht ett*r*ain*n* araon go brath .i. an fedh rach*us* an bó ar ingeilt an*n*sa ló-so, bidh h-é an t-ion*adh* {folio 145a} ina b-fanfa sí bús coic*r*ioch ett*r*aind’. Ocus do-ch*uaid* an bó ar ingheilt in lá-sin go h-Ac*had* Bó, & ise sin as tóran*n* eter **Ciaran** & **Brenain*n***. Do bí náemh **Ciarán** Cluana in la-sin i l-laimh ag righ F*or*figi tre choire in rígh do tiodlaic **Ciarán** do bochtaibh Dé; & iss*edh* adub*air*t an rí le **Ci*ar*án**: ‘Madh áil duit do leiccen amach, iarr *secht* láigh slemhna dercca, & cin*n* gheala orra’. Tainic iar sin **Ciaran** Cluana go Saighir m*ur*a raibhe **Ciaran** Saighre, da fhiarf*aigh*e dhe an b-fuighb*edh* sé indsamail an fhúaslaicthe do h-iar*radh* air .i. sea*cht* láigh slemhnu dercca, & cin*n* gheala orra. Ocus fu*air* **Ciaran** Clúana an*n*sin an da Brenáin*n* i t-tigh na n-aoidedh *ar* a chion*n* i Saighir .i. **Brenain*n*** Birra, & **Brenain*n*** mac Fi*n*dlogha. Ocus ba forbhail*idh* le **Ciaran** Saighre an buidhen sin d' faicsi*n*; & adub*air*t lena coicc: ‘Cr*éd* ata accat do-bermais do*n*a h-aidedh*aib*-so’? ‘Ata ann slinnen muice’, ar in coic, ‘gidh edh smuainim g*ur*ab aoi*n*e an*n*’. ‘Tab*air* dona h-aoidedhaibh gidh edh’, ar **Ci*ar*án**; & tucc*adh*, & is amhlaidh f*r*ith ina iascc, & ina mil, & ina ola h-e tre breithir **Ci*ar*ain**; & do mór*adh* ain*m* Dé & **Ciaráin** de sin. Ocus do bi tuata an*n*sin .i. mac in coicc, & ni derna sé a shuipér farúsa*n*, m*ar* do-*con*n*airc* se slin*n*én na muice ag in coicc, & narb áil leis feoil isin aoine. Adub*air*t **Ciarán** Saighre ris: ‘Íosair feoil daimh, & si dercc, an aóine roimh chaiscc, & muirfidher ann 'san uair-sin tú let naimdibh, & ni fhuigbhe tú flaithes nimhe’. Ocus do coimhlíon*adh* sin amail adub*air*t **Ciaran**. Ocus 'ar t-taircsin na h-aidhighechta sin leis na naemhaibh, do-chuaidh **Sein-Ci*arán*** Saig*hr*e {folio 145b} le **Cíaran** Cluana isin slig*idh* do com*r*adh f*r*is. Ocus as*edh* adub*air*t **Ci*ar*an** Clúana lé **Ciaran** Saighre: ‘Biaidh saidbhres bidh, & son*us* at ionad go b*r*ath’. Adub*air*t **Ciaran** Saighre --- p.115 le **Ci*ar*an** Cluana: ‘Biaidh saidbhres eccna & ola *coisrecctha* it ionad sa go brath’. Ocus ina diaigh sin tangatt*ar* an da **Cí*ar*an** co h-*Ach*ad* Salc*ur** ar bruach na h-aban*n*, & fuaratt*ar* na sea*cht* laigh le raibhe **Ciaran** Cluana i n-gioll an*n*sin, & iad slemai*n* dercc, & cin*n* gheala orra. Ocus m*ar* do-chuaidh **Cíaran** Cluana sáer on rígh, ni frith greim *ar*na secht laegaibh-sin. Ocus ro mor*adh* ain*m* Dé & **Cí*arain*** de sin. Fect ele tainic maccamh d*ar*bh ain*m* C*r*ichid Cluana go Saighir, & 'ar m-beith sealat do laithibh an*n*sin dó, do múch se lá air*ith*e a*n* tene ar furáilemh an diabhail .i. an tene coisreccta bói ag na mancaibh. Ocus adub*air*t **Ciaran** risna mancaibh: ‘An faiccenn sibh an teine chois*re*cctha do bi accuibh’, ar na much*ad* don maccamh diabhlaighi? & ni bhiadh teine 'san ionad-so go brath, nó go t-ti tene o Día an*n*. Ocus an maccamh do mhuch an teine do-chuaidh as an m-baile amach iarnamarach, & ro m*ar*bs*at* na meic tíre h-é. Ocus do mor*adh* ainm Dé & **Ciaráin** de sin. Ocus m*ar* do-chúal*aidh* Mac an t-Sáeir bás an maccaimh-sin, tainic sé da iarraidh; & do gabhadh maille le h-onóir h-é; & ni raibhe teine i c-cathair Saighre ar a chind. Is annsin do eirigh **Ciaran** Saighre, & do ataigh Dia, & tainic teine do nimh ina ucht, & rucc leis h-í go tegh na n-aoidhedh. Ocus 'arna n-goradh dona h-aoidedhaibh, & 'ar c-cur {folio 146a} a suipeir ina fiadhnaisi, adub*air*t **Ciaran** Cluana nach caithfed biadh, no go tisadh an maccaomh; & do eirigh an maccamh m*ar* as luaithe adubr*adh* sin, & do-caith biadh. Ocus do moradh ain*m* De & **Cíarain** t*r*idsin. A c-cionn trill iar sin do much cleir*ech* darbh ain*m* Bartan*us* do mhanch*aib* an tighe-sin teine na mainistrech, & tainic Ruadhan Lothra an la-sin go Saighir; & ni raibhe tene le n-dingéntais a n-goradh 'san tigh. Ocus do benn*aigh* **Ciaran** cloch, & ro las an cloch, & rucc **Ciaran** leis an tene ar a lamhaibh don tegh i r-raibhe Ruadhan Lothra; & nir goill ar a lamaibh; & ro mor*adh* ain*m* Dé & **Ci*ara*in** de si*n*. Aims*er* ele ina diaigh sin do dhoirt an B*ar*dan*us* cédna coire lan do bhain*n*e; & do benn*aigh* **Ciaran** an coire gur bó lán as a h-aithle. Liadhain .i. mathair **Ciarain**, & a c-comfocc*us* do Chi*ar*án do bí maille lena h-oghaibh. Ocus do bí dalta deigh-dhelbh*dha* aice d*ar*bh ain*m* Bruitnech, inghen rígh Mumhan; & do-chual*aidh* Daimhene. i. rí do chinedh Fiachna tuar*us*ccbail crotha na mna-sin; & tainic chuice, & rucc leis h-í, & do bi aicce m*ar* ceile seal do laitibh. Ocus 'na diaigh sin do-chuaidh **Ciaran** d' iarraidh na h-ingine ar an --- p.116 righ; & nirbh ail leis a tab*air*t dó. Ocus adub*air*t le **Ci*arán*** nach leiccfedh uadh í, nó go mosccl*adh* guth na cuaiche. Iarnamh*ár*ach do fher snecta mor ann, & do fol*aigh* an talamh; & ní tainic sé a n-goire do **Chiaran**, ná da muinntir; {folio 146b} & do bad geimhredh an*n* an tan-sin. A mucha do ló i*ar*nam*arach* do-clos guth na cuaiche, & do ei*righ* an ri, & ro slecht do **Chíaran**, & tucc a dhalta dó. Ocus m*ar* do-*con*nairc **Ciarán** a dalta chuicce, & a brú mór ó thoirrches, do-chuir sighin na croiche naoi*m*h fuirre, & do laghd*adh* a brú, & nír tai(dh)bhred toirrches ina broin*n*; & tucc leis h-i 'chum an ion*aidh* c*et*na; & do moradh ain*m* Dé & **Ci*ar*ain** de sin. Aroile la iaramh tainic an ri fri **Cíaran** maille le feircc, & adub*air*t: ‘Cred far marbh tú mo bhen’? ar se; ‘& ni bheir 'san ionad-so ní 'sa mo, acht scriosfatt as tú’. Adub*air*t **Ciaran**: ‘Ní t*us*a Día; & bett-sa im ionad féin’. Ro imtig an ri go fercc*ach* maille le dasacht mór go Dun Croibhtine .i. co a *árus* féin; & is amlaidh fuair h-e ar lasadh. Ocus do theich an rioghan, & do dherm*ai*t a mac gradhach istigh. Adub*air*t an riog*án* co tuir*sech*: ‘Cuirim mo mhac ar comairce **Ciaráin** Saighre’; & do-ronadh firt amhra an*n*sin .i. loscc*adh* an tighe, & an mac do bheith slan. Tainic iaramh rex Dairine & epscop Aodh co **Ciaran** Saighre, & do-rin*n*e an ri toil **Ciarain**, & tucc a da mac dó .i. Dúnch*ad* ro saor*adh* on tene, & a mac ele, maille lena siol do **Chiarán**. Mar do imtigh an rí o **Chiaran**, ro aithbeoaigh se Bruitnech, & ro báoi slán; & ro mor*adh* ain*m* Dé & **Ci*ar*ái*n*** t*r*esna míorbhuilibh-si*n*. Rí Mum*an* .i. Aeng*us* mac Nad F*r*aich, robhat*ar* moirsheis*er* cruitiredh {folio 147a} aicce, tainicc ona t-ticcerna fein as in n-Gallia; & ro m*ar*bh*adh* i M*us*ccr*aigh*e iatt, & ro foilgedh a c-cuirp gan fhios do neoch; & do ba toirrsech Aeng*us* tre gan fios a chruitiredh aicce. Ocus tainic go **Ciaran** Saighre d' faghail furt*acht*a; & adub*air*t **Ciaran** fris: ‘Atád do chruitir*idh*e 'arna m-bath*ad* i l-loch uiscce, & atád a c-cruite i n-airde i c-crand don thaoibh tuas os cind an locha’. ‘Áilim tú’, ar in rí fri **Ciaran**, ‘tarra lim dá n-iarr*aidh*’; & ro éirigh **Ciaran**, & drong da muin*n*tir (.i. n-uimir secht fichit), maille fris docum an locha; & an*us* an*n* teora laithe, & teora aidhce acc urn*aigh*thi & ag t*r*osccadh. Ocus '*ar* c-comlion*adh* na t-teora la-sin dó, t*r*aighis in loch, & frith na cuirp ar an traigh; & aithbeoaighis **Ciaran** iatt iarna m-beith mí fon loch. Ocus gabhait a c-cruiten*n*a chuca, & sein*n*it iatt, & gabhait a n-dán, ionn*us* g*ur* chodail an ri *con*a sluaghaibh léis an c-ceol-si*n*. Ocus atá an loch o sin alle gan uiscce, & as é as ain*m* dó, Loch na c-Cruitenn; & ro mor*adh* ain*m* Dé & **Ciarain** de si*n*. --- p.117 Fecht n-áen dia raibhe ócclach rígh Mum*an* ag siub*a*l i c-coicc*r*ich M*us*ccr*aigh*e, & fuair mu*i*c duine naomhta .i. Cáin a ainm, & do m*ar*bh an t-occlach an muic, & rucc leis go coill h-í, & do-chuir ar teine h-í. Ocus m*ar* do bí an*n* aga bruith, tangat*ar* ceitern chuicce, & do mh*ar*bhatt*ar* é, & fiche dá muin*n*tir maráen ris *ar* brú na Brosnaige (.i. abhann); & tiagait féin do*n* lathair, {folio 147b} & ni fhacatt*ar* an muic ro baoi ar an teine. Ro foillsighedh sin do **Chiarán**, & do-ch*uaid* m*ar* a raibe a dalta .i. Carrthach, mac Aeng*u*sa, meic Nat F*r*aich, do toccbháil na c-corp, ar nach íostais na meic tíre íad, & da m-b*r*eith leis da ionadh féin; & m*ar* do-*con*nairc na cuirp iom*dha*, & gan cul*aidh* a n-io*m*chair aicce, adub*air*t **Ciaran**: ‘I n-ain*m* Iosa *Crist* éirgidh *ar* bh*ar* c-cosaibh fein, & tegaidh lem d' ion*n*s*aigh*e mo reicclesa’; & do eirgettar go luath .i. in *prefectus* maille lena muin*n*tir beo-slán, & do aithbeoaigh an muic, & tainic ar siubhal dochum a ticcerna féin. Tangatt*ar* an bhuidhen úasal sin le **Ciaran**; & ise Foda mac Forax maille lena shiol do bí an*n*, & do aontaigett*ar* iad fein maille lena síol do **Chiarán**, & tuccatt*ar* iad féin dó ó thús, & do h-adhlaicedh iad aicce. A c-cion*n* trill iaramh do m*ar*b*ad* cend sluaigh Aeng*us*a meic Nat F*r*aoich, d*ar*bh ain*m* Mac Ceisi; & do-guidh **Ciarán** tara cend, & do h-aithbeoaicch*ed* h-e, & do imthigh slan; & ro mo*radh* ain*m* Dé & **Ciaráin** de si*n*. Duine úasal, darbh ainm Mac Eirce, dá *shíol Ó n-Duach* do m*ar*bh each carp*ai*t Pat*r*aicc, & do gabadh le h-Aeng*us*, & do cengl*adh* an fer-sin. Ocus tainic **Ciaran** dá fhuascl*adh*, & tucc moran oir (&) *ar*gait ass; & m*ar* ruc leis Mac Eirce, ni frith an t-ór nó an t-*air*get ass. Ferccaigis Aeng*us*, & tainic go **Ciaran**, & adub*air*t: ‘Tabh*air* mo chuid oir & argaitt damh, oir as diomhain gach ni {folio 148a} da t-tuccais damh; óir ni fhuil acht sgáile ann’. Ocus adub*air*t briath*r*a g*ar*ba le **Ciarán**. Ocus adub*air*t **Ciaran**: ‘Ni fuighir *ar* son do choda óir & *ar*g*ai*t acht mall*acht*’. Ocus ag radh na breithre-sin do **Ci*ar*án**, do eirigh dorcad*us*a t-timcell an rígh, & fu*air* bás. M*ar* do-*con*n*air*c Carrthach a athair do thuitim, do bi tuir*sech*, & do-guidh **Ciaran** 'ma thathbeoughadh. Ocus do-guidh **Ciaran** f*air*, & ro baoi slán, & do-rin*n*e Aeng*us* ait*r*icche an*n*sin, & tucc é féin *con*a shíol do **Chiarán**: & ro moradh ain*m* De & Cíaráin de sin. Fea*cht* n-aen do **Chíaran** ag siub*al* i n-aimsir foghm*air*, & do --- p.118 shin a lámh dochum drisi ar a rabat*ar* smera dubha. Ocus fu*air* a fhios o Dhía go riccfedh a les t*r*ath ele iatt, & do-leicc doibh. Ocus ina diaigh si*n* i n-aimsir earr*aigh*, iar c-caiscc, tainic Aeng*us* mac Natt F*r*oicch ar *cuiredh* go tech *Con*c*r*ach meic *Duach* h-i c-crich Osr*aigh*e, & do bái a bhen i f-farr*adh* Aeng*us*a .i. Eithne; & tucc sí g*r*adh do Chonc*r*ach, & dob ail lé a beith 'na mnai aicce; oir rob arsaigh Aeng*us* an tan-si*n*. Ocus do diult *Con*crach sin an fedh do beith Aeng*us* ina bethaigh. Ocus m*ar* do-*con*nairc Eithne an diult*adh* tucc *Con*crach fuirre, do thoccaibh cen*n*airrce eter an dá rígh sin .i. Aeng*us* & *Con*c*r*ach. Ocus ar deiredh na fleidhe-sin do-leicc-si gal*ar* chuice; & do fhíarfaighett*ar* cách di c*réd* do fhoirf*edh* í. Ocus adubairt sisi: ‘Ní h-urusa mo leiges d' faghail isin aimsir-so .i. sméra dubha do fhoirfh*edh* mé’. {folio 148b} Ocus do bi an rí & a mhuinnter go brónach de sin, do bhrígh n*ar* thúalaing iad sin d' faghbail di. Ocus do ghabh eccla *Con*crach go n-anfadh Eithne aicce d' éis Aeng*us*a d' imtheacht, d' fagháil a toile uadha. Ocus tainic *Con*c*r*ach go luath m*ar* a raibhe **Cíaran**, d' in*n*isin anmiana-sin tucc*adh* don mnaoi .i. smera dubha 'sna h-í*ar*ccasccaibh; & do-chuir **Ciaran** *Con*c*r*ach *co n*-uicce an dris arar fhagaibh na smera i n-aimsir in fhoghmair roimhe sin; & frith na sméra mar do fhaccaibh **Cíaran** iatt, & do thionoil h-i soidht*each* umhaidhe iad, & do-cuiredh édach geal ós a c-cean*n*, & do-chaith an ríog*an* íatt, & do bí slán; & do ithett*ar* na riogha ele iatt, & do bi blas meala orra, & meiscci fíona. Ocus do shiodaigh **Ciaran** eter na rioghaibh-sin .i. Aeng*us* & *Con*c*r*ach, & do-leicc Eithne ar a gluinibh do **Chiaran** h-í, & rucc a bhuidhe fris m*ar* do shlán*uigh* se h-í, & t*u*c *Con*c*r*ach e fein *con*a shíol do **Ciaran**, & móradh ain*m* Dé & Ci*arain* de sin. Feact n-áen tainic Laeghaire mac *Neill* *con*a shlúagh i n-agh*aid* na Muimhn*ech*, & do-cuaidh Oilill ri Caisil ina coin*n*e; & dob áil le **Cí*aran*** sídh do denamh ettorra, & ni thuccatt*ar* na riogha diomsacha onoir do **Ciaran**. Ocus is an*n*sin do-ghuidh **Ciaran** Día, & anní nach fu*air* ona riogaibh díomsacha, fuair ó Dhía h-é; óir an uair dob ail leis na cathaibh dol a c-cenn a cheile, an choill do bi le h-ag*aidh* na Muimn*ech* do luigh go lar, & an sruth do bi re h-ucht na n-Ullt*ach* {folio 149a} do eirigh go h-ard, ion*nus* go t-tangatt*ar* Muimnigh tara n-ais g*an* cath, & go n-deach*aid* Laeghaire maran c-cédna. Ocus tucc **Ci*ar*án** an*n*sin a saith bídh d' feraibh Mumhan le h-én mart, & le slin*n*en m*air*t ele; & ro mor*adh* ain*m* Dé & **Ciaráin** de sin. Fecht da t-tangatt*ar* ceithern do Clannaibh Fiac*r*ach d' iarr*aidh* --- p.119 muc léna n-goid a criochaibh Mumhan, & do fhoilgett*ur* iad féin i c-coill. Ocus fu*air* Lonan mac Nat F*r*aich .i. derbrath*air* Áeng*us*a, fios ara m-beith annsin; & do-chúaid ina c-cend. Ocus do-guidhett*ar* san **Ciaran** fá fhurt*acht* d' fagail doibh. Ocus m*ar* do-guidett*ar* do las an choill fo chédoir. Ocus m*ar* do-*con*nairc Lonan sin do iompo tara ais; & tangatt*ar* an mhuinnter ele go **Ciaran**, & do bhatt*ar* ina mancaibh aige go laithibh a m-bais; & ro moradh ain*m* Dé & **Ciarain** de sin. Feacht n-áen tainic Pat*r*aicc go Saighir, & *deich* riogha do rioghaibh Mum*an* maraén ris; & as doibh-sin tucc **Ciaran** fledh tri lá & tri n-oidche do sheacht m-buaibh do bí aicce. Ocus do benn*uigh* top*ur*, & do-rin*n*e fín de, ion*nus* go ra batt*ur* subhach saitheach forbfáil*idh*; & ro mor*adh* ain*m* Dé & **Cíarain** de sin. Fecht n-áen an*n* adub*air*t a cheallóir le **Ci*ar*án**: ‘Ni fuilit muca agui*nn*, & as éiccen a c-cenn*ach*’. Ocus adub*air*t **Ciarán**: ‘Ní dhingnem’, ar se, ‘acht an rí do-beir bíadh & édach duin*n*, do-bera se muca duin*n*’. A mucha na maidne iarnam*ar*ach, fúarat*ar* cráin & da bhanbh decc *ar* {folio 149b} lár an bhaile, ion*nus* go n-dernat*ar* go lór do mhucaibh dib; & ro moradh ainm Dé & **Ciaráin** de sin. Fea*cht* ele adub*air*t a chelloir le **Cíaran**: ‘Ní fhuilit caoirigh aguin*n*’; & adub*air*t **Ciaran**: ‘Ante tucc muca dúinn, do-bhéra se cáoirigh duin*n*’. Iarnamh*ar*ach ar madain fu*air* an cellóir trí naoi cáoirigh geala i n-dor*us* in bhaile; & ro mor*adh* ain*m* Dé & **Ciarain** de sin. Fea*cht* ele do aithbeoaigh **Ciarán** Laegaire mac Fintai*n*, & do mh*air* móran do bhliadnaibh ina beth*aid* i c-curp daen*n*a, & ina dhiaigh sin tucc feran*n* i n-offrail do Dhía & do **Ciarán**. F*echt* ele no teighdis daimh **Cíarain** go muir siar go seipel Cochae .i. buime Ci*ar*áin, do t*r*eabhadh dhi: & m*ar* do thairsedh leo an treabh*adh* do-thiccdis arís go Saighir gan duine da t-treorucch*ad*. Fe*cht* ele do-ch*uaid* **Ciaran** oidhce nodlac t*ar* éis seirbísi go sepel Cochae .i. go Drui*m* Bennc*air*, & tainic isin maidin arís tara ais go Saighir. Carracc cloiche ata 'san muir thi*ar* mar a m-biodh Cochae .i. buime **Ciarain** ag den*am* a h-urn*aigh*e ina h-aen*ar* eter ton*n*aibh mara; & do-theigedh **Ciaran** gan luing gan eathar mar a m-biodh Cochae *ar* in c-carraicc, & do thiccedh eisti arís. Aon do laithibh tainic **Ciarán** go seipél Cochae, & moran {folio 150a} do --- p.120 daoinibh maraon ris; & tuccadh aoidhigecht dó an*n* .i. slin*n*en muice; & ro benn*aigh* **Ciarán** an slinnén, & do-ri*n*ne cruitnecht, & mil, & iascc dhe, & biadha uaisle ele; & do benn*aigh* topar uiscce do bí 'san ion*adh*-sin, & do-rin*n*e fín de; & isé lion do sásadh leissin .i. da fichet & ocht céd; & ro móradh ain*m* Dé & **Ciaráin** de sin. Fe*cht* ele tainic **Ciaran** go Raith Tamnach, & ro shuidh annsin maille le móran do dáoinibh a c-com*air*le. Ocus do bí an*n*sin rex Cobranus .i. nech aga raibhe suile millteacha; & do-*con*n*air*c se mac meic Aeng*us*a meic Nat F*r*aich 'ar t-te*cht* chuca; & do fhech dona suilibh neimhnecha h-é, & ba m*ar*bh an mac accédoir. M*ar* do-*con*nairc **Ci*ar*an** sin, fergaighis i n-acchaid in righ, & dallais accedoir an rí. Sle*cht*ais an rí do **Chiaran**, & tucc a radharc dó, & tucc h-e féin *con*a shíol dó. Ocus aithbheoaighis an maccamh fu*air* bás le neimh sula an righ rei*m*he sin; & ro moradh ain*m* De & **Ciarain** de sin. Fea*cht* ele do bi dalta mna ag math*air* **Ci*ar*ain** .i. ag Liven, & do bi dalta fir ag **Ci*ar*án** .i. Carr*thach* mac meic Aeng*us*a meic Nad F*r*aich, & t*u*catt*ar* g*r*ad coll*aidh*i da cheile; & do-rin*n*et*ar* ionad coin*n*e re 'roile do dhenamha t-toile féin; & m*ar* do-*con*ncatt*ar* aighthe a chéle, do las an choill ettorra, & do theichet*ar* ó chele; & on lá-si*n* ní fac*aidh* an bhen-sin áen-r*ét* riamh, & do-cuiredh Carr*thach* *ar* ion*nar*badh *ar* muir re shecht m-b*liadan*, & do légh an sccrioptuir diadha iar n-ait*r*icche; {folio 150b} & ro moradh ainm Dé & **Ciarain** de sin. Fea*cht* ele do bi lín ar tiormug*adh* ar f*r*aighidh an tighe ag Liven .i. ag math*air* **Ciarain**, & do ghlac tene h-e, & do las an tegh de sin. Ocus do-chon*n*airc **Cíaran** sin, & sé a b-fad uadha, & do thogaibh a laimh, & do bhenn*aigh* an tegh, & do mhuch an tene, & do fóir*edh* an tegh ona loscc*udh*; & ro mor*adh* ain*m* De & **Ci*ar*ain** de sin. Fe*cht* ele do gab*adh* maighden lena naimdibh, & do bhenatt*ar* a cend di; & m*ar* do-chon*n*airc **Ciarán** sin, do-ghuidh t*ar*a cend, & do aithbeoaigh í, & ro moradh ain*m* De & **Cíarain** de sin. Fe*cht* ele do bí sacc*ar*t Liven .i. Cerpanus ag siubhal na *conair*e, & fuair bás; & do ghuidh Cíar*an* ar a son; & do h-aithbéoaigedh é; & ro moradh ain*m* Dé & **Cíarain** de sin. Fe*cht* ele tainic math*air* Brénain*n* Birrae Man*n*sena a h-ain*m* go Saighir, & rob ail lé dol ar ion*nar*badh go h-Oilén Doimle. Ocus adub*air*t **Ciaran**: ‘Na h-éirigh’, *ar* sé, ‘óir ni h-annsin bhías th' eiséirghe, acht a Tamlachtain do-ghéba tú bás; & is an*n* eiréoch*us* --- p.121 tú & do mac .i. **Brenain*n***; & an trath do-b*er*th*ar* a chorp as an ion*adh*-sin go a chathair féin, bíaidh soillsi derm*air* eter an da ionad-sin {folio 151a} in oidche-sin’. Ocus do fíradh sin do **Bhrenain*n*** & dá mhathair. Tuill*edh* dia míorbhuilibh .i. dias brath*ar* do Ch*iaran* a Muscr*aigh*e o Leit*r*echaibh .i. Odhranus & Midranus a n-anman*n*a, & dob áil leo dul i n-Osr*aigh*e *ar* ion*n*arbadh; & m*ar* tangatt*ar* go Saighir dob áil le Medhranus anadh an*n*si*n* a b-farr*adh* **Ciarain**. Adub*air*t Odhranus ris gan anmhai*n*, & adub*air*t le **Cíaran** gan a fost*adh*; & isedh adub*air*t **Ci*ar*an**: ‘Beiredh Dia breth ett*r*aind, an accam-sa anfas sé, nó an letsa raghas. Gabadh lochrand gan ola gan tene ina laimh, & da lasa in lochrand o anáil do chur fáoi, as accam-sa anfus’. Ocus do-rin*n*ed m*ar* sin; & do las an lochrand, & do an Miodranus co bás h-i farr*adh* **Ciaráin**. Ocus adub*air*t **Ciarán** le h-Odhran*us*: ‘Cibe *ar* bith slighe a n-geba tú, tiocf*air* slán go M*us*cr*aigh*e fo deiredh, & an trath (do)-bértar Colum mac Criomtain i*ar*na folach h-i c-cruithnecht dia adhlacad letsa & le Mo Chaimhe Tire da Ghlas, tiocfaisi, a Odhrain, dod chath*r*aicch féin, & as in*n*te bhías th' eisgéirghe’. Ben uasal darb ain*m* Achaill do thuit as a c*ar*p*u*t, & fu*air* bás; & ro aithbeouigh **Cíaran** h-í a c-cion*n* an tres láe; & tucc sí an feran*n*, darab ain*m* Léim Achaill, do Dhía, & do **Chiarán**; & ro mor*adh* & reliqua. Aims*er* ele iaramh tainic Ferg*us* *Ci*n*d Fa*e*l*a*d* .i. tais*ech* teccl*aigh* righ Mum*an*, & do thacht se feirthighis **Ciarain** .i. Cronan a ain*m*, & ro aithbhéoaigh **Ciaran** an feirtighis h-i c-cind seacht lá, & asedh adub*air*t {folio 151b} **Ciaran**: ‘M*ar* do tachtad Cronan, tactf*aidh*er Fercc*us*, & loisccfidher a chorp i r-Ráith Lochmuighi la h-Eilechaib’. Ina diaigh sin tainic Ailill ri Mum*an* d' iarr*aidh* a óccl*aigh* ar **Chíarán**, & m*ar* do-chuala **Ciaran** sin, do bhen a urlabra de co cend seacht la; & a c-cion*n* an sechtmaid láe tainic in ri m*ar* a raibhe **Cíaran**, & do slecht dó. Ocus m*ar* do-*connair*c **Ciaran** sin, tucc a urlabhra don righ; & do mor*adh* ain*m* Dé & **Cí*arain*** de sin. Fea*cht* ele manach tuata do bí ag **Ciaran**, Gobranus a ainm, & dob eccail leis bás do rinn d' faghail: & do-guidh **Ciaran** gan an bás-sin d' fagháil dó. Ocus at-rubhairt **Ciaran**: ‘Do-geibim-si (*no* ni faghaim-si) ó Dhia gan an bás-sin d' fag*áil* duit, & do-gheibim inní as ferr, gan dul i n-if*r*ion*n* duit’. Ocus do-rin*n*edh samlaidh. Do bi Cain*n*each & Brigitt ag comhradh a n-ionadh úaignech, --- p.122 & adub*air*t Cain*n*ech le B*r*igit: ‘As mor an tiodlac*adh* tucc Dia do **Chíaran** Saighre .i. an man*ach* do dóirt fuil, go f-fu*air* se a anam-si*n* a h-if*ur*n; & adubairt, go m-beith se fein i n-ion*adh* an mhan*aigh*-sin i n-if*ur*n, muna saortaoi dó é; & do sáor*adh*’; & ro mór*adh* ain*m* De & **Ci*ar*ain** de sin. Laithe n-aen tainic a airgeach go **Ci*ar*an**, & at-b*er*t f*r*is: ‘Do-cuaidh damh dár n-damhaibh uain*n*’ .i. mac bó do bí ag **B*r*enain*n***, & dath dercc do bí ar an damh, & cos gheal aicce. Is*edh* adub*air*t **Ciaran**: ‘Erigh go Glenn Damháin, & do-ghebhair an*n*sin h-é, & ellach ele nach iarran*n* tú maille ris’. Ocus do-chúaidh an {folio 152a} t-occlach don glen*n*; & fu*air* m*ar* adub*air*t **Ciaran** an damh; & is amlaid fuair h-é, & secht fichit bó ina fharr*adh*; & ro móradh ain*m* Dé & **Ci*aráin*** de si*n*. Aroile oidche iar sin do-ch*uaid* **Ciaran** i n-dab*aigh* fhúar-uiscce, & oilit*r*ech im*m*aille fris, darb ain*m* Germanus. Cuiris an fuacht go mor ar Gherman*us*. Benn*aighus* **Ciaran** an t-uiscce, & doní te é. Adub*air*t **Ciaran** le Germanus: ‘An faicenn tú Carrthach 'ar t-teacht chugain*n* dont slighidh anoct? & iair at fochair ní do-bermais dó’. Ocus do shin a lamha uadha, & isé ni fu*air*, iascc mór; & do theilcc uadha ar talamh é. Ocus do-cuaidh **Ciaran** iar sin go cath*air* Martain, & tucc leis taisi Martan maille le forffailt*ech*us. Tri tiodhlaice tucc Dia do **Chiaran** .i. gibe do h-adhlaicf*idh*e ina mur, ga*n* if*er*n d' iadhadh f*air*. An dara tiodlac*adh*: an duine chuin*n*ebh*us* a lá go h-úasal, gan a beith daidhbhir go brath. An tres tiodlacadh .i. an fedh do anf*adh* a man*ach* ina ionad fein, gan nert nam*a*t do beith air go brath. Ina diaigh si*n* do iarr **Ci*ar*an** *ar* Día top*ur*; & do mhuin an t-aingeal-sin dó, & do shlánaiged se gach uile gal*ar* 'arna nighe ass. Fa h-íad sobésa **Ciarain** re fedh a beth*ad* .i. nir gabh se edach olla uime, acht croicne mac tire & bethadhach n-eccíall*aigh*i; & do-sheachnadh se na biadha saoghalta, & na deocha i m-biodh meiscce; & as bec do codl*adh* doníodh. Ocus do biodh bith-timpirecht na n-aingel maille ris. Ocus as dóairim a med d' escobaibh {folio 152b} & do saccartaibh do-chuir se fo g*r*adaibh. Ceithre *cet* b*liadan* ro báoi se béo gan galar amuigh no attigh, gan easb*aidh* fiacal, gan c*r*onucc*adh* anála, gan lagducc*adh* ara radh*ar*c, gan uiresb*aidh* *ar* a eistecht, ga*n* doille ar a chroide, na *ar* a cedfadhaibh; acht ge doní námha an chinedha daen*n*a na cedfadha do dhall*adh*, ni fu*air* se an t*ar*ach-sin ar **Ciaran**. --- p.123 Ocus fos, gach droch-ní do-gnithi fair, as ní maith do-gniodh san ara shon; oir do-beiredh se maithemh *ar*na droch-neithibh; & do-gniodh se saeth*ar* lena lamaib *ar* g*r*adh Dé, d' faghail a ria*cht*anais a les dona bochtaibh; & as m*ar* sin do-caith se a shaogal abhus, ion*nus* go f-fagadh sé coróin na beth*ad* suthaine thall. Cía an neoch do fh*ed*f*adh* ar an sáog*al*-so in*n*sham*ail* beth*ad* **Ciarain** do chongb*áil* a churp daen*n*a i n-aointibh, & a t-troiscctibh, a f-fuacht & a f-fuireachr*us*, a n-gemnaigheacht & a t-tegh n-aidedh? Ocus as m*ar* sin rucc sé a bhetha as ona naoidhentacht go a écc .i. a n-guidhe gach aon lá, & ag légadh & ag senmoir, & ag breith breithe, eter b*eth* a tocht & ag labhra. Ocus do bí sé caén-uarach, glic, cobhsaidh, troc*air*ech, sobésach, umhal do Dhia & da chom*ar*sai*n*, & ag munadh a mhanach do réir breithre an apstail .i. Póil, & isiad briath*r*a Poil .i. *‘denaidh mh' aithris-si’*, *ar* Pól, *‘M*ar* do-rin*n*e meisi aithris *ar* Chriost, ar onóir d' faghail ó Dhía *& ní ó dhaoinibh*, & na h-iarr*aidh* ní *ar* ghloir saoghalta, acht ar Dhía’*. Ocus nír léicc se ní thairis d' aithentaibh Dé .i. biadh don ocarach, deoch *don* iotadach, & beith faoilidh {folio 153a} re h-aoidedaibh, & daoine galair d' fiosruccadh, & deirc dona bochtaibh, & edach dona nochtaibh. Ocus ise adb*ar* fa n-dén*adh* se so .i. d' fagail a coda don bheth*aid* suthain, & d' eccla achmusain De h-i fiadnaisi na breithe. Ocus do aithin **Ciaran** da mhancaibh na h-aithenta-sin do chongmail .i. g*r*ad do beith aca fein da céile. Ocus do-rin*n*e **Ciaran** d' faistine go t-tiucf*adh* moirsheiser t*ar*a éis féin, do dhénadh & do chuinneoch*adh* an riaghail-so, & 'na diaigh sin gach duine do thiocfadh nach coimhlíonf*adh* an riaghail-so, nach fuighdís a c-cuid do flaithes Dé. Ocus m*ar* tainic aims*er* ecca **Ci*ar*áin** do gallraighed uile é, & do g*air*medh a muin*n*ter uile ina thimcell i n-en-ionadh; & issedh adubairt fríu: ‘An*n*san aimsir-so atá mo Thigerna fein agom ghairm-si chuicce, & as líach lem-sa, mo tréd d' fagbáil; & aithnighim do Dhía & do Charrtach maille le bhenn*acht*ai*n* sibh. Ocus attaim aga bh*ar* t-teccascc imon ionad-so d' follamnuccadh maille le besaibh maite; & na biodh an mac mallachta*n* ettraibh go fada; uair gerrfaidher bh*ar* laithe da raibh.’ ‘Ocus tiucfa aims*er* ann ina m-beitt plagha imdha adhuathm*ar*a s*cr*iosf*us* na h-eccalsa, & beitt ina f-fásach; & impóidhfidher an fhírinne a m-breicc, & ní bhía a dhath féin ar an m-baistedh; & isé ní fa m-beid ag coin*n*tin*n* .i. imon e*cht*ran*n*ach, & ni fá ní fein. A braithre ionmaine, guididh lem-sa ar Día na rab am áen*ar* rach*us* me chuicce, acht daoine eile do breith lem, & na rab slighe dorcha mo slighe dochum {folio 153b} an rígh, & go m-ba fáilidh romham é’. --- p.124 Ocus do-ch*uaidh* iaramh docum na h-altora le h-off*r*ail, & do-chaith corp *Crist*, & adubhairt le tríar diongmala da mhuinntir a chorp do coimhett; & adubairt ríu: ‘Oscclaidh tri bann-lamha don talamh, & adhlaicidh meisi maille risna naemhaibh ele, & la Martain; & na biodh fios an ionaid seicreidigh sin ag duine’. Is an*n*sin do scc*ar* a ana*m* rea corp dó a medhón-oidhce. Ocus ina diaigh sin rucc*adh* an t-anam-si*n* maille le soillsi móir, & le dealr*adh* aingel h-i flaithes nimhe, & *tricha* esp*oc* i n-aoinfe*cht* fris. Ocus do bhattur na man*aigh* a t-timcheall cuirp **Ciaráin** maille le h-ioman*n*aibh & le canticibh & le mol*adh* ele; & le h-uin*n*imintibh mar ata *ar*roma*n*ta & a cosmaile; & maille le soillsi derm*air* secht laithe *con*a n-aidcibh doibh m*ar* sin. Ocus do cengl*adh* ina diaigh sin h-e le morán d' édaig*ibh* geala lin, & do h-adlaicedh é maille lisna h-edoighibh-sin .i. dochum a éirge maille le soillsi na breithe; & ata ar nimh maille le Pat*r*aic & le M*ar*tain, & le moran do naemhaibh ele, (da n)-díligther cadh*us* & onoir per infinita in secula seculorum. Amen. FINIS. [6](javascript:footNote('G201000/note006.html')). --- p.125 {folio 274a}Betha **Caoimhgin** ------------------- Ro boi tra a b-fioghair & a f-faistine go t-tíucf*adh* *ar*d-náomh uasal airmittn*ech* i l-Laighnibh .i. i n-Glion*n* Da Locha do-sunnradh, dia n-diochur & dia n-ion*nar*badh ó gein*n*tlide*cht* re senmoir breithre Dé, fri h-íc clamh, & dall, & bodh*ar*, & bacach, & áesa gacha tedhma *ar*chena, & do (tho)dhusccadh m*ar*bh, & do thurna*amh* na trén, & do thoccbáil na t-truagh, & fri h-ion*nar*badh plagh & duinebath, do choscc meirl*ech* & mighniomh, & il-piast n-anaithn*idh*, & fri foircetal áosa gacha claoine no beittis i n-acch*aidh* thoile Dé. Ro thairngir tra Pat*ra*icc mac Calpuirn ard-apst*al* na h-Er*enn* antí **Caoimhgin** triocha b*liadhan* riana geinem*ain*, & go n-dingnedh priomh-cath*air* do chumdach isin n-glion*n* remhráite fri bíath*ad* dám & déor*aidh*, & aoidhedh & oilithr*ech*; & go thiubhr*adh* ní d' úir & do thaisibh na n-apst*at* & na fírén filet isin Roimh leis go Glend Da Lacha. Ocus ata sccriobhtha isin m-beth*aid*-si gurab ionan*n* do neoch d' ion*n*saighidh na Romha d' faghail diolgadha ó Dhia ina peachtaibh, & taisi & leapta **Chaoimhgin** maille le h-aith*r*ighe & le h-umhaloitt, & le h-inísle cr*idh*e, amhail gnathaighter. Ro thairngir Fiond mac Cumhaill m*ar*an cedna, gomadh é **Caoi*mh*gi*n*** no claoi*n*fedh an ul-piast uathm*ar* ro boi acc aidhmill*edh* caich i l-Loch lagha 'san n-glend c*et*na, & go n-diongn*adh* a díochur isin d*ar*a loch. Tiagait tra daoine & cethra & aós gacha tedhma dia n-íc & dia leighes fo uiscce Locha laga a n-onóir Dé & **Caoi*mh*gin**. An tan tra do fíor*adh* gach faistine dibh-si*n*, & tainic an t*air*ng*er*t*ach* .i. **Caoimhgin** mac Caomhlogha, meic Caim*et*, meic Rimeda, meic Cuirb, {folio 274b} meic Fer*gus*a laimh-d*eir*g, meic Meissi*n* Corb, meic Con Corb. Ocus fa h-alacht a mathair .i. Caoimell ingen Cei*n*d Fhi*n*dain, meic Cisi meic Luighd*ech*: & fa h-i san Cáoimell-sin math*air* Caomhain, Sanct-lethain, & *Nad Chaoimi* Tíre dá glas; & Caoimeille o Chill Caoimeille; Mionchloth deirbhsiur math*ar* do **Caoimhgin**, is uaithe ro gen*air* Colaim mac C*r*iomtai*n*. I n-ionb*aid* tuism*edh*a **Caoimhghin** ní thangatt*ar* bresa brighi, --- p.126 no alla iodhan día math*air*, amhail ticc dona mnaibh ele, oir ba h-endac, feidhil, firén an gein rucc*us*t*air*. Ocus ro fáid aird-ri na fírin*n*e .i. rí nimhe, da aingel déc go lochran*n*aibh órda léo dia baisttedh. Ocus do-radsatt*ar* na h-aingle **Caoimhgin** fair .i. gein álain*n*, taitnemhach. Ocus as-b*er*tsat na h-aingil frisna mnáibh, an mac do breith leo día baistt*edh* g*us*an érlamh n-úasal n-oirdn*idh*e .i. C*r*onán, a f-Fortuathaibh Laighen; & ro baist sein í*ar*ttain é; & ro edhb*air* e b*u*dein do **Chaoimhgin** ina muinter*us*, *ar* gomadh moide no c*r*eidfedh cach dó. Ocus ro thairngir go c-creidf*i*tis riogha & tig*er*n*aidh*e dó, & go n-dingn*edh* ferta & míorbhuile móra. Tucc*adh* an mac i*ar* si*n* g*us*in raith h-i rucc*adh* é. Ocus do-rin*n*e Día fiorta & miorbhuile móra i n-onóir Dé & **Caoimhgin** forsan raith-sin, óir ge mór an sioc & an snecta do beith ar gach taobh di, ní teitt in*n*te do grés; & do-gheibhit cethra & indile ind aimsir fuachta & snechta fér innte do gnáth. Tainic tra bo glé-gheal dochum na naoidhen dia shasadh, & ní fes cia búaile no inis as a t-tainicc, nó g*us*a t-teichedh. I n-aimsir áoine & troisccthe ní ibhedh an lenab ciche a math*ar* acht aoinf*echt*. Ro e*ar*b an t-aingel for **Cáoimhgin** dol i n-ord manach día foghlai*m*, {folio 275a} & do-coidh fo gradhaibh, gur bho sacc*ar*t tocc*aidh*e. As-bert an t-aingel iaramh fris dol isin n-glend f-fásaigh ro tairngir*edh* dó .i. go fán na loch. Ba mor a mhenma iaramh im scc*aradh* fri gloir & aoibhnes an bhethadh f*r*ecnairc, & beith 'na áenar acc eistt*echt* fri h-imaccall*amh* an aingil aga thimtirecht. No luighedh isin oidhce for lecaibh loma for bord an locha, croicne fiadh-míol ba h-étach dó. No ticcedh immorro t*r*esan loch gan *ar*t*r*ach gosein sgeillic do rádh aifrin*n* gach lái, no biodh gan omhan gan eccla os cend an locha. Ro bói péist uathm*ar* iongantach isin loch, & ro chuir-si ar con & dáoine for fhíanaibh Er*enn* go minic. Ro ghabh **Caoimhgin** a psalma, & ro guidh an Coimdhe, & ro iond*ar*b uadha an péist isin dara loch, .i. Loch Lagha, in loch ina raibhe in phéist, is an*n* do-gníther anosa foírithin gach aingcisi etar dáoinibh & cethraibh; & fáccbaitt uile a n-gallra an*n*, & tiaghait a n-gallra & a n-eslainte isin loch ele dochum na péiste; *co* *n*ach déin urcóid do chách. Ocus in tráth iompoidhes an peist an d*ar*a taobh dhi a n-airde, eirghidh an loch comh*ar*d fri bennaibh an t-sleiphe, & ní roichean*n* a nóm*aidh*e antí at-chí h-í. Seacht m-bl*iadhn*a ro báoi **Caoimhghin** gan biadh acht nen*n*tocc --- p.127 & samhadh. Do bi **Caoimhghin** fada do bl*iadh*naibh nach faca sé aonn-duine; & do bíodh go a crios isi*n* loch ag radh a trath. Fe*cht* n-áon dia raibhe **Cáoimhgin** ag gabail a trath ro thuit a psaltair uadh isin loch. Ro gabh sniomh & toirrsi mor-adbal é. Ocus do raidh an t-aing*el* f*r*is: ‘n*ár* bhad brónach’, ar sé. Tainic an dobhrán iaramh go **Caoimhgin**, & tucc a*n* t-saltair leis as iocht*ar* an locha gan báth*ad* líne no litre. As-b*er*t an t-aing*el* fri **Caoimhgin** dul do proicept & do shenmóir {folio 275b} breithre Dé dona poiplibh, & gan a bheith aga cleith ní búdh sía. Ro baoi brucc*aidh* h-i crich Laighen d*ar* bho comhain*m* Dioma mac Fergna; as dó-sidhe ro bói a n-dán **Caoimhgin** d' faghbháil. Ro urmais bó do buaibh an brucch*aidh* for an erlamh, & ro ligh a chosa, & rob adbal a lacht seach na buaibh ele. O 't-cuala Diom*m*a sin, fáidhis an buachail dia fhios, cionn*us* do-rala an bliocht díri*mh*e do beith ag an m-boin-sin. Fu*air* an buac*hail* **Caoimhgin** i c-cuas ua*mh*a, & an bó acc lighe a chos. Ocus ro chuin*n*ig **Caoimhgin** f*air* a dícleith. ‘Na tó’, ol in buachail, ‘oír as éiccen damh scc*e*la fíre do thab*air*t do Dhioma’. Ocus benais Dioma sccela ar éiccin don m-buac*hail*, ú*air* do thaircc **Caoimhgin** nemh dó ar a dícleith. Luidh iaramh Diom*m*a & a chlan*n* g*us*in c-cúas irraibhe **Caoimhghin**, & do-ronsat c*r*óchar dó ar airmittin, & *ar* onóir. Ocus ro ba dluith an choill, & ro luigh for talm*ain*, gur léicc ráon ro-fhairsing don croch*ar* go t-teighedh trithe; ro eir*igh* arís tre fhiortaibh an aingil. Do-gheall **Caoimhgin** iff*er*n & saoghal gerr da gach nech do loisccfedh úrach nó crionach na cailledh-sin go brath. A*o*n-mac do Dhio*m*a ro bói acc dénamh sealcca; & nach táinic d' iomchar an érlaimh; ro m*ar*bhsat a choin féin h-é, & adúad*ar* fadhéoigh. Ro thaithbheoaigh **Caoimhgin** an mac-sin; & adub*er*t f*r*ia ath*air* & fri a braithribh bith-mhuin*n*ter*us* do dhénamh la **Caoi*mh*ghein**, & a n-iodhbairt dó, eter dháoinibh & cethraibh. Ocus ba deor*aidh* íatt a crich Midhe. Ro bhennach **Caoimhgin** íat a h-aithle a f-feircce ima tabairt as an c-cúas *ar* eíccin, amail ro bói i t-t*air*ngire doibh. Do-róine **Caoimhghein** oircin*n*each ina chill {folio 276a} do gnath do cloinn & do slio*cht* Díoma, gér bó déor*aidh* iatt *as in* Midhe. Is an*n*sin ro áitigh **Caoimhgin** priomh-cath*air* isi*n* n-glend. Do-cóidh **Caoimhgin** isin chorg*us* i c-cró cáol*aidh* for leic luim ina shesamh caigtighis ar mís, & é a c-crois-fighill *ar* Dhia. Ro ling lon i n-glaic in érlaimh, & do-rin*n*e nead, gur léicc na h-éoin amach. --- p.128 At-b*er*t an t-aingel fri **Caoimhgin** an cró-sin d' fagbail. At-b*er*t **Caoimhgin**: ‘Ní ró damh pían da méd d' fulang *ar* so*n* righ nimhe, ro fhulaing gach pían tar cend síl n-Adhaimh isin croich cesta’. ‘Tarr as in cró’, ol in t-aing*el*. ‘Ni ragh’, ol sé, ‘no go f-fagh*ar* ó Dhía saor*adh* mo chomh*ar*bhadh & mo manach, & lochta mo chíosa, & lesaighes mh' ecclas immedhón & anecht*air*’. Do-ratt an t-aingel se*cht* lán an ghlenda dó i l-ló brátha; & goithne dercc-óir i l-laimh **Caoimgi*n***. As mire & as míchíall da gach duine at-cluin míorbuile **Caoimhgi*n***, gan beith fo cíos dó, u*air* do-rad Día nemh do gach aon do h-adláicf*idh*e i n-úir **Caoimhgin**; & tucc Dia naenb*ar* gacha sath*air*n dó día m-breith o péin if*ir*n, *madh iar n-alailiu ad-fiadar*. Gach aon immorro do-gheibh bás áoine, & a adhlacadh dia sath*air*n fo úir **Caoimhgin**, do-geibh díolghadh dia anmai*n*. Is iom*dha* rí & ticcerna do riogr*aidh* Er*enn*, & do riogr*aidh* Bretan, do thogh a adhlac*adh* i n-Glend Da Lacha *ar* an adb*ar*-sin *ar* grádh Dé & **Caoimhgin**. Atad taisi na n-apstal laimh le cró **Caoimhgin** do dhol leis ar ionchaibh an Choimdhedh go breithemn*us* m-bratha. Ní fuair aon-naomh i n-E*rinn* iom*ar*c*raidh* **Cáoimhgin** ó Día, acht Patt*r*aicc namá, úair do-rad **Caoimhgin** úir na Romha leis amail do ráidhes. Isé immorro Glen Da Lacha in cethram*adh* Roimh adhlaicthe as ferr i n-Er*inn*. {folio 276b} Lá dá f-faca **Caomgin** ócclach 'na rith chuicce, & fá cléirech eiséin. Ro athain for a ghuth & for a dheilbh go n-dérna d*r*och-gníomh & fionghal. Rucc **Caoimhgin** lais tara ais é, & fúair an t-occlach m*ar*b amhail adub*ur*t reimhe. Ocus ro athbeoaigh é, go n-derna manach dhe. Na neithe immorro da t-tabhratais lucht aingcisi & easláinte miana & áilghesa, do-beir*edh* **Caoimhgin** doibh .i. sméra 'sna fuighlechaibh, & ubhla for cran*n*aibh sailech, & buin*n*ein t-samhaidh d' fagail do gnath for c*air*rgibh 'sa*n* n-gemhr*aidh*. Do-cótt*ar* lucht seallcca fon n-glend & do-leiccsat a c-coin do cullach allta, & ro lingestair for com*air*ce **Caoimhgin**, & ro lensat cosa na c-con don talamh, *co nar* fetsat a m-biodbha bun*aidh* do lenmai*n* for com*air*ce an érlaimh. Ro boi trá Colmán mac Coirpre, meic Corpm*ai*c, meic Aill*ell*a, meic Dunlaing, meic Énda Niadh, i r-righe Úa Muiredh*aigh*, ó m-beirdís siabhra a cland uadha tre d*r*aidheacht. Rucc*adh* mac dó iaramh. Ro chuir-siumh an mac da bhaistt*edh* go **Caoimhgin**; & cuiris --- p.129 *ar* faosamh an érlaimh é. Ocus do gradh*aigh* **Caoimhgin** an náoidhe, & gabhais ina dhalta iaramh é. Ro bói easb*aidh* bain*n*e i n-Glend Da Locha an tan-si*n*. At-*con*n*airc* **Caoimhghin** eilit & a laogh, & ro erb fuirre leth a lachta & a bainne do thab*air*t día dhalta .i. Faolan mac Colmáin, o f-fuilit Clann Tuathail, .i. h-Í Faoláin. Tainic immorro faolcú g*u*san eilitt, & m*ar*bais a laogh. Do-rin*n*e **Caomgin** míorb*uil*e móra an tan-sin. Ro erb ar an faolchoin allta beith i n-ionad a laoigh ag an aigh n-allaidh. Isin cloich thuill atá uas D*r*oicet na h-eillte, no faccbadh an agh díol an leinib dia loim {folio 277a} & día lacht gach lái, gurab amhlaidh sin ro h-oil*edh* Faolan d' fertaibh Dé & **Caoimgin**. At-b*er*t a oide fri **Caoimhgin**: ‘ni bhíam i n-aoin-ionad, óir atá a t-tairngire duit, fiorta mó*r*a do dhenamh’. Iar sin immorro táinic for a shéd. Laithe n-aon dia n-deachaidh **Caoimhgin** do coimhétt cáorach ria óccbhataigh, tangatt*ar* buidhen do dhaoinibh bochta ocaracha cuicce, do chuingidh bídh fair i n-onóir Dé. Ro m*ar*bh ocht muilt doibh ar sgáth a einigh & a náire; & nír lughaitte co*mair*emh an tréda. Ro bói **Caoimhgin** i c-Cill Iffín *ar* fedh an corgais. Do-bheiredh an dobhrán brádán gach laoi leis docu*m* a*n* coimhthionoil dia sásadh. Ro smúain Ceall*ach* go n-dingentai sging úasal onórach do chroicend an dobhráin. Ro thuicc an dobh*r*án an smuainedh gér bho bethad*ach* brúidemhail. Ocus ni derna an timtirecht c*et*na o shin dona manchaibh. O 't-*conair*c Ceall*ach* si*n*, ro in*n*is an smuain*edh* do **Caoimhgin**. Ro fháid **Caoimhghin** eisidei*n* go Cill Cheallaigh. Ro shaor Dia náire **Caoimghin** a*n* ta*n*-sin. An síol do-chuir*edh* i c-Cill Iffín *ar* maidin, no biadh abbaigh ria f-fescor. Conidh amhlaidh sin ro shasadh a mhanchu. Tangattar aos cíuil go **Caoimhgin** do chuinge bídh f*air*, & ni r*aibh*e ag an érlamh biadh an tan-si*n*. Ocus at-b*er*t fríu anadh fris. Ni ro ansat. Ocus ro gabhsat acc imdherccadh an cléirigh. Do-rónadh iaramh clocha dona cran*n*aibh ciuil i n-éraic imdhercctha an naoimh; & m*air*id a f-fioghracha fós isin tochar allathoir don baile. Do bad*ar* dias ban ag siubhal i t-terman*n* **Caoimhgin**. Do-rala meirlecha doibh, & ro m*ar*bhsat na mna a b-fionghail, {folio 277b} & ro bensat na cind dibh. Do-rala **Caoimhgi*n*** doibh, & ro tathbeoaigh íatt iaramh, & do-roine caillecha dubha dibh ina cill féin. Do thairrngir **Caoimhgin** go n-dingentai fell & fiongal ina cill; --- p.130 & do thairrngir crechadh na cille & an t-samhaid. Ro gheall*us*tair **Caoimhgin** gach ní dib-si*n* do dhíogail .i. saoghal gerr, & iff*er*n fadeoigh. Ceithre gal*air* ro thoghastair do denamh in*n*ighthe for chorp gach duine do shaireoch*adh* a chill, & a chom*ar*badha, & a shámhadh .i. aillse, & easbadha, fiolún fion*n*, & cuthach, ni fétait legh náid fisecc*dha* na gal*air*-sin d' foirithin, acht an Sláiníc*idh* Iosa *Criost*. Dlighidh comh*ar*ba **Caoimhgin** a scol & lucht a mion*n* d' iomch*ar* & do coimhett, & a cioscáin fa a c-cumhang da gach neoch do Laighneachaibh, eter úasal & íseal. Is amlaidh so ro fhaccaibh **Caoimhgin** coimhétt a áona*igh* & a mhuin*n*tire, iter úasal & íseal, eter caraitt & namhaitt; slána, & dísle, & com*air*ce doibh uile, ag t*echt*, & acc imt*echt*, gan dáil, gan ceist, gan caingin, gan breithemhn*us*, gan accra fiach do neoch for a ceile et cetera. [7](javascript:footNote('G201000/note007.html')). --- p.131 {folio 278a}Betha **Caoi*m*hgin** do reir m*ar* do scc*r*ibh manach fá deiscipal dó féin dá*r*b ainm Solamh ----------------------------------------------------------------------------------------------- 1. 1] Do sir **Caoimhgin** móran d' Eirin*n*, 2] Ocus an t-aingeal le choir, 3] D' faghail áite i n-dingnedh crabhad; 4] Ní dherna samhadh go b-fu*air*. 2. 5] Do-cuaidh **Caoimgin** t*ar* na bennaibh 6] Leis an aingeal, ba lór lúas, 7] Do-róin cath*air* iter glennaibh, 8] *Do bhennaigh Dia nemhdha anúas* 3. 9] M*ar* a n-dérna **Caoimghin** crabh*adh*, 10] Gaoidhil do fhremhaigh re thaobh; 11] O shoin do ainit íad ar gabhadh 12] Go meinic i n-adhba naomh. 4. 13] Glend gan iothlain*n*, gan cruaich *ar*bh*air*, 14] Acht cairrge g*ar*bha os a chend; 15] Glend nach érth*ar* nech fa coin*n*medh, 16] Atá rath in Coimdhedh an*n*. 5. 17] Glend aigméil, il-piastach, uathm*ar*, 18] Glend an dá loch do bí u*air* 19] Do thairnngir Fion*n* na c-céd c-cur*a*d*h* 20] Go m-biadh fo deiredh 'na ruai*m*h. 6. 21] Do th*air*ngir Pat*r*aicc mac Calpuirn 22] G*ur* thaitin leis glend na n-all; 23] ‘Léna thaobh, gibe t*áir*fes,’ 24] ‘ Naomh do déna áras an*n*’Do sir 1. 1] Deich m-b*liadn*a fichet go tend 2] D' éis a thairngire on tailghen*n*, 3] Rob í sin aims*er* do ghin 4] An náomh d*ar* comhain*m* **Caoimhgin**. 2. 5] Nír airigh mathair an meic 6] Doigh na tiach*air* 'na coimp*eir*t; --- p.132 7] Tiaghait mna gan ceist, gan cradh 8] Leis da bhaistedh go Crónan. 3. 9] Do-chuir Día aingeal do nimh, 10] Suil do baistedh in naoidhin; 11] Gur aslaigh tre menmai*n* n-gloi*n*, 12] Gomadh é a ainm-siu*m*h, **Caoi*m*hghein**. 4. 13] Tarla an t-aingel dona mnaibh, 14] Do ráidh ríu gan iom*ar*bhaidh: 15] ‘Is orm-sa do aslaigh Dia dil’ 16] ‘Tea*ch*t do bhaistedh na naoidhen.’ 5. 17] Riom-sa as mó do-bheir Dia taobh 18] D*on* naoidhin, bhías 'na *ar*d-naomh, 19] As me an t-aingeal b*r*ioghm*ar* nach lag, 20] Bías gan c*r*ich 'ga co*m*haitt*acht*. 6. 21] Toccbaid suas, a mná, in naoidhe, 22] Os mé atá 'ga urn*aighth*e; 23] Baistfet gan bardal gan moide 24] In árd-ain*m* na Trinóide 7. 25] Da aingeal décc, m*ar* búdh cóir, 26] Do-chuir Dia ani*ar* 'na onóir;{folio 278b}27] Is tap*ar* óir go las*air* gloin 28] Do boi i l-laimh gach aingil. 8. 29] Rab e sin a fhrestal ó nimh, 30] Cein bói baistedh 'ga deinimh; 31] Ise do chengail a dhail go chert, 32] A aingeal féin coimhitteacht. 9. 33] Ise an t-ain*m* do dhealbh Dia ar nimh, 34] Bías ag lenmai*n* do*n* naoidhin, 35] Smuainidh, a mhná an frestail gloi*n*, 36] G*ur*ab é a ain*m* baisti, **Caoi*m*hgin**.Do 1. 1] Do raid an t-aing*el* risna mnáibh: 2] Na treigidh caingen Cronai*a*, 3] 'S taisbenaid dó in naoidhe, 4] In*n*esaidh daibh fírinne. 2. 5] Créd 'ma t-tuccabh*air*, a mná, 6] Cucca*m*-sa bhar naidhenán? 7] Uaisle anté do bhaist na mise, 8] Ar aisde na dingin*n*-se. --- p.133 5. 9] An baisttedh do ord*aigh* Día do nimh, 10] É do-rin*n*edh *ar* an naoidin; 11] 'Ga aingeal féin atá fios, 12] Isé bias 'ga ríar go díles. 6. 13] Do-roine Cronan faistine 14] *Is* failte risan naoidhin; 15] Is at-bert: beid na tírthe 16] Co dichra fo cís **Caoimhgin**. 7. 17] Dáilim a h-u*cht* righ nimhe 18] Mé féin deit-si d' áiridhe, 19] Gomadh ferr do mhes ag cách, 20] Ó bh*us* mé do chéd-óglach. 8. 21] Tucc an*n*sin a aingel féin 22] Da aithle sin toiscc go c-céill; 23] Ba cosmail le grein n-gloin, 24] M*ar* theine trén-lasamhai*n*. 9. 25] M*ar* t*ar*naic caingen na naoidhen, 26] Da aingel ionmai*n* tuccadh; 27] Tiaghait na mna bin*n*e blaithe 28] Leis g*us*in raith h-i r-ruccad. 10. 29] Naomtha in raith i r-ruccad **Caoimgin**, 30] Ise rath na naoidhen do-bheir; 31] Nir fhol*aigh* snechta na reodh 32] Fós riamh a fód *arar* gein. 11. 33] Sne*cht*a an gheimr*idh* trath ticc sen 34] Bacaidh ingheilt do buaibh cáich; 35] T*r*e rath Dé 'sa raith gan folach 36] Do-gheibh eall*ach* biadh a saith 12. 37] Tuccadh fos da bhethucc*udh* 38] Bó glé-gheal 'chum na naidhen; 39] Bó nach fes cáit as tainicc, 40] Na ca táin gósa teighedh. 13. {folio 279a}41] Go trath coda gacha h-aoine 42] 'S gach la troiscti go saoire 43] Cíche a mathar, naemhdha in smacht, 44] Nochan ibhedh acht aoin-fheacht. 14. 45] Do-tigedh fós d' á aithigid 46] A aingel fein co h-aoibhind; 47] Do biodh do-gnath dá mothucc*adh* 48] Gur t*r*ath a chu*i*r le leighend. 15. 49] Do sg*ar* o chairdibh, feirde a chaingen, 50] A aingel féin 'ga stíur*adh*, --- p.134 51] Seacht m-bl*iadhn*a rob ceird balach, 52] Bói i n-ord mhanach 'ga múnadh. 16. 53] Do len a ord, ger borb a riaghail, 54] Do an go diamh*air* 'ga fhoghlaim; 55] Téid fo gradhaibh sáora saccairt, 56] Fu*air* gach ab*airt* da foghnan*n*. 17. 57] Radh a aingil fris go fosaid; 58] Ort ni bía an*n*so foistine; 59] Na h-an m*ar* so i n-glend fásaigh 60] Da n-dérna Fion*n* faistine. 18. 61] Do fíoradh faistine Find, 62] Ocus Pat*r*aicc meic Calpuirn*n*, 63] Tainic fán na loch '*ar*tain, 64] M*ar* do bí a n-dán do **Caoimhgi*n***. 19. 65] Anois as gairit lem cridhe, 66] As-beirim a bhuidhe do Dhía, 67] Mo theacht go glen*n* as maith daingen, 68] 'S nac bía acht m' aingeal 'gu*m* ri*ar*. 20. 69] Do bi ag teichemh riasan saoghal, 70] Uamhan réa bhaoghal do ghabh; 71] Dob ferr leis, o nár eccóir, 72] As dol accédoir ar nemh. 21. 73] Da éis nir chodail ar peall, 74] Acht cercaill c*r*uaidh cloiche fa chend; 75] M*ar* do bheith gach geilt gan crúas, 76] Do bai da ceilt *i c-cruaidh- chúas*. 22. 77] Do bi **Caoimhghin** iter clochaibh 78] *Ar* bord locha *ar* leab*aidh* luim, 79] Ocus a thaobh seng lé cloich 80] 'Sa glend gan boith os a cion*n*. 23. 81] Ro pa c*r*uaidh a leaba *ar* leic 82] Go madain sínte gan sgiamh; 83] Nír i*ar*r ar bith ní budh socra, 84] Gemadh docra, is in*n*te do bhiadh. 24. 85] 'San n-glend uathmar (na) c-crann gég*ach*, 86] *Ní rob* aobh*dha* éd*ach* an *n*aoi*m*h; 87] Croicne na n-anman*n* f-fiata 88] Uime, iter sliabhtaibh do biodh. 25. 89] Do-theighedh **Caoimgin** ar lind letain 90] Gan luing gan et*h**ar* gach l*á*e,{folio 280a} --- p.135 91] Do dhenamh aifrin*n* 'sa sgeillic, 92] Ionad do thaitin le Día. 26. 93] Do biodh gan duine 'na fharr*adh* 94] 'Na aon*ar* fo bh*ar*raibh craobh, 95] Rob íad a cleirigh na h-aingil, 96] Glé-bin*n* léo caingen in naoi*m*h. 27. 97] Do biodh gan uamhan, gan eccla, 98] 'San uaim ag frecc*r*a do Dhía, 99] *Is* loch fuithe m*ar* fhairrge 100] Ag sgothadh na c*air*rge laimh ría. This section is not numbered in the MS, but the repetition of the first word ‘aiccmeil’ after line 24 shows that it forms a separate poem. 1. 1] Aiccmeil h-í péist locha luicc 2] Re denamh uilc ocus áir; 3] Meinic tucc maidm *ar* an b-féin, 4] 'S *ar* Fhion*n* féin go n-iom*a*t aigh. 2. 5] Do gabh **Caoimhgin** loch na baidbe 6] Go moch, m*ar* dob áil le Dia, 7] 'S do-chuir an pheist i l-Loch lágha, 8] Ag eists*echt* na t*r*ath ní bía. 3. 9] Do ghabadh **Caoimhghein** go n-dithcell 10] A psailm 'na timcell go moch, 11] Do-chuir an degh-naomh gan déisten 12] Déir-neimh na péiste as i*n* loch. 4. 13] Rob h-e an dubh-loch urbhadhach, 14] Irraibhe an il-péist fraochdha; 15] Aníu as nao*m*h-loch miorbuileach, 16] Doní gach saoth do t*r*aoth*adh*. 5. 17] Do-chuir plagha do bhuaibh Gaoidhel 18] **Caoimhgin**, do ba nao*m*h*dha* in gas, 19] 'S a c-cur t*r*íd an loch da n-glan*adh*, 20] Nach beiritt leo a n-gal*ar* as. 6. 21] Sg*ar*aidh fríu an loch rathm*ar* 22] Gal*ar* go n-iom*a*t goimhe, 23] Teid 'sa sruth d' fios na peistte 24] Uisge ga*n* deistin roi*m*he.Aigm*éil* 1. 1] Laidir in snaidm do-chuir **Caoimhgin**, 2] Tucc maidhm *ar* phéist locha gloi*n*; 3] Do chengail go docht is go daingen 4] A corp 'sa maindir a b-fuil. --- p.136 4. 5] '*Ar* n-ion*n*tadh on taobh go 'roile 6] Gacha bliadhna an peist fil and, 7] Eirgidh an loch cró-dhercc os áirde 8] Comh*ard* na cairrge os a cion*n*. 5. 9] D' iongantaibh Locha lagha, 10] Mór an gabhad donté at-chí, 11] Aon-lá na oidhche da aithle 12] Da éis 'na bheth*aid* ní bí. 6. 13] Gidh iom*dha* na fagbála 14] Do fhácc **Caoimhgin** 'na ghlendaibh 15] Se féin *ar* tí a th*ár*thála, 16] *Ar* gach áon n-ach*ar* chennaigh. [8](javascript:footNote('G201000/note008.html')) 7. {folio 279b}17] A seacht fo diamhraibh dluithe 18] Do bliadhnaibh go m-blaithe, 19] Duit re taobh do thuaithe 20] Gan biadh acht Cáol Fáithe. 8. 21] **Caoimhgin** a b-fad do bliadhnaibh 22] Iter dhiamhraibh i c-coilltibh, 23] Ocus ní faca duine 24] 'S ní fhaca duine in*n*tibh.Láidir 1. 1] Fada ó chairdibh do bí **Caoimhgin** 2] Iter na c*air*rgibh co dron, 3] Ion*n*raic do-*con*n*air*c ord 'na aon*ar* 4] Rucc*adh* *ar* bord Locha gloin. 2. 5] 'San oidhce do éirghedh gan gabhadh 6] Do dhénamh cráb*aidh* 'na lios; 7] An*n* doniodh go moch a t*r*atha 8] 'San loch go gnáth*ach* go a chrios. 3. 9] Deir*edh* oidhce *ar* l*ár* snechta 10] Do éirghedh, m*ar* do cleacht, go moch; 11] D' aithle a psalm go m-búaidh do cantai*n*, 12] Do thuit a psalt*air* 'sa*n* loch. 4. 13] Do thuit a psalt*air* re fánaidh 14] Ó **Cháoimhghin** an crábaidh c*r*uaidh, 15] Nír mheistte lit*er* na leighen*n*, 16] Uiscce na creidhim da b-fúair. --- p.137 7. 17] Tainic an t-aingeal da chomhrádh 18] Le **Cáoimhgin** lomh-lan do rath; 19] Do an aicce, go t-tucc dobhrán 20] Chuicce a leabhrán as in loch. 8. 21] Raidhis ris an t-aingeal nao*m*htha: 22] ‘'San n-glend it áon*ar* ni bía,’ 23] ‘Os dán duit dáoine dot faicsin,’ 24] ‘Ná bí dot chealt*air* ní as sia’.fada 1. 1] Do bái brucch*aid* bó-cédach 2] *Ar* criochaibh Laighen lerda, 3] Rob é an cur*adh* cédfadach, 4] D*ár*b ain*m* Díoma mac Fergna. 2. 5] Dó-samh do bí a b-fáistine 6] Urmas *ar* **Chaoimhghin** 'san n-glend, 7] Ni fada da aithle sin 8] Go f-frith leis an t-érlamh an*n*. 3. 9] Gur urmais bó do bhuaibh Dío*m*a 10] *Ar* **Caoimhgi*n*** i c-cúas in croin*n*, 11] Go ro shin aingeal da díden, 12] M*ar* do-chuir le dáoinibh d*r*uim. 4. 13] Nír an ar ingheilt in fhásaigh, 14] Acht ag lighe cos an naoi*m*h; 15] Do-bheiredh ní sa mó do bhain*n*e 16] Na leth bó in bhaile i m-bíodh. 5. 17] Le Dioma fa mór an t-iongnadh, 18] An ingheilt doníodh an bó; [9](javascript:footNote('G201000/note009.html')){folio 280b}19] Do raidh lea buacail a lenmai*n*, 20] 'S fios a h-adhb*air* d' faghail do. 6. 21] Do raidh Dioma re lucht tegl*aigh* 22] An bó do lenmai*n* go moch; 23] Ní fhu*ar*att*ar* a lorcc rempu 24] *Ar* in leircc ós Glion*n* Da Loch. 7. 25] Da t-tangatt*ar* ba Dhioma 26] Go diochra d' ingeilt 'san n-glend, 27] T*ár*la da m-buacail c*r*and tor*aidh*, 28] Fu*air* Caoímhghin go soraidh an*n*. 8. 29] Tairccther le **Caoimhgin** don buachaill 30] Luach isa cheilt *ar* chách, --- p.138 31] Targaidh nemh, is *air* ba tualaing, 32] 'S gan tea*cht* fa thu*air*im go brath. 9. 33] ‘Teccaidh bó Dioma’, *ar* an buacail, 34] ‘Ag teacht úait 'sad dáil 'sa*n* n-glen*n*,’ 35] Beith dot ceilt ni fuil *ar* cum*us*, 36] ‘*Ar* nád t-faicsin go foll*us* an*n*’. 10. 37] Taosga fu*air* an bho na an buachail 38] **Caoimghin** 'san úr-choill 'na raibh, 39] *Sí maráon la coidhce* 40] 'S ag t*r*iall 'san oidhce da toigh. 11. 41] Ní dá dhéoin da adaimh an buacaill 42] Do Díoma luagaill na bó, 43] 'Na lios gur cengail go ro tend, 44] G*ur* in*n*is a fochan*n* dó. 12. 45] Do ráid Díoma lena degh-cloind 46] Dul 'san glenn a b-frith an bó, 47] Go f-faghtaoi leo in náomh go n-gloine, 48] 'S go g-creidtí léo uile dó. 13. 49] Le Dioma ba mór an lúthgair 50] Se d' fagháil 'sa chuas rea ló, 51] Do ráidh lena cloin*n* go nósm*ar*: 52] ‘Denam go grin*n* croch*ar* dó’Do bi 1. 1] ‘Fír anois faistine Fin*n*,’ 2] ‘Ocus Pat*r*aicc meic Calpuirn*n*’, 3] Do raidh Dioma ríu faseach; 4] ‘Os sin*n* fú*air* an t*air*ngertach.’ 2. 5] A **Chaoimghin** báoi dúin*n* a n- dán, 6] Tú do thab*air*t a cúasán; 7] Tríallam ní as sía 'san n-glend 8] ‘Na m-beir ga*n* chrích ga*n* foircend’. 3. 9] Ag dol dó 'na rúaig fán c-cran*n*aigh, 10] Do raidh Díoma an chaingi*n* búidh, 11] N*ar* léiccthe an croch*ar* dha milledh 12] T*r*esan c-coillidh n-daingin dluith. 4. 13] Slechtait ain*n*séin croin*n* an doire 14] Don chraoibh oinigh, diadha a*n* fís, --- p.139 15] Do luigh tre fhertaibh an erlaimh 16] An fiodh, 's do éirigh arís. {folio 281a} 6. 17] Tainic go **Caoimgin** da oigh-ri*ar* 18] An t-aingeal fial, m*ar* do cleacht, 19] Do *congaibh* an úr-coill 'na luighe, 20] Co fu*air* thairsi slighe cert. 7. 21] Ifrion*n* ocus gairde saoghail 22] Faccbaiss **Caoimhgin** ag gach nech 23] Go brath do loisccfedh a h-úrach, 24] Na a críonach o sin amach. 8. 25] Toccbait **Caoimgin** i c-croch*ar* 26] Clan*n* mór Dioma an ruath*air* buirb, 27] No go rainic lár an glenda, 28] M*ar* a n-derna grema a uird. 9. 29] Do-ní an naomh miorbuil accedóir 30] *Ar* cloin*n* Díoma *ár*d-mhoir-mhir, 31] An nech do-cuaidh t*ar* a uaigh-réir, 32] A churp a c-c*r*úaid-céim do-chuir. 10. 33] A selcc nír tréicc *ar* an erlamh 34] Dioma mac Dioma gan céill, 35] Ó n*ar* chreid dó, nír sén soraid, 36] Sé fa cuid dá chonaibh féin. 11. 37] An c-cualabh*air* Ceallach mac Díoma, 38] M*ar* fu*air* bás a c-crois ga*n* sccís? 39] Do-chuir **Caoimhgin** g*us*na rathaibh 40] Da thigh 'na bheth*aidh* arís. 12. 41] Ge fu*air* an croch*ar* da milledh, 42] Nír moillitte a rúaig 'na réim; 43] Ise **Caoimhgin** do fhóir, ge fu*air* bás, 44] Nír léicc uaidh re tlás a feid*m*. 13. 45] 'Ar n-éirghe don mhac a h-eccaibh 46] Céd-guth do ráidh se le cách: 47] ‘Anté tucc meisi as gach eiccen,’ 48] ‘Ni t*r*eiceabh é go t-tí an brath’. 14. 49] An comh*air*le tucc da cáirdibh, 50] Ba maith le **Caoimhgin** a rád; 51] Tangatt*ar* go mín da guidhe, 52] 'S do líon a cr*idh*e d' a n-gradh.Fír 1. 1] ‘A Dhioma, os duit do bai i n-dán,’ 2] Meisi do breith om chuasán, --- p.140 3] Na tréicc me t*r*e ceist eile, 4] Oír nach brécc an fhaistine. 2. 5] Gidh dom aimhdeoin tuccabair 6] Meisi om cúasan croind, 7] Gidh edh do dhén trócaire 8] Duit féin is dot chloind. 3. 9] Da n-derntái mo comh*air*le, 10] Budh libh cobhair fós, 11] Mo chill is mo chomh*ar*bacht 12] ‘Ag Laighnibh fá nós’. 4. 13] Do raidh Dioma, deoraidhe 14] Anall a criochaibh Midhe:{folio 281b}15] ‘Acc súd sind d*ar* n-deonucc*ad*’ 16] Duit, a thailgin*n* righ nimhe! 5. 17] A f-fuil againd *do* co tuccadh 18] ‘Ar an saoghal gan taithlech;’ 19] ‘Acc súd sind da tothlug*adh*’ 20] ‘Duit *ar* dena*m*h do chathrach’. 6. 21] Moran ceist re cloin*n* Dioma 22] Do-róni **Caoimgi*n*** ríu 'san cúas, 23] Do tea*cht* ríu is rena n-ath*air* 24] Gan beith 'san cath*air* fa núas. 7. 25] Do-cluin **Caoimhghin** ceist na cloin*n*e 26] 'Sa cúis tre b-faghdais a cion; 27] Do maith **Caoimhgin** do mac *F*ergna 28] Go dioc*r*a a n-d*er*ns*a*t do chion. 8. 29] Ag sin m*ar* do daingnighsiot 30] Clan*n*a Dioma re **Caoimhgin**; 31] Tucc doibh gach ní do áilghett*ar* 32] Go so deiredh an t-saoghail. 9. 33] ‘An u*air*-sin fa terc daoine’ 34] Ar in taoibh-si don domhan, 35] ‘Dia do dheonaigh’, *ar* **Caoimhgin**, 36] ‘Déor*aidh* do thea*cht* dom chobh*air*’. 10. 37] Do-ghní **Caoimhghin** oircin*n*igh 38] Do shiol na riogh go f-fin*n*e, 39] Noch*ar* tréicc iatt, ger dhiolmuin, 40] Fa h-íad fíor-bhun a chille. 11. 41] ‘Meisi **Caoimhgin** doibh b*ús* dion,’ 42] ‘Da siol tangatar na fir’. 43] Do Dhíoma, os focc*us* an gáol, 44] Tucc da mháor inní do shir.A Dío*m*a --- p.141 1. 1] Do-ghníadh **Caoimghin** aisde c*r*ab*aidh*, 2] N*ar* gnath*aig* naomh roimhe ria*m*h; 3] Do-theighedh a c-cró gach corg*us*, 4] Breth da b-fu*air* soirbhes ó Dhía. 2. 5] Doníodh sesamh *ar* leic garbh luim, 6] Fua*cht* *ar* a chosaibh ge ro ghoill; 7] Ro pa ceol aingeal 'na timceall, 8] Dó 'san c-cró daingen ba p*r*oin*n*. 3. 9] Caeictigis *ar* mís do gan biadh, 10] No ní as sía, gér mór a nert, 11] G*ur* leim lon go prap do c*r*aoibh, 12] Go n-derna i n-glaic in naoimh ned. 4. 13] Do fuirigh **Caoimhgin** 'san c-cró 14] 'Na áon*ar*, ger mór an phían, 15] Ocus ned luin *ar* a bois, 16] No go t-tuccadh as a eoin. 5. 17] Do-chuir Día an t-aingeal da radha 18] Le **Caoimhgin** an crábaidh c*r*uaidh, 19] Teacht as a cró caol gan obadh 20] A c-coccadh an t-saoghail t*r*uaigh. 6. {folio 282a}21] ‘Farír! as pian as mo cumaoi*n*’ 22] Mo lamh m*ar* loman fan lon, 23] Fuil a glac, 'sa taoibh, 'sa troigidh, 24] ‘Do doirt rí nimhe *ar* mo shon’. 7. 25] Do raidh an t-aingeal go fiadhnach: 26] ‘Na bi dod pían*adh* ní as sía,’ 27] Aisdrigh gan cairde as do chengal, 28] ‘Urlamh do caingen ag Dia’. 8. 29] Do ráidh **Caoimhgin** risan aingeal: 30] ‘As mo broid ni rach rém ré’ 31] Go f-faghar do lu*cht* mo chíosa 32] ‘Saoirsi o Ísa mac Dé’. 9. 33] ‘Do-ghebhair sin’, *ar* an t-aingeal, 34] T*r*iall as do ceng*al* gan sgath; 35] Seacht láin do ghlend gach aoin-leth 36] ‘Duit fein *ar* do breith 'sa*n* b*r*ath’. 10. 37] Budh ésin tu*arus*tal **Caoimhgin**, 38] M*ar* cluinfitt Gaoidhil rea ló; 39] Do-gebha a ló bratha gan anadh 40] Gach ni *tr*a d*ar* gealladh dó. 11. 41] Gach caingen do faomh Día do **Chaoimhghin**, 42] 'S do i*ar*r a aingel *ar* nimh, --- p.142 43] Do-bheir aníu dó gan dímes 44] Go díles gach ní do shir. 12. 45] Tucc Dia cum*acht* do **Caoimhgin**, 46] *M*ar** tucc da gach nao*m*h *ar* bith, 47] B*udh* tenn é ar a dhalaibh, 48] M*ar* bheitt clan*n* Adhaimh ar crith. 13. 49] An u*air* tiucf*us* brath brethach, 50] *Ar* cach b*udh* ecclach an sp*r*aic; 51] Ni beid lu*cht* an glenda i n-gleo-broid, 52] Acht m*ar* cheo fa bh*ar*raibh slat. 14. 53] Ber*idh* **Caoimgin** leis i p*ar*rth*us* 54] A fhír-muin*n*tear féin gan cáin; 55] D' eis breithe in righ ro-moir, 56] Ocus ga derg-óir 'na laimh. 15. 57] Ise sin aird-meirge **Caoimhgin**, 58] B*udh* *feir* de gach aon 'ga m-bia 59] 'Na laimh la bratha go h-uasal, 60] An dáil b*udh* nósm*ar* ag Día. 16. 61] Gibe do-cluin cum*acht* **Caoimgin**, 62] *Ar* an saoghal cein bías béo, 63] Muna raibh fa cios don erlamh, 64] Ní dherna báosradh b*ud*h mó.Do 1. 1] Tucc Dia dó gach ni do sir, 2] Go soich deiredh an t-sáog*ail*; 3] Tucc nemh d' anmai*n* gach cu*ir*p cai*n*, 4] Da m-beith fa glan-úir **Caoi*m*gi*n***. 2. 5] Naonbh*ar* gacha saor-shath*a***i***r*n 6] D' anman*n*aibh locht*a* a chiosa,{folio 282b}7] Tiag*a*t sí go c-caomh-chaingnibh 8] Eter naomh-ainglibh Iosa. 3. 9] A n-adhlaicther dia sath*air*n 10] Fa múr na flatha fíre, 11] Saor *ar* ifren*n* gan breccuibh 12] Iad 'sa n-éccaibh dia h-aoine. 4. 13] Do thogsat riogr*adh* Eiren*n* 14] Ocus a rioghna do gnath --- p.143 15] A c-cur 'san cill uasail, 16] 'Ga b-fuilit buadha go bráth. 5. 17] An*n* ataid taisi na n-epscop 18] Fa úir go la bratha brais, 19] Laimh le cró **Caoimhghin** an crab*aidh* 20] Go dol isna dálaibh lais. 6. 21] Dul leis a ló na breithe 22] Dob é a c-croidhe go n-dut*r*acht, 23] 'S beit re **Caoimhgin** a c-caingen, 24] Óir beid aingil 'gá dús*acht*. 7. 25] Do lendais é na h-aingil 26] 'Na chaingin fa bh*ar*raibh dos, 27] Rob é an fhior-tob*ar* ga*n* lag*a*t, 28] A mhíorbuile as fada at-clos. 8. 29] Fada at-clos miorbuile **Caoimhgin** 30] *Ar* fud Er*enn* ti*ar* is toir; 31] Ní dherna Dia *ar* aon-naomh oile 32] Ní as lia dibh uile na *air*. 9. 33] Teid **Caoimhgin** go cuirt na Romha, 34] As úr na buadha tug lais; 35] *Is* fu*air* gan ceilt on papa 36] Oilitre is cáta mór-maith. 10. 37] Os mór í oilithre **Cáoimhghin**, 38] Da n-derndais daoine go cóir; 39] Ionan*n* teacht fo sheacht i n-aonach 40] Ocus dol áoin-fea*cht* don Roi*m*h.Tucc 1. 1] Así do chill chédach, 2] A **Chaoimgin** cais cladhaigh, 3] Roimh Letha gan lathaigh 4] I n-í*ar*thar betha bothaigh. 2. 5] Le ceithre h-airdibh na h-Er*enn* 6] Do badh mia*n* léo tea*cht* 'na cóir 7] Ar toiscc go h-oilithre **Caoimhgin**, 8] A n-dáil a n-áon*ach* do-róin. 3. 9] Tucc **Caoimhgein** leis úir na Romha 10] Da cur 'na reilgibh go m-buaidh, --- p.144 11] 'S do-gní don glenn caom g*an* ceiltin 12] Ceall naomh, da c-c*r*eidit na sl*úaigh*. 4. 13] Cethram*adh* port glanta anman*n* 14] As ferr t*ar* f*air*rge anoir, 15] Pat*r*aicc is Fion*n* do th*ar*ngir, 16] **Caoimhgin** dá chairdibh do shir. 5. {folio 283a}17] Glend Da Loch b*udh* lán d' ainglibh, 18] Glend an chatha chrúadh-chaing*nigh*, 19] Glenn *ar* na tucc Día dimes, 20] Glenn as díles don Coimdhidh. 6. 21] Ard ós gach cill cathair **Caoimgin**, 22] C*air*des Laig*en* go Leth Cuinn; 23] Baile buadhach, reilcceach, ro-g*ar*cc, 24] Cuanach, coilltech, comh*ar*d, c*r*uin*n*. 7. 25] Mór tu*ar*usccbail cille **Caoimhgin**, 26] T*r*uagh an sgel Gáoid*il* 'ga cnamh; 27] Roim rathm*ar*, cath*air* na n-aingel, 28] Ro-coir do bhend*aigh* a lamh. 8. 29] An*n* do-róin tosach a cráb*aidh* 30] Suil do *lamh* í naomh *ar* bith, 31] 'S do-róin do ghlend na b-fian b-faob*rach* 32] Ceall i m-biadh áon*ach* n*ar* mion. 9. 33] Cadhas Laighen aonach **Caoimhgin**, 34] Aithes Gáoidel, as caomh gne; 35] Ge siredh nech an bith braonach, 36] Máoithnech gach aonach acht é. 10. 37] Gibe dáilfes ní *ar* m' áonach 38] Ar g*r*adh **Caoimhgin**, m*ar* as dúal; 39] Saoghal, ocus séun, *is* soraid, 40] Is nemh fo deiredh a luagh. 11. 41] Do fág 'ga sgoil manach béil-bin*n*, 42] Ocus ag cleircibh a mhion*n* 43] A cíos do thionól gan daoirsí, 44] Ó thucc Dia sáoirsi da chion*n*. 12. 45] Ni lamht*ar* t*r*oid *ar* an aonach, 46] Na fogra coire na cert; --- p.145 47] Na fala, na goid, na fuadach, 48] Acht dol slán uada is teacht. 13. 49] Gibe do mhillfedh an t-aonach, 50] Do fág **Caoimhgin**, n*ar* tlaith b*r*igh, 51] If*ern*n as giorra saogail, 52] Go brath gan baoghal ni bi. 14. 53] Na tri buadha fu*air* **Caoimhghin** 54] Do sluagh a aon*aigh* moir-mhir, 55] Nemh, is saoghal, is slainte, 56] Is fáilte ó Dhia m*ar* do shir. 15. 57] Mian le Cáoimghein beith *ar* fásach 58] Re sásadh an aingil gil, 59] Gur an fo chairrgibh na sgeillicc, 60] Mor d' áirdibh ele do shir. 16. 61] Ag si*n* ní d' imt*echt*aib **Caoimhghin**, 62] Ní diomdach díbh Dia do nimh; 63] Ocus na h-aingil 'ga sttíur*adh*, 64] Is 'gá munad m*ar* do shir. 17. 65] Is me Solamh, dalta **Caoimgi*n***, 66] Do bí im baoghal 'sa*n* tir thoir,{folio 283b}67] M*ar* tainic m' oide dom cab*air*; 68] As mor do*n* dom*un* ro shir.*As í* 1. 1] Gidh iomdha na fáccbala 2] Do fhácc **Caoimgin** 'na glennaibh, 3] Se fein *ar* tí a t-tárthála 4] Da gach aoin-nech d*ar* cen*n*aigh. 2. 5] Ni fhuil senc*us* sen n-daoine 6] Nó 'na feal-daoinibh occa, 7] Nochan fuil toirt an*n* festa, 8] Acht gurub seng gas*ta* a roba. 3. 9] Ni crabhadh na ceileabr*adh* 10] Doniad cleirigh 'na c-cillibh, 11] Bíd *ar* olcas a c-céille 12] *Ar* tí a cheile do mhilledh. 4. 13] Ro lia 'na chill comhaightigh 14] Nád airchind*igh* duthaigh; 15] Do-chúad*ar* a fíor-bunadh 16] 'S a mhíorbuile *ar* múchadh. --- p.146 7. 17] Ag súd buadha is míorbuile 18] **Chaoimghin** gan fios a n-diola, 19] Ó nach m*ar*aitt irisigh 20] Re h-in*n*isin a m-briogha. 8. 21] Acht muna f-fagth*ar* sccriophtha 22] A c-cairt i t-tiribh oile, 23] Deimhin a n-dol *ar* dermad 24] I t-terman*n* **Caoimhghin** glin*n*e. 9. 25] Meic cleirigh gach naoimh-cille 26] Ag dol le mion*n*aibh do gnath; 27] Ní m*ar* **Caoimgin** an glin*n*e 28] 'S a mion*n*a *ar* gluighe go brath. 10. 29] Ar fáccaibh féin isin saogal 30] Da miorb*uil*uíb, naomhtha in fath, 31] Atád na mion*n*a 'ga t-taisgidh, 32] A f-faghail i naisccidh ni gnath. 11. 33] Tabh*air* ofrail don mac cleir*ech*, 34] 'Ga f-fuilit mion*n*a *ar* a breith, 35] *Ar* gradh in naoimh móir gan meabail, 36] 'S do-gebh*air* admáil it c*r*eich. 12. 37] Sud diol *ar* mion*n*aibh **Caoimgin**, 38] M*air*cc téid da luighe g*an* sgath, 39] Fágbaid go síor, dá *m*adh éit*ir*, 40] A sliocht go leittm*ech* *ar* chach. 13. 41] *Maircc* thuilles go h- éscc*aidh* 42] Esccai*n*e ó mhion*n*aibh **Caoimhgi*n***, 43] Muna b-fuil tru lena feirde 44] Dol gan c*air*de d*on* t-saoghal. 14. 45] Gibe nech *ar*a m-benfaid 46] Méoir mo mhan*ach* mo mion*n*a, 47] Gidh flaith Fail go folla, 48] Gidh fer g*r*aidh, gidh giolla; 15. {folio 284a}49] Damadh esccaine direch, 50] Sgarfaidh sí croinn le clochradh, 51] Da raibe seal na bhioth-cruth, 52] B*udh* methach nach bia a ro-chruth. 16. 53] Mo ceall-sa da saraighther, 54] Do rioghaibh b*us* baoghal, 55] A b-pian thall is airite, 56] Is diombuaine da saoghal.Gidh iom*dh* --- p.147 1. 1] ‘Gibe eccóir do-rin*n*edh,’ 2] Donither, nó do-dént*ar*, 3] A dioghail tuitid go cert 4] ‘*Ar*a nert as a n-dent*ar*’. 2. 5] **Caoimgin** do-rin*n*e an rand-sa, 6] Ní mar fhallsacht do-rin*n*e, 7] D' fagail saoirsi dá bhochtaibh 8] *Ar* olcaibh gacha linde. 3. 9] Cádhas do fhácc*sat* Gaoidil 10] Do **Chaoimhgin** gan cain, gan cíos; 11] ~~Ata~~ an chill da t-tuccsat saoirsi 12] 'Ga cur fa daoirsi arís. 4. 13] ‘Tiocfa u*air* do dheiredh dom*ain*,’ 14] Gidh damh-sa b*us* fodhail tin*n*, 15] 'Na n*air*ccfither mo chill g*r*adach, 16] Is fúicfidher fo a lán fill. 5. 17] Rachat-sa a n-diaigh na h-*air*ccne, 18] Me **Caoi*m*hgin** go mét *h-*air*ccne*, 19] A rígh ni m*air*fid abus, 20] Is digeolat a t-turas. 6. 21] Muirfer *iar* sin gan c*áir*de 22] Iad isin m-beind i n-*áir*de, 23] Maircc do tuill re n-dol anon*n* 24] Giorra shaoghail is if*ern*n. 7. 25] Gach rí bhrises *ar* c-cuman*n*, 26] 'S n*ár* chomhaill damh m*ar* do gheall, 27] Bíaidh 'ga th*ar*raing iter diabhlaibh, 28] 'Sa anam 'ga pianadh tall. 8. 29] Gach ri rach*us* d' écc fam réir, 30] Bed-sa fein thall *ar* a cion*n*, 31] Is do-dén failte rea anmai*n* 32] ‘T*r*e cháirdes da n-aince an ceall’Gibe 1. 1] Do togh **Caoimhgin** ceithre gal*air*, 2] Nocha da c*ar*ait do-roin, 3] Do chengal lucht*a* airrcthe a cille, 4] Da milledh uile da dhéoin. 2. 5] Aillsi, is easbadha braghat, 6] Fíolún fion*n* go n-iom*a*t lot, 7] Cuthach, do-bheir saoth *ar* slúaghaibh 8] Tre buadhaibh mion*n* ocus clocc. --- p.148 5. 9] Ag sin na gal*air* gharcca, 10] Ag nach faghait cerrb*adh* fóss;{folio 284b}11] Gibe *ar* a t-tabhratt sin cnedha, 12] Ni fhoirfitt legha na los. 6. 13] Spreidh loiscces croin*n* is clocha, 14] 'S coisges muirn gach lon*n*-srotha; 15] Fercc **Caoimhgin** le gach gille, 16] Bíos ag *ar*gain a *air*d-cille. 7. 17] Cuirfidh comhartha cille 18] *Ar* ghein*n*tibh Glinde Giadhail, 19] A m-beoil si*ar* ar a c-culaiph, 20] Ni chél *ar* dhúilibh diabhuil. 8. 21] As láidir fós an cum*acht*, 22] Tucc Dia Ath*air* do **Caoimhgin**, 23] Do chur na t-troch *ar* merbhall, 24] Nach tug terman*n* da naoi*m*h-cill. 9. 25] 'San luas na t-treigfitt Gaoidil 26] Cádus **Caoimhgin** gan tabach; 27] Fuicfid íad go díbl*idh*e 28] Sech gach Gaoideal go dubhach. 10. 29] Maircc Gaoideal léicces 'na longpo*r*t 30] C*r*each **Caoimhghin** in c*r*áb*aidh* c*r*uaidh; 31] Tráoth*aid* a rath is a conách, 32] Téid gach maith *ar* dochnach uaidh. 11. 33] Do-beir gerr saoghal da c-colain*n*, 34] 'S a n-anam don diabhal dubh; 35] Gal*air* as nach fagh*ar* slainte 36] A c-com*air* na g*r*aiscce tug.Do 1. 1] Do fhergaigh a oide re **Caoimhgi*n***, 2] Fada nach d*er*madtha a fhath, 3] Ó nach tucc teine go daith-g*r*ind 4] Cuige le h-aif*r*in*n* do radh. 2. 5] Soidhtheach i t-tiubh*radh* í cuicce 6] Do i*ar*r ar a oide, 's ni thucc, 7] ‘Muna b-fagh*air* ionad eile,’ 8] ‘Tabhair let teine it ucht’. 3. 9] Do-rin*n*e *ar* rádh a oide 10] **Caoimhgin** tre búidhe, ocus tucc 11] Chuicce, o n*ar* sccuir da gríos*adh*, 12] A lán do ghríos*aigh* 'na ucht. 4. 13] Ise do-chuir tes 'san teine, 14] Fesda na ceilidh *ar* cách, --- p.149 15] An t-aingel tainic da chosnamh, 16] 'S do ainic *ar* losgadh an snath. 5. 17] ‘Riot-sa do eist, is ni riom-sa,’ 18] As t*us*a as andsa le Día; 19] Atáoi lán don Spior*u*t Nao*m*tha 20] Meisi re*t* taobh-sa ní bía. 6. {folio 285a}21] Derbh go f-fuil, mar do shaoiles, 22] Do g*r*ádh go díles ag Día; 23] O nach ionan*n* réim d*ar* naomh-dail 24] ‘Ni bhem i n-aon áit ni as siá’. 7. 25] In*n*raic *treorach* do **Caoimgin** 26] Gurb h-e a eolach aingel Día 27] Idir ló ocus oidhce, 28] Da breith 'sa righ-brugh 'na m-bía. 8. 29] Ro b*udh* é tosach a shiubhail, 30] **Caoimhgin**, gan pud*ar*, gan céilcc, 31] Do-chuir Dia an t-aingeal da cobh*air* 32] 'S do ainic e ar fogail 's *ar* feirg.Do 1. 1] E féin la da n-deach*aid* 2] **Caoimhgin** lea cháoiribh ar sliabh, 3] Ticc chuicce buiden do bo*cht*aibh 4] Ag dol do ghorta gan biadh. 2. 5] M*ar* tangatt*ar* chuicce, accedóir 6] I*ár*raitt déirc *ar* g*r*adh Dia, 7] Do fhrecc*air* **Caoimhgin** go h-áiseach, 8] Nach raibhe aige ar fásach biadh. 3. 9] Triallait imtheacht go h-oban*n*, 10] Ocus gan anmhain re fóigh, 11] Do fhasd re c-cuid, diadha in acfaing, 12] 'S tucc biadh go f*air*sing doibh. 4. 13] Tucc na seacht muilt dona b*ocht*aibh 14] **Caoimhgin**, gan locht ar a réim; 15] Nir teirce an tred rea n-*air*emh, 16] 'S do thesruicc Dia (*ar*) n*aire* e fei*n*. 1. 1] Gach aon-la g*us*na mancaibh 2] Dobhrán becc, mor a shoirbhes, 3] I Cill **37**.— [**forte Aiffin**] Ifin gan g*ro*ddál 4] Tucc bradan *car an chargais*. 2. 5] Ó 't-chí Ceallach an dobrán, 6] Is bradán leis don coitcion*n*, --- p.150 7] Do smuain gur bo maith don chill, 8] Da n-d*er*ntaoi sging do*n* **no* da* c*r*oicion*n*. 3. 9] Tucc sgáiledh *ar* na naomhaibh 10] Anní do aont*aigh* Ceallach; 11] Do threic o shoin an dobhrán, 12] Nach tucc bradan don manach. 4. 13] Admhais Ceallach a chionta 14] Dona sáoithibh sáir-ghlioca, 15] Da eis si*n*, gidh c*r*uaidh an breth, 16] Do-chuir **Caoimgin** uaidh Ceallach. 1. 1] Do-roine **Caoimgin** cur rathm*ar* 2] Da mhancaibh ar a b-feab*us*, 3] Da saoradh fein ar naire, 4] Is ar cainedh na namhas. {folio 285b} 3. 5] An siol do chuiredh a moch t*r*ath 6] h-I c-Cill Iffín, diadha an rath, 7] As de go neimh-crion 'san oidhche 8] Do bhiathad na saoithe faseach. 4. 9] Mo as aimhglic an lu*cht* senma, 10] N*ar* an ag **Caoimgin** re fóigh; 11] O nach fu*ar*att*ar* biadh urlamh, 12] Feimdhit anmhain 'na chóir. 5. 13] Do-roine **Caoimhgin** clocha 14] Do cran*n*aibh cíuil na n-guth *m*-bin*n*, 15] Is tucc brón *ar* lu*cht* a senma, 16] Do-rin*n*i *air* diomdha, nar thuill. 6. 17] Easbad*ach* do lu*cht* na senma, 18] N*ar* an go fosaidh rea saith, 19] Atad a c-croin*n*, ní m*ar* off*r*ail, 20] 'Na c-clochrán fo cosaibh cáich. 7. 21] Nocha thucc doibh fuagra diult*aidh*, 22] Acht íad féin d' imte*cht* da n-déoin; 23] Maith do fóir sin **Caoimgin** *ar* n*air*e, 24] Is adhb*ar* g*air*e do-roi*n*.Do-róin. 1. 1] Do-chuir go **Caoimghin** da baistedh 2] Deigh-righ O f-Faolai*n* a mhac, --- p.151 3] 'S da beith aicce m*ar* dhalta, 4] Chuicce rob é a mían a thea*cht*. 2. 5] Ni rabhatt*ar* ba nád buailte 6] Ag an lucht do bí 'san n-glend, 7] Da b-fuighdís bain*n*e don dalta, 8] Do bai gain*n*e lachta an*n*. 3. 9] Do-chon*nair*c **Caoimgin** an eilitt 10] Ocus laogh becc lena cois, 11] Do-ghuidh Dia do leith a lachta 12] Do tab*air*t a dhalta ass. 4. 13] Tainic an eilitt don baile 14] G*us*an manach, m*ar* n*ar* clecht, 15] Tucc don laogh blaith is da dhalta 16] A saith fein lachta go cert. 5. 17] Do thaladh a loim go h-iomlán 18] *Ar* cloich thuill, go beith lan de, 19] Isé ain*m* an ionaid go cin*n*te, 20] Inis Eillte, o sin alle. 6. 21] La da t-tainicc as in c-c*ar*raicc, 22] Gid fada, g*air*itt do-chuaidh, 23] Do marbh an lom-trú con millte 24] Aon-laogh na h-eillte, 's aduaigh. 7. 25] Do-ronadh le **Caoimhgin** miorbuil 26] *Ar* an c-coin, ger gránda a l-li, 27] Do-chuir fan eilit dariribh 28] An mac tíre i n-áit in laoigh. 8. 29] Do anadh an eilit go fosaidh, 30] 'Sa manach naomhtha rea taobh, 31] Is an mac tire *ar* a bhelaibh, 32] M*ar* do bheith ag tál da laogh. 9. {folio 286a}33] Cáoineocc ban-cum*acht*ach sithe 34] Do len mac an righ anall; 35] Ata 'sa ban*n*t*r*acht 'na c-clochaibh 36] Tall os cion*n* locha na c-ceall. 10. 37] An t-áos sithe rucc a clan*n*a 38] An righ-si*n*, g*ér* tend an tuir, 39] An ghein da bhaisttedh go **Caoi*m*hghi*n*** 40] T*r*e ceist an t-siodha do-cuir.Do 1. 1] Cind an dá bhan *ar* a c-colain*n* 2] **Caoimhgin** go foll*us* do-chuir, 3] Tucc slán íad ó ég go beth*aid* 4] Ger lán an tachadh *da* b-fuil. --- p.152 4. 5] ‘A **Caoimhgin**, tainic go h-escc*aidh*’ 6] D' *ar* m-b*r*eith slán o bás do rin*n*, 7] Bem dod reir an seal m*air*fem, 8] ‘Riot nocha sc*ar*fa*m* ré 'r lin*n*’. 5. 9] Rucc **Caoimhgin** beo do*n* bhaile 10] Na mná d*ar* benadh a c-cin*n*, 11] 'S do-róin dibh caill*ech*a dubha 12] C*r*aibhtecha, cub*dhe*, 'na chill. 6. 13] M*ar* sin do fhóir an fhiongail 14] Do-rons*a*t biodb*ai*d 'na chill; 15] T*ar* éis a b-fu*ar*at*ar* d' olcuibh, 16] Do tháith rea c-corpaibh a c-cin*n*.Cind 1. 1] At-cí **Caoimhgin** cubaidh cuimnech 2] Cleir*ech* bo*cht*, gerb olc a lí, 3] Ag tea*cht* 'na rith t*ar* na c*air*rgibh, 4] A guth *ar* b*ar*r-c*r*ith do bí. 2. 5] Do athain **Caoimhgin** guth an peac*thaigh* 6] Gion go f-fac*aidh* roimhe riamh; 7] Tucc aithne dherbh *ar* a dhran*n*tán, 8] G*ur* m*ar*bh a co*m*pa*n* 'sa sliabh. 3. 9] ‘A cleirigh, nar loc an fhiongal,’ 10] ‘Ni h-iongnadh gidh olc do dealbh,’ 11] Beir eolas d*am*h g*us*an alltán, 12] ‘N*ar* fhagbhais do compan m*ar*b’. 4. 13] Muna thís*edh* **Caoi*m*hgin** fa*n* am soi*n*, 14] Do iostais coin allta a chorp; 15] Anam 'san m*ar*bh m*ur* tánaic, 16] As d*er*bh g*ur* slán*aigh* a lot. 5. 17] Uime fu*air* **Caoimhgin** a tor*adh*, 18] Do fhoir *ar* conaibh, g*er* borb, 19] Rucc da tigh, rob sén soraidh, 20] 'S doní dibh man*aigh* i n-ord. 6. 21] An chéd u*air* tainic t*ar* sliabh, 22] 'S do fhan go diamh*air* fá dláoi, 23] **Caoimghin**, ba stor gleic 'sa*n* sgeillic, 24] Mor d' iongantaibh an*n* at-chi.At-chi There are no numbers in the MS to this and the following poems. 1. 1] Tortha is slainte do dháoinibh 2] Do faccaibh **Caoi*m*hgin** 'na c-co*mair*; 3] Gibe nech g*us*a roichfid, 4] Ní cían go fiuighbhe cobh*air*. --- p.153 4. 5] Sméra dubha 'sna fuighlibh, 6] Ubhla craoibhe na soilech, 7] Ocus buin*n*éin do*n* ch*ar*raic, 8] Ícas galair gan fuireach. 5. 9] *Maraid, 's as mór* an míorbal, 10] Atá go minic '*ar*na dherb*adh*, 11] Sméra dubha do bhunadh 12] Geines ar cairrgibh garbha. [10](javascript:footNote('G201000/note010.html')){folio 286b} 8. 13] Ni faghtar iad 'san am soin 14] I n-airdibh oile an t-saogail, 15] Buin*n*ein ag fás *ar* clochaibh, 16] Acht *ar* b*r*uach locha **Caoi*m*hgin**. 9. 17] Tucc Dia gan ceilt do **Caoimhgin** 18] D' fás 'na c*ai*rgibh 'sa*n* n-geimhr*iudh*; 19] Dar lem as adhbar failte, 20] Toirthe is slai*n*te do dhaoinibh. 1. 1] Ba lór luaithe an tuirc allta 2] Is coin 'ga glamadh la coidhce; 3] M*ar* tainic u*air* a bhaoghail, 4] Do-chúaidh *ar* caomhna **Caoimhghin**. 2. 5] Doní **Caoimhgin** go soraidh 6] *Ar* na conaibh accédoir 7] Cengal a m-bon*n* don talmai*n*, 8] Siad a lenmai*n* nír e doigh. 3. 9] M*ar* ticcedh lu*cht* an fiadhaigh 10] D' iarr*aidh* a c-co*n* do ghlendaibh, 11] Iongnadh leo, 's gan a m-bás-ghoin, 12] Créd na sása lér cengail. 4. 13] Fa h-iongn*adh* mór léo an miorbal, 14] Dob iongn*adh* mór *ar* dhaoinibh, 15] Muc allta, ocus í i m-baoghal, 16] Do dhol *ar* caomhna **Caoimhgin**. 5. 17] ‘Sccaoil d' *ár* c-conaibh, a **Chaoimhgin**,’ 18] T*ar* éis *ar* n-diola úaithe, 19] Sin accatt fein gan forrach 20] ‘An cullach’; fa lór luaithe.Ba 1. 1] ‘A mhanaigh úd, créd an focan*n*’ 2] Fil accat oruin*n* go dron? --- p.154 3] Nocha máothla-so, acht oigdhe 4] ‘Ata again*n* *arar* muin’. 2. 5] Ceilter leis na mnáibh na máothla 6] *Ar* an naomh, gér báoth in dail, 7] 'S doní **Cáoimhghin** don bán- g*r*uth 8] Clocha, mar t-aire *ar* na mnáibh. 3. 9] Fa maith le **Caoimhghin** si*n* d' faigsi*n* 10] Beith da cheilt, nír mhaith in fáth, 11] Atád 'na c-clochaibh na mulcáin 12] 'San tulcán ar comhair cáich. 4. 13] Don lu*cht* oibre do mes Ceall*ach* 14] A c-cenn*ach* *ar* airget glan, 15] Fa diomdach **Caoimhgin** da f-f*r*ecc*r*a 16] 'S do diogail taccra na m-ban.A manaigh. FINIS #### xxiv [11](javascript:footNote('G201000/note011.html')) --- p.155 Beatha **Caoi*mh*ghin** Glin*n*e Da Lach sun*n* do reir mar sgriobh manach fa disciobal do féin dar ainm Solamh .i. et sg*r*iobhthar anso i maill friom-sa, Aodh Ó Dal*aigh*, an t-aon*madh* lá fiothchad do mi Ienar*edh* anno Dom. 1725 a *m*-Baille Atha Cliath. ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- **1**.— Earlamh uasal, oireaghdha, cobhsuidh, c*r*aibhtheach, cáomh-duthr*acht*ach, iodhan, aoint*ech*, urn*aig*theach, bri*ocht*-ghlan, ben*n*uighthe, dar ain*m* **Caoimhghin**. Tainig do rio*gh*-fhuil uasuil ord*er*c Dhal *Meisen Chorb*, mic Con Corb, mic Mogha Chorb, mic *Con*chubh*air* Abhrad-ruaid, mic Fin*n* Fil*edh*, mic Rosa Ruaidh, mic Fearghasa Fairrge, mic Nuadh Nea*ch*t, mic S*et*na Sioth-bhaic, mic Luighdhech Leith-fhinn, mheic Breasu*i*l Bhric & et cetera. Agus as é an **Caoimhgin** sin do beanuigh a n-Glion *Da* Loch a Laighnibh, a samh-mhuigh **Caoimhghin**; agus do bhi do naomhth*acht* **Caoi*mh*gin** n*air* mhoth*aigh* a mhatha*i*r re lin*n* a bhreith*e* doigh na diachair, na tin*n*eas uaidh; & iarna bhreith cuirther mná leis d' fios Cronain naomhtha dia bhaisd*edh*; & '*ar* *m*-beith dona mnaibh ag triall léis in leanbh go Cronan, taisbean*a*s aingeal é féin dóibh, & dub*air*t ríu a thab*air*t fa-dera ar Cronan **Caoimhghin** do thab*air*t d' ain*m* *air*; & már rainig do lathair Chronain, do ghabh an leanbh 'na lamhuibh, & baistt*er* leis é, & tug **Caoimhghin** d' ain*m* fair {MS page 147} ar fhuralaea*mh* a*n* aingil; & no*cht*as dona mnaibh, g*ur*ab é sin fa h-ain*m* dileas dho do thoil & d' ordughadh Dé, amhuil adeir Solamh an manach fa disgiobal do **Chaoimhghin**, lér sg*r*iobadh an beatha-sa: > R.1. 1] As é an t-ain*m* do dhealbh > Día ar ni*mh*, > > 2] Bhias aig leanm*ain* don > naoidhin; > > 3] Smuainidh, a mhna f*r*easduil ghloin, > > 4] G*ur*ab é ain*m* baisde, > **Caoi*m*ghin**. > Agus adeir an ughdar c*et*na g*ur* thaisbeanadair *dha* aingeal deag thainig do nemh íad féin go t-tap*ur* loin*n*r*each* a la*mh* gacha h-aingil --- p.156 diobh do Chronan ré lin*n* a bheith aig baisd*edh* **Chaoi*mh*ghin** do; aig so mar adeir an Solamh c*et*na: > R.1. 1] Dha aingeal deag, mar badh cóir, > > 2] Do-ch*u***i***r* > Día anuas 'na onoir; > > 3] As tapar go lasair a gloin > > 4] Do bhi a laimh gach aon aingil. > A n-diaigh an bhaisdthe immurro beirid na mna **Caoimhghin** léo gusan raith a rugadh é, & as Raith an Tobair ghil g*airmh*th*er* don raith-sin, & do leasoigh an*n*sin é se*cht* m-bliadhna. Gidh *edh* as ionchuirthe a n-ionguntas '*ar* *m*-beith ar chioch*aibh* a mhath*air* dhó, nach ibheadh gach aoine & gach la troisgthe é iad, acht aoin-fe*acht* amhain, & si*n* u*m* t*r*ath nona. As iongnadh fós an raith úd ina rugadh é n*ach* c*omh*nuighen*n* snea*cht*a uirre g*an* leagadh go h-oban*n*. Iar c-caithemh iomorro sea*cht* m-bliaghan dó, do-cuiredh da fhoghlui*m* & *da* bheas-munadh a b-fochair coimhthionoil manach é, gur chaith ath*aidh* fhada dhá ai*m*sir eattorra; go t-tainig a n-aois a bheith 'na shag*air*t, & iar n-glacadh gradh n-eaglais*da* dhó, do smuain {MS page 148} ina meanmuin an saoghal & caidreabh na n-daoine do t*re*igeadh; & beatha uaign*ech* díthreabhach do thab*airt* ar an aigein fhasaigh, no a n-allt*ur* roi-dhiamhair ionnas nach biadh roin*n* risi*n* saoghal ar chor ar bhioth aige. Ré t-triall do, tainig aingeal *dá* co*mh*forta*cht* ler t*r*eorug*adh* é gusna carg*i*bh ata don leith thiar don da loch *ata* a n-Glion*n* Da Loch, & g*an* do bhiadh aige acht cnuasach na coille & luibhena talm*an* & fioruisge mar dhig; agus ní bhiodh do leabuidh aige acht cloch-chearchuill fana che*n*d, & leac faoi, & leac do gach leith dhe, & ní bhiodh boith os a chion*n*; & fos as croicne beathadhach n-alta fa h-eadach dhó; & do-theigheadh go minic don sgeilg agus don uai*mh* dá n-goirth*er* leaba **Caoimhghin**; & é aig ~~guidhe go~~ sior-guidhe Dé go diograiseach. Agas do thilledh assin tarais fan c-coil da n-goirther Caol Faidhe ata don leith thuaidh don loch; & do bhiodh sealad fada 'san loch go crios, ag rádh a thrathe, seal 'san ló, & seal 'san oidhche, & do chaith --- p.157 sea*cht* m-bliaghna ar an ordug*udh*-sin a n-uaigneas o chaidreabh daoine, amhuil ad*eir* Sola*mh*: > R.1. 1] A > sea*cht* fa diamruibh dluithe > > 2] Do bliaghnuibh go > m-blaithe > > 3] Do re taobh a thuaithe > > 4] Gan bhiadh a > c-Cáol Faithe. > Agas 'ar *m*-beith seal fada 'san rio*cht*-sin dó, tarla go n-deach*aidh* deir*edh* oidhche snea*cht*a amhuil ro cleachtadh 'san loch, & lé cantuin a psalm dhó, tuitios a {MS page 149} psaltair 'san loch, go n-deach*aidh* seal ré fana, & tainig an t-aingiol d' a cho*mh*forta*cht*. Leissin tainig an dobran, & tug a leabhar 'na beol chuige; & dub*air*t an t-aingiol ris, theachd a c-caidreabh na n-daoine, & gan bheith aga ceilt fein ortha ni as sia. Agus tillis sin an dit*r*eibh anfhasaigh, mar a c-cleachtad bheith roimhe sin, & do bhiodh aga diothladh & aga disliughadh féin a sgailpibh cairrag & a g-cuasuibh ath*aidh* fhada mar sin. Tarla fan am soin brugh*aidh* boi-cheadach a Laingnibh láimh risin n-gle*n*d ina raibhe **Caoimhghin** as an Midhe ar cuairt bhuailltechuis, & as é fá h-ain*m* don bru*ghaidh*-sin, Dioma mac Fergna, & mar do th*air*ngir Padruig cían ré m-breith **Caoimhgin** go t-tiocfadh a shamhuil do náoimh an*n* lé m-bean*n*ochthaoi a n-Glionn Da Loch; & do dheonuigh Dia, gur é an Dioma c*et*na fu*air* é, 'ar m-beith dó féin aga cheilt ar dhaoinibh, amhuil adubhramar roimhe. Agas ase modh ar *air*frioth é .i. airghe do bhuaibh Dhioma do bh*eth* ag inghilt ar an c-coill ina raibhe **Caoimhghin** aga cheilt féin; & fu*air* bo dona buaibh doigh *ar* an c-cuas ina raibhe an naomh, & é ghá cho*mh*fort*acht* ag an n-aingeal, agas gabhas an bho ag lidhe a chós feadh an láoi, & um thrath nona, 'ar t-te*cht* do bhaile maráon risna buaibh oile dhi, do c*r*uith*idh*e oir*et* bain*n*e uaithe agus do-gheibhthi do la*cht* o leath na h-airghe; & g*ach*a mhionca do-théidis an airghe fan c-coill-sin, do theigh*edh* an bo c*et*na do lidhe chos **Caoimhghin**; agas iar t-tea*cht* don bhaile um noin di, do-bh*eredh* samhuil an la*cht*a c*et*na. Mar do-chon*nair*c Dioma go líon a mhuin*n*tire-sin, do ghabh --- p.158 ma*cht*na meanman, & iongnad adhbhal-mhór é féin & cach; & adub*air*t re buachuill na m-bo coimh*ét* agas {MS page 150} lorguireacht mhaith do dhéna*mh* ar an m-boin arnamharach, go bh-feasadh cía an leith do*n* choill a raibhe an inghillt shochrach, ó b-faghadh an bhó an lacht líonmhar do-bheir*edh* uaithe. Dala an bhuachalla, cuireas na ba arnamharach fan c-coill ina raibhe **Caoimhghin**, & leanuis an bhoin-sin go réim-dhireach, go rainig an bhó an cúas ina raibhe an náomh **Caoimhghin**, & tig an buachuill do lathuir 'na dhíaigh; & mar do-rainig do lathair **Caoimhgin**, as amhluidh fu*air* e, go h-anbhfan*n* eugcruadh, go*n* a*i*rb*r*eith dhó aisdear na imthea*cht* do dhena*mh*, '*ar* *m*-beith da bh*r*igh chorparda 'arna breoghadh, tre iomad c*r*abh*aidh* & ciorrbuidh cuirp le troisgodh & le h-urnuighthe, & le luighe *ar* leacuibh loma, & gan boith na bealsgath os a chion*n*. Agas le faicsin an bhuachalla dhó, biodhig*us*, & iarruis mar athchuingne air, gan a n*ocht*ad do neach 'san bhioth, é féin do bheith 'san chuas-si*n*. ‘Ní eadui*mh* sin’, ár an buachuill, ‘ó frioth leam thu, agas an bhó-so Dhioma ag t*eacht* dot fhios gach áon lá chug*a*t agus uait, & go raibhe d' fiachuibh oram féin an m-boin do leanmhuin, go bh-feasuin*n* cr*et* da t-tainig an la*cht* lionmh*ar* do-bheir uaithi’, amhuil adeir Solamh 'san ran*n* *ar* taobh thall:{MS page 151} > 1. 1] ‘Tar eis bhó > Dhioma’, ar an buachuill, > > 2] ‘Ag te*cht* uait 'sad > dail 'san ghlend’ > > 3] ‘Do cheilt ni fhuil ar mo chumas’, > > 4] ‘As tú ar th' faicsin go follus leam’. > A ra*cht* don bhuachuill tar ais do lathair Dhioma, do thogair a*n* nao*mh* do cheilt; & gabh*us* fearg Dioma léissin, & tug fa-dera a*n* buachuill do cheangul a c-cuibhreach dhocruidheach, gur fhaisneis dó mar fúair **Caoimhghin** a c-cuas c*r*oin*n*, & 'arna chlos sin do Dhioma, gabh*us* luthghair mhór é, & dab*air*t réna chloin*n* crothar do dheana*mh*, go n-deachdaois a c-cuin*n*e an náoimh, & go c-creidthi léo dhó; & gurab é do thairrngir Fionn cían roimhe shin, do bean*n*och*adh* 'san ait-sin; & ollmhuighth*er* an croth*ar* léo; agus t*r*ialluid --- p.159 rompa, go rangad*ar* tresan c-coill, Dioma & a chlan*n*, go c-croth*ar* léo, g*ur* th*r*eoraigh a*n* buachuill íad gusan c-cuas ina raibhe an naomh; & '*ar* *m*-b*eth* don choill ro-aimhreidh dluith, iarras Dioma ar **Chaoimhghin** Día do ghuidhe fa bhealach do reith*tech* 'san choill; & do gheruidh **Caoi*mh*gin** ar a ghuidhe go Dia, aga iarruidh *air* bealach do reidhiughadh reampa, le b-f*et*fadaois an chlan*n*-si*n* Dhioma é fein d' iomchar gusan n-gle*n*d, mara raibhe a bhara faoi, eaglais & ionaid comhn*aidh*e do dhenamh dhó féin; & claon*us* an choill do g*ach* leith, go n-dearnadh bealach socar, so-imth*echt*a thrithe; & leissin togbhas Dioma & a chlan*n* **Caoimhgin** 'san chrothar léo, {MS page 152} & as amhluidh do bhaoi an t-aingiol ag claonadh na coille roimh an c-c*r*othar, & an choill aig eirghe ina h-alt féin d' eis an naoimh, go rangad*ur* ar lar an ghlean*n*a, ait a bh-fuil teamp*u*ll **Caoi*mh*ghin** aniugh. Tarla dhá mhiorbhal fan am suin do dhis do chloin*n* Dioma. Fer dhiobh, dar ainm Dioma og, lér h-eimdh*edh* dul faoi an c-croth*ar*, oir adub*ar*t nach t-treigf*edh* a sheilg ar iomchar chrothair **Chaoimhgin**, & iar c-ceileabr*adh* dá athuir & da bh*r*ath*r*ibh, ní cían do-chuaidh an tan do ghobh *con*fadh na coin do bhi aige, & lingid air féin, & m*ar*bhuid, & ithter léo é. An dara miorbhal .i. mac oile do Dhioma, dá n-goirrthe Ceallach, do-chuaidh fan c-croth*ar*, & do c*r*eid do **Chaoimhghin**; & 'ar m-beith ag t*r*iall trésan c-coill fan c-croth*ar* dhó, tuites faoi, & linges a ana*m* go h-oban*n* as. Biogas Dioma & a chlan*n* leissin, & gabhas tuirrsi mhor iad. Mar do-*con*nairc immorro **Caoimhghin** anní-sin, do gheruidh *ar* a ghuide go Día, 'gha iarr*aidh* air Ceallach dh' aithbheoghadh, & *eistd*er** lé Dia, go t-tug*adh* Ceall*ach* ó bhás go beathuidh. Agas bron*nus* Ceall*ach* é féin do **Chaoimhghin** tresan miorbhal-sin; agus do i*arr* maran c-c*et*na ar a athuir, & ar a bh*r*aith*r*ibh, umhla agus onóir do thab*airt* do **Chaoimhghin**, feadh a ré, & gabhuid sin ortha fein. ‘Gloir do Dhia’, *ar* **Caoimhghin**, ‘mar do-chuir se sibh-se ata ar deor*aidh*e*acht* as an Midhe do*m* fhreasdal sa & dom fritholamh; & do-bheirim mo bheaneacht duit-si, & dot chloin*n*, a Dhioma’, ar se. {MS page 153} Do ghabh **Caoimhghin** ré n-ais tré chruas crab*aidh* gach corgh*us* do dhenamh a c-cró caolaigh, & leac ghlas mar leabuidh faoi, & as é ceól na n-ai*n*geal do budh proin*n* dó; & do chaith*edh* caoicios ar mhí mar sin. Agus corghas da raibhe amhlaidh sin, tainig lon on --- p.160 choill don chro, & toirlingis ar a bhois, & é 'na luighe ar an lic, & a lamh sinte uaidh amach; & congmhuis a laimh mar sin, go n-derna an lon nead in*n*te, & go t-tug enlaithe amach. Tig an t-aingeal da éis sin d' fios **Caoimhghin**, & adubhuirt ris tea*cht* as an b-pean*n*uid ina raibhe, & a theacht a c-caidreabh na n-daoine aris. Do raidh **Caoimhghin** gur bheag an phian do féin a lámh do bheith fan lon, go tab*air*t a líne amach, seach an b-pian d' fuling a Thigerna ar a shon; do réir m*ur* adeir Solamh 'san ran*n*-sa ag faisneis bhriath*ar* **Chaoimhgin**: > R.1. 1] Farior! an phían as mo an chomaoin > > 2] Mo lámh m*ur* loman fa*n* lon, > > 3] Fuil a ghlac, 'sa thaoibh, 'sa t*r*oighe, > > 4] Do dhoirt rí nimh ar mo shon. > Tairisin tug an t-aingeal air **Chaoimhgin** techt as an c-cro, & nocht*us* do gur geall Día nar baoghal do guais an bhreitheamhnuis na an b*r*atha, gunadh uime sin adeir Solamh an ran*n*-so: > R.1. 1] Tug Dia cum*acht*a do > **Caoi*mh*ghin**, > > 2] M*ar* thug do > g*ach* naomh *ar* bhioth > > 3] 'San b*r*ath > beith ten*n* ar dhaluibh > > 4] M*ur* a beid > cl*ann* Adhuimh ar crioth. > {MS page 154} Do-cuaidh **Caoimhghin** do dhena*mh* oilit*r*e don Roimh. Fuar cadh*us* & onóir on phapa, & fos fuar cu*mh*a*cht*a turus oilit*r*each do bheith a *n*-Glion*n* Dá Loch do shíor, ion*nus* gomadh ionan*n* loghadh & soch*ar* dontí do dhena*mh* se*acht* t-turuis a n-Glion*n* Dá Loch, & dontí do dhena*mh* aon-turas don Roi*mh*. G*ur*ab uime sin adeir Solamh an ran*n*-so: > R.1. 1] As mór í oilithre **Chaoi*mh*ghin**, > > 2] Da n-dena*mh* d' aois daoine e go coir; > > 3] Ionan*n* tea*cht* fa seacht 'na n-aon*ach* > > 4] & dul aoin-fecht do*n* Roimh. > An tan immorro thainig **Caoi*mh*ghin** on Roimh, tug cuid don n-úir teamp*ui*l na Romha léis, gur c*r*oith ina theampall féin, & ina --- p.161 roilgibh h-í go t-tainig do naomhthe*cht* **Chaoimhghin** '*ar* *t-tabh*air*t tur*u***i***s* oilithreach go Glean*n* Da Loch* iom*a*d oilitreach do bheith ag aith*igh*e as gach aon-aird d' Eirin*n* dá chill; ion*n*as gurab í an ceat*r*am*adh* prio*mh*-thur*us* a n-Eirin*n* o shoin. Mar ata Uaim Phadruig a n-Ult*aibh*, Cruach Pa*druig* a Con*n*a*cht*uibh, Inis na m-Béo 'san Mumhuin, & Glean*n* Da Loch á Laighnibh, mara bh-fuil Cill **Chaoimhghin**. Agas ata d' fiach*aibh* air gach áon rach*us* do dhena*mh* tur*u***i***s* in*n*te g*an* t*r*oid, na eagra córa, na faladh, na goid, na fuad*ach* do dhenamh in*n*te. Amhuil ad*e***i***r* Sol*amh* 'san ran*n*-so: > R.1. 1] Ni la*mh*th*air* troid a h-aenach, > > 2] Na eag*r*a córach, na ceart, > > 3] Na fal*adh*, goid, na fuadach, > > 4] Acht dul slán uatha & > tea*cht*. > Gidh be brisios iomh*ad* rea*cht* a chille, ag so sios do r*eir* Soluimh na dochair thigmheas do thall:{MS page 155} > 1. 1] Gidh be do mhillf*edh* an t-aonach > > 2] D' faguibh **Caoimhghin**, nar thlath brígh, > > 3] Ifr*end* & girre saoghuil > > 4] As bheith a m-baoghal re*n*a bhith. > Do fhaguibh fós trí sochair ag an t-té choimh*et*f*edh* rea*cht*a a chille, mar atá slainte, saoghal, & bás aithrigheach; & ní tre sharug*adh* rea*chta* a chille 'mhain *do thuicfeadh na dochair rimheraithe*, acht tre sharugh*adh* rea*cht*a Dé, & na h-eagluisi, & ní h-e anté do dhenamh an mhighnio*mh* amhain do-bhearadh díol an*n*, acht an t*r*iath no an tig*er*na ghriosas fer na fillb*er*te ré denamh a*n* uilc, no do-bhir caomhna no dion dó, do réir mar ade*i*r Caoi*mg*in féin 'san ran*n*-so: > R.1. 1] Gidh be eaccoir do-rin*edh* > > 2] Donithior, no *do*-ghent*ar*, > > 3] A dioghuil tuitid go cert > > 4] Ará nert as a n-dent*ar*. > Do fhaguibh **Caoimhghin** cheathra h-ainia*r*sma*dha* *ar* a*n* and*r*ui*n*g airgeas a chill, mar ata aillsi, easbuidh bh*r*aghad, fiolun, agus cuthach, & gan foirighin ag lus, no aig liaighh ortha & et cetera. --- p.162 Lá dá raibhe oide foghloma **Chaoimhghin** ar tí aif*r*in*n* do rádh, adub*air*t ré **Caoi*mh*ghin** *air* *m*-beith 'na mhacaomh og dhó dul d' i*a*rr*aidh* teineadh re lasadh coin*n*le an aifrin*n*. ‘Tabhair soightheach *damh* a t-tiobhrad an n-grios leam’, ar **Caoimhghin**. Mar do-chual*aidh* an t-oide si*n* do ghabh ferg é, & dub*air*t ris an n-gríos do thab*air*t a m-bin*n* a b*r*ait leís, *& do-rin*n*e **Caoimhghin** sin; agus* mar do-*con*n*air*c a*n* manach an n-gris n-deirg 'san bhrot, & g*an* aon-shnaithe don bh*r*ot ag gabhail loisgthe {MS page 156} chuige: ‘As fíor si*n*, a **Chaoimhghin**’, ar an manach, ‘ata rath an Spioruid Naoimh ort; & ní fíu misi do bheith ag f*r*eas*da*l oram ní bud sia, acht do budh cora dhamh-sa bheith aig freas*da*l & ag friothala*mh* ort-sa’. Tainig don miorbhuil-sin g*ur* moradh ainm De & **Caoi*mh*ghin** don chur san, & et cetera. Lá dhá n-deach*aidh* **Caoimhghin** d' ionghuire a chaorach fein, t*ar*l*aidh* d*r*ong mhór do bho*cht*uibh cuige, & íad do dhith bidh ag dul don gorta. Iarruid deirc ar an b-*f*hiren ar gh*r*adh Dé. Do f*r*eaguir **Caoimhghin** go h-aisioch, & dub*air*t nach raibhe biadh 'san fhasach aige an tan-si*n*, & tog*r*aid na boi*cht* leissin ceileabr*adh* dhó; gid *edh* d' fasd*aigh* **Caoimhghin** íad, & marbht*ur* leis sea*cht* muilt da thread, & biath*adh* leis na boi*cht*, gur ba sathach aig imthea*cht* íad. *Ar*namharach 'ar n-dul do **Chaoimhghin** d' fios a t*r*eada, fuar io*m*lan na molt ar an t-t*r*ead, gan aón mholt do theasdail díobh, ion*n*as gur moradh ain*m* De & **Caoimhghin** treasan miorbhal-sin, agas gur saoradh on naire do ghabh é, an tan tangad*ar* boi*cht* De dh' iarr*aidh* foide air, & gan ní 'na láimh an tan léa ríarfadh íad, & et cetera. Tarla coimhthionol manach a c-**Cill Ifín** *no* Eithfín; & do-bheiredh an dobhran aighi ler togbhadh psalt*air* **Caoi*mhg*hin** as an loch b*r*adán gach aon-lá gusan c-coi*mh*thionol do bhí in*n*te; & lá dhá bh-facuidh {MS page 157} Ceallach mhac Díoma an dobhrán ag tea*cht*, & an bradán 'na bhéol aigi, do mheas gomadh tairbhteach dona manchuibh croiceand an dobhr*áin*; & do thog*air* dá bhrigh-sin an dobhran do mharbhadh. Agus leissin teilgios an dobhran an bradán do bhí 'na bhéol uaidh, & téid fan abhuin*n*, & níor thaisbein é féin o shoin dona manchaibh. Tainig immorro teirce bídh dá toisg sin dona manchuibh, ionn*us* g*ur* eigin dóibh dealughadh ré ceile. Agus mar do-*chon*n*air* **Caoimhghin** sin, do gearuidh ar a ghuidhe go Día uma fhoillsiugadh --- p.163 dhó, cr*ét* dá t-tainig an dobhran do threigeadh an choimthionoil. Agus do dheonuigh Día do Cheall*ach* te*cht* go h-aisioch aithridheach go **Cao*mh*ghin**, ag admhail go raibhe do rún aige an dobhran do mh*ar*b*adh*, & gurab ré lin*n* na h-uaire-sin do-chuaidh an dobhran fan abhuinn, & do th*r*éig na manch*u* o shoin. 'Arna chlos sin do **Chaoimhghin** curis Ceall*ach* uaidh. Tuig, a leaighthóir, gurab t*r*e bhrígh ghuidhe **Chaoimhghin** do-chuir Dia m*ar* d' fiachuibh ar Ceall*ach*, an d*r*och-run do bhí aige do thaobh an dobhrain do mh*ar*b*adh*, do no*cht*ad do **Chaoimhghin**. Lá n-aon da t-tangadar lu*cht* seanma gana c-cruitibh léo go Cill Eifin, áit ina raibhe {MS page 158} coimhthionol manach ag **Caoimhghin**, & iarruid foidhe bhidh *ar* na manchuibh. Ní raibhe biadh ag an c-coimhthionol; & do ghabh naire mhór **Caoimhgin** & an comhthionol uime sin. As amhluidh tharla beagan síl d' fuigeall lóin ag an c-coimhthionol, & ní raibhe fuirthinn na n-deoradh ina an chomthionoil an*n*; & as é ní do-concas do **Chaoimhghin** le congna*mh* an choimhthionoil da saoradh ar ghuth na glaimhe-sin, d*r*ong dona manchuibh do chur do romh*ar* ceapcha, ina c-cuirfidhe an began síl do bhiaca, & ion*n*us go m-biadh toradh an t-síl-sin 'na phroind aig na deoradhuibh um noin, agus **Caoimhgin** féin *& ag na manaigh uile. Agus do bhi **Caoimhghin*** & an drong oile dona manchuibh ag diul-chaoineas risin n-aois senma, aga saimh-cealgadh go mich*ar* muin*n*teardha; & nirbh ferrde dhoibh. Gabhuid na h-oirfidigh go h-eigneach ag iarr*aidh* bí*dh*, & gan é an*n*; & ceileabhruid da brigh-sin d' aimhdhéoin **Caoimhghin**; & tugad*ur* toibhéim ar an c-coi*mh*thíonol. Et iar n-gabhail feirge **Caoimhgin** tre naire, guidheas na cruite do bhí aca-san, do chlaochodh a c-clochuibh. Agus leissin 'ar m-beith ag triall dóibh tresan sruth ata don taoibh ó dheas don chill, do-nither clocha da{MS page 159} c-cruituibh, & tuitid 'san t-sruth; & taid 'san clochrán-sin fa chosuibh caich ó soin; & an síol do-cuireadh le **Caoimhghin** *ar* maidin an lae ch*et*na a c-Cill Eithfin*n*, as don torudh thainig um neonuidh dhé do biathadh na manuigh 'san oidhche c*ét*na dá eis sin; amhuil adeir Solamh 'san ran*n*-so: > R.1. 1] An síol do-cuiredh amach tr*a*th > > 2] A c-Cill Eithfin*n*, dia*dha* rath, > > 3] As dé go neimh-chríon 'san oidhche > > 4] Do bhiath*adh* saoithe fa seach. > --- p.164 Tarla do righ Ó bh-Faoláin mac rugadh dho do cur da bhaisd*edh* go **Caoimhghin**, & cuireas sgeala cuige an mac do congnmhail aige féin dhá oileamhuin; & as uime do-chuir chuige é, do brigh go millthighe leis an aois áin, no leis na siodh-bhruighibh, gach mac dá m-beirrthi roimhe sin dó. Agas mar thainig an leanbh dá bhaisd*edh* go **Caoimhghin**, do lean bean chomha*cht*ach shitha, dá n-goirthi Caoineog, maraón ré ban*n*t*r*a*cht* an leanbh; & íad ar ti a millte, amhuil do mill*edh* léo gach mac eile da ráibh ag righ O b-Fhaolain roimhe sin. Agas m*ar* do mhothuigh **Caoimhghin** sin, malluighis na mná, & 'rin*nedh* a c-claochadh a c-clochuibh an tan-sin; go bh-fuilid a rea*cht*uibh cloch ar bhruach an locha ata 'san glean*n* ó sin ale. {MS page 160} Dala **Chaoimhgin** & an leinbh: ní rabhadar ba na buailte 'san ghlion*n* an trath-sin & tain*i*g de sin go raibhe 'na ceisd go mór ar **Caoimhghin**, ca b-fuighe betha no la*cht*a lean oilf*edh* an leanbh; & gabhus imsníomh insin é. Gidh edh sill*edh* dá t-tug thairis, 'chí eilit la*cht*m*ar*, & laogh beag lena h-ais; & mar do-chon*a***i***r*c **Caoimhgin** sin *do-guidh* e Día go duthra*cht*ach fan eil*i*t dó ceannsughadh ré tea*cht* do thab*air*t la*cht*a don leanbh. Agas leissin tig an eilit don bhaile & tig go cen*n*sa go **Caoimhgin**, & do thal do lath*ar* ar chloich tholta la*cht* don leanbh & dá láogh féin, ion*n*as garab é aini*m* cin*n*te na h-aite-sin ina bh-fuil an chloch, **Innis Eilte**, o shoin alédh. Mar sin don eil*i*t aigteacht gach áon lá do thal a la*cht*a *ar* an c-cloich tholta, go bh-faghbhadh sasughadh an leinbh gach áon lá re h-aghuidh a oileamhna an*n*. Achd chena, lá n-aon, dá n-*d*each*aidh* an eil*i*t d' ingilt fan c-coill, tainig faolchú as cuas cairrge, & marbhthar leis laoigh na h-eilitte, & do ith é. Mar do-chon*a***i***r*c sin, fograis don mac tíre teacht go cean*n*sa fan eilit a n-ait a laoigh,{MS page 161} & doní an mac tíre sin do ghnáth. Leissin do thaladh an eilit a la*cht* ar an c-cloich le biathadh an leinbh, amhuil do dhenadh aira láogh, agas gan acht mac tíre 'na sesamh rena brollach. Mar sin dóibh do gnath, gur h-oiledh an leinbh amhlaidh sin, & go raibhe 'na dhisgiobal ag **Caoimhgin** dá eis sin. Go moradh ai*n*m De & **Caoimhghin** 'san mhiorbhal-sin. Lá n-áon dá rabhadar dias ban ag te*cht* do dhenamh turais go Cill **Chaoimhghin**, & tarladar meirligh ar bhealach ríu, & do bheanadur a neadail diobh, & do dhichen*n*adh léo íad. Agus mar rainig an sgeal-sin go **Chaoimhghin**, téid go h-easg*aidh* d' fios na m-ban, agus cuirios a c-cen*n*a ar a c-colnuibh, gur h-aithbheoadh leis iad. ‘A **Chaoimhghin**’, --- p.165 ar na mna, ‘do shlanuigh tú sin*n*, & bronam sin féin duit an séal mhairfem’. Rug **Caoimhgin** leis na mna, & do-rin*n*e cailleacha dubha craibhtheacha diobh; & anuid a c-coi*mh*thionol bhan riaghalta do bhi láimh re cill **Caoimhgin**; & tugad*ur* a m-bethuidh as go c*r*aibteach h-ion*n*ruic, aointeach, urnuightheach, f*edh* a ré, go t-tainig d' aithbheoghadh na *m*-ban-si*n*, go moradh ain*m* De & **Caoi*mh*gin** an*n* o sin alé. {MS page 162} Lá *dhá* ráibh **Caoimhgin** craibhtheach lai*mh* rena chill, go b-fac*aidh* ag tea*cht* cuige 'san slíabh cleireach bo*cht* mighneach, & é ar baill-crioth t*r*e uathbhas feillbheirte anadhbhla do-rinnedh. Agus mar do-chon*air*c **Caoimhghin** é, adub*air*t nar iongnadh dhó gomadh olc a dhealbh, treisan b-fiongal do-rine, mar g*ur* marbh a chompan cleirigh ag tea*cht* 'san t-slíabh, & ‘a thruaighe’, ar **Caoimhgin**, ‘beir eol*us* damh-sa gusan ait in*ar* fhagbhuis corp marbh do chompain’. Leissin triall*us* an cleireach a b-frithing na slighthe tair ais, & **Caoimhghin** maráon ris, go rangad*ar* an corp. A n-aoin-fhea*cht*-sin, & coin allta don leith oile ag tea*cht* do chraos-longadh an chuirp, & 'ar b-faicsint **Chaoimhghin** doibh teithid ar a c-culuibh & tig **Caoimhghin** os cion*n* an*n* chuirp, & guidheas Dia go duthra*cht*ach fan marbh dh' aithbheoadh; & leissin tig anam 'san chorp, & fa slan é ona lot. Mar do-*chon*nairc an cleireach do-rinne an fhionghal an mhiorbhail mor sin, do gabh aithreachas é tresan mighniomh do-rinne, & tiomn*nus* e féin {MS page 163} do **Chaoimhghin**, & teid ar a choimairce. Gabhais **Caoimhgin** ré ais é, & beireas é féin, & an cleireach do aithbheodhaidh, *dá* chill féin, ag tab*air*t a m-beath*adh* as go c*r*abht*each*, caoin-duth*r*a*cht*ach. Agas a g-cion*n* ath*aidh* dhá éis si*n*, gabhais **Caoimhghin** a n-ord man*n*ach íad, gur chaith*etur* a raibhe rompa dhá ré go riaghalta go bas; gor móradh ainm Dé agus **Caoimhghin** tresan b-fiort-sin. As do mhiorbhal **Chaoimhgin** fos, go m-biodh c*r*eamh, & sealgán, & luibhe iom*da* oile fhoireas re a nithi, ur-glas f*edh* na bl*iad*na 'san dith*r*eibh ina raibhe air teith*edh* ó chad*r*eabh na n-daoine don leith thíar don sgeilga n-Glion*n* Dá Loch, mur chui*m*hniughadh go m-biodh féin taobh riu mar bheathadh. Lá n-áon dá raibhad*ar* lu*cht* sealga ag saothrugh*adh* tuirc allta, & i*ar* n-gluasa*cht* an tuirc do *lu*cht* na sealga*, sgaoilid a c-cona 'na --- p.166 thoruidhea*cht*; & mar do mhothuigh an torc na cona da fh*ar*rath, triall*us* go fan an ghlean*n*a ar coimirce **Caoimhghin**, & na cóin dá leanmhuin. Gabhuis {MS page 164} **Caoimhghin** coimhirce an tuirc, & fograis do conuibh fuireach uaidh; & leissi*n* leanuid cosa na c-con don talamh, a c-cruth n*ar* fh*et*ad*ur* asd*ur* do dhenamh d' einleith as a*n* laithar. Go grod dá eis sin tigid lu*cht* na sealga *do* lathair **Caoimhgin**, & 'ar b-faicsin a c-con cenguilte don talamh, & an torc ar coimirce **Caoimhgin**, gabhus ma*cht*nadh men*mh*an, & iongn*adh* adhbhal aigenta íad, tresan miorbhal-sin, & iarruid go h-umhal aiseach ar **Chaoimhghin** sgaoil*edh* da c-conuibh, & gealluid dhó gan toiruidheacht an tuirc-sin do dhenamh o sin amach go brath. Agas leissin sgaoileas **Caoimhgin** an torc fan c-coil; gur moradh ainm Dé & **Caoimhghin** trésan fhiort-sin. Lá n-aon dar chuir **Caoimhghin** Ceallach mac Dioma do bhi 'na mhanach aige ar bhealach atá don leith thíar-thuaidh don ghlion*n*, a n-doigh go b-fuighb*edh* buidhéin eigin ag toighe*acht* lé deirce bidh gusna manchuibh, & iad aig denamh oibre 'san chill. 'Ar *m*-beith *ar* an *m*-bealach dhó, tharlad*ur* mna chuige, & maothla no molchain a m-ben*n*uibh a m-brat aca. {MS page 165} Fiafroighis an cleireach dhiobh an maothla do bhi aca. F*r*eag*r*aid na mna ag radh nach*ar* eadh, acht gurab ugha na ceirtlíne snaith bhaoi aca. Agas leissin tig **Caoimhgin** do lathar, & mar do-*con*n*air*c ceilt na m-ban arna maothlaibh, guidhis Dia uma chlaochlodh na maothladh a *c-clochuibh* a bh-fiaghnuisi chaigh; & do-rin*nedh* Dia 'ma maothla do chlaochlodh go h-oban*n* a c-clochuibh ar chom*a***i***r* caich; go bh-fuilid rea bh-faicsin ar a m-bealach c*ed*na aníu. Go t-tainig don gníomh-sin g*ur* mo*r*adh ain*m* De & Caoi*mh*g*in*. Agas do bhi **Caoimhghin** f*edh* a bhethadh m*ur* si*n*, ag dena*mh* miorbhal, go bh-fuar bas cian-aosta a c-cion*n* a náoi m-bliaghan & sé *fichid*; & as e Suibhne Mean*n* mac Fiachna, mic Fearadhuigh, mic Muiread*aigh*, mic Eog*ain*, mic Neill Naoighialluigh, fa righ *ar* Eirin*n* an tan-sin, & as a t-tus fhlaithis Shuibhne fuar **Caoimhghin** bas.G*e*n*ealoig* **Chaoimhghin**. #### G*e*n*ealoig* **Chaoimhghin** **Caoimhghin** mac Caoimhlogha, mic Caoimhfeada, mic Cuirb, mic F*er*ghasa Laoigh-d*eir*g, mic Foth*aidh*, mic Each*ach* Laim-d*eir*g, mic Meision Chorb, mic *Con* Chorb, {MS page 166} mhic Mogha Corb, mic Conchabh*uir* --- p.167 Abhradr*uaidh* mic Fin*n* File*dh*, mic Rosa Ruaidh, mic *Fer*ghasa Fin*n*, mic Nuadhad Neacht, mic S*et*na Siothbhaic, mic Luighdech Loithfhin, mhic Breasuil Bhric. & et cetera. [12](javascript:footNote('G201000/note012.html'))[13](javascript:footNote('G201000/note013.html')) --- p.168 Betha **Cholmain** Eala an*n*so. -------------------------------- **Colman **Eala**** immorro, do sliocht Eiremhoin meic Mhi*lidh* Esp*ain*e doisei*n*, amhail fhoillsighes a gheinealach. Ocus ba h-iad gnath-lu*cht* lenamhna **Colmain **Eala**** .i. Cuiniug*án*, 'sa slio*cht* *ar*a b-fuilit muin*n*ter Cuiniug*áin* an tan-sa. Do slio*cht* Briain meic Each*ach* Muighmedhoin doibh-sem. Imth*us*a **Colmáin **Ela****, an trath rainicc sem go **Feraibh Ceall**, nir bó failidh iad-sem roimhe, & ni raibe nech ler bo mesa h-e ina Cuin*n*iugán, & do bí cás *i t-tecmáil*'ar n-eirge 'san tír an tan-sin .i. Peist urcoid*ech* do bí i l-Loch Eala; oir ni lamhadh duine na ainmide dol a n-gaire do*n* loch ar a h-ecla. Ocus ba h-i so tu*arus*ccbáil na peiste .i. fuad becc biorach bel-sgaeilte i n-deilb mna. Ocus adub*er*t Cuin*n*iugán riu an tan-sin: ‘Do badh ferr dúin*n* an fer naomhtha úd, re nab*ar*thar **Colmán **Eala****, do chur da comhrac frisan b-peist. Ocus dob fearr lin*n* nach tigedh ce*chtar* aco ó cheile’. Ocus bha h-e ba ri *ar* Feraibh Ceall an tan-si*n* .i. Dondch*ad* mac Aodha, meic Sath Main*idh*e, do Cenel Fiach*ach* meic Neill Naoighiall*aigh*. ‘Tabr*aidh* **Colman** chuccai*n*n’, *ar* an rí, ‘go n-dernadh se senmóir dúin*n*, go f-fesmaois cr*ét* an m*et* do-chuirf*ed*h sé 'cum creidmhe again*n*’. Tuccadh **Colmán** cuca, & do-rin*n*e se senmoir doibh. Ocus do-chu*ir* fios ar a c*air*dibh conganta, & fa h-íad fa cairde do .i. Colaim Cille mac fír-alain*n* Feidhlimidh, & do bí a n-gaol re 'raile .i. Mór inghen Feidhlim*idh*, meic Ferg*us*a Cend Fada, meic *Con*uill Gulb*an*, meic Neill Naóighiallaigh, math*air* **Cholmai*n***. Ocus tainic Mancan Leith *con*a naomhaibh cuicce, óir do ba gar a n-gaol. Ocus do batt*ar* i n-aon-ionad; & adub*air*t Colaim Cille go m-biadh fein i*n*a deochain bachla ag **Colmán** an la-sin. Ocus adub*air*t Mancán go c-croithfedh sé féin uiscce *ar* na sluagaibh, da c-cur 'chum muin*n*terais do **Cholmán**. Ocus do tionnsgnadh senmóir ag na cléircibh-sin; & do bhadar leabair lán-áille laidíanda aca an*n*, & iatt {folio 219b} ag solas-ghabhail a leighin*n*, & acc adhmol*adh* an Duilemhain go das*acht*ach. Ocus ba gairdiucc*adh* menm*an* & aiccenta leis na sluagaibh, beith oc eisteacht friu. Ocus gach nech ag na raibhe a aire roimhe si*n* ar Dia, do bai a aire an tan-sin air. Ocus as dona céd-daoinib tucc é féin do Dhia & do **Colmán** an la-sin .i. Cuiniugán. Do batt*ar* t*riar* mac ag an righ-sin adubram*ar* .i. Muadh & Duin*e*c*h*a & Ailléan; & ba hé Muadh mac ba sine dibh. Ocus adub*air*t --- p.169 an fer-(sin), gur gh*ra*d*aigh* se fein **Colman**; & damad ced lena athair, gomadh maith leis fein ionad árais & comn*aidh*e dho thab*air*t dó. ‘As briathar dam-sa’, ar Duinech*a*, ‘gurab m*ar* sin atáim fein. Ocus gibé slighe do ceithre randaibh an bhet*h*a ria racha sé, go lenfatt féin h-é; & go t-tiubh*ar* mo siol tarm eís do’. ‘Na dein si sin’, ar an rí, ‘Óir da m*ar*ba sé an pheist, do-bher sa an t-ionadh ina b-fuil si dó; & do-bhér mo shíol im diaigh; & do-bhér*ar* mo muin*n*tir conganta bús feirrde é do tab*air*t do’. Ocus ó 't-cual*a* **Colmán** sin, do ghluais 'cum na peiste g*us*an loch. Ocus dob e comhain*m* na peiste-sin .i. Lain*n*; & fa h-é a tu*arus*ccb*áil* .i. fuad becc, biorach, bel-sccailte, & g*ru*ág gherr-ghiomach, gan nighe, gan leasachadh, fana cend. Ocus do ghab an peist tir. Ocus adub*air*t **Colmán**: ‘Masa ced le Dia, as ced lem-sa cuilcc an locha-sin dod cengal damh fein, go n-d*er*n*ar* 'hoidhigh’. Ocus mar adub*air*t **Colman** sin, do déch súas, & do freccair an firda é; & gach ní d*ar* i*ar*r sé air, fuair uadha. Ocus do bái Cuiniuga*n* ina fharr*adh* an tan-sin, & do bái Duineacha. Ocus iad 'ar c-creidem dó. Ocus ba h-iad-so na naoimh do bhai ina fharr*adh* an*n* .i. *Blaan*, easp*og* Findcen, & esp*og* Coirill. Ocus secht maca Deiccill, & easp*og* Eog*a*n, & Odhran, & Forgan, & Mernag, & Fachtna. {folio 220a} Ocus at-b*er*t **Colman** Eala an tan-sin: ‘Ion*n*saigedh naomh éiccin aguibh an peist; & benadh a cend di’. ‘Ragatt fein’, ar Cuin*edh*a ‘da dichendadh, ar do g*ra*d-sa’. ‘Racc*a*t féin da diongb*ail*’, ar Duineca, ‘& ni h-ail lem *righ-míad* m' ionaid uait-si, oir as acc*at* fein dob ail lem m' adhnacal do bheith. Ocus o nach f-fuil do maccaib ag mh' ath*air* acht mé féin, & días ele, téid mh' aire si le flaithes d' fagháil. Gid edh cena, as accat-sa dob áil lem mo chorp do beith’. Ocus do gluaiseattar an días-si*n* .i. Cuinegha & Duin*e*ca, & do dichendsatt*ar* an pheist. Ocus tuccatt*ar* leo 'cu*m* **Colmáin** an cend. Ocus do benn*aigh* **Colmán** íatt a n-dís. Ocus adubairt **Colmán** an tan-si*n* re Cuinedha: ‘Beir-(si) & do shiol go brath acc*am* fein 'bhar maoraibh; & beitt mo mion*n*a accaibh, & faicfet olc ag lu*cht* bar laghdaighti’. ‘Bed féin im ócclach accat’, *ar* Duinecha, ‘no go raibe th' aittreab & do saothar uile ullamh’; & at-bert an laidh: [14](javascript:footNote('G201000/note014.html'))1. 1] Treisi an ecclas na gach rígh, 2] Indissim daibh gan dimbrígh; 3] Sen-focal-sin go brath beacht, 4] Feirrde lem cach da cloiste*acht*. 2. 5] An f-faicenn sibh si b*udh*déin? 6] A naomha E*renn* go scceim; --- p.170 7] Antí do bí im acch*aid* go tend, 8] An pheist at-cidh g*ur* díchenn. 3. 9] Ba t*ar*, do-bheirim si duib, 10] A cleirchi uaisle an domui*n*, 11] Búdh feirde dáib beit '*con* dail, 12] La na ceilge 'sa *con*gair. 4. 13] An u*air* gabh*us* tú do tratha, 14] Is bías tú i m-broin*n* do math*ar*, 15] Gabh lat iad go mall do*n* dáil, 16] Mas áil a t-tarba d' fagail. 5. 17] Gach fersa gabus tú díbh, 18] Mínigh a texa go min; 19] Labhair it aignedh co becht, 20] Ocus saigh ionnta t' in*n*tleacht; 21] Is do-gebhair o righ na *ren*n**, 22] Is a coimghi gan f*or*cend. 6. 23] An fersa gabhait na ruaig, 24] As fada let go t-teid sí úait; 25] Fer na ceilge bís '*con* dail, 26] Ni feirde dhuit a gabhail. {folio 220b} 8. 27] Gabh let go min, milis, *mell*, 28] Th' urn*aigh*the ocus do leighend, 29] Min*igh* a l-Laidin gan ceilcc, 30] Is cuir do paid*er* i n-Gaoideilg. 9. 31] Tadhaill si go moch, as cóir, 32] Ion*n*saigh go mhinic altóir; 33] Dena ro-grádh da m-bladhaibh, 34] Cuir senmóir 'sna tuatadhaibh. 1. 35] In*n*isim duit-si gan len 36] Úaim ar an ecclais uirsccél; 37] Ní in*n*isfem dhaibh fath ghan ladh, 38] Acht sgél bhenfus re bun*adh*. 2. 39] Tri neithe as treisi fan gréin, 40] In*n*isim si daoibh fa sgeimh, 41] Ecclas ocus tene te, 42] Ocus an tres ní an t-uiscce. 3. 43] An teine fhadas tú féin, 44] Gidh anbfan*n* é ag t*echt* fa gréin, --- p.171 45] As fada at-cíter í amach, 46] *Is* bidh soilléir a deathach. 4. 47] An fír-top*ar* *tr*aighes an*n*, 48] An u*air* ticc an tart, bidh anffan*n*; 49] An u*air* lionas tuile gan cleith, 50] Bídh trén o iomat uiscce. 5. 51] An ecclas an u*air* bhíos sí an*n*, 52] *Is* b*ús* tren uirre rí fan*n*, 53] T*r*uagh lem-sa m*ar* bhías amach, 54] Bidh anffan*n* guth na c-cleir*each*. 6. 55] Gid edh an *úair* testaid síad, 56] Rioghr*adh* anffan*n* Atha Líacc, 57] Bidh maith ag Dia bruign*ech* clan*a*, 58] Beid an la-sin go h-anffan*n*. 7. 59] Ni bía maith acc duine, 60] Da t-tainic ar bith buidhe, 61] Acht accan aon-Día gan cleith 62] Nech úain*n* orra a t-treisi. 1. 63] Tan téid t' anam ot corp criadh, 64] Ge raibh tú re h-ecclais día*n*, 65] Gidh garbh, a dhuine, ría an gáir, 66] As buidhe lat a fagháil. 2. 67] An u*air* bes tú it aon-bla lín, 68] Bíaid tú risan ecclais mín; 69] Ní bía maith acc*a*t a cleith, 70] Go raibh dúin*n* ort a treisi. 3. 71] An u*air* deilighfet rit ann 72] Th' ocht línta fein gan iomrall, 73] Adhramaitt ne dit go tigh, 74] Ocus adhraitt na cleirigh. 1. 75] As uirre do in*n*is me in sgél, 76] Ar an b-péist úd, do bí trén, 77] O do-*conn*cam*air* ne de 78] Ar an péist ut dealbh duine.{folio 221a}79] Bermit ne d' ar t-tigh te, 80] An ecclas ar a treisi. --- p.172 4. 81] Bidh uaithe sloin*n*ter, dar lin*n*, 82] An péist do m*ar*b*adh* 'sa lind; 83] Bidh lim-sa an baile gan dail, 84] Bidh í an laind si laind **Cholmai*n***. 5. 85] As meisi **Colmán** Eala; 86] Bidh maith acc áen-Día cena 87] In días do bí im acch*aidh* tra; 88] Me fein '*ar*na coscc i n-en-la. 6. 89] Cuinega dom freaccra go min 90] On t-senmóir do-rinnes don righ; 91] *Ar* mo gradh-sa féin gan cleith 92] É do mh*ar*b*adh* na peiste. 7. 93] On trath do m*ar*b*adh* an phéist 94] Balbh *ar* an sruth lethan lin*n*-g*ar*b, 95] Biaidh accam-sa, tren gan cleith, 96] Orra go deimhin treisi.Treisi. A h-aithle na laidhe-sin do-ghluais **Colman** Eala reimhe co Laind Eala. Ocus do-roine dún-ár*us* in*n*te, & do benn*aigh* an reileacc *con*a naomaibh ro luaidhemar romhain*n*; & isí an pheist cét-bethad*ach* ro h-adhnaicedh i l-Loind Eala; & do-rónsat ob*air* mór an*n* .i. tochar. Ocus ba sé fedh an tochair o Laind Eala co Coill an Cláir. Ocus do thiccdis eladha gacha tratha do chantain ciuil doibh, & do bhuain a t-toirsi diobh; gurab airesin ader*ar* Loind Eala frisan m-baile-si*n*. Ocus fa h-é fa h-oide do **Colman** Eala .i. G*r*igoir Béil-óir. Ocus do gheall, an tan do-ghebadh féin bás, go f-foilseoch*adh* do **Cholmán**. Ocus aon do laithibh da raibhe **Colmán** ag dénam an tochair ar in lícc iarth*ar*aigh; & ni raibhe nech ag cur cloiche 'sa tempall, no 'sa caisiol, no 'sa tóchar, nach biodh Duineach*a* ina fharradh, & Cuinedha 'ga frestal go fíor-calma; & do leicc **Colmán** a gluine fáoi, & t*ar*fás do clocc eitseachta G*r*igóra Beil-óir do cloistin. Ocus do tuit taissi & tamhnella móra *ar* **Cholmán** an tan-sin tre tascc a oide do theacht. Ocus do fhi*ar*f*aigh*set a muin*n*ter de: ‘cred h-i cúis do dobróin, a naoimh-clei*righ*’? ‘As mór adb*ar* mo dob*r*oin’,{folio 221b} ar se ‘.i. cluicc eitsechta mh' oide '*ar*na clos accam’. ‘A Dé chu*macht*aigh’, ar na cleirigh, & ar an lucht oibre, ‘as mór an t-iongn*adh* lind, go c-cluinfedh nech ar in doman cluicc na Romha’. ‘Aitchim-si Día cu*m*achtach’, ar **Colmán**, ‘go c-cluine sibh-si, eter cler*igh*, & giolla, & óccl*aigh*, anní at-cluinim-si. Ocus leicc*idh* ar bhar n-glunibh sibh’. Ocus do leiccset. --- p.173 Ocus ise líon do battar an*n* .i. deichneabh*ar* & ceithre fichitt & ceithre c*et*, & ceithre mile. Ocus ní raibhe acu an tan-sin aonn-duine nach cual*adh* cluicc na Romha. Ocus at-*conn*cat*ar* cuca an tan-sin seacht saic *ar* seacht n-assalaibh, & a lán d' úir na Ro*m*ha in*n*tibh. ‘Acc súd, a naoimh-cléirigh, a **Cholmái*n***’, ar na gille, ‘congn*amh* do-chuir th' oide cuccat; & croith ar fad & ar leithett do reilge, & gach nech adnaicf*idh*er in*n*te, ní fhaicfe iff*er*n’. Ocus ro croithedh amal ad-fiadar. Ocus adub*air*t **Colmán** an tan-si*n*: ‘Bidh tús na reilcce accat-sa, a Dhuinecha; & biodh a medon accat-sa, a Chuineda. Ocus biodh an reilecc o sin amach ag Feraibh Ceall & acc feraibh E*renn*’. Isé fa h-abb i n-Durmaigh an u*air* nach biodh Colaim Cille 'sa*n* m-baile .i. Corbmac Ua Liathai*n*. Ocus do-rin*n*ett*ar* muin*n*ter Durmaighi droch-ni ar **Cholmán** gan ced do Corbmac; uair isé ní do-ronsat .i. teacht do ghoid na h-uire; & tangattar co caisiol na reilcce. Ocus ní dhernsat acht an uir fa n-esa doibh don taobh amuigh do*n* chaisiol do bhreith léo. Ocus do moth*aigh*edh sin arnabharach. Ocus do len **Colmán** *con*a muinntir lorcc na h-uire go Durmaigh. Ocus tainicc Col*am* C*ille* don baile an trath-sin; & isé (áit) i r-raibhe se an tan-sin, ar in suidhecan re n-abar suidheac*an* Cholaim Cille an tan-sa. Ocus do benn*aigh* **Colmán** Eala dó, & do bái droch-ghen *air* acc bennachadh do, & do freccair Col*am* Cille{folio 222a} sin go genamhail. Ocus ro fíarf*aigh*: ‘cret cúis do choir*ighth*e, a **Cholmáin**’? ‘As mór m' adhbar’, ar **Colmán**, ‘.i. an toircisecht do-chuir m' oide cug*am* d' uir na Romha, do muin*n*ter sa do techt areir da goid. Ocus, a ghloir do Dia, ní h-í tarla cucu’. ‘Na h-esccain sin*n*, a chleirigh’, *ar* Colaim Cille, ‘& do-geb*air* gach ní fa m-bia do shídh’. ‘Ní dingen easccai*n*e fort-sa’, ar **Colmán**, ‘óir ni ciontach riom tú. Gidh edh do-ghen esccaine ar Corbmac ua Liathain. Ocus sirim ar Dia na raibh fer baile no leth-baile ind E*rinn* go brath da chinedh. Ocus gurab coin allta íosas a fheoil fo dheiredh’. Ocus adub*air*t Col*am* *Cille* an tan-si*n*: ‘Madh ail let-sa, do-gentar an uir d' iodhlacadh tara h-ais’. ‘Ni h-ail’, *ar* **Colman**, ‘& guidhim Dia go raibhe bríg úire na Romha duit-si in*n*te o so amach’. ‘As coir dúin*n*’, *ar* Col*am* C*ille*, ‘an cás atá oruin*n* féin d' in*n*isin duit-si’. ‘Caidhe an cás-sin’? *ar* **Colman**, ‘oír ní fhuil accain*n* neach d*ar*ab córa duin*n* gach cás bías aguin*n* d' fiarf*aigh*e na thusa; oir bí tú tri la gacha seachtmuine *ar* nemh’. ‘Isé cás tarla an*n*’, *ar* Colam Cille ‘.i. Úanach, deirbhsíur do mhathar-sa, & mo deirbsiur-sa fein, 'ar m-breith deisi mac do Mhaol Umha mac Baedain meic Ferg*us*a, meic Conaill Ghulba*n*, meic Neill N*oi*giall*aigh*; & do baistesa íad; & tucc*us* Ulltan ar mhac dibh, & Báíthin --- p.174 *ar* mac ele. Ocus dob ferr lem nach m*ar*dáis, acht go f-faghain*n* a milled gan n*air*e damh féin; óir as clan*n* a deirbhsiúr & a derbhrath*a***i***r* [15](javascript:footNote('G201000/note015.html')) a n-athair & a math*air*. Ocus dob áil lem do comhairle-si do denamh orra’. ‘Atá mo comh*air*le-si ullamh’, ar **Colman** ‘.i. tab*air* damh-sa da n-altrom, & da n-oilemai*n* iatt. Ocus dénam cadach fá c-cend; óir átad da cích acc*am*-sa, nach raibhe acc naomh romham riamh .i. cioch lemn*acht*a, & cioch meala; & do-*bér* doibh-sion íatt’. Ocus tuccadh do **Cholm*an*** íatt, & at-b*er*t an laidh and: {folio 223a}1. 1] Dá chích[16](javascript:footNote('G201000/note016.html')) acc **Colman** Eala, 2] Cioch lemhnachta, cioch meala; 3] A chioch des do Bhaoithín ban, 4] *Is* a chioch ele d' Ulltan. 2. 5] An fer 'ga ra batt*ar* sin, 6] Ara chom*air*ce dom anmain, 7] 'S ar comairce Criost na c-cland 8] Dom chorp ocus dom anam. 3. 9] Fúic me meisi d' Feraibh Ceall, 10] An u*air* nach frecc*r*ait me co ten*n*, 11] Ocus nach dingnet m' áonach, 12] As doiph féin b*us* fíor-baoghlach. 4. 13] Muna raibh acht aon-ionad ann, 14] 'S a beith tirim im tempall, 15] Da t-toirsedh *air*d-*r*í Fer c-Ceall, 16] *Is* Duinecha gan dícheall, 17] Suidhedh Duinecha d*ar* lind, 18] Ar t*ús* 'san ionad tirim. 5. 19] Congnamh Í Duibhgin*n* *accam*, 20] Bidh fada bhías a foghnamh; 21] Ní mo rach*us* uaim *ar* lár 22] An congna*m* tucc Ua Bracai*n*. 6. 23] Tuccsatt da c*ét* loilgheach lán 24] D' ion*n*saighe mo tempuill m*air*, --- p.175 25] Gurab íad sin do fhogain da*mh*, 26] Acca*m* *no* bhiad dom shaoraibh. 7. 27] Tucc*us* doibh-sion da chion*aid* 28] Ionad i c-cor*aidh* mo tempuill, 29] Gairitt o leab*adh* na righ, 30] Go derbh deimhin gan imsniomh. 1. 31] Tur*us* do-cuadus *s*a sair 32] Go Cend Tíre i n-Albanchaibh, 33] Ocus da ruccus *s*a lem 34] Duineach is Cuimed gan dícheall. 2. 35] An u*air* rangam*ar* in rígh 36] Alban *co n*-iom*a*t an gniomh, 37] Do in*n*is ri Alban an cás 38] Dúinn go deimhi*n*, 'sa tuath-bás: 3. 39] ‘Peist nimhe tar c*r*iochaibh cua*i*n’ 40] ‘As a loch-laind lethain lion*n*-búain,’ 41] ‘Ni loiscend tene í 'gon gail,’ 42] ‘'S ni gabhan*n* rin*n* na faobh*air*’. 4. 43] ‘Cúicc duine décc, as derbh lind,’ 44] ‘Atá 'sa m-baile-si *ar* do chin*n*,’ 45] ‘'Arna m*ar*b*adh* di gan dail;’ 46] ‘'S m*araidh* an peist, a **Cholmain**’. 5. 47] ‘Muirfe meisi daoibh-si an peist’, 48] Adub*air*t **Colmán** dá éis, 49] ‘Is roin*n*idh mo chíos gan ail’ 50] ‘Eter Albai*n* is Saxanaib’. {folio 222b} 7. 51] ‘Caocca cos for a tarr tra,’ 52] ‘Is cáocca ingen urghrán*n*a,’ 53] ‘Marb*aidh* sl*uagh* gach tíre go m-bl*adh*,’ 54] ‘Acht co teccaitt *da* h-ionnsaigh*eadh*’. 8. 55] ‘Ag súd cuccainn í gan dáil’ 56] ‘D' ion*n*s*aigh*e *ar* t-tíre, a **Colmáin**’, 57] ‘Maircc cinel ar a b-fuil go m-bhladh’ 58] ‘D*ar* n-dían-mill*edh*, is d*ár* m*ar*badh’. 1. 59] Ion*n*saighis **Colmán** an traigh; 60] Ion*n*saigis Duinecha go m-báidh, 61] 'S da sleigh 'na laimh gan len, 62] 'S a cloidemh fada fír-tren. --- p.176 4. 63] Seallais súas **Colmán** na c-ceall 64] *Ar* *air*d-*r*igh nimhe go tend, 65] Is tucc*adh* *doib* anúas do nimh 66] Gach ni do smuai*n* 'na menmai*n*. 5. 67] Teilgis Duin*e*cha an t-sleigh caoimh 68] A laimh meic an righ, 69] Ocus m*ar*bhth*ar* leis an peist 70] Uathmar, aingidh, aigméil. 6. 71] ‘T*ar* d' ai*n*m si cuccam an t-sleigh’, 72] ‘An cran*n* uasal iub*air*’, 73] ‘Ocus lúbthar lem a cend’; 74] ‘As di do-ronas bacha*i*ll’. 7. 75] ‘An áil let-sa, a Duinech*a* feil’, 76] ‘Anos crand do t-sleighe fei*n*’, 77] ‘Ocus í 'na bachaill go beacht’, 78] ‘A cíos is a maóraigheacht’? 8. 79] ‘Gion gub ceird do ro-mhac rig’, 80] Adub*air*t Duinech*a* co fír, 81] ‘do-bér mo shíol duit don dail’, 82] ‘Is bed fod díden, a **Cholmáin**’; 83] ‘Is tabh*air* do bacha*i*ll dod mháor féin’ 84] ‘A b-focc*us* a n-eidircein’. 9. 85] Na cúicc duine décc go derbh, 86] Do bí 'san m-baile-si*n* m*ar*b, 87] Tucc*us* dóibh uile a n-anmai*n* 88] Lem guidhe, lém glan-tsalmuibh. 10. 89] Fu*arus* mainistir on rígh, 90] Ó áird-rí Alban go fír, 91] Is do roin*n*es mo cáin go m-blaidh 92] Eter E*rinn* is Albain. 1. 93] Ticcim an*n*sin d' Feraibh Ceall, 94] Duinecha is Cuinedha go tend, 95] Ocus mo bachall *bán*-oir, 96] Ós íad sin mo mhuint*er* cóir. 2. 97] An tegh as nach fagta acam 98] Mo bhachall 'sa tír si trá, 99] Ní bía ioth na bliocht is tigh, 100] 'S ni bía 'ga mhac 'na degh*aid*. --- p.177 5. 101] Ni bia mac *ar* slio*cht* ath*ar*{folio 223b}102] Na inghen *ar* sliocht a máth*ar* 103] Go brath brath acc Feraibh Ceall, 104] Muna raibh cíos na m-bachall. 6. 105] Faccbaim d' Feraib Ceall b*úd*déin, 106] In u*air* nach dingnet m' áonach fein, 107] Gurab *mesa* doibh na dhamh, 108] In u*air* bías sé gan dena*mh*. 7. 109] Ni thiubhra muir a monadh, 110] Is ní tiubhra an tal*amh* toradh; 111] Gorta gach raithe is doigh, 112] Teirce bídh ocus édoigh 113] Fa crích f-Fer c-Ceall amach, 114] O théid mo bhachall diomd*ach*. 8. 115] No go n-áiremthear, a ch*ar*a, 116] Olc ban, is gainemh mara, 117] Lionm*air*e nád na losa 118] Na míorbhuile móra-sa. 1. 119] Indis-si úai*m* d' Feraibh Ceall, 120] Ocus d' Éilibh gan dícheall, 121] In úair nach freccraid mé b*úd*dein 122] A b-focc*us* a n-eidircéin, 123] Aithn*idh* damh-sa inní bías de, 124] Bidh ifrion*n* a n-i*ar*traighe. 2. 125] Gach aon dui*n*e d' Feraib Ceall 126] Nach bia dom réir si go tend, 127] Guidhim-si an t-áon-Día co fír, 128] N*ar* faghait la*cht* a adám cích.Da. 3. 129] Oir is íad a adám cích fein; 130] An cathair nemh*dha* fa sceimh, 131] Ni treicceabh-sa í gan gó 132] *Ar*a b-fuighe mé d' anró. 4. 133] Tri meic Don*n*ch*aid* luaidhes dáil 134] Duin*e*cha, Muadh, is Ailleán, 135] Na treiccet Í Duibhgin*n* mé 136] A b-focc*us* na a n-eidircéin. 5. 137] Is biodh O Gallgan im laimh 138] Go brath, is biodh O Braca*i*n; --- p.178 139] Í Ghrúccain leam-sa gan cleith, 140] Ticcit *do*cum mo reilge; 141] I Corraccáin lem gan gó, 142] Na tréiccet meisi ar anró.Da cích. Ocus a h-aithle na láidhe-sin do battar na maccaoimh-sin .i. Baoithín & Ulltan, acc den*amh* a leighin*n* i l-Loind Eala, oir ba h-e an tres priomh-aonach E*renn* eissem .i. aon*ach* Taillten, & aonach Cluana meic Nois, & Lain*n* Eala. Ocus do bhád*ar* buadha *ar*na maccaomhaibh-sin .i. gach ní da c-cluinedh Ulltan, do biodh sé aicce do meabh*air*. Ocus gach ni da n-dentáoi do Bhaoithin, {folio 224a} ní fosdadh aon-fhocal. Go n-dubhradh an laidh: > 1. 1] Tri > h-aonaighe Er*enn* budhéin, > > 2] In*n*isim si > daoibh fa scceimh, > > 3] Ata a meabhair agam, 's ni gan*n* > > 4] A faisnéis, fios a n-anman*n*. > 2. 5] Aonach Cluana as uaisle diobh, > > 6] Aónach Taillten laithe in riogh, > > 7] An tres aonach > m' aonach féin > > 8] A b-facc*us* a > n-eidircéin. > 3. 9] Fu*arus* ó aird-ri na *reann* > > 10] Gach aon *n*-duine > da t-ticc an*n*, > > 11] Cumas a leith-sceoil ar nimh, > > 12] Luach a faicsiona lá m' áon*aigh*. > 4. 13] Gach aon n-duine do aont*aigh* mé > > 14] An *n*-gach tír *da* f-fuil fan g*r*éin, > > 15] Faccbaim-si doibh da chion*aid* > > 16] Nach faicfit a súile if*er*n. > 5. 17] O Callraighibh, nach mill dail > > 18] Fam bachaill, go cloin*n* **Colmai*n***, > > 19] Pingin*n* as gach deth*aigh* duit, > > 20] Ocus in torad comhruic. > 6. 21] Gach ní adub*ar*t ó chianaib, > > 22] In*n*isim do réir riagla; > > 23] Ni chélam *ar* dhuine 'sa crich > > 24] Gurab íatt sin duibh a trí.Tri h-aon*aigh*e. > A h-aithle na laidhe-sin ro buáil **Colmán** Eala a dhalta .i. Baoithín; & ro imthigh Baoithin reimhe d' éis a bhuailte. Ocus ro --- p.179 len **Colm*án*** é. Ocus t*ar*la lobhrán t*r*uagh tarr-lomno*cht* dó occan ulaigh l*eth* amuigh don baile. Ocus do bhennaigh do **Cholmán**. Ocus adub*air*t fri **Colmá*n***: ‘Iomch*air* ar do mhuin mé, a naoimh cléirigh, gó t' altóir fein ar gradh Dé’. ‘Inné nach foghnan*n* duit duine ele dot b*r*eith an*n*sin’? ar **Colman**. ‘Ní foghnan*n* idir’, *ar* an lobh*ar*, ‘óir as ferr le Día tú féin do dénam umhla dó’. ‘Más ferr, as meise iomchór*us* tú’, ar **Colmán**. Ocus rucc lais co n-uicce an altóir e. Ocus at-b*er*t an truagh fris: ‘Cuir mo shrón it bheol, a **Cholmain**, ar g*r*adh Dé; & cuir i m-beind do *cu*bail & cuir t*ar* in temp*all* amach a m-bia in*n*te’. Do- roine **Colmán** amal at-b*er*t an t*ru*agh; {folio 224b} & do-chuaidh leis an salchar-sin na sróna tar an temp*all* amach; & in u*air* tainic amach, issedh fu*air* ina ucht .i. tinde óir, & sgribend do litreachaib ór*dha* in*n*te tainic on Trinoid. Ocus do ghabh iongant*us* **Colmán** 'mun adhbar-sin, & ro ion*n*to tara ais go luath; & ní fhacadh an lobh*ar*. Imth*ús*a Baoithin; iomraiter aguin*n* do bai ag sechna a leighin*n*, & do-cuaidh da fholach fon coill ó Laind Eala súas. Ocus do-chon*n*airc duine ag cur slaite 'na aen*ar*; & m*ar* do- chuiredh slat, do ticcedh ar cenn slaite ele da cur m*ar* an c-cédna. Gidh edh do eir*igh* an tigh lais. Ocus do-chon*n*airc Baoithin inní- sin, is*edh* as-b*er*t: ‘Da n-dernain*n*-si mo leigenn mar súd, & lenmai*n* de, as doigh go m-biadh leígen*n* accam’. Ocus ro fer céoth mor-fertana an*n* an tan-sin. Ocus do-ch*uaid* Baoithin d' i*ar*r*aidh* díona fo dhar*aigh*. Ocus do-chon*nair*c braon ag siledh i n-aon-ionad. Ocus do-rin*ne* Baoithin locc dia sail isi*n* ionad-si*n*, & do líon an bráon an locc an u*air*-si*n*; & adub*air*t Baoithin an tan-sin: ‘da n-dernain*n*-si mo leighend m*ar* súd, do biadh leighion*n* agam’; & adubhairt an laidh: 1. 1] Do bhain*n*ib líontar lathrach, 2] Do shlataibh gníter cruin*n*-tech; 3] An teghdais as ionmai*n* la Día 4] Bidh lia 'sa lia a muin*n*ter. 2. 5] Da n-adhrain*n* dom leighion*n* féin 6] A b-focc*us* a n-eidircéin, 7] Gidh mion do-génain*n*, d*ar* lind, 8] Do biadh agam mo saith leighin*n*. 3. 9] An en-tslat bhen*us* an fear, 10] Ocus cuires ar a thegh, 11] Ata an teach ag eirge go h-ait, 12] Gidh min cu*ir*es an en-tslait. 4. 13] An logán do-rinne mo shal, 14] Bídh maith ag Día 's ag **Colmán**, 15] As lán gach áon rioth don braon ban, 16] É an uiscce 'na con*ar*an. --- p.180 7. 17] Do-bheirim freit*ech*, re mo lind 18] Nach treiccfet-sa mo leigin*n*, 19] A b-fuighe me d' ulc de t*r*a, 20] Gurab 'ga den*amh* beo-sa. {folio 225a} 9. 21] Do in*n*is Baoithin b*úd*déin 22] Do **Colmán**, da oide fein, 23] Tucc se do **Colmán** moid tend, 24] Nach sechonadh a leighen*n*. 10. 25] ‘Dia tucc dod munadh, a mheic,’ 26] ‘Duit an eisiomplair oird*eir*c’, 27] Ar **Colman** reidh 'ga frecc*ra*, 28] Lan d' f*h*eile is d' fír-eccna.Do. Asa h-aithle sin do-gluais **Colm*án*** Eala roimhe a c- coin*ne* Mo Chuda. Ocus Mo Chudha 'arna ionnarbadh a Rathain; & ro ghabh tríd *Feraibh* Ceall, no go rainic go baile Duin*e*cha meic Don*n*ch*adha* d' iarr*aidh* bídh *ar* Duin*e*cha; & fuair sé méid éiccin bidh. Ocus ba h-é líon batt*ar* an*n* .i. tri cáocca & tri mile. Ocus fa h-é biadh tucc Duin*e*cha doibh .i. tri m*air*t, & tri muighe bain*n*e. Adub*air*t Mo Chuda g*ur* bo becc leis sin. ‘Masa becc’, ar Duinecha, ‘cuir do dhon*us* ar a muin’, & at-b*er*t Mo Chuda an laidh: 1. 1] ‘Cluain da crand’, 2] ‘Imbi Duinecha cruaidh-gand’, 3] ‘Go raibh Duinecha gan Cluain’, 4] ‘Go raibh Cluain gan Duin*e*cha ann’; 5] ‘Ocus co raibh an tres dith’ 6] ‘Uaimh fa thrí *ar* Fheraibh Ceall’. 2. 7] Do bí **Colmán** Eala féin 8] Acc eist*echt* ríu fo sgeimh, 9] Ocus nir bind leis gan cleith, 10] Fir Ceall aga n-esccaine. 3. 11] ‘Fagbhaim do Duin*e*cha uai*m*’ 12] ‘Beith g*r*aingcíuil g*r*uam*dha* cruaidh’, 13] ‘Faccbai*m*-si doibh da cin*n*-sin’, 14] ‘Nach ba meisde da c-coin*n*im’. 4. 15] ‘Fagbaim 'na diaigh d' Feraibh Cell’, 16] ‘A m*ar*badh m*ar* mucaibh tall’, 17] ‘Fáccbaim-si doibh da cin*n*-sin’, 18] ‘A b-fas m*a*r na raithnechaibh’. --- p.181 7. 19] ‘Fáccbaim *da cinn* doibh b*údh*dein’ 20] ‘Do muintirDuinecha reidh’, 21] ‘Gach duine taobh des [*gap: exemplar illegible/extent: 2 syllables*] ’ 22] [*gap: exemplar illegible/extent: line*] 23] ‘B*ía* gairde a saoghal na cách’, 24] ‘Is goma teirce a conach’. 8. 25] ‘Fáccbaim si da mnaibh beith d*r*uit’, 26] ‘Ocus fáccbaim dáibh beith báeth’, 27] ‘Fáccbaim-si doibh da chion*n* soi*n*’ 28] ‘*Buaidh *con*aich is buaidh cloin*n*e*’. {folio 225b}1. 29] Ticc chuca Colaim Cille, 30] Flaith fosaidh na firin*n*e, 31] Is nír muirneach leis gan cleith (e), 32] D' easccaine ar a bhraithre. 2. 33] ‘Cuir an easccaine útt as’, 34] Adub*air*t Colam co bras, 35] ‘No muirfidher th' iomat naem’ 36] ‘A b-focc*us* no a n-edarráon’. 3. 37] ‘Guidhim-si aoin-Dia *búd*dein’, 38] Adub*air*t Mo Chuda féin, 39] ‘N*ar* chuire Dia t*ar*a h-ais’, 40] ‘Is ni cu*ir*eabh-sa 'na eccmais’. 4. 41] ‘Os meisi do-chí an rí’, 42] Ar Col*am* C*ille* go fír, 43] ‘Cuirfet h-í t*ar*a h-ais ana’, 44] ‘Is cuirfe **Colmán** Eala’. 5. 45] Colam Cille ocus **Colmán**, 46] Mancán, ocus caomh-Odhrán, 47] Ocus naoimh Erenn uile, 48] Do claochlodh na h-esccaine. 6. 49] Becc n*ar*bh aithr*ech* le M' Cuda 50] A n-d*er*na seision *cu*ca, 51] An tan do-*con*n*air*c se go m-buaidh 52] Naoi*mh* Érenn ag t*echt* go Cluain.Cl*uain*. 1. 53] Gluaisidh Mo Chuda b*úd*dein 54] Roimhe 'san oidhche 'na réim, 55] No go rainic an fer ócc 56] 'San choill i r-roibhe d*ar*og. --- p.182 4. 57] Sgrechait a lobrain fair fein, 58] Sg*r*echait a *mhairtire* b*ud*dein, 59] Ocus fiarf*aigh*it ga t-toigh, 60] Cáit a t-taiscdís a leabhair. 5. 61] Cromaidh an d*ar*óg 'na diaigh 62] G*us*na naomhaibh tar eis gliadh, 63] Is anaítt uimpe na t*r*uaigh 64] Deis a n-díochuir o Chluai*n*.Cluai*n*. Da mhacaomh óga batt*ar* iter muint*er* **Colmai*n*** Eala. Ro fhoirbrett*ar*, gurbhat sccolócca móra. ‘Cia chan’, *ar* na chleirigh, ‘g*an* feidhm cráb*aidh* d' orducc*adh* dona sccolóccaibh út, ar tainic aóis chráb*aidh* doibh’. ‘Ní ordaigheab’, ar **Colmán** Eala. ‘Cidh ón’? ar síatt. ‘Is*edh* so’, ar **Colmán**, ‘ata leaba fir dibh i n-if*ur*n; & cidh crab*udh* doneth sé isin aois út, is éccrab*udh* do- déna i n-deir*iudh* a shaogail, go m-bá i n-if*ur*n bías. Ni bhenabh-sa a chuid don t-saogal fair, *ar* ní {folio 226a} fochraic fil aicce. Ata leaba an fhir ele i n-nimh; & gion go n-derna sé crab*udh* 'san aóis útt, do-dhena fadeoigh, go m-bia for nemh; et reliqua.’ [17](javascript:footNote('G201000/note017.html')) --- p.183 Betha **M' Oeog** Fearrna. -------------------------- {MS page 132} Gabhuis rí coigeadh Con*n*a*cht* dar bhó co*m*ain*m* Sena, & Eithne a bhai*n*-cheile. Nior ginedh gin mhic ná inghine úatha. Luighsit do t*r*osgadh go Drui*m* Lethan f*r*ia h-oighir do fhaghbail; go b-fhacaidh an ingen aislingthe .i. ré do dhul a m-bél an righ, & do-con*n*airc an rí maran g-cedna realta do dhul a m-béol na rioghna; & así b*r*eath rugadh ar an aislingthe-sin .i. go n-gei*n*fidhe gin bhuadha eturtha díamadh lan béoil na n-daoine; & amhail do sheol an realta na faighe dochum Iosa, go séolfadh an realta-sin an mac-sin dochu*m* an Spiorada Naoi*m*. Tarla g*ur* bha torrach an inghen an aghaidh-sin. Luigh an ingen-so la n-aon a g-carbad go t-tarla draoi dhi. ‘Fuai*m* carbaid fo rígh-so’, ol se. Do-chi an dráoi an inghen 'sa charbad ana h-aon*ur*. ‘Fil mac miorbuilech ad broin*n*’, ol sé, ‘dia m-bá lan beoil na n-daoi*n*e a ni*m* & a t-talamh’. Níor bhó cían iar si*n* go rug an ingen an mac, & tughadh **M'oeóg** do ain*m* fair; & ro h-oiledh go h-anoirech a m-Breghmuigh é; & an áit for*ar* tuismhedh an mac-sin, do an ráon sol*us*{MS page 133} deallraightech o nemh fuirte f*r*ia ré chian. Fe*cht* an*n* cuingis Ainmirech .i. rígh Eiren*n*, geill for Con*n*a*cht*a, & do-berar **M' Oeog** a n-giallaidheacht dó. Tig c*r*oidhe & in*n*tin*n* an righ for ghnúis & deilbh an mhacaoi*m*, oir dob fhollas dó rath an Spiorada Naoi*m* for **M'oeog**. ‘Eirg do*t* tigh’, ol an rí, ‘no an sun*n* gan ghiallaidhea*cht*’. ‘Rachad’, ar **M'oeog**, ‘día léige na geill oile liom’. Ocus do-beir an righ ced conaire dóibh maille re ben*n*a*cht*ai*n*; & t*r*iallaidh gach aon acu dia áit budheisin. Fea*cht*us do **M' Oeóg** arao*n* fría h-aoghairibh dúin an righ, dia b-facad*ur* ocht b-fhaolchoi*n* do amus forsan t-tréd baoi og **M' Oeóg**, & doníad u*m*la iona fhiaghnaisi, & ro fech for a t-t*r*oighe. ‘Is deoi*n* damh-sa’, ol sé, ‘caora gacha con duib’; & beirid léo. Tiaghaid na h-aodhairedha do egnach for **M' Oeogh** do*n* dún; & tig bui*m*e **M' Oeog** forsan b-faithche. Gabhais uaman **M' Oeog** aga faicsi*n*, & guides Día u*m*a fhorta*cht* fuirthe; & no berar o*cht* g-caoirigh fó dhath & ion*n*as na g-caorach ugad, & tiaghaid for an t-tréd; & ní fes cá h-air*m* as a t-tangad*ur*.{MS page 134} Curtar **M' Óeogh** fría leighen*n* na h-eglaisi naoi*m*i. Fea*cht*as do **M' Oeog** ag iornaighthe for dia*mair* an fhedha go b-fhacaidh damh allta, & coi*n* 'na lenmhuin, go ro oiris an damh --- p.184 oga. Cuiris **M' Oeog** ben*n* a bruit tara ben*n*aibh día dio*n* for na conaibh; & '*ar* t-toighea*cht* doibh ni fu*air*sid lorg ná amharc fair, no g*ur* imtigh slan iar si*n* fon b-fiodh. La n-aon do **M' *Oeog*** & do deisgiobal oile, dar bó h-ain*m* Lasairianas, og ernaighthe a m-bun da bhile, & tro*m*-sherc a cheile léo. ‘A Iosa’, ol síad, ‘an déoin duit ar n-eidirdhealugadh, no ar n-oirisemh ag aroile do shior’? Tuiteas bile budheas, & bile budhthuaidh do*n* dá bhile. ‘Ro foillsighedh ar n-io*m*sgaradh’, ol síad, ‘tre thuitim na m-biledh’. Gabais **M' Oeogh** budhes, & do-ghní cathair oirbhidnech a b-Ferrna; & gabha*i*s Lassairian*us* budhthuaigh, & do-ghni cathair a n-Dai*m* Inis. Laithe n-ao*n* do **M'*oeog*** ag siubhal for Sliabh Betha, go ro thuit an oighche fair; go ro guidh Día u*m*a sheoladh forsan g-conair g-cóir. Nior bhó cían go b-fhacaidh dá ai*n*gel oga{MS page 135} glacadh for a lamhaibh, go rugsad don rig-les h-e. Ocus ro thogaibh c*r*os oirbhidnech forsa*n* t-tulaig-sin do fhoillsiughadh na miorbhuile-sin. Laithe do **M' *Oeog*** f*r*ia taobh Locha h-Eirne, co b-facaidh ben ana dhail, & lamh-co*m*airt mhór fuirthe. ‘Mo mac’, ol sí, ‘do baithedh for an loch-so, & días do lenbaim oile marao*n* f*r*is; & atai*m*-si & Eoch*aid* a athair .i. rí an tíre, ag cuartug*u*d nao*m* na tíre, do faghbhail a fhesa uatha, cía h-air*m* a b-fuighbhemais a chorp; & asedh is-bertsad f*r*in*n*, a fhios do fhagbhail úait-si’. Luigh an ingen & **M' Oeog** docu*m*h an phuirt, & nir fhion*n*sat cía cúil do*n* loch iona rabhsad na curpa. ‘A Iosa’, ar **M'oeóg**, ‘Duisg mac na mná-so damh, & na curpa oile filid maráo*n* fris’. Ocus do eirigh an mac lásan m-b*r*eithir-si*n* a b-fiadhnaisi **M'*oeog*** & na h-ingine. Tigh Eochaidh a athair .i. rí an tire, for an t-tulaigh, & ro iodhbhair an mac do Día & do **M' Oeog** a *m*-bith-dilsi. Luigh **M' *Oeog*** a m-Breathnaibh go h-air*m* a raibhi Daibhiod Chille Mui*n*e, an t-esbudh naomtha. Fe*cht*as do Dhaibhiod gona mhanchaibh for{MS page 136} cen*n* chonnaidh, & ní ro raithigh **M' *Oeog*** íad. Báoi leab*ur* ana fhiadhnaisi, og cantai*n* a shalm. Ba di*air*mi doi*n*en*n* an láoi. Baoi nech lás*ar* mhiosgais **M' *Oeog*** forsan t-tulaidh. ‘Eirg’, ol se, ‘& beir *na óc-damu* ai*m*riata ughad, *nachar iomchuirset* eire ría*m*, lat a n-deghaidh na manach, & tug oire fortha lat’. Cuires nech le **M'*oeog***, & tuadh lais, da fhul*ar*a*m* a cen*n* do tesgadh do **M'*oeog***. Eirghes **M' Oeog**, & fágbhus a leabhar fosgailte fon b-fherthai*n*; & ro u*m*laighsit na dai*m* dó, & tiaghaid for dia*m*air an fhedha a g-conair ná ro fhuilngsit ria*m* roi*m*e dul an*n*; & as soirbh an t-shlighe-si*n* da gach ao*n* o si*n* a leith. Ocus cuires an nech-si*n* adubra*mair* a thuaigh úasa do bualadh --- p.185 **M' *Oeog***, & ro lensad a dhi lai*m* an tuadh, & ni ro fed togbhail ná t*ur*na*m* fuirte. Do foillsighedh si*n* do Daibhiod, & téid go h-air*m* a rabhsad, & tiaghaid do*n* chill, & sgaraid lamha moghaidh frisan t-tuaigh; & do-geibhid an leab*ur* gan dith gan do*cur* *ar* ao*n*-litir de. Laithe do **M' *Oeog*** ag dul ar cen*n* len*n*a dona manchaibh, go ro bhris{MS page 137} an soitheach, go n-dechaidh an lion*n* fo lar. Cuirig-siu*m* sighin dia bhais úasa, go ros-íoc, & do-bheir an lion*n* dochu*m* na manach. Ocus do-ber*ar* mac an righ amlabhar ana dhail for ao*n*-cois, & aon-lai*m* & áon shuil; & ro imtigh slan dia tigh iar si*n* la g*r*asaib Dé & **M' Oeogh**. Fea*cht* do **M' *Oeog*** go b-facaidh nech ~~go b-facaidh nech~~ ana dhail, & ao*n*-chl*ár* aighthe lais. Cuingis a f*ur*ta*cht* for **M' *Oeog*** *ar* dheirc & t*r*oighe. ‘Siri*m* si ar Dia forta*cht* fort’, ol **M' *Oeog***; & tai*n*ic aghaidh & dealb fair mar gach n-aon oile. Cuinges **M' Oeog** for Daibhiot deonughadh toighe*cht*a a n-Eiri*nn* doridhisi. Ocus iar t-toighe*cht* dó a n-Éiri*nn*; ‘Cuirigh 'ar g-culaibh me dorighisi’, ol sé, ‘go h-airm a b-fuil Daibit, go ro fhoillsighe damh cía bhus an*m*chara damh’; & ni ro fhaomsad lucht na luinge an t-iompodh. Beires **M' Oeog** cei*m* as an luing, & siubhlaighes o tuin*n* go tuin*n*, go t-t*ar*la aingel De dó. ‘Ni rige a les an*m*ch*ar*a’, ol sé, ‘acht Iosa; oir ní fuil coir fort’. T*r*iallas **M' Oeog** *tar*a ais docu*m* na h-Eiren*n* doridhisi. Gabh*us* port a n-Iobh Cin*n*sealaigh, & doni eglas{MS page 138} toghaidhe an*n*. Do bad*ur* dá bha & laogh lais. Tig an cú allaigh for faithce na cille. ‘In do chuinged do p*r*oin*n*e for Dhia tige’? for **M' *Oeog***; & do-beir an laogh dó. ‘Ni tiubhraid na ba luim gin laogh’, ol an t-aoghaire ‘Eirg si día n-díul’, ol **M' Oeog**, og togbhail a lai*m*e ós a chion*n*, ‘& do-b*er*aid loi*m* fort amail laogh’; & do-bheirdis. Téid sluagh a n-Uaib Cinnsealaigh la n-ao*n*, & an tír *ar* cui*m*irce **M' Oeog** ina t*e*ar*m*an*n*. Cuires **M' *Oeog*** tí dia bachaill a t-ti*m*cheall an bhuair; & anais an sluagh gan dul a n-diaigh an eallaigh, acht aoi*n*-fer namá dia maithibh, & fuair bás i*ar* t-tea*cht* t*ar* an t-tí dó. Ocus ro iompó an sluagh dia g-*cr*ich fei*n* agá fhaicsi*n* sin; & ro fhan an buar ag **M' Oeog**. Fea*cht*us do rí Ó g-Cin*n*sealaigh for creich, go t-tarla **M' *Oeog*** dó, & do-rad almsa dó, & teid dia thigh. Ocus gabha*i*s saoth & galar do*cr*aidh h-e, g*ur* sgar a spiorad ris, d*ar* lais féin. Do foillsighedh iofran*n* dó, go n-g*r*eis d' an*m*an*n*aibh adhuathm*ur*a an*n*; go t-tug ana*m* diobh tarrang día anail forsan righ, gunas rug go{MS page 139} n-uige a bhéol é, go b-facaidh an bo*cht* ag c*ur* na deirce do-rad dó a m-beol na piasda; & nior sguir do --- p.186 tarrang an righ, g*ur* chuir an bo*cht* a bachall *ar* béol na piasda. Duisgis an righ, & ro in*n*is gach ní ro chon*n*airc. ‘Tabhair **M' Oeog** cugad’, ol siad, ‘& fogebha fios gach neith uadha’. ‘Is córa aisder go h-oglach n-Dé’, ol an rí; & téid go h-air*m* a raibhe **M' *Oeog***. ‘Ag súd a*n* nech día t-tugas-*s*a an deirc’, ol an rí, ‘& ra fhuaslaig a craos na piasda mé’. Do-bheir an rí Ferrna a m-bith-dilsi dó, & do-rin*n*e eglas oirbin*n*ech an*n*, & m*air*igh bhéos. Eagai*n*id a h-aithtreabhtaigh f*r*ia **M' Oeog** an baile gan uisge. ‘Tochailt*er* libh bun an bhile ughad’, ol **M' Oeog**, ‘& do-gebtói tobar an*n*’. Ro ghniad, & ro frith. Ocus gabhais an s*ru*th for siledh a t-torain*n* ferain*n* báoi ag nech oile fría taobh an dui*n*. Ocus do-tigdis ingena an baile f*r*ia a t-taobh do ion*n*ladh & d' fothradhadh g*us*an t-tobar do fhoillsigh **M'oeóg**. ‘Na h-ion*n*laidh an*n*so’, ar **M' *Oeog***; ‘tob*ar* comnaighthe na manach e, & ní mna is cnesda *ar*aon fríu’. ‘Do-denam’, ar{MS page 140} síad; ‘lin-*n*e a leth a n-diaigh ar b-ferain*n*’. Luigh ingean an righ lá n-áo*n* do*n* tob*ar* día fothradhadh, g*ur* ro len gainemh & g*r*ian an tob*air* di. Tig a h-athair go **M' *Oeog*** do cuingidh forta*cht*a di, & no bheradh h-é fei*n* a m-bith-dilsi dó. Doníad samluigh. Fea*cht*us día n-dechaidh **M' Oeog** don mainisdir do fhios mhanaigh bo bháoi a t-t*r*eabhlaid. ‘Filid na manaigh uile a t-t*r*eablaid’, ol an t-ab, ‘& dent*ar* libh-si a b-f*r*esdal an g-cei*n* beithi sun*n*’. ‘As tualaing Dia a slanughadh’, ol **M' *Oeog***; & do-ronadh amlaidh. Teora lá dhoibh oga b-f*r*easdal; & cuingis an t-ab for **M' Oeog** a b-fhagbail isna gallraib cedna; & fágb*us*, gér bha doirbh lais. Ocus luigh **M' *Oeog*** go Ferrna, dia b-fhacaidh seisrech go g-ce*cht* & go n-iaran*n* n-arathair a toighea*cht* a g-cianaibh cuige; & beiris lais h-í dia tabh*air*t a n-almsai*n* do ingenaibh Aodha mic C*air*bre, do bí ag cin*n*ed a m-betha do Dhia. Go t-tarla bo*cht* dó forsan g-c*onair*, & ro sir damh for **M' *Oeog***. Ocus do-b*eir* dó, & beiris na daim oile go h-air*m* a rabsad na{MS page 141} h-ingena. Ocus ni ro fhedsad treabhadh a n-iongnais an dai*m* adubhra*m*air. Do-chiadh da*m* ag toighe*cht* as an muir chugtha, & cuirid an cuing fair; & ro t*r*eabhadh amhail gach n-damh; & do-thigedh a t-tús gach aon laithe, & do-teigedh isin muir gach n-aghaid. Teora mí dó forsan abairt-sin. Fea*cht*as do **M' Oeog** go b-facaidh tea*cht*a Daibhit Cille Muine go h-*air*m a raibhe. ‘Eirg’, ol síad, go Daibit. ‘Tangad*ur* a tíu-laithe, & beir fair ria m-bas’. Luig **M' *Oeog*** a m-B*r*eathnai*m*, & do-b*eir* co*m*na do Daibiot. ‘Do geallas’, ol **M' *Oeog***, ‘beith a n-Eirin*n* dorighisi’. ‘Eirg si’, ol Daibhiot, ‘for an t-traigh, & gibé an*m*an*n* egcen*n*ais do-gebhair an*n*, eirg fair, & b*er*aidh go h-Eirin*n* tú; & cuirfed sa t' aos cu*m*tha ad deghaidh’. Ocus sgaraid f*r*ia aroile go m-b*r*on & do-ghailsi, oir ba derbh --- p.187 léo a n-eidirdhealughadh t*r*e bhithe. Teid **M' Oeog** forsan purt, & do-geibh ain*m*idhe egcen*n*sa an*n* nachar aithin, & teid fair, & b*er*es go Ferrna h-e. Ocus doni t*r*osgadh cethracha la & adhaigh an*n*, amhail do-rin*n*e Iosa & Elías & Maoisi; & ni ro chuir fain*n*e na truall*edh* fair. Fea*cht*us do **M' *Oeog*** for bru Atha Io*m*dhai*n*, & bá sen*n*da an tan-sin{MS page 142} h-é. Go ro fiarfaidh ar a a carbaid de: ‘Cia bus bus esbudh a b-Ferrna tar t' eise’? ‘In cedna fer gebhus an t-ath ugad’, ol sé. Do-chiad buidhen a g-cen*n* an atha go lamhach & baos*r*adh léo; & ba cleirigh iad-so*m*. Ocus tig nech baoth diobh *ao*m*thus* an atha, & tig forsan t-tulaigh a raibhi **M' *Oeog***. ‘A n-aontoigh riut-sa as ail damh-sa beith’, ol sé. ‘Cia h' ain*m*-si’? ol **M' Oeog**. ‘Mo Ling’, ol sé. Do ansad arao*n* a b-foch*air* a cheile go bás **M' Oeog**; & do goiredh easbudh a b-Ferrna do Mu Li*n*g. Do-clos do **M' Oeog** iar si*n* go raibhe b*r*ath*air* dó a n-geill ag righ O Conaill Gabhra. Luigh go dun an righ, & ro *con*n*magh* h-é teora lá & aghaidh a m-beol an dunaidh gan biadh gan digh. Ocus ro diultadh an giall do tab*air*t dó, & fúair inghen an righ bás an adhaidh-sin. Beiris an rioghan a h-inghen lé go h-air*m* a raibhi **M' Oeog**. ‘Duisg so damh-sa’, ol sí, ‘oir is tú ro básaigh’. Tai*n*ig cridhe **M' Oeog** fuirte, & doní edarguidhe for Día, & do eirigh an ingen; & ni tainic c*r*idhe an righ for **M' *Oeog***, & teid aleith easca*in*e do dhenamh fair. ‘Na h-escai*n* an righ’, ol an ríghan, ‘acht cuir th' esgai*n*e for an lic n-dimhoir{MS page 143} ugad’. ‘Cuiri*m*’, ol **M' Oeog**; & doní di chuid do*n* lic la breithir an naoi*m*. Gabhais omhan an righ, & sle*cht*aigh do **M' *Oeog***, & t*u*c an b*r*aighe dó; & do-bheir Cluai*n* Claidhmhech a m-bith-dilsi, & doní **M' Oeog** eglas anor*ai*c*h* ann, & fagbhus blogh día naomaibh ag cantain oifice Dé an*n*; & sg*ar*ais & an ri fria *ar*oile fo sith & caoin-cho*m*rac. Fea*cht* do **M' *Oeog*** og t*r*iall do Chaisiol go ro oirisid*er* na h-eocha baoi fó a charbad. Ba ma*cht*nughadh leo-samh sin, go c-cualad*ur* ín guth ai*n*glighe úasaibh: ‘Ni do Caisil is déoi*n* do Dhía do dula’, ol sé. ‘Fil Guaire rí Con*n*a*cht* a treabhlaid a g-Cill Mic Duach. Eirig si go h-air*m* a b-fhil sé; oir is duit do dheonaigh Día forta*cht* fair’. Ocus gabh*us* an carbad an rao*n* go Cill Mic Duach, & ro thior*m*aigh Deirgh-dherc roi*m*e amhail gach magh. Go t-tarla dís dóibh, go ro chuinnigsit éolas fortha. ‘Fedha & criathra uaibh-si go Cill Mic Duach’, ol siad, ‘& mas do muin*n*tir Día sibh, reighedh fei*n* an t-slighe daoibh’. ‘Is éidir le Dia si*n*’, ol **M' *Oeog***; & doní magh reigh do*n* c*r*iathraigh, go n-dechad*ur* go Cill Mic Duach. Ocus do shlanaigh **M' Oeog** Gúaire{MS page 144} la. grasaibh Dé, & do foillsigh dó beith t*r*iocha bliadhan a righe Con*n*a*cht* --- p.188 go h-iomlan, & téora bliagh*n*a diobh a t-treabhlaid; & nemh dó iar n-eag a logh a einigh & a *tr*ocaire. La n-ao*n* do **Mh'oeog** og denamh aicce*cht*a do mac leighin*n*, go b-facaidh d*r*eimire orrdha ag toirnemh f*r*ia a thaobh; & gabus **M' *Oeog*** an d*r*eimire súas. Ocus *'ar* t-toighea*cht* do, ro fhiarfaigh an mac leigin*n* dé, cía conair do-chuaidh. ‘Colam Cille '*ar* n-egaibh’, ol sé, ‘glóir & oirmhidi*n* muin*n*tire nimhe ana dhail’, ol sé, ‘& dia moradh léo do-dhechas-*s*a’. Laithe n-aon do **M' Oeog**, go n-dechad*ur* buidhen la ceilg & amhainsi do cuingidh d*er*ce f*air*. Ocus ro fhagaibhsit a n-eduighe for dia*m*air & folach; & do foillsighedh do **M' *Oeog*** sin; & cuiris fios for na h-eduighibh, & do-bheir a n-almsain íad do bo*cht*aibh oile; & imthighid-sio*m* ó **M' *Oeog*** gi*n* ed*ach* gin almsa. Bran*n*amh mac Echach, ri Laighen do m*ar*b Sáran*us*, do Laighnibh h-e. ‘Doiligh liom-sa’, ol **M' Oeog**, ‘cen*n* na m-bo*cht*, & dinighthéoir na b-fan*n*; & go t-tuite an lam-sin do bhúail an fior-laith-sin’. Luidh **M' Oeog** go Ferrna, & téid for fert B*r*an*n*aim.{MS page 145} ‘Eirg suas’, ar se, ‘a n-ain*m* Iosa, & follamhnaigh do righe’. Tig Bran*n*amh as an b-fert, & téid *ar*áon f*r*ia **M' *Oeog***. ‘Na beir misi ar an saoghal ab*r*iosg’, ol sé, ‘léig mhé for nemh anosa’. Doni a fhaoisidi*n* f*r*ia **M' Oeog**, & do-b*eir* deonughadh dó dul for nemh. Saranas dona luigh for fert Bran*n*ai*m* go n-aithrighe n-d*er*bhair, & go n-díughaire truaigh. Tuitis a lámh de, amail ro chuin*n*ig **M' Oeog** roi*m*e sin; & ba maith eisio*m* iar si*n* no go b-fhuair bás assa h-aithle. Fea*cht*us do **M' Oeog** ag c*ur* t-shil éorna, go t-tai*n*ic oglach for an n-gort. ‘Is dealamh damh-sa’, ol sé, ‘& atá cíos t*r*om aga*m* tig*er*na oram; & is ail damh deirc do fadhbhail’. Ocus do-bheir an eorna do bí 'na u*cht* dó 'ar n-dena*m* óir di. Beirios leis an t-ór diá tairbert don rí. ‘Cía o b-fhuarais an t-ór’? ol an rí. ‘**M' Oeog** dusrad damh’, ol an t-óglach. ‘Éirghid t-fhiacha lat’, ol an righ, ‘& beir-si an t-ór go **M' *Oeog***’. Ro chuir **M' Oeog** an t-ór iona eorna, & ro fhas mar gach n-eornai*n*. La n-áo*n* do **M' Oeog** ag denamh egalsa, & ni b-fhuair sáor día crutughadh. Gó ros ben*n*aigh lamh dhuine día muin*n*tir,{MS page 146} diar bhó h-ain*m* Goban, & togbhus an eaglas go n-dealbhadhaibh iongantachaibh, & go n-g*r*esaibh bregha, n*á*c*h* raibhi samhail di, & ni rugadh buaidh saoirse*cht*a on Goban-sin fría rei*m*eas. Fea*cht*us do **M' *Oeog*** og ion*n*mad a h-abain*n*, go t-tainic aon f*r*ia dhruim, go ro chuir a dhi lái*m* f*r*is, go ro fhagaibh an*n*sa lin*n* dia --- p.189 bhathadh. Luigh **M' *Oeog*** a t-tír iar sin gan taisi for fholt na erradh dó. ‘Log m' aincridhe damh, a cleirigh’, ol sé. ‘Is déoin damh-sa Día da maithio*m*’, ol **M' Oeog**, ‘& muna ab*ar*tha sin, do suighfedh an talamh tú. Dena aithrighe, oir do-ghebhair bás an cethramhadh la oníu an*n*sa ghnio*m* do-rónais’. Ocus do fioradh son. Laithe n-áon di*ar* ghoid mheirlech caora do t*r*éd **M' Oeog**, luigh an meirlech ros-ith an chaora don eglais do tab*air*t mion*n* in*n*te; og glacadh na mion*n* do-tigedh cluasa na caorach tara beola amach. Dia m-baoi nech uasal a Roi*m* Letha a b-pairithlis, & ni ro fhedsad náoi*m* naid legha forta*cht* fair; & tainig a n-Éirin*n* do iarr*aid* **M' Oeog**, iar g-cloiste*cht* a miorbuile dó; & fu*air* **M' *Oeog*** bas roi*m*e, & téid si*om* an*n*sa n-eilit*r*um ionar h-iom{MS page 147} curadh **M' Oeog**, & do-gheibh forta*cht* fó cedoir do grásaibh De & **M' *Oeog***. Do bui nech a t-treablait a Laighnibh t*r*iocha bliadhan, dia b-fhacaidh fís .i. carbad do toighea*cht* do nim; cleireach aosda in*n*, & ban-óg. ‘Can daoibh’? ol an t-oglach. ‘Misi **M' Oeog**’, ol an cléirech, ‘& Brighid sun*n*. Amarach mo laithe-si, & a n-oirt*u*r laithe Brigidi aníu; & tangam*air* anúas do moradh gloire Iosa ion*ur* laithibh fein. Ocus bi-sí ollamh’, ol se, ‘do-ghebhair bás an tres lá, & do-gebhair an riogha*cht* nemhda dot an*m*ai*n*’. Luigh an fer nao*m*tha si*n*, Fion*n*tan a ain*m*, go Cill D*ar*a a Magh Life .i. reigles la Brighid; & ro in*n*is don phobal an aisling ad-con*n*airc, & fu*air* fein bás an treas lá, amhail ro fhoillsigh **M' Oeog** dó, & do-choidh dochu*m* ni*m*e. Ro h-oirnedh Mo Ling ana easbudh a b-Ferrna tar eis **M' *Oeog***, & ní teigeadh nech ar bith do shuan a n-i*om*daigh **M' *Oeog***. ‘Tiocfaidh dio*m*-sa súan do dhenamh in*n*te’, ol Mo Ling. Teid 'san io*m*daigh, & ro buaidhredh & ro gallraidhedh h-é, & ni ro fhed súan in*n*te, no gur guidh **M' Oeog** go diochra um forta*cht* fair; & do{MS page 148} fhuair fó cedoir tre guidhe **M' Oeog** dó. Fagbas Mo Ling an iomdhaigh, & as-bert nachar diongmhala do duine da mair dul in*n*te. Ocus gé do-cuaidh **M' Oeog** for ni*m*, nir sguir dia mhiorbuilibh a talamh. Óir donithi lá uir, & la a earradh, & lá thaisibh slanughadh dall, & bodhar, & bacach, & na n-uile eslai*n*te arcena. Ocus ge do in*n*si*om*air *ar*áill do miorbuilibh **M' Oeog**, ní h-é a n-i*om*lai*n*e do in*n*siom*air*. An d*ar*a lá do mi Febriairi do-coidh **M' Oeog** a n-aontaigh aingel & arcaingel, a n-aontoigh na nao*m* T*r*ionoide .i. Athair, & Mac, & Spiorad Nao*m*. Amen. FINIT. --- p.190 {folio 168a}Betha **M' Áedócc** Ferna. -------------------------- Do boi duine uasal saidbir h-i c-Con*nacht*uibh darb ain*m* Sédna mac Eirc, meic Feradhaigh, meic Fiacrach, meic Amalgaidh, meic Muiredh*aigh*, meic C*ar*taigh, meic Eirc, meic Each*ach* meic Colla Uais, meic Each*ach* Doimhlein, meic Cairpre Lifecair, meic Corpm*ai*c, meic Airt, meic Cuin*n* C*et*cataigh. Boi ben aicce dar bo h-ain*m* Eithne; & do shiol Amhalgadha meic Fiacr*ach* meic Each*ach* Muigmedhoin di-sein. Ni raibhe oighre meic nó ingheine aca. Do-guidhet*ar* Dia go diochra duthr*acht*ach fá mhac diongmala d' fág*hail*, do-gébh*ed*a n-ionad dia n-eisi. Do-ronadh dércae díáirme, & t*r*oisgthi, & tredenais leo fan adb*ar*-sin. Ocus do-guidett*ar* naoimh & fireoi*n* léo, go f-faghdais a n-athcuinghe on aóin-Dia. Batt*ar* a f-fochair a ceile iar sin .i. Setna & Eithne; & do-*con*nairc Eithne aisling .i. m*ar* do thuitf*ed* rélta anúas do nimh ina bel; & do-*con*n*air*c Setna féin an aisling c*et*na .i. relta do nimh do thuitim i m-bel a mna. Iar n-eirge doibh do in*n*setar da cheile a f-facat*ar*. Ocus do in*n*set*tar* an aisling do daoinibh glioca géir-eolchá. Asedh immorro adubratar sein ríu. ‘Rélta’, ar síad, ‘do theoraigh na riogha dochum Criost da adhradh, an tan ruccadh 'san m-Bethil é. Ocus trésan c-com*ar*rdha c-cedna sin do foillsighedh daoibh-se, geinfider mac uasal onorach uaibh, & bidh lán do rath & do grasaibh an Spior*ait* Naoimh é’. As an*n*san oidhce c*et*na-si*n* do gein*edh* an nech naomhtha nert-cum*acht*ach i m-broin*n* a mhath*ar* .i. **M' Aodhocc**, & as *ar* an adb*ar*-sin ader*ar* mac na reltain*n*e ris. Do-coidh Eithne ina c*ar*p*at* do dul le toiscc la eiccin asa h-aithle si*n*, & h-i torrach ar **Mh' Aodhócc**. Tarla draoi fir-eolach di ar in slig*edh*. Ocus o 't-chual*aidh*-so toran*n* & foghar an charpait cuicce, adubhairt: ‘As fo righ reithes an c*ar*p*a*t-so cuccain*n*; no fo g*r*asaibh an Spior*ai*t Naoimh’. {folio 168b} Do-chuaid nech aca da fechain cia ro bai an*n*. Ocus do-*con*n*air*c nac r*aibh*e aoin-nech ele an*n*, acht Eithne 'na h-aon*ar*. At-b*er*t an d*r*aoi ria iar sin: ‘Berai si mac maiseach mor-chum*acht*ach’, *ar* se, ‘b*us* lan do rath & do ro-grásaibh an Spior*ait* Naoimh’. Rucc*adh* t*r*a an mac-sin i n-Inis Brechmaighe for Magh Slecht go sunradach. Ro ba foll*us* immorro comartha & *air*rdhe naomthachta ar an naoidhin nemh-urcoidigh sin iarna breith t*r*e ghras*aibh* an Coimdedh; óir an t-ionad ina rucc*adh* e, ni raibe easbhaidh soillse do lo no d' oidhce le h-aimsir fada and. --- p.191 Ceid-fert **M' Aodhocc** iarna breith .i. an lec for a ruccadh da baistedh h-e, no bidis cach asteach & amach aga n-iomluadh uirre amhail gach n-artrach eile. Fiort ele d' fiortaibh **M' Oedocc** .i. bacan na bainfighidh baoi h-i l-laimh Eithne ag breith an leinimh do maidhe cruaidh coimhfeodhaige cuill do beith fo dhuille & fo dhegh-blath ina dhecch*aid*, go f-fuil an coll-sin ina cran*n* nuaidhe nem-*ar*s*aidh* a c-comh*ar*ta an fherta-sin i n-Inis Brechmaighe fós. Aderatt eol*aigh* na criche frisan c-coll-sin, an tan cuirter a úir eter braigdib et a n-iaran*n* i*ar*na cur fo naoi n-aifren*n*aibh, go n-élait gan fuir*ech* as a h-aithle. *Con*idh do cuimniucc*adh* na f-fert-si*n* do-ronadh an laidh-si: > 1. 1] *A* ceid-fert M' Aedocc na mion*n* > > 2] Da eis go follus fuicfiom; > > 3] A n-airemh as diom dlegar, > > 4] Dligidh fili foillsiugadh. > 2. 5] Leac *ar*ar baisttedh Aodh ócc, > > 6] An naomh miorbuileach **M' Aodhocc**, > > 7] On purt go 'roile ag rochtain > > 8] Si 'na h-ethar iomlochtaigh. > 3. 9] Fiort ele da fiortaibh-sin, > > 10] Magh Slecht le h' ath*aidh* d' aimsir > > 11] Do ló 's d' oidhce, ceim coimsi, > > 12] Se uile fa en-shoillsi. > 4. 13] Cran*n* mna fighi frith istigh, > > 14] I l-laimh Eithne re niodhnaibh;{folio 169a}15] 'Na mhaide coimhféoidhe cuill, > > 16] Beith fo duille úr-álain*n*. > 5. 17] Ata an coll-sin 'na choll úr, > > 18] As biaidh coidhce gan chlaochludh, > > 19] Go n-dech crioch ar an c-cruinne, > > 20] I n-Inis blaith Brechmaighe. > 6. 21] Do buadaibh chuill **M' Aedhoicc** moir, > > 22] A uir 'na urchascc eloidh > > 23] Biaidh ag eirge go brath m-becht, > > 24] Tuill*edh* a c-cen*n* a céid-fert.Cét-fert > Ro baistt*edh* t*r*a an n-oidhe naomhtha nós-oird*er*c sin le crui*m*ter craibht*ech* caoimh-genmn*aidh*, & le h-aingeal a fhoircoimhetta iar sin. --- p.192 Tuccadh da oilemhai*n* & da altrom d' O Dubhtaigh e, .i. Dubhtach mac Duibh Da Crioch meic B*r*enain*n*, *meic Fergna*, meic Ferg*us*a; óir as é, Dubhtach, an seis*edh* mac boi ag Dubh Da Crioch, mar derbhas an fili: > > Ocus bói acc tairngire > **M' Aodocc**, *co > n*-dub*air*t a*n* l*aid*:1. 1] Se meic Duibh Da C*r*ioch ro clos, > > 2] Dubtach, Doghran drech-solas, > > 3] Maol Bennachtaidh, Murch*ad* mas, > > 4] Guaire, ocus > Fan*n*an folt-cas. > Ro h-oiledh go diochra duthracht*ach* le h-ua n-Dubht*aigh*, & leis an c-cuid ele don lucht oilemhna an lenamh ni ba f*r*iochnam*aigh*e ria aoin-nech ele, & do-rinnedh a coimhett o gach uile ni neim-dligt*ech*, ar lasadh & *ar* soillsiucch*adh* an Spiorta Naoimh go h-iom*ar*c*ach* an*n*. Tuccs*a*t a lu*cht* oilemhna .i. a bhuime & a bhan-coimed*aidh*e tre seirc & tre g*r*adh tormach & meducc*adh* anma go follus fair, amhail as bés do buimeadhaibh búidhe & buan-gradha .i. mo Aodh óg, aga gairm do gnath aca de. *Con*idh airesin ro len **M' Aodhócc** d' forain*m* fairseach na h-anmannaib ele. Ro ba foll*s* *tr*a rath an Coimdedh cumhachtaigh forsan mac-sin .i. for **M' Aodhócc**, tar macaibh ele a aimsire. ‘Cían ámh ro bai aga tairngire’. oir do tairngir an faidh fire .i. Fion*n* mac Cumhaill, cen*n* fesa & faistine na h-Er*enn*, an tailgen*n* tocc*aid*he .i. **M' Aodog** mórdha miorbui*lech*, mac Setna, seal fada & aims*ir* imcian riana geinem*ain* .i. aims*ir* fichet righ do rioghaibh Er*enn* .i. o aimsir Airt meic Cuin*n* Ced-cath*aigh*, go aimsir Ainmire meic Setna, meic Ferg*us*a Cenn-fada, meic *Con*uill Gulb*an*, {folio 169b} meic Neill *Noi*giall*aigh*, 'sa aims*ir* a rucc*adh* **M' Aodocc**; oir do bái an fad-sin eter Fhion*n* & eissiumh an tan ro tairngir a theacht, an tan ro marbh Goll mac Morna Ferna mac Cairill, mac rígh na n-Deisi Mum*an*; & oglach gr*a*dha d' Fion*n* eisem. Ocus aga adhlacadh fo talmai*n* tucc Fion*n* a ordog fona déd fis, gur foillsicch*edh* fios fírin*n*each dó ina decch*aid*, & gur ceil*edh* ainffios fair. ‘D*ar* mo breithir’, ar se, ‘a Fherna meic Cairill, as mo-ghenar dhuit ro h-adhlaicedh 'san ionad-sin ar a mhed do cheolanaibh coimbin*n*e & d' fin*n*-leabhraibh eolcha, & d' iodb*ar*taibh cuirp an Coimdedh bías os do cion*n* go dei*redh* domai*n*’. > 1. 1] Ath Ferna, > > 2] Áit a > m-bia **M' Aodocc** feabda; > > 3] Aniu cidh iomdha a cuana, > > 4] Bidh iomdha a nualla nemhda. > > > --- > > p.193 > > 4. 5] Ath Ferna na feorain*n*e, > > 6] Bidh feabhda an fer 'ga m-bia; > > 7] Do-roiset an*n* > an*m*c*ar*ait; > > 8] Bidh ait ionmain le Dia. > 5. 9] Do-ria **M' > Aodhócc** muinterach, > > 10] Maisi greine tre ciotha; > > 11] Do-ria mac na reltain*n*e, > > 12] Relta buadach tre bithi. > > 1. 13] Do-ria **M' Aodhócc** muint*er*ach > > 14] Tar Áth Fionnglaisi Fiaa; > > 15] Bidh tailgion*n* ros toirgeba; > > 16] Bidh sroibh-gion*n* duine Diaa. > 2. 17] Bidh e an t-ionadh aingli*dhe*, > > 18] A m-bia fian ban i foluc*h*t; > > 19] Do-ria **M' Aodhócc** > muinterach; > > 20] Mochion rígh d*ar*ab ro-lucht. > 3. 21] Bidh é an torc tren turc*r*ut*h*ach, > > 22] Bidh e an las*air* bhorr-brátha; > > 23] Do-ria **M' Aodhocc** muinterach; > > 24] Bidh ton*n* t*ar* iol*ar* atha.A > Ro tairngir t*r*a athair baitsi & buan-creidmhe f-fer n-Er*enn* .i. nao*mh* Pat*r*aicc, an naoimh-erlamh c*et*na .i. **M' Aodhocc** milis-briathrach mor-cumachtach, an tan bói ag siub*al* droibel & ditreab O m-B*r*iuin c-cualadh claiscetal coimmbind, comhcub*aid* na n-aingeal {folio 170a} ina foccus, & ceola iomdha iolarda, & airpeit*edh* ailghen aingl*idh*e, & nualla nemhda 'ga labhra & 'ga luath-cantai*n*. Ro fhiarf*aigh*ett*ar* na tri caocca naoimh-cleir*igh* batt*ar* i f-f*ar*r*adh* Pat*r*aicc; ‘Cidh *ar* nach anmaid 'san ion*adh* ina f-fuil nuall & ceol na n-aingel, & aittreabh & comn*aidh*e do denamh 'san druim-si ata leth re h-an .i. leith re h-uiscce’. ‘Bidh é si*n* a ain*m* go brath’, ar Pat*r*aicc ‘.i. Drui*m* Lethan. Acht ata ní cena; ní duin-*n*e ata a n-deonucch*adh* anadh an*n*, acht d' Aodh mac Setna .i. **M' Aedócc** Ferna, naom miorbuil*ech* mór-cum*acht*ach, cend & codhnach naomh Leit*h*e Cuinn a c-coitcin*n*e, & d' Oirghiallaibh .i. do clan*n*aibh na c-Colla a chinel, & don Breifne foighenu*s*, oir as in*n*te geinfider é, amhail atá a t-tuicsi & a t-tairngire, a c-cion*n* *trichat* bl*iadan* oníu i n-Inis Brechmaighe i Muigh Slecht Con*n*acht. Ocus as dó atá a n-dan an t-ionad-so d' aitreab*adh* & d' aitiucchad. Ocus cidh aidbhseach libh-si an lion cran*n* ata isin drui*m* attaidh .i. Drui*m* Lethan, ní lía íad-sein ina órtha & ioman*n*, psalm & slechtai*n*, almsa & aifriond --- p.194 do-gent*ar* an*n* re lind an erlaim uasail ainglich, & an fireoin fhoirbthi il-cum*acht*aigh, & an tailgin*n* miodhchuir mór-chraibhthigh .i. **M' Aodhog** mac Setna, & fos ina decchaid go deiredh domhain’. Ro bhaistt & ro bhend*aigh* Pat*r*aicc an baile re **M' Aodhócc** an*n*sin. Ro fáccaibh rath & ro-chonach, sobharthan & sonus, soicheall & saidhbres, buaidh fosaici & fritholma fair, & a onoir os cach; go n-dub*air*t an rosc: > 1. 1] Foillsigim fios firinnech > > 2] Daoibh, a cleirchi creidmecha, > > 3] Ó Dhia dúinn do deimhnigedh, > > 4] Ni damh-sa ro deonaighed > > 5] Anmain isin ionad-sa, > > 6] D*r*uim Lethan, nach laimheochur; > 2. 7] Acht don tailgion*n* tocc*aidh*e, > > 8] Do **Mh' Aodhóg** fial > aingli*dhe*, > > 9] Cend naomh ocus naomh-erlamh > > 10] Leithe Cuinn rea comhairemh; > > 11] Do shiol Cholla chathbuadhaigh > > 12] Airemh a glun n-genel*aigh*. > {folio 170b} > 4. 13] A c-cionn *trichat* > tren-bl*iadan*, > > 14] Ar Magh Slecht go sunnradhach, > > 15] Geinfidher > an glan-mac-si*n*, > > 16] Mac rathmar na reltainne. > 5. 17] Go brath bidh h-é a fhorain*m*-siumh; > > 18] Bennaigi*m*-si an baile-si, > > 19] A m-bía an firen > foirgli*dhe*, > > 20] Suil tí **M' > Aodhócc** moir-fertach > > 21] Da cao*m*hna, da chomfurtacht, > > 22] Da coimett, da coisrecc*adh*. > 6. 23] Biaidh onoir na h-áiti-si > > 24] Ó **Mh' Aodhocc** acc médachadh, > > 25] Go t-tí laithe an luan-brat*h*a; > > 26] Daoibh-si festa foillsighim.Foillsighim > 'Ar m-beith do **M' Aodhocc** ina mhaccaomh occ anarsa*idh* i*ar* si*n*, tainic Ainmire mac Setna, meic Ferg*us*a Cend-fada, meic *Con*uill Gulban, meic Neill *Noi*giall*aigh* .i. rí E*renn*, i n-Uibh Briuin d' faghail giall & braighdedh uatha, m*ar* fa gnaith-bes ag na rioghaibh & ag na tigernaibh an tan-sin. Tucc*adh* **M' Aodhócc** do a m-braighden*us* --- p.195 ona ath*air*.i. ó Shetna mac Eirc, a c-cu*m*a caich, óir fa fer laidir lánconaigh an Sédna-si*n*. Acc imt*echt* immorro d' Ainmire ar a ais, batt*ar* a braighde roimhe 'san slicched. Do foillsicc*hed* grasa an Sp*iorai*t Naoimh do ri Er*enn* for **M' Aodhócc** t*ar* na maccaibh ele. Do raidh an rí 'arna faicsin sin: ‘As foll*us* foirbhthe fír-grásamhail an mac-sa .i. **M' Aodhocc**’, ar se; ‘& bidh eiccen dó beith im fharr*adh*-sa for an c-cu*air*t righ for a f-fuilim; no, madh ferr lais a leiccen amach, & dol dó tara ais, do-ghebha a rogha dibh’. Do raid **M' Aodhóc** aga cloist*echt* sin: ‘Masa meisi as ail let do leiccen sáor uait, guidhim tú a n-onóir na naomh T*r*inoide go leicce na maccaoimh-si ele saór uait on m-braigden*us* ina b-fuilet’. ‘Do-geb*ai*r-si an athcuinghe si*n*’, ar an ri. Do leiccedh doibh uile tion*n*tudh dia t-tigibh iar sin. Do athain Ainmire e féin do **M' Aedócc** a n-an*m*c*air*des, oir da tuicc sé gomadh colaman comhdaingen isi*n* ecclais catoilice é iar sin, amhail ro comhaill*edh*. Conid h-í céd-onoir {folio 171a} **M' Aedócc** *con*a maccaomhaibh an*n*sin, grasaibh an Choimdedh ina coimlenmain. La da raibe M' Áedhocc ag cluiche maille f*r*i buachaillibh *ar* fud an fherain*n*, & sé ag coimhétt caorach a bhuime, tangat*ar* o*cht* c-coin allta a n-aoi*n*-fe*cht* cuicce go mín muinterdha, & síad bocht, anfan*n*, oc*a*rach. Ro fhech san orra, & adubairt riu: ‘Tocc*baid* libh’, ol sé, ‘ocht muilt don tred, & ithigh iad’. Do-rinnett*ar* na coin amhail do ordaigh **M' Aodhocc** doibh, & do-chuat*ar* fon c-coill; & do ba le buime **M' Aedócc** na muilt-si*n*. Do-chuat*ar* na buachaill*edh*a don baile go luath iar sin, & do in*n*isett*ar* do buime **M' Aedocc** an gniomh-sin. Do eir*igh* an buime maille le feircc moir go **M' Aedócc**. Gabais éccla mór **M' Aodócc** aga *faic*sin; & adub*air*t: ‘A Dé na n-uile cum*acht*, & a Tig*er*na, a Iosa *Criost*, foir & fort*aigh* oram, oir as at onoir do-ratt*u*sa biad dona bo*cht*aibh ocaracha’. Do bar foll*us* an uair-sin ocht muilt dob ionan*n* dath & mét & cuma risna ced-caorcaibh eter **M' Aedhócc** & a bhuime. Tangattar go min muinterdha m*ar* na caorcha ele d' ion*n*saighe an treda. Ní fidir neach fo nimh o sin alle cait as a t-tangattar don toiscc-sin; g*ur* h-oird*er*caigedh ainm De & **M' Aedócc** tresna miorbuilibh-si*n*. *Con*idh da derbadh-sin do-rin*n*e an t-ughdar an laidh-sin: > 1. 1] La do **M' > Áedhócc**, fa mor rath, > > 2] Da bhuime ag coimhétt caorach, > > 3] Go f-faca lea taobh acc tea*cht* > > 4] Na h-o*cht* c-coin allta a > n-aoin-fecht. > > > --- > > p.196 > > 4. 5] Dona conaibh, cenn a c-cend, > > 6] Gabhais trocaire an t-ailgend; > > 7] Seach na h-ainmin*n*tibh ele > > 8] Siad bocht, deroil, díblidhe. > 5. 9] ‘Óm buime, ettraibh as ecc,’ > > 10] Beir*idh* o*cht* muilt don mhór-tred > > 11] ‘Ar son Dé’, diochra an t-oinech, > > 12] Do raidh **M' Aodhócc** mior-buil*ech*. > 6. 13] Dith a caorach o 't-cual*aid* > > 14] Buime an erlaimh iol-buadaigh, > > 15] Ferc adbal uirre *ar* a son, > > 16] Rer lion uamhan an t-erlamh. > 7. 17] Aodh mac Séttna, *ar* nar > lér lo*cht*, > > 18] Ar Dhia do iarr a furtacht{folio 171b}19] Ar fheircc a bhuime gan mes. > > 20] 'Na h-acch*aid* nir iarr aighnes. > 8. 21] Do luach einigh Aodha óicc > > 22] Fu*air* tiodlacad on Trínoid; > > 23] Ocht caoir*igh* oile ar áon dath > > 24] Ar cuma na c-ced-caorach. > 9. 25] Saorthar le cerd na cruinne > > 26] Aod ócc ar feircc a buime; > > 27] Mac Sétna fa treisi atá > > 28] Ag Dia Atha*i*r gach en-la.La. > An tan t*r*a at-con*n*airc ath*air* & math*air* **M' Aedócc** méd na n-g*r*as do tiodlaic Dia dó, do-chuir dochum leigin*n* é, go n-dechaid clú a c*r*ab*aidh*, & oird*er*cas a foghlama, a eccna & a aird-leighin*n* co comhcoitchenn fo cach. La da raibe drong naomthach nemh-pect*ach* ag guide Dé go dutr*acht*ach fa foillsiugh*ad* doibh ionad a n-eiseirge, óir dob ail leo seirbis do den*am*h go duth*rach*tach do Dia an*n*, tainic an t-aingel da n-ion*n*saigh*ed*, & do raidh riu dol m*ar*a raibe **M' Aodocc**, & go f-foilseochad sé doib inad a n-eiseirge. Do-chuatt*ar* san cuicce le breithir an aingil. Ro fhíarf*aigh* **M' Aodhócc** dibh: ‘An c-cualab*air* guth cluicc ag toidhe*cht* an*n*so daoibh’? *ar* se. Adubhratt*ar* san, nach c-cualatt*ar*. ‘Teccaidh lim-sa, masedh’, *ar* sé, ‘go f-foillsigher ionad bar n-eiseirge daoibh’. Do-cuat*ar* lais, & do thecaiscc doibh m*ar*a m-biadh a n-eiseirgi, g*ur* mairett*ar* an*n* go h-aimsir a m-bais i m-beth*aid* mio*r*builigh mór-*con*aigh. --- p.197 La ele do **M' Aedócc** i n-ionad seicréitt*iuch* ag legad a psalm. Tainic fiadh c*ur*the comhtuirsech cuice, & gadhair go tinnesnach aga tafan*n*, & do-rinne comhn*aidhe* h-i f-fiadhnaisi **M' Aodhóg**. Do-thuicc **M' Aodhócc** g*ur*ab ag i*ar*r*aid* com*air*ce do dénamh dó do bí sé. Cuiris **M' Aodocc** a paidrín fo codnaibh an fhiadha. Do lenatt*ar* na gad*air* an fiadh, & is amlaidh do foillsiged doibh, a bheith i n-deilb duine. Ocus nir lenatt*ar* na gadhair an fiadh; gur imt*hig* gan urcoid do denamh dó, {folio 172a} iar c-cur an paidrin de. Gur mor*a*d*h* ainm Dé & **M' Aedocc** tr*e*sna miorb*uil*ibh-si*n*. Do ba compan*ach* da ceile **M' Aodocc** & Mo Laisi Daiminsi. T*ar*la doibh beith a b-focair a cele fo bhun da crand aon do laitibh a*r* Magh Slecht a m-Breifne *Con*nacht. Battar ag guidhe Dé go duthr*acht*ach ima fhoillsiucc*adh* doibh 'na f-fochair a ceile no bheittis, no an b*udh* eiccin doibh dealac*adh* le ceile. Ro tuittset*ar* na croinn fo bhun a rabatt*ar* an tan-si*n* .i. cran*n* b*udh*thuaid, & crand oile b*ud*dhes. An cran*n* immorro fo bun a raibe Mo Laisi, as e do thuit fo tuaid; & an cran*n* fo bun a raibhe **M' Aodhócc**, as é do tuit b*udh*deas. Adhubhratt*ar* san ain*n*sein: ‘Ata comhartha ar n-deilighthe an*n*so’, ar siat, ‘'arna thabhairt duin*n* o Dhia’. ‘Ocus as amlaidh dleghmaitt ne imt*echt* o ceile, do réir m*ar* do tuitett*ar* na croin*n* don chur 'sa’, ar **M' Aodhócc**, ‘.i. t*us*a b*ud*tuaidh, a Mo Laissi, & misi b*ud*des’. Celeabrais cach da ceile dibh 'na decch*aid* sin; & tuccatt*ar* pócca go mín muínterdha da ceile. Teid Mo Laisi go Loch Eirne b*ud*tuaidh, & cumdaighis ecclas álain*n* oireghda an*n* .i. Daimhinis. Téid **M' Óedhocc** b*ud*des, & cumdaighis ecclas alain*n*, & cathair onorach ele andsein .i. Ferna Mór **M' Aodhócc** a lár Laighen. Fe*chtus* ele dar baithed Daimhin mac Cairp*ri*, an Damhargaitt, ~~an*n*sei*n* .i.~~ meic Each*ach* meic C*r*iomhtain*n* meic Feicc meic Degh*ad* Duirn, meic Rochadha, meic Colla Foc*r*ich, meic Each*ach* Doimlen .i. fer calma cum*acht*ach do Chon*n*achtuibh, & dias lenamh ele ina fochair for Loch Eirne, ni frit immorro a chorp rea toccbail. Ro shiubhail *tr*a mathair Daimhin ar morán do naomhaibh Er*enn* aga i*ar*r*aidh* orra cuirp na lenab d' fagbail léna n-adhlacadh. Ocus ní fuair an athcuinghe sin o áon aca. Adub*air*t Mo Laisi Daimhinsi ria: ‘An isin ionadh-sin’, ar sé, ‘no go t-tí **M' Aodócc** cuccat, oir atá a fhios agam go f-fuighe se na cuirp útt lea t-toccbail; & go n-dingne a n-aithbeoucc*adh* tre grasaiph an Spior*ai*t Naoimh’. As gerr ina decch*aid* sin an t*r*ath tainic **M' Aedhocc** da n-ion*n* {folio 172b} saicch*ed*. Ro innis an bhen dó gach ní da n-dubhram*ar*, & do bái ag --- p.198 cáoi, & acc toirrsi go h-iom*ar*cach ina fhiadhnaisi. Gabhais truaighe & trocaire **M' Aodhócc** fadeoigh dhi. Do-cuaidh **M' Aodhócc** 'chum an locha, & do-rin*n*e urn*aigth*e deithnesach go Dia, g*ur* eirgett*ar* na leinibh béo o bás go beth*aid* chuicce, & do fhoccair da maithribh íatt asa h-aithle. Mar do-*con*n*air*c C*air*p*re* mac Each*ach* a mhac do dhuscc*adh* a bás, tucc*us*t*air* é fei*n* & a mhac a m-bith-dilsi do Dia & do **M' Aodhócc** go brath, & a shiol; & sc*r*eapall gacha tighe for naoi *tr*ichait c*ét* Oirgiall. Ro mor*adh* ain*m* Dé & **M' Óedhocc** trítt sin. *Conidh* da dherb*adh* sin adub*air*t an file:1. 1] Sccél ele *ar* Aodh d' airidhe, 2] Mor rea sccaoiledh a sccela; 3] Dob é an faidh re faistine, 4] Oighre saor-clan*n*da Setna. 2. 5] D' feraibh naomhta neimh-treithe 6] Ticc drong chuicce tre c*air*des, 7] Fios ionaid an eiseirge 8] Do bí orra 'na ainffios. 3. 9] Tucc a menma *ar* meducch*ad* 10] An drong deisccreid*ech* deor*adh*, 11] Fód a m-báis gan breccnacadh 12] Fu*ar*att*ar* uadha a eolas. 4. 13] Re ceile do caithett*ar* 14] A re uile 'san ait-sin, 15] Gan iad uaithe d' aitherrach, 16] A m-bethadh cennsa craibhtigh. 1. 17] An fiadh cuirthe comthuirsech 18] Do-chí cuicce 'sa conair, 19] An firén rán ro-cuimsech 20] Do-rin*n*e a chaomhna ar conaibh. 1. 21] Crábh*udh* an da criost*aid*e, 22] Ca cráb*udh* b*ud* mó maise? 23] Dob é an cadach criochnaighe 24] Cadach **M' Aodhocc** le Mo Laisi. 2. 25] Tucc Dia an doigh a n-dealaighthi 26] Na da c-croidhe '*ar* c-c*ur* ceille, 27] Do comh*ar*ta cedaighthe 28] Tuitim na c-cran*n* o cele. --- p.199 5. 29] An trath-sin do tuiccett*ar* 30] A c-cur *ar*aon o 'roile, 31] Druim coidhche do-cuirettar 32] Le céle, acht a dá c-croidhe. 6. 33] Ticc Mo Laissi ócc eccn*aidh*e 34] Go Daimhinis, Dún Daingen,{folio 173a}35] Teid **M' Aedocc** fial fec*h*tn*aidh*e 36] Go Ferna lan-moir Laighen. 7. 37] Ata fris gach n-aon adb*ar*, 38] Gibhe do biadh 'ga n-guidhe 39] O Righ nimhe as naomh-talman 40] A n-aonta i n-en-ait uile. 8. 41] Mo Laisi do mhuin moir-creidim 42] *Ar* Sliabh Betha, bert cabhra, 43] Fuair on aingel d' foirighin 44] Soillsi 'sa duibh-re dorcha. 1. 45] Mac Cairpre dein, deigh-ceill*igh*, 46] Daimhin, n*ar* treth a t-tach*ar*, 47] Báitior h-i sruth sein-Eirne, 48] As dias ele 'na f*ar*r*adh*. 2. 49] Naoimh Banba do bhinn-fhocl*aibh* 50] Guidter lea mathair meir-gil 51] An u*air*-si*n*, gerb iom*ar*cach, 52] Fa aisecc anma a h-én-mic. 3. 53] Go ranaicc Aodh oirdn*idh*e, 54] O naomh ní fhuair a h-iarr*aidh*, 55] An fire*n* fial foirccli*dhe*, 56] Do coimeitt riamh a riagail. 4. 57] An rioghan fhíal fír-lainneach, 58] 'Ar t-taistel iuil is ariuil, 59] *Ar* **Mh' Aodócc** mór miorbuil*ech* 60] Guilis go tuirs*ech* taidhíur. 5. 61] Gabais t*r*uaighe an t-erlamh-sin 62] Fa mnaoi na tuirse truime; 63] Do-ghuidh as an n-ger-gul-sin 64] **M' Aodhócc** fa furt*acht* uirre --- p.200 8. 65] Mac Cairpre caoimh cath-tréoraigh, 66] Daimhin, fa crodha i c-cathaib, 67] An trath-si do thathbeoaigh, 68] 'Ar m-beith báite le h-ath*aid*. 9. 69] Daimhin an t*r*iath t*r*om-gonach, 70] 'Ar n-eirge o bás go beth*aid*, 71] Tucc Clan*n* Colla comramach 72] Fa chíos **M' Áedocc** gan mebhail. 10. 73] Screpall gacha h-en-tige 74] Do naiscc *ar* uaislibh Oirgiall 75] Do **Mh' Aodócc** saor sheimhidhe 76] 'Sa beith coidhce 'ga coimriar. 11. 77] Tucc diultadh don droch-einech, 78] Nach tucc ennech ria roi*m*e; 79] Ar **Mh' Aodócc** fíal foighittn*ech* 80] Iom*da* sc*r*iobhtha sgel ele. 'Ar b-fás immorro do clu & do caomh-naomht*acht* **Mh' Aodhócc** uile amhlaid sin, tangatt*ar* daoine iomdha as gach aird d' Eirin*n* do beith fona smacht & fona riaghail. San*n*taighis **M' Aedhócc** a thalamh & a thír {folio 173b} fein d' faccbail, & dul for teiched ass, óir nírb ail leis beith fan onoir, & fan airmittin i r-raibe. Ocus smuainis dol dia oilithre do*n* Roimh, & d' foghlaim fhesa & eolais an scrioptura diadha go deithitnech, m*ar* donidis na h-erlaimh & na craibtigh ele 'san aimsir-si*n*. Is iad-so an lu*cht* cumain*n* & coimhitt*ech*ta aithrister do dhul le **M' Oedocc** forsa*n* mó*r*-tur*us*-sin .i. Caillin craibt*ech* caoimh-genmn*aidh* o Fhiodhnach Maighe Réin, a oide foghlama & foircetail fein; & Mo Laisi diadha deigh-eolach o Dhaiminis; & Ulltan aobhda eccn*aidh*e o *Ar*d Breacain, óir fa lu*cht* aonta & aon-chadaigh i n-nim & i t-talmai*n* da cele an cethr*ar*-sin. Ocus fos an cethr*ar* cobhsaidh céill*ech* coccúsach ele, do ba lu*cht* ruin & ro-thairise aicce tar gach n-áon .i. Cele, & Aodan o Ferna Móir **M' Aodhócc**, Faircel*lach* o Druim Lethai*n*, & Ferg*us* o Ros Inbir. Is iad-sin an cethr*ar*da t-tug **M' Aodhocc** taiscc*edh* & coimhétt a mhór-maithesa, & a mór-*con*aigh, an fedh ro boi ina beth*aid*; & da t-tucc --- p.201 cenn*us* & com*ar*b*us* a cheall & a caoimh-ecclas, tob*ach* a chiosa & a chana i n-oigre*cht* dia eis, gurab iatt-si*n* leth ar leth fa lu*cht* ruin & ro-coccair, & fa lucht cur*aigh* & caom-*ar*traigh don erlamh óghdha urnaigt*ech* acc fáccbáil na h-Er*enn* dó. O rangatt*ar* an buiden craibt*ech* caomh-naomh-sin go Roimh, do-rin*n*e Dia fiort firin*n*each foll*us* da foillsiucc*adh* do cach .i. cluicc an baile do búain uatha féin gan cuidiucc*adh* o dhaoinibh acht an t-aoin-Dia uile-cum*acht*ach aga dénamh. Tainic iongant*us* mór, & machtnucch*ad* menman, & criothnucch*ad* croidhe do cach go coitcend isin c-cathraigh dona h-airrdenaibh naomhtha-sin do-clos doibh, go f-fuaratt*ar* fiossccel fadheoigh, m*ar* do dherb fer ionaid Pett*air* & Poil crabhadh & creidemh na druinge deg-naomh-sin tainic a h-Er*ind*. Ro h-oirdnedh leis tri*ar* dibh ina n-escopaibh urdalta '*ar*na n-derb*adh* o dhaoinibh, & '*ar*na t-togha on Trínoid, & '*ar*na ceducch*ad* {folio 174a} on Coimdhe caidh cum*acht*ach .i. **M' Áedócc** miorbuil*ech*, milis-b*r*iatra*ch*, & Mo Laisi moir-fertach, macánta, & Caillin craibtech, credal. As don tur*us*-sin fúair **M' Aodhócc** moir-fertach da thiodhlacadh tocc*aidh*e on Trinoid, '*ar*na faccbáil ina fiadhnaisi for altóir Pett*air* h-i Roimh, '*ar*na t-toirb*eirt* do nimh trena naomhtacht, amhail fuair **M' Aodhócc** andsin .i. an brec **M' Aedhócc**, an se*acht*madh mion*n* da mhion*n*aibh, & an bhachall Branduibh; amail as-b*er*t an fili: > 1. 1] Brec **M' Áodhócc** do maigh nimhe > > 2] Fuair an t-erlamh oirdn*idh*e, > > 3] 'S do fu*air* an m-bachaill m-Brandaibh > > 4] *On* stuaigh ra-chaim reltand*aigh*. > Bliadai*n* comhlan dona cleircibh don cur-sin isin Roimh maraon ag foghlaim eccna & eolais an scrioptura diadha do neoch rangat*ar* a les, & acc fagháil onóra, & oirmittne cadais, & cum*acht* on b-papa, *con*a cleir, & *con*a cardionalaibh. Ceileabrait da ceile *ar* c-cengal a c-cu*m*ain*n* & a c-comaonta go h-iomcub*aid* re 'roile, i*ar*na n-daingniucc*adh* i n-dinite & i n-onóir móir & i n-degh-ordaibh o fhior ionaid De for talamh go rangatt*ar* fo clú creidmhe & crab*aidh* & cumh*acht* tara n-ais go h-Er*inn*, da n-ionaduibh féin leth *ar* leth. Do-chúalaidh Aodh Dubh mac Fergna meic Ferg*us*a .i. ri O m-Bríuin na ferta iolardha sin aga n-den*am* ag **M' Aedhóg** & an onúir & an airmittin adhbal fuair isin Roimh, & an da tiodhlac*adh* ána oirderca fu*air* in*n*te .i. an brec & an bachall. Tainicc cuige go coimhdiochra, & troisccis go ro-umhal ris im aitherrach deilbhe & dénma d' fágail o Día do, oír fa doidhealbhdha eisiumh gusa*n* u*air*-sin. --- p.202 Tucc*us*tair **M' Aedócc** cend Aodha fona cochall don cur-sin. Ro codail immorro Aod fo cochall **M' Aodócc** isin ionad-sin, & isi dealbh tug fair .i. dealbh Aódhain mic Eign*igh* an t-aoinnech fa h-aille d' feraibh Er*enn* ria aimsir. Ro baistedh iar sin h-é a c-Coill na c-Cros ag Ath Airm; & as on crosadh & on coimhsigniucc*adh* do-rin*n*e ar an righ ainmnight*er* {folio 174b} an t-ionad-sin .i. Coill na c-Cros, & Ath Airm, o arm & o earr*adh* an righ an fedh do bái 'ga bhaistt*edh* & 'ga bhennach*ad* do ben*adh* de, a m-bith-dílsi do Dia & do **Mh' Aedhócc**. Tucc*adh* immorro Aodh Fin*n* d' ain*m* f*air*. Tucc san screapall gacha tighe do **M' Aodhócc** fana cum*acht*uibh do luach a baiste, & tucc é féin go brath a m-bith-dílsi do Dhia & do **Mh' Aedócc**; & gan athgabhail tuaithe no cin*idh* donté do shiol Aodha Fin*n* do-bheradh a mainchine na a mór-thogha o **Mh' Aodóg** go brath. Óir gach plaigh, & gach cocc*adh*, & gach dith daoine da t-tainic, & da t-tiucfa, for Úibh Briuin, & for Breifneachaibh, as tre easccai*n*e & tre fír-diomdha **M' Aodóg** 'mó mhainchine & 'mo mor-togha do chur uadha, & tre chur a ciosca*n*a for c-cula tainic. Ise so immorro luach baiste Aodha Fin*n* do **M' Aodhóg** ó Ibh Bríuin .i. screpall as gach tigh do **Mh'aodog** gacha bliadna; each & earr*adh* gach righ, & gach ban-rioghna; err*adh* & tlacht gacha taoisigh & gacha mná táoisigh, bó adhastair as gach creich o gach Breifneach o Drui*m* Cliabh go Cenan*nus*; ainmidhe as gach seilbh do comh*ar*ba **M' Aodhócc**; serrach as gach groigh; muc as gach crú; caora as gach tret; m*ar*t gacha feile **M' Aodhócc**; cáor iarai*n*n ó gach gobha don tempall mór; cu*airt* cáscc & nodlacc do mhanchaibh & do mhaoraibh **M' Aodhócc**; tús suidhighthe i tigh n-ola; t*ús* cocc*air* & co*mair*le; & an céd-chorn i n-am ola an *n*-gach tigh i m-bia duine do muinntir **M' Aodhócc**; & gan sith do dhenamh i n-Uibh Briuin gan com*ar*ba **M' Aodócc** aga denamh, & aga h-eachtucch*ad*, & diombuaidh siodha orra munab amhlaidh do-gént*ar*. Dalta ó com*ar*ba **M' Aodhócc** i n-dalt*us* do righ Breifne, & an dalta-sin do frestal do biadh, & d' edach, & d' eccna, i n-onoir **M' Aodhócc**, goma h-eolach a leighen*n* & a lain-eccna é; oír ní dlighend mac righ no taoisigh, brucchadh {folio 175a} no biataigh, o gabh*us* forba no feran*n* chuicce, gan dalta o **M' Aodhócc** do beith aicce; & fos dlicch*id* rí Ó m-Briuin inghen comh*ar*ba **M' Aodócc** do tab*air*t d' fior, & crodh & tion*n*sgra do tab*air*t lé. Failte do chur re comarba **M' Áedog** da mhionca da f-faicfi é; & tu*arus*tal amhail gach m-brucc*aidh* o ríoghraidh Breifne do cumd*ach* ecclaisi & tempuill **M' Aedhóig** i n-gach áit i m-bia. Each & earr*adh* righ Breifne an lá rioghf*aidh*er é do thab*air*t do muinntir **M' Aodhog**, no deich m*ar*cc, no fiche bó. An bhrec **M' Aodócc** --- p.203 do chur timcell an righ, & a c*ur* a slanaibh fair im chert do dhénamh eter gach n-aon, d' anffan*n* & do tré*n*. A cur fós a t-t*ús* gacha catha & gacha comlain*n* ria m-Breifneacaibh, & tea*cht* deisiol ina t-timceall, & tillfid slán. Falach sroil & nobla óir don bhric fós dia cumhd*ach* an tan ricfes a les, o riogaibh & o maccaibh riogh & taois*ech*. An ri féin do tea*cht* an lá *ar*nam*ar*ach d' eís a ríoghtha go D*r*uim Lethan, no go Cuillín na f-Fer le h-off*r*ail, & ni h-eccail leis an rígh teidm na gal*ar* g*us*an teidm n-deigenach. Do-gheib fod saoghail abh*us*, & flaithes Dé tall fadeoigh do chion*n* comhaill gach n-eithe da n-dubhram*ar*. Ocus fós as ar an righ féin ata tabhach cíosa & cána **M' Aodhóg** o bhecc go mór ar fedh a thire & a ticcernais. Sccéla & miorbuile **M' Aedocc** d' in*n*isin, & d' foillsiucc*adh* da gach aon dona h-úaislibh ó mhuin*n*tir **M' Aodhog**. Muna f-fagbaid immorro an cíos-sin tri troisccte do denamh for Ibh Briuin. An céd-troscc*adh* i n-Druim Lethan isin recles mór; an d*ar*a trosccadh for Leic na Nemand m*ar*a n-gnathaicch*ed* **M' Aodocc** feisin sle*cht*ain & figill do denamh maille le sior-urn*aighth*e; an tres *tr*oscc*adh* i Cuillin na b-Fer, .i. Ros Inbhir, uair as an*n* as mó eistes Dia & **M' Aodhocc** guidhe gach aoin dia muin*n*tir; & an bhrec d' impod tuaithbel orra as a h-aithle. Giorra saoghail gan t-sechna, & ifrion*n* da gach (áon) tuilles an esccaine. Ocus an diombuaidh c*ét*na for muin*n*ter **M' Aodócc** muna n-i*ar*raitt an cíos-si*n* gacha bl*iadn*a. {folio 175b} Da n-dernt*ar* comh*ar*badha & aircin*n*igh **M' Aodhócc** do reir le Breifneacaibh, & gan an esccaine do thuill*edh*, da rabhait naoimh Er*enn* da n-esccaine, ní h-eccal doibh íatt. Is amlaidh so riogth*ar* ri Breifne .i. da com*ar*ba decc **M' Aodhócc** do te*cht* 'na thimcell, & prosesium do den*am* doibh .i. O F*air*ceall*aigh* & O Ferg*us*a O Seal*baigh* & O Con*n*achtaigh & Magechrain Ó Dubhtaigh & O Duibhgennain & O Caiside; com*ar*ba Caillin, & com*ar*ba Crui*m*t*ir* Fraoch, & comharba espuicc Fion*n*con. Ocus íad-sein do thecht ina thimcell. Tabr*adh* an sámhadh-sin a n-aoin-fecht onóir d' Ó Dubhtaigh & d' fior a ionaid dia éis .i. oide **M' Aodócc** eisein; & tabr*adh* O Duphtaigh slat do righ B*r*eifne a n-onoir **M' Aodócc**. An t-slat-sin do buain do choll **M' Aodócc** a Seisccin*n* U*air*beoil i l-Laignibh .i. Dísert **M' Aodócc** ain*m* an ionaid. Tabrad an rí a each & a earr*adh* do muin*n*tir **M' Aodhócc**, no anní adub*r*am*ar* gottrasta *a*ra son. Trian na culaigheach sin d' Úa n-Dubt*aigh* a n-onoir a oilemhna & a alt*r*oma ar **M' Aodog**, & d' fior a ionaid, & an da t-trian ele don t-samadh c*et*na adubram*ar*. Ní rí immorro, & ní taois*ech* an tí nach oirdnighter amlaidh sin. --- p.204 *Con*i*dh* do cuimningh*ad* & do derb*adh* gach n-eithe da n- dubramar do-ronadh an laidh-sin:1. 1] Cios **M' Oadhócc** gan meracadh 2] 'Na diaidh *ar* aicme Fergna 3] Go brath *ar* a m-bennach*ad* 4] Naisccis Aodh Dubh go derbhtha. 2. 5] Cuingis Aodh Dubh doidhealbhda 6] *Ar* **M' Aodhocc**, fa mór tuiccsi, 7] Da dítten ar doimenma, 8] Buaidh n-deilbhe t*ar* gach n-duine. 3. 9] Tucc dó **M'Aodocc** muinterach 10] A rogha deilbhe *ar* domhan, 11] Nír bí an aisc*idh* airbernach, 12] As nemh fadeoigh gan doch*ar*. 4. 13] Así roccha rucc*us*tair 14] Aodh, t*ar* eccosc gach en fir 15] Dealbh an fhir caoimh cruthamail, 16] Dárbh ainm Aodhán mac Eignigh. 5. 17] Tucc Aodh ócc gan anumla 18] Suan ar an rígh go ro-trom,{folio 176a}19] Ni frith dealbh b*ud* dathamla 20] 'Ar n-éirghe d' Aodh on cochall. 6. 21] An uair-sin do h-ain*m*nigedh 22] Le **M' Aedocc** gan locht labra, 23] Ar Aodh Dubh gur daingnigedh 24] Aodh Fion*n* d' aithearr*uch* anma. 1. 25] Baister Aodh Fion*n* fíor-sochr*aidh* 26] Ag Ath Airm le h-Aodh ele, 27] Mac Fergna moir mion-cobhsaidh 28] Nír bhaist aon nao*m*h riamh roimhe. 2. 29] Luach a bhaiste on Breifn*ech* sin, 30] Do ba luach é gan ion*n*sa, 31] Sgrepall ar gach aon n-deth*aigh* 32] Fuair **M' Aodócc** on Aodh Fhion*n*-sa, 3. 33] O Chenann*us* comhsochr*aidh*, 34] 'S ó Droichet Atha d' aon-laimh, 35] Go Drobaois n-gil gorm-s*r*oth*aigh*, 36] 'S co Cnoc lan-oirderc L*aoghain*. --- p.205 1. 37] Earr*adh* gach righ ro-crodha, 38] 'S gach taoisigh go t-tren-feidm, 39] Tosach gach cuirn comola, 40] Is ainmidhe as gach ein t-seilb, 2. 41] Dlegar daibh a daingnechad; 42] Mart as gach creich da creachaibh, 43] Mart ele le h-ainmneach*ad* 44] Im feil **M' Aedócc** gan meabhail. 3. 45] Ofrail gacha h-en-gobhan*n* 46] I c-crich Breifne na m-bocc-magh, 47] Cáor iarain*n* gan eccomt*r*om, 48] Cuairt cascc ocus cu*air*t nodlacc. 4. 49] O **Mh'aodócc** sheimh síor-aointeach 50] Dliget clan*n* Fergna dan*air*, 51] Eter righ is righ-taois*ech*, 52] Dalta do gnáth do gabhail. 5. 53] Dlighid dib an dalta-so 54] Biadh is édach is eccna; 55] **M' Aodhócc**, asé an dalta son, 56] Foirfes orra i n-am decra. 6. 57] Clan*n* ingen Í Faircellaigh, 58] Is h-Í Ferg*us*a fhechtnaigh, 59] D' onóir dona h-aird-cellaibh, 60] Dligitt a n-urnaidm d' feraibh. 1. 61] Da fer decc do deig-feraibh, 62] Is a c-congnamh le ceile, 63] Do duthc*us* na n-deig-fer soi*n* 64] Tea*cht* do riogadh righ Breifne. 2. 65] Ó Ferg*us*a, O Fairceallaigh, 66] O Duibhgennán, O Dubtaigh, 67] O Sealbhaigh an sailm-cettl*aidh*, 68] Is Ó Con*n*acht*aigh* cundail, 69] Ó Caiside cairdemhail, 70] Cleir*ech* an leighin*n* Luchair. --- p.206 5. {folio 176b}71] O Rodachain ro-bladach, 72] O Treabair nar tuill tendal, 73] Mac Eth*ig*en comramach, 74] Maguibhne ocus Magechran. 6. 75] Neach go brath do Breifneacaibh 76] Ni rí tre*n*, is ní taois*ech*, 77] Go m-be an cuire cleireach si*n* 78] 'Ga n-oirdnedh uile a n-aoin-fe*cht*. 1. 79] Dligid d' eís a n-oirdnigh si*n* 80] Síol Fergna na slegh slim-teand 81] An bhrec fhertach oirdeirc sin 82] Do chur fo tri 'na t-timcell. 2. 83] Don bric-sin do h-ainmnigedh 84] A cur a c-cor go h-emech, 85] Gan eccóir, gan aindligedh 86] Do denamh doibh ar einneach. 3. 87] Buaidh nagha rea innisin 88] Ar rioghr*aidh* aicme Fhergna, 89] Do buadaibh na brice-sin 90] A cur a t-tús gach tennta. 4. 91] D' fuil Fhergna as dal dioghbala 92] Fa gan **M' Aodócc** do min- réir, 93] Gan comall a cíoscana 94] 'S gan dul fa úir an fhiréin. 5. 95] Gach olc, is gach ainicin 96] Da t-tainic, is da t-tiocfa 97] Do cloin*n* Fergna d' airidhe, 98] Diomdha **M' Aodhócc** fo- dera. 6. 99] Siol Fergna gan moir-chreidhim 100] Dligitt do gnath a géir-ioc; 101] Do **M' Aodocc** an moir-leighin*n* 102] Atad uile fa ein-cíos.Cíos. 'Ar c-cengal & 'ar c-comdaingniucc*adh* a ciosa & a chomhonóra do M' Áodhóg for Aodh f-Fion*n* mac Fergna, *con*a cinedh & *con*a clan*n*maicne 'na dhegh*aid*, *ar* a bhaistedh & ar a bhuan-choiserccadh ag Ath Airm, m*ar* do raidhem*ar* romhain*n*, luidh roimhe go Druim --- p.207 Lethain ar aslach & ar impide an aird-riogh .i. Aodha Finn, & fós ar comhairle & ar comhfurailemh righ & righ-thaois*ech* Ó m-Bríuin, & caich a c-coitchinde, eter íseal & uasal, eter laoch & cleireach. Fothaigis & fír-bennaighis an t-ionad-sin as a h-aithle, amhail do bái a f-fioguir & a f-faistine ó aimsir Patt*r*aicc p*r*iom-apstail, 'g*ár* thairngir sem **M' Aodócc** móir-fertach triocha bliadhain riana ghein, & riana gnath-coi*m*p*er*t; gur baist Pat*r*aicc, & gur bhenn*aigh* an baile-sin re t-tea*cht* do*n* érlamh {folio 177a} da ion*n*saicched, 'arna faccbail don ard-apstol ina oircill gan áitiucc*adh*. G*ur*ab é Pat*r*aicc prim-eccn*aidh* tucc Druim Letan d' ain*m* *ar* an ait-si*n*, *ar* a beith leth fri h-an .i. fri h-uiscce, oirfa D*r*uim Leith a ain*m* o tús. Tainic tra **M' Aedhócc** ar lorcc tairngire an tailgin*n* go D*r*uim Letan, m*ar* do luaidem*ar* romhain*n*, 'ar foirbtiucch*ad* a áoisi, & a aimsire, '*ar* metucch*ad* a fhert & a ard-míorbuil*edh*, '*ar* n-oirdhercucc*adh* a crab*aidh* & a caoim-bés, a eccna & a iol-cumacht, a derce & a degh-oibre, bennaigis & bith-cumhdaighis an baile-sin, cóirghis a cluidh & a caoimh-reilge, toimhsis & tóirnis a temp*ull* & a caoimh-eccalsa, cumais & caomh-fuaighis benda & bodhainge a ben*n*-cob*ar*, eter cloich & claraib, & comhaidme, aithighis a tighe & a thecchdaisi; ordaighis a sruithe & a sámaidh, oirdnis & onóraighis a áos uird & oiffrin*n*, oibre & umhaloitte, & aird-leigin*n* & eccna, fri sioladh creidmhe & crab*aidh*, fri cantain psalm & psaltrach, fri ceileabr*adh* na cánóíne coimdeta, & fri biath*a*d aoidedh & adhailccn*ech*, dámh & deor*adh*, anbfann & en*ert*, & fri gach ele rangus a les i t-tuaith & i n-ecclais i n-aoin-fe*cht*. Faccbais rath cleire & com*ar*badh, rath sónais & soichill, rath failti & fiadaighthe go brath for an m-baile, amhail ata isi*n* sen-focal .i. failte Er*enn* Drui*m* Letan. Ocus bói ath*aid* i n-Drui*m* Lethan amhlaidh si*n* 'ga frecur & 'ga foghnamh, go t-tainic for a menm*ain* imteacht a h-Er*inn* os íseal, do sechna & d' iomghabail na h-onora & an ard-cadais bói ag cach 'na comhair. Do-chualaidh t*r*a Aodh Fion*n* mac Fergna .i. ri Breifne, **M' Aodhócc** do beith ag imt*echt* a h-Ibh Bríuin; & o 't-cual*aid*, bói aga toirmescc uime, óir nir miadh & nir maisi lais a athair baiste & bennaigthi, & tucc rogha dealbha & démna go foll*us* fair, do scc*aradh* fris, daigh nír maith leis nach ina tír, na ina talamh féin do biadh a comn*aidh*e & a comhaitreab. Do raidh **M' Aodog** riss {folio 177b} iar sin: ‘Leicc damh-sa imtecht gan anadh, gan í*ar*mhór*acht* uait’, ar se, ‘& fogheba caidreabh & cumhsanadh i tigh nimhe ón Choimd*edh*’, ar se, ‘do chom*aidh* dia chion*n*’. Nír faomh immorro Aodh Fion*n* imtecht do leiccen dó da déoin. Gidh edh do treor*aigh* an Trinoid tara ced san --- p.208 & tara cum*acht*uibh **M' Aodog** go crich Laigen go lán-folaight*ech*, & assein i m-Bretain, d' ionns*aigh*e easp*oic* naomhtha boi innte .i. Dáuidh Cille Muine; & boi aims*ir* imcian ina fharr*adh* and. Laithe n-aon dia raibhe **M' Aodhocc** ag radh a leigin*n* laimh risan mainistir amuigh, tanaicc procadóir mhainist*r*each Dauit 'na dhochum maille le feircc móir, & do raidh ris: ‘Eircc, a droch-duine’, ar se, ‘a n-diaigh na m-brath*ar* isin coill*idh*’; *ar* cenn *con*naigh do-chuat*ar* na braithre deiredh na h-oidhche an la-sin. Ni raibe dano a fhios-si*n* ag **M' Aodhóg**, & da m-beith, do-rach*ad* ina n-diaigh gan furáilemh. Bói immorro fuath mor ag an b-procadoir *ar* **M' Aodhócc**, gan adbar, gan fochan*n*. Faccbais immorro **M' Aodog** a leabh*ar* oslaicthi an u*ai*r-sin le h-anbuain imteachta a n-diaigh caich. Tucc an t-occlach dá dhamh dhás*acht*acha dhocennsaighthi da ion*n*s*aigh*e, & do-raidh ris a c-cur fon c-c*ar*t*aidh*, & dol fon c-coill *ar* cend con*n*aigh. Ar ulca re **M' Aedocc** do-rinne an procadoir gach ní dibh-si*n*. Ocus comhluath do ghlac **M' Aodhócc** na doimh, do bhatt*ar* min móir-cen*n*sa ó fhurailemh an *ar*d-naoimh orra; do-chuir fon c-c*ar*t*aidh* íatt asa h-aithle. Do len **M' Aodhocc** na braithre iar si*n*, & gan acht aon-lenamh immaille fris. Bói dano móin mór, maoth, ro-bocc, ro-aimhreidh, 'san athgoirit roimhe ar an slicchidh, & timcheall mor aice. *Adubairt an lenamh fri **M' Aodhocc***: ‘Do ba mor an athgoiritt dúin*n*, da roichmís t*ar*san mónaigh, óir as gerr go roichfemís na braithre’. Do raidh **M' Aodocc** risan lenamh iar sin: ‘Dena do roscc & do croidhe do chomh*ar*tucch*ad* on Sp*irut* Naomh, & o fioghuir na croiche césta, & do-chife tú cumh*acht*a {folio 178a} Criost go h-athlamh it fiadhnaisi’. Ro impo **M' Aodog** na doimh & an chairt an tan-sin dochum na mona. Do-roine Dia slighe sochair shior-blaith, & conair cobsaidh coimhreidh tresan mon*aidh* maoith mong-bhuig do **M' Áedog** & da damhaibh. Maraidh an t-slige-sin fós, do cuimniug*adh* na mór-miorbhal-sin **M' Aodhog**, go t-téid a t-tarbha & a móir-les do dhaoinib & do damhaibh o sin anuas. Rangatt*ar* i*ar sin* mara rabatta*r* na braithre, '*ar* t-tab*airt* gloire & buidhechais do Dia. Gach ní immorro da n-derna an procatoir do d*r*och-méin ar **M' Aodóg**, do fhoillsigh Día do Dhauit eisem, & do foillsigh Dia do Dauit m*ar* tucc an procattoir ar **M' Aodhog** a leabh*ar* d' fagbáil oslaicthe amuigh ag an múr. Tainic doinenn & falc fertana an uair-sin ann; & do-*con*n*air*c Dauit leab*ar* **M' Aodhog** oslaiccthi, & ge do-*con*n*air*c, do léicc dó amhail do bí. Gidh ed do chuimnigh arís an leabh*ar* do beith oslaicthi, & do-cuaidh da fhoiridin, & fu*air* tirim trén-cumhdaighthe --- p.209 iar sin é, gan dith litre no líne, & gan braon d' uiscce no d' fertain an aieoir do buain ris. M*ar* do-*con*nairc Dauit a*n* miorbal (mó*r*) sin, do léicc don leabh*ar* m*ar* do bái, & do-ch*uaid* féin m*ar* a rabhatt*ar* na deiscip*uil*, go traigh an m*ar*a, doigh as laimh risan muir atá Ceall Muine. Do-chuaidh go h-airm i r-raibhe **M' Aodhocc**, & adub*air*t ris: ‘Cidh 'már faccbais do leabh*ar* oslaicthe’, *ar* sé, ‘ag imtecht duit les na damhaibh *ar* madai*n* a c-coin*n*e caich fon c-coill le h-agh*aid* na baistighe & na doinin*n*e’? M*ar* do-*con*n*air*c **M' Aodhócc** sin, do léicc a ghlúine re lár go h-umhal urra*m*ach d' aithméula a leabh*air* d' fáccbáil oslaiccthe; & do raidh gurab deithbhir do-la 'na diaigh siumh ar cenn con*n*aigh tucc air a fháccbháil. Ní dhubairt dano Dauith lé **M' Aodhócc** eírge do dhenamh, acht do-ch*uaid* i n-diaigh na m-brath*ar*. Tiagait isteach leth ar leth .i. Dauit & na braithre. Ro indis an lenamh doibh 'na degh*aidh* gach ní t*ar*la doibh i*a*r n-imthea*cht* don coill, & m*ar* fu*ar*utt*ar* an t-slighe reidh ro-tirim isi*n* mon*aidh* {folio 178b} tre miorbuilibh **M' Áedhócc**. Fiarf*aigh*is Dauit cait irraibhe **M' Aedhóg**. Adubratt*ar* cach go coitcenn nach facat*ar* é, ó do-luigh ar an traigh a b-fiadnaisi Dauit, 'ar f-faghail sccel a leab*air* dó. Do-cuiredh d*r*ong do mhaithibh na c-cleir*ech* *ar* cenn **Mh'aodhog** go traigh an m*ara*, & tuccatt*ar* leo é ón traigh. Tainic an lán mór-adbal m*ar*a 'na múraibh & 'na mór-tolcaiph gach taoibh ina thimcell, acht an ait ina raibhe féin, & nir urcoidigh aon-ní dó. Ro in*n*is immorro esp*oc* Dauit gach miorbaile da n-dérna Dia tré **M' Aodhócc**; tuc Dauit spreccadh & c*ur*sachadh go minic ar an b-procadoir tréna míbésuibh *ar* **M' Aodhog**. Ro mor*adh* ain*m* Dé & **M' Aodog** tresna miorbuilibh-sin. Do Bretnaigh an fer c*et*na .i. an procadóir, **M' Aodhocc** do m*ar*b*adh* lá eile tré thnuth & tre fhormat. Do-chuir se fon c-coill é & mog*aidh* on tuaith leis do buain chonn*aigh*. Do furáil an procadóir *ar* an occl*ach* **M' Aodhócc** do m*ar*bhadh, & do gheall cennach dó da chion*n* sin. Ocus '*ar* n-dol fon c-coill doibh, do chrom **M' Aodhog** ar mhaide da togbháil. Do toccaibh an t-occlach a lamha frisan tuaigh do bualadh **Mh' Aodóg**. Tainic do chumachtuibh an Choimdedh gur lenatt*ar* lamha an óccl*aigh* don tuaigh, *co* *nar* f*ét* a n-gluas*acht* na a n-gnath-luam*air*e*cht*. Ro adaimh an t-occlach a choir go h-ullamh an*n*sin, & tainic d' iarr*aidh* maithemhnais ar serbhont*aidh*e Dé go diocra ina decchaid sin .i. ar **Mh' Aodócc**. 'Arna faicsin si*n* do **M' Aodhóg**, cuiris a urn*aigth*e go Dia go diograis*ech*. Tainic t*r*a don urn*aighth*e si*n* gur fuaslaiccedh lamha an óccl*aigh* on cuibhr*iuch* & on crapall a rabhatt*ar*. Teid an fer-sin go luath don bhaile, & do in*n*is anní-sin da gach duine da t-tarla dó. 'Ar --- p.210 f-foillsiucch*ad* an sceoil-sin do Dauit, ro eir*igh* ar colbha a leaptha, & do-cuir leth-brócc air, & do-chuaidh go luath d' ion*n*saigh*ed* na coill*ed*h a c-coin*n*e **M' Aodhog**. M*ar* do-con*n*catt*ar* na braithre é acc imtecht cos-lomnacht, do lenatt*ar* {folio 179a} go h-ullamh a maighistir. Tainic **M' Aodocc** 'na coin*ne* go sruth do bí a n-gar don baile. Adub*air*t Dauit lena deiscioplaibh acca faicsi*n*: ‘Tiacchaidh uaim fós’, ar se; oir do-*con*nairc Dauit sl*uaga* aingel i n-uirtimcheall **M' Aedhócc** isin aít-sin. M*ar* d*o-con*nairc **M' Aodog** Dauit ag fuir*ech* fris, do reth go ro-luath m*ar*a raibhe & do uml*aigh* dó. Ata cros isin ionad-sin do com*ar*r*tha*a c-cattaigh & a c-comhaonta le ceile. Tuccat*ar* grasa & ger-guidhe do Dia na n-dul dibhlinibh, & do-chuatt*ar* don baile leth ar leth. Imderccais Dauit an procattóir go h-adbal a f-fiadhnaisi caich don cur-sin. Adub*air*t **M' Aodhócc**: ‘A maighistir ionmui*n*, na bí aga chertucc*adh*, óir ceirteoch*aid* Dia é, m*ar* as lór, uair do-geba bás bith-oban*n*, & oid*edh* eccosmail, & ni bia fios a adhnacail ag aoin-nech *ar* talmai*n*, acht acc Dia na n-dul’. Tarla don occlach m*ar* do tairrngir **M' Aodóg**, bás oban*n* eccub*aidh*, & gan fios a écca ina a adhnacail ag aon-duine. Ocus ro mor*adh* ain*m* De & **M' Áodhócc** de sin. La ele cuir*edh* **M' Aodhócc** ar cen*n* soidhtigh lenda dia tab*air*t leis don mainistir; & acc gabháil dó laimh le glen*n* grainemhail gnath-dhom*an* do bái ar an slighidh roimhe, do thuit an chairt ina raibhe an soidht*ech*, & do thuitett*ar* na doimh fon c-c*ar*t*aidh* fri h-all uathmar-gran*n*a. C*uir*is **M' Aodóg** comh*ar*tha na croiche cesta etorra & an t-all. '*Ar* togb*áil* a laimhe a n-airde don erlamh, nír urchoidigh aoin ní dona da*m*aibh, & nir bris*edh* an chairt; & nir doirt*edh* braon don lion*n*; & ro moradh ain*m* De & **M' Aodocc** trit sin. Do bi mac ag righ Bretan, & se dall, bodhar, bacach. O 't-cualatt*ar* a chairde & a lu*cht* oilemhna **M' Aodhócc** do denamh na míorbal {folio 179b} mór sin, do-chuirett*ar* an mac dia ion*n*saigh*ed*; & do-guidett*ar* é ima shlánucch*ad*. Do-guidhedh immorro ona maigistir go mór é .i. o Dáuit. Do-rin*n*e dano **M' Aodog** urn*aighth*e go diochra dochum n-Dé, gur slánaicch*ed* go h-ullamh an t-ócc-mac ona ainmib da éis si*n*. Tuccattar cairde an leinimh budech*us* mór do Día & do **M' Aodhóg** de sin; gur mór*adh* ain*m* De & **M' Aodhóg** tresna miorbuilibh-si*n* do-ronadh ar mac righ Bretan. Do bi neach ele i m-Bretnaibh 'gá raibhe a acch*aid*, na h-áon-clár uile, gan súil, gan sróin, & do bí m*ar* si*n* aga breith. Ruccadh go **M' Aodhócc** é da leicches. 'Ar n-guidhe De do **Mh' Aodóg** ar a son do slanaighed é fo cettoir, go tangatt*ar* a suile & a srón ina n-ionadhaibh iomchuibhde fein fadeoigh; & ro móradh ain*m* De & **M' Aodog** de sin. --- p.211 Tangatt*ar* Saxan*aigh* uair ele i m-Bretnaibh, sluagh mór doáirme. Do cruin*n*igett*ar* Brethnaigh ar a c-cion*n*, & do-cuirettar tea*cht*a go Dauit da rádha ris, **M' Aodog** do chur cuca do ben*n*ucc*adh* a sluaigh, & do coisreccadh a c-catha. Do-cuaidh **M' Aodhog** *ar* furailemh Dauit mara rabatt*ar* Bretnaigh, & íatt féin & Saxan*aigh* ar acch*aid* a ceile. Ni rabatt*ar* Bretn*aigh* lion catha i n-acch*aid* na Saxan*ach*. Do-guidh t*r*a **M' Aodóg** ar son na m-Bretnach, gur teichett*ar* Saxanaigh iar sin, & do lenatt*ar* Bretn*aigh* iatt, go rabatt*ar* seacht laithe na seachtmuine aga m*ar*b*adh* & acca muccnech*ad*; & nir tuit aon duine do Brethnaibh lé Saxancaibh *ar* fedh na h-aimsire sin tre grasaibh Dé, & tre miorbuilibh **M' Aodhócc**. Co nach tainic aoin-nech do Saxancaibh don Bretain an fedh do bi **M' Aodhóg** in*n*te i*ar* b-foillsiucc*adh* na miorbal-si*n*. Ocus ro mor*adh* ain*m* Dé & **M' Aodóg** de si*n*. {folio 180a} Do bi nech ele i m-Bretnaibh, & do tion*n*scain se **M' Aodhócc** do mhealladh, oir do fhuráil ar a muin*n*tir a breith cuicce, & a radha go raibhe féin dall, bod*har*. Do raidh **M' Aodhocc** '*ar* n-aithne a cheilcce: ‘Do bi do righe & do ro-flaithes *ar* do chum*us*’, ar se, ‘no gur brethnaighis na tiodhlaicthi tucc Día duit do ceilt. Ocus o do-ronaisi an m-bréicc-si*n*, beir-si amhail adubhradais go h-aimsir do bhais’; & ro comhaill*edh* sin. Ro mor*adh* ain*m* Dé & **M' Aodhócc** de sin. Is iomdha dano miorbuile & moir-f*er*ta do-rin*n*e Dia a n-onóir **Mh' Aodog** i m-Bretnaibh nach airmither an*n*so do sechna an emheltais. *Con*idh airesi*n* ro faccaibh an tughd*ar* iad g*an* a n-in*n*isi*n*. A h-aithle gach a n-derna **M' Aodhocc** do miorbuilibh i m-Bretain, gabhais ced aga oide .i. Dauit Cille Muine, & do tion*n*sgain te*cht* tara ais go h-Er*inn* maille lea dheiscioplaibh. '*Ar* n-dol dó a b-focc*us* trachta na h-Er*enn* do-*con*n*airc* sladaighthi do lettaobh na slicch*ed*, & siad ag slad & ag m*ar*b*adh* oilitr*ech* & áosa eccruaidh, no bíodh acc siub*al* o ionad go h-ionad. Adub*airt* **M' Aodocc** lea muin*n*tir: ‘Déinem deithnes d' ion*n*saighe na n-oilitr*ech*’, ar se. Do bhen a clocc gan fuir*ech* don chur-sin, go c-cuala tigerna na n-gadaighedh e: ‘As guth cluicc fir diadha degh-craibhthigh so’, *ar* sé, ‘& as uime bhen*us* a clocc da fhurail orai*n*-ne gan an gniomh-so do dhenamh’. Do sccuirett*ar* dona h-oilithrech*aibh* i*ar* si*n*. Is amhlaidh do bhí an fer-sin dob ferr aca ina duine saidhbir *sár*-cum*acht*ach, & móran maoine & maithesa for a cum*us* .i. Dio*m*a mac Fion*n*tain, meic Branain, meic Cendlach*an*, meic Armara, meic Nax*air*, meic Foth*aid*, meic Each*ach* Laim-deircc, meic Meisin Corb, --- p.212 meic *Con*cubh*air* Abhratruaidh, meic Fin*n* Filedh, meic Rosa R*uaid*, meic Ferg*us*a Fairrge. 'Ar t-te*cht* *tr*a do **M' Aodhóg** a c-comhfocc*us* doibh, cuiris Dioma {folio 180b} duine dia muin*n*tir ar a cend. Ro iomch*air* an fer-si*n* **M' Aodhog** *ar* a mhui*n* as a luing, & rucc lais m*ar*a raibhe a ticcerna é. Do-rin*n*e aithr*igh*e adbal iar sin, & tucc feron*n* i n-ofrail do Dia & do **M' Aedog** go brath. Is an*n* ata an feron*n*-sin isin ran*n* tes d' Er*inn* re n-ab*air*ther h-*Úi* Cen*n*seal*aigh*, & do-roine ecclas an*n* .i. *Ard* Ladhran*n*, & tucc an neoch adubhram*ar* .i. Dioma é féin, maille lea chenel, & lena caoimh-feran*n* do Dia & do **M' Aodhócc**. La eiccin iar sin da raibhe **M' Aodhócc** laimh risan muir, & a bhrait*r*e ina fhochair an*n*; & adub*air*t friu: ‘As aithr*ech* lem gan a fhi*ar*f*aigh*e do mo maigistir .i. do Dauit, cia an t-ath*air* faoisittne do biadh accam ind Er*inn*’. Do tion*n*sgnatt*ar* a deiscip*uil* long do dheisiucc*adh* dó, & imtecht leis an toiscc-sin. Gidh edh do bi eccla na m*ar*a go mór orra. Téid **M' Aodhócc** dochum na m*ar*a, & dob ail leis dol gan luing i m-Bretnaibh dochum an mhaigistir aga raibhe. Tainic an t-aingel da ion*n*s*aigh*e, & adub*air*t ris: ‘As borb a n-d*er*nais’, ar sé. ‘Ní ó bhurba dob áil damh a denamh, acht tre cu*m*achtaibh Dé’, bh*ar* **M' Aodóg**. Adub*air*t an t-aingel: ‘Ní h-eicc*in* duit ath*air* faoisittne ele d' i*ar*r*aidh* acht Dia na n-dul, óir tuicc*idh* sé rún & deirriti*us* gach duine. Gidh edh mad ail duit fiadnaisi d' fág*ail* ar th' faoisittin & ar do coccús, biodh Mo Lua mac Oiche d' ath*air* faoisitne accat’. Do iompó **M' Aodócc** t*ar*a ais, & do-cuaid isin tir re n-ab*ar* I Chein*n*sel*aigh*, isin feran*n* le raiter *Ard* Lad*r*and; & m*ar* do shuidh isin ionad re n-ab*ar*t*ar* Acchél, do cuimnigh se *ar* an c-clocc do dermaitt i m-Bretnaibh. Ocus an tan do h-a mith*ig* a bhuain dó *do*-*con*n*air*c **M' Aodhócc** laimh ris h-e. Tucc*us*tair **M' Aedóg** {folio 181a} buidechas mór & moladh do Dia tritt sin. La da raibhe **M' Aodhocc** ar t*r*aigh an m*ar*a roi*n*nes iter Muimhneachaibh & Laighneachaibh (.i.) h-Úi Cendsealaigh & na Deisi, dob ail leis an traigh d' imthecht dochum na n-Déisi, & do bí se *ar* each maille lena deisciplaiph. Boi gabhal ‘mara’ rompa ar an imghittis longa & lan-*ar*t*r*aighe. Dob áil lena muin*n*tir tuirling da n-eachuibh, óir nír saoileatt*ar* go f-f*ét*fadais imthe*cht* gan *ar*t*r*ach 'san ionad-sin. Adub*air*t **M' Aodóg**: ‘Leiccidh na h-eich ar a n-acch*aid* féin ar siubhal’, *ar* sé, ‘óir féd*edh* Día an muir do tracchadh*adh* & do thiormucc*adh* dúin*n*’, *ar* sé. Do-rin*n*ett*ar* san amlaidh sin 'ar c-cur an do-th*cus*a go daingen i n-Día; *co n*-dechat*ar* na h-eich ga*n* a n-ingne do fhliuch*ad* isin muír mór-thond*ach*, amhail b*udh* talamh tiri*m*, nó ród ro-réidh ele í. *Co n*-dechat*ar* 'san athgoirit amhlaidh sin isna Déisibh. --- p.213 Cumhdaigis **M' Aodhócc** ecclas isin ionad-sin re n-ab*ar*thar Disert n-Dáirbre, & bói aims*ir* fhada an*n*sin maille lea dheiscioplaibh. Bátt*ar* dá bha & aon-laogh an*n*sin ag na braithribh. Bói **M' Aodhóg** laithe n-áon an*n* ina aon*ar* isticch ina sealla. Do-*conn*airc na coin all*aidh* da ion*n*s*aigh*e; batt*ar* go mín muin*n*terda ag (*techt*) 'na thimceall. Do thuig **M' Aodhócc** gurab acc iarr*aidh* bídh do bhatt*ar*. Taínic a thro*caire* forra; tucc an laogh doibh, & do ráidh ría a ithe. An tan *tr*a tainic bean do bhleoghan na m-bó tráth nóna, do shir an laogh do léiccen chuca. Do raidh **M' Aodhócc** ria: ‘Na bí aga iarr*aidh*, óir tucc*us*a dona *con*aibh allta é’. Adub*air*t brath*air* dona braithribh: ‘Cion*nus* fétfaidher na ba do bleoghan, & gan a laogh aca’? Adub*air*t **M' Aodocc** risan m-brath*air*: ‘D*r*uid cug*um* do chend’, ar sé, ‘go m-bennaigin*n* é; óir an tan do-chífitt na ba h-é, do-béraitt a m-bain*n*e go h-umhal orramach’. As m*ar* sin immorro do bí, an tan at-cíttis na ba cend an bhrath*ar*, do bídis 'ga lighe go lán-obann, & do-beirdís a m-bain*n*e amhlaidh sin. {folio 181b} As minic doniodh **M' Aodocc** na miorb*aile*-sin .i. an tan do muirf*idh*e laogh, cenn an tí do-rachad do bleoghan na m-bó do benducc*adh*, go t-tab*r*atais a m-bain*ne* m*ar* do-chíttis h-e. *Con*idh da dherb*adh* at-be*rt* an fili amlaidh:1. 1] Toiscc **M' Aodhócc** i t- tír m-Bretan, 2] Toiscc da lentar lea laoidhedh, 3] A clú ó sin fa shéla, 4] Dúal na sccela do sccaoiledh. 2. 5] A mescc na n-erlamh uile 6] **M' Aodhócc** fa duine derbhtha, 7] Don dá dhamh díana, díuide, 8] Doní doimh ciuine cennsa. 3. 9] Scáoilte lé báistigh m-braon-móir 10] Leabh*ar* **M' Aodóg** gan bine, 11] Nocha dherna dó an dile 12] Easb*aidh* líne no litre. 4. 13] Gion gur slige ag cach ria*m*h roimhe, 14] Si ag cách oile 'na h-oilbéim, 15] Trésan món*aidh* ruaidh ro-bhuicc 16] Do-rin*n*e *con*air coimhréidh. 1. 17] Dá laimh as tuagh an túata 18] Do cengladh uadha a n-áoin-feacht, 19] Da bhallaibh n*ar* fhét én-chor, 20] Gur fhóir an t-erlamh aointeach. --- p.214 4. 21] Bás an phrocadóir pheacthaigh, 22] M*ar* do chedaigh an cleirech, 23] D' feircc le **M' Aodocc** go minic; 24] A bhás nír fhidir enneach. 1. 25] Na dhoimh is cairt na corma 26] Risan aill n-dorcha n-domhain 27] Do thuitset uile a n-aoin-f*echt*, 28] M*air*cc d*ar* caoimhthech an chon*air*. 29] Cuirther leis crois da c-Coimhde, 30] Go n-derna an Coimdhe a c-cobh*air*. 1. 31] Mac rígh Bretan gan baoth-glór 32] Foiris **M' Aodócc** na manach; 33] Tri h-ainmhe n*ar* féd d' folach, 34] Do bhí dall, bodh*ar*, bacach. 1. 35] Neach ainmheach 'sa*n* crich cedna, 36] Gerr an térma go t-terna, 37] Nír chuir c*air*de ar a chabhair, 38] *I*s é 'sa acch*aid* 'na h-en-clar. 1. 39] Buidhne Bretan gan míognáoi 40] Tre guidhe an fhíor-naoi*m*h etail 41] Cuirit ár i n-gach achadh 42] *Ar* shluagh Saxan le sechtmain. 1. 43] Neach do raidh mar cóir ceilece, 44] Dó nír f-ferr de 'mun a*n* soi*n*, 45] Beith bodh*ar*, dall; ger dhuiligh, 46] Go brath do fhuirigh amhlaidh. 1. 47] 'Ar t-te*cht* tar ais go h-Éirin*n* 48] Don náomh, fa gér-ghrin*n* guidhe,{folio 182a}49] Bás na n-oilitr*ech* n-écc*r*uaid 50] Do bhac i n-en-uair uile. 1. 51] A clocc fadheoigh do dhermaitt 52] I m-Bretai*n* bhend-bhuicc blad*aigh*, 53] M*ar* tainicc trath a búana, 54] Do-chí uadha ar a aghaidh. 1. 55] Tre múr anfaidh go h-in*n*ill 56] Ráon 'na ráon tirim t*ar*la 57] Ar **M' Aodhócc** go méd n-gáoisi, 58] Ar lorcc Máoisi meic Amra. --- p.215 1. 59] Cend an bhrathar do bhen*n*aigh 60] I n-am bleoghain don bhan-coicc, 61] Na ba m*ar* laogh do lighdís, 62] An trath ticcdís; nir bhan-toisg.Toiscc. La ele do **M' Aodhócc** ag meilt cruithne*cht*a isin muilen*n*. Batt*ar* na braithre uile le tosccaibh ele. Tainic ócclach d' Osraighibh istech, go rucc ní don min *ar* eiccin uadha. Tainic an t-ogl*ach* c*et*na chuicce 'na diaigh sin, & sé '*ar* c-claochlodh datha & crotha 'ar n-íadhadh súl dá suilibh d' en-toiscc, gur í*ar*r ní a n-athchuinghidh ar **M' Aodhócc** don min. Fechais **M' Aodocc** f*air*, & do fhi*ar*f*aigh* de c*rét* tucc m*ar* sin h-é, ge do bí a fhios aicce. Ocus adub*airt*: ‘Do-gebhair-si ní don min lea breith let; & gidh edh biaidh tú cáoch t*r*é bithe, & ni bía do shíol go brath gan nech leth-cáoch dhíobh it dhecc*aid*’; amhail ro comailledh. Ro cumhdaighedh cealla iomdha & mainistrecha le **M' Aodhócc** i n-Uibh Cein*n*seal*aigh* don chur-sin, & do bí féin i mainistir díbh ren ab*ar*th*ar* Cluain mór Dícholla; & is amlaidh do bí Dícholla feisin ina abb*aidh* urdhálta fo cúram **M' Aodhóg** isin maighin-sin. *Con*idh uadha ain*m*nighther an t-ionadh día éis. Do thiomaircc Aodh (.i. rí Er*enn*), mac Ainmir*ech*, sluagh mór d' *ar*gain & do chreach*ad* h-*Ua* Cein*n*sea*laigh*. Brandubh immorro mac Each*ach*, meic Muireadh*aig*, fa rí *ar* Uibh Ceindseal*aigh*; & isé bói ag cathucc*ad* i n-acch*aid* righ Er*enn* .i. Aodhae. Tionoilit t*r*a móran do daoinibh an tire-si*n* a n-eide & a n-indile fo díden Dé & *ar* comairce **M' Aodhócc** isin ion*adh* i r-raibhe .i. Cluain mór Dicholla. M*ar* do-chual*aigh* an rí an tainiom*a*t spreidhe & cethra {folio 182b} do thiomsucch*ad* i n-aoin-ionad, do-ch*úaidh* do chreach*ad* an bhaile. Ro eir*ig* **M' Aodhócc** amach a c-coin*ne* an t-sl*úaigh*, & cuiris comh*ar*r*tha* na croiche naoimh le rin*n* a bachla 'na n-acch*aid* an*n*. Adub*air*t neach don t-sl*úagh* bói a t-tosach cáich do*n* cur-si*n*, ag dol tar an c-c*om*h*artha*: ‘Ní fhuil da nao*m*htacht nech do fhétf*edh* mo thoirmescc’, *ar* se, ‘gan dol tar an c-co*martha*’. Ocus '*ar*na radha si*n* dó, do thuit m*ar*bh gan anmain a b-fiadhnaisi cáich a c-coitcin*n*e. Gabhais eccla adhbal cách a c-coimh n-ein-fecht don gniomh-sin; & do iompott*ar* t*a*ra n-ais dochum an riogh. Iompoidhis an rí iar sin on ecclais, & as*edh* adub*air*t: ‘Ní f*et*muid ne catucch*ad* i n-acch*aid* na naomh, & na Trinoide tré-phersanna*igh*e, & **M' Aodhócc** *con*a míorbuilibh’. G*ur* mor*adh* ain*m* De & **M' Aodóg** de si*n*. --- p.216 Fe*chtus* ele da t-tainic **M' Aodhóc** don recles re n-ab*ar*th*ar* Senboth Átha fo bhun an t-sleibhe re ráiter Suidhe Laighen, m*ar* do bai an*n* ag siubhal na slicched, tarla sagh meic tíre dó *ar* an slicch*ed* 'na coinde, & sí t*r*uagh, anffan*n*, ocarach. Tainic go min muinter*tha* chuicce. Do fi*ar*f*aigh* **M' Aodhócc** don ghiolla tárla dó *ar* an slicch*ed*, an raibhe áoi*n*-ni aicce, do-bher*edh* sé don choin. Adub*air*t an giolla go raibhe ao*n*-*ar*án & órda éiscc. Gabhais **M' Aodhóg** anní-sin uadha, & teilccis dochum na con h-é. Do dhercc & do las an giolla acca faicsi*n* sin; & adub*air*t an gioll*a* gur eccail lais a thiccerna, óir nír bó do muin*n*tir **M' Aodócc** féin dó, acht a theccmáil dó *ar* an sligidh. Adub*air*t **M' Aodhócc**: ‘Tab*air* let ní do duille na coill*edh* cuccam’, *ar* sé; & do-rin*ne* samhlaidh. Bennaighis **M' Aodhóg** an duillebh*ar* 'na dheaghaid sin, gur sóadh i n-*ar*án & i n-iascc é. Tucc don gioll*a* é as a h-aithle. Gur mor*adh* ain*m* Dé & **M' Aodócc** t*r*esna miorbhuilibh-sin. Fe*chtus* ele da raibhe an rí do raidhemar .i. Brandub mac Each*ach*, '*ar* n-gab*áil* {folio 183a} ricche Laighen dó, & crecha mora roimhe '*ar* na m-buai*n* don leith tuaidh d' Éirin*n*, tarla lobh*ar* do muin*n*tir **Mh'aodhóg** dó, & do íarr déirc *air* i n-onóir Dé & **Mh'aodóg**. Tucc an ri m*ar*t maol-odh*ar* i n-deirc dó. 'Na diaig sin tainic an rí da tír féin, & gabhais fos-longp*ort* ag an abhain*n* darab ain*m* Slaine. Gabhais tin*n*es adhbal-mhór an oidhce-si*n* h-é, & do-*con*nairc aisling iongn*adh* .i. m*ar* do-bértai i n-ifrion*n* h-é, & m*ar* do bheittís piasta ifrin*n* uile, & a m-beoil oslaiccthi da ion*n*saicch*ed*. Ocus dar lais fós do-*con*n*air*c se peist mór i n-dor*us* if*r*in*n* do ba mó dhíobh uile; & as i do ba san*n*t*aigh*e cuicce. Ocus d*ar* leis féin do bí ullamh dochum a shluiccthi. Do th*ar*raing sí an ri lena h-anáil da h-ion*n*saighe, gur becc n*ar* shluicc sí a n-aoin-f*echt* h-é; go t-tainic cleirech sochraidh soidhealbhda dá ion*n*s*aigh*e go h-athlamh, gur chuir m*ar*t maol-odh*ar* i m-beol na piasta, & do ba cosmail risan m*ar*t tucc an rí roimhe sin don lobhar h-í; gur shaor an rí o bheol bioth-oslaicthi na píasta. Do tharraing an pheist dha h-ion*n*s*aigh*e arís h-é, & dob áil lea shluccadh cuice m*ar*an c-cedna. Tainic an cleir*ech* c*ét*na arís ó ro*cht*ain, & do bhuail an m-bachaill i c-cend trom-adhbal na péste, & do dún a bel go bioth-ullamh, gurab amlaidh sin ro saor*adh* an rí o ghuais na piásta & ifrind a n-aoin-fe*cht*. Do iompó spiorat an rígh dochum a chuirp, gur eir*igh* as a h-aithle, gur indis da muin*n*tir gach ní at-*con*nairc. Rucc*adh* an rí immorro iar si*n* don ionad re n-ab*ar*thar Inbher Crimth*ainn* isin tin*n*es c*et*na i r-raibhe. Adubhratt*ar* a charaitt ris: ‘Ata nech naomhtha isin talamh-so’, ar síad, ‘d*ar*ab ain*m* **M' Aodócc**. Doníther ferta mora & --- p.217 míorbuile do lathair leis. Ocus cuir-si techta cuicce, do tab*air*t uisge choiserccta cuccat uadha’. Adub*air*t an rí: ‘Ni ba h-amhlaidh sin bías’, *ar* sé, ‘acht rachat-sa féin m*ar*a b-fuil sé’. Teid an ri ina c*ar*p*at*, {folio 183b} & tainic mara raibhe **M' Aodog**. Ó do-chualaidh **M' Aodhócc** an ri do bheith da ion*n*saighe, do-ch*uaid* ina coin*n*e. Acht cena m*ar* do-*conn*airc an rí **M' Aodhóg** úadha, adub*air*t: ‘As é súd an cleir*ech* do shaor meisi o bél na piasta, & o phéin ifrin*n* *ar*cena; óir aithnighim a cruth & a caoimh-eccoscc uaim’. Slechtais an rí fo chosaibh **M' Aodhócc** an tan-sin, & adub*air*t: ‘As aitr*ech* lem mo peac*adh*’, *ar* sé, ‘oir do-rinnes morán uilc & eccora riamh go soiche so; & gibe ar bith aderai-si frim im slainte m' anma, do-ghén fom dithcell’. Do slanaigedh an ri iar sin o gach eslainte da raibe 'na diaigh, '*ar* n-guidhe do **M' Aodhóg** ar a shon. Adub*air*t an rí: ‘Do slanaighis mé om eslainte’, ar sé, ‘& rom scc*ar*ais ó phianaibh ifrin*n*’. Ocus ro in*n*is do **M' Aodog** an*n*sin gach ní at-*con*nairc isin aisling adubhramar. Adubhairt an ri an*n* sin: ‘Do-bheirinn-si me féin gom cinedh & gom clan*n*maicne i m-bith-dílsi do Dhia & duit-si; & adeirim m' adhlacadh maille ré mo shiol & rem chlan*n*m*ai*cne go brath it reilicc-si .i. Ferna’. Tucc an rí offrail go h-iomdha & feran*n* fairsing do **Mh'aodhóg**, áit inar cumdaigh ecclas álain*n* onorach .i. Ferna Mór **M' Aodóg**. Ro ordaigh in rí .i. Brandubh, i t-tul*aigh* aonaigh & oirechtais Laighen, eter cler*ech* & túata, aird-espuccoide*cht* chucc*idh* Laighen uile do beith i n-ecclais catoilice **M' Aodog**, & **M' Aodhog** féin 'na aird-esp*oc* in*n*te, '*ar*na oird*nedh* & '*ar*na onorucc*adh* i r-Róim roimhe sin le fer ionaid Dé i t-talm*ain*, amhail do raidhem*ar* romhain*n*, an u*air* fuair an *m*-bric **M' Aodóig** & an m-bachaill m-Branduibh .i. Brandubh mac Each*ac*h, do-roine do leiges leis an m-bachaill do cum*acht*aibh Dé. An tan immorro bói **M' Aodhóg** ag cumdach mainistrech h-i f-Ferna, da-rónsat a deiscip*ui*l eccaoi*n*e ris na raibhe uiscce a b-focc*us* doibh 'san m-baile. Bói cran*n* mor isin m-baile an tan-si*n*. Adub*air*t **M' Aodog** lea dheiscioplaiph: {folio 184a} ‘Gerr*aidh* an cran*n* ut da bhun’, ar se, ‘& lingf*idh* top*ur* taitnem*ach*, & s*r*uth seimide sol*us*-glan d' uiscce each*ar*-gorm uainidhe uadha’. Do gerradh an cran*n* don cur-sin, & '*ar*na gerradh lingis loch-top*ur* lán-álain*n* ina dhecch*aid* don dal-sin, ren ab*ar* Tiopra **M' Aodocc**. Do gnathaighdis mna & mion-daoine techt do nighe a n-edaighc & do niamh-glan*adh* a n-err*eidh* dochum an t-srotha do shil as an top*ar*. Baoi f*er* úas*al*-conaigh isin feran*n*, dar bó comain*m* Becc mac Eog*ain*, & bói a bhaile bun*aidh* a b-focc*us* don cill & don caoimh-ecclais, óir do-thiccedh a feran*n* *co n*-uicce an sruth-sin. Ocus --- p.218 do-ticcdís mna an bhaile do nighe a n-éd*aigh* as, amhail adubhram*ar* cena. Rop olc le **M' Aodhócc** anní-sin, & adub*air*t ríu: ‘Tiagaidh uaim go h-ullamh, & na teccaidh comhgar sin don ecclais na duinne’, *ar* sé. Adub*air*t ben dona mnaibh nach rachdais, ‘óir as lind féin an t-uiscce, & an feran*n* a n-aoin-fe*cht*’, *ar* síad. Iar sin t*r*a búi inghen álain*n* il-dhealbhach do Bhecc mac Eog*ain* ag nighe édaigh lena cosaibh for*s*na clochaibh. Do lenatt*ar* a cosa don édach, & an t-édach dona clochaibh, & na clocha don talamh; & do bái sí amhail gach n-iomhaigh, nó m*ar* gach n-deilbh n-daonna, gan aister, gan gluas*acht* amlaidh sin, c*on*a*r* lamh corrucch*ad* do thaoibh seach a ceile. 'Arna cloistin si*n* d' athair na h-inghine .i. do Becc mac Eog*ain*, tainic go luath m*ar*a raibhe **M' Aodhócc**, & do-ghuidh go h-umhal é fa fhuasgl*adh* don inghin. '*Ar* n-denamh urn*aighth*e do **Mh'aodóg** ar a son, do sccáoiledh go luath í on cuibr*iuch* i r-raibhe. Ocus tucc an fer-sin .i. Becc mac Eog*ain*, é féin & an baile-sin, & a sliocht go brath a m-bith-dílsi do Dhía & do **Mh'aodhocc**. 'Na diaigh sin tainic airgech bói a c-comfocc*us* do cathr*aigh* **M' Aodhócc** cuicce, & ro innis dó go raibhe a math*air* i n-eslai*n*te géir; & i*ar*rais uiscce coisreccta chuice. Téid **M' Áodog** fein m*ar*a raibhe an bhen. Do ba taoscca in t-airgech ina **M' Aodocc** {folio 184b} an tan-sin; & fu*air* a math*air* marbh, gan anmain ar a cion*n*. Tainic a c-coin*n*e **M' Aodocc** t*ar*a ais amach, & do raidh ris: ‘A serbhont*aidh*e dílis Dé, & a mogh an Choim*dedh* cum*acht*aigh, na buaidhert*ar* tú, óir atá mo math*air* m*ar*b isin maighin-si’. Adub*airt* **M' Aodhócc** ris: ‘Éirigh-si’, *ar* se, ‘m*ar*a b-fuil do math*air*, & ab*air* ria, tea*cht* m*ar*a b-fuilim-si da slanucch*ad*’. Téid an t-airgeach tara ais, & adubhairt lea mathair: ‘Eircc go luath, óir ata **M' Aod*óg*** móir-fhertach 'gut iarr*aidh*’. Ro eirigh an ben i*ar* si*n* le h-aithne **M' Aodócc**, amhail no bheith ina codladh, go t-tainic slán da ion*n*saigh*ed* ina coin*n*e. Ocus ro mór*adh* ainm Dé & **M' Aodhócc** de sin. Araile aim*sir* do-cuaidh **M' Aodócc** m*ar*a raibhe an t-ab naomhtha .i. Mun*n*a mac Tulcáin, go Tech Mun*n*a: & do fiadaighedh go h-onórach an*n* h-é. Adub*air*t Mun*n*a mac Tulcai*n* risan c-coimhtionól do bí ag frithailemh dó: ‘Eircc m*ar*a b-fuil **M' Aodhócc**’, *ar* se, ‘& ab*air* ris a b-fuil do braithribh & do daóinibh ele isin m-baile do chur dom aittreibh-si & dom *árus*, do chaithem bídh & dighe a c-coimhnein-f*echt* 'na onóir féin anocht’, *ar* se. Do-raidh **M' Aodhócc** go c-caithfitís uile biadh an oidhche-sin. Adub*air*t Mun*n*a risan t*echt*aire: --- p.219 ‘Innis do **M' Aodhóg**, nach fétaitt uile biadh do caithemh, oir atá móran easlán díbh’. Adub*air*t **M' Aodhócc** 'arna cluinsin si*n*: ‘As celgach da i*ar*r an t-ab slainte dona braithribh; gidh edh féd*adh* Día slainte do thab*air*t doibh im onóir-si’, *ar* sé. Ocus '*ar*na radha sin do **M' Aodócc**, tainic gach nech da raibhe easlán diobh maille le g*air*dech*us* don proin*n*tigh; & ro bátt*ar* drong diobh & gurab *ar* eíccin do batt*ar* beo roimhe sin; & tangatt*ar* sei*n* do chaithemh a suipéir a c-cuma cáich don cur-si*n*. {folio 185a} A c-cion*n* an tres lái immorro ac fáccbail an bhaile do **Mh'aedócc**, adub*air*t Mun*n*a: ‘Ni raghair as an m-baile’, ar sé, ‘no go ru bhaitt na braithre 'san eslainte cedna, m*ar* do bhatt*ar* roimhe’. Adub*air*t **M' Aodog**: ‘ Do thiodlaic Dia damh-sa sláinte lea tab*air*t doibh’, ar se. Do raidh Munda: ‘Ní h-amlaidh sin bías’, or sé, ‘óir foirbhtighit na subailce 'sna h-eslanaib’. Acht cena 'arna ceducc*adh* do **M' Aodog** tre furailemh Munda ro iompótt*ar* na braithre .i. an coimhthionól c*et*na ina n-eslaintibh fein dorísi. Do imthigh **M' Aodog** an*n*sin '*ar* n-gabhail cheda, & '*ar* c-ceileabrad do Mhunda; & téid da ionad féin '*ar* f-fáccbháil benn*acht*a, & '*ar* f-fagháil bhenn*acht*a. Conidh de mhiniucc*adh* gach neithe diobh-sin do-ronadh an laidh- si:1. 1] Lá do **Mh' Aodhócc** 'sa muilenn, 2] Da rucc tuirend *.i. cruith- necht* da tréin-bhleith, 3] Cuicce go t-tainic tuata, 4] Go rucc min uada ar eicin. 2. 5] Min arís a riocht ele, 6] Nir gniomh goile na gaisccidh, 7] D' éis a shúl uadh d' iadadh 8] Leis do h-iarr*adh* a naisccidh 3. 9] A h-ucht naomh ocus naom-ogh. 10] ‘Biaidh’, *ar* **M' Aodócc** gan man*n*ar, 11] ‘Go brath do dhéoin an Duilimh’ 12] ‘Súil dot suilibh gan amh*ar*c’. 1. 13] Ar righ Er*enn* go h-eiccn*ech*, 14] Ger mór d' einnech m*ar* ob*air*, 15] Crodh Laighen uile d' forccla 16] Do-rin*n*e a c-comhda ar choccadh. --- p.220 1. 17] An cú ocarach allta 18] D' eis a cabhra ar a casán, 19] Doní do dhuille an doire 20] Iascc re 'roile ocus arán. 1. 21] Brandubh mac Eachach ainmín, 22] Do bí an t-aird-rí go h-eslán; 23] Da leighes ni fu*air* einnech, 24] Gur fhóir an cleirech cnes-bán. 2. 25] Rí Laighen, ni cás ceilte, 26] Foiris mac Eithne árnaigh, 27] Tucc an rí arís 'na rithing 28] O pianaibh if*rin*n adhbail. 1. 29] Uiscce *ar* tosach na tennta 30] Ní frith a f-Ferna roimhe,{folio 185b}31] Gur muigh a bun an bhile 32] Top*ar* fa gile gloine. 2. 33] Tiopra **M' Aodhócc** go maisi 34] Ainm na glaisi go gnathach, 35] Biaidh os gach uiscce iodhan 36] Sreabh na tiopra gan *tr*agadh. 1. 37] O bhaile Bheic meic Eogh*ain* 38] Ticcdís mná an cheol*aidh* cornaigh, 39] Do nighe a n-édaigh dobair 40] A sruth an top*air* ton*n*-gloin. 2. 41] Do thoirmiscc **M' Aodocc** málla 42] An bantra*cht* dána daith-gheal; 43] Nír gabh ben dibh on deigh-fer, 44] Doibh fa deir*edh* dob aithreach. 3. 45] Ticc ingen an fir eolaigh, 46] Bec mac Eogai*n* gan ainméin, 47] Gusan tiop*r*ait n-guirm n-gle-gloin, 48] Do nighe a h-éd*aigh* ain*n*séin. 4. 49] Clocha an t-srotha *arar* saltair, 50] Don mhnáoi nir ch*ar*c*air* cosmail, 51] An t-edach 's an úir endacc 52] Do bí a c-cengal da cosaibh. --- p.221 7. 53] Sealbh an bhaile caoim-cheo*laigh* 54] Tucc Bec, mac Eog*ain* fin*n*-gil, 55] Do **Mh'aodhóg** fa mór-cum*acht* 56] Uadh *ar* furt*acht* da ingin. 1. 57] Tucc h-í ó bás go beath*aid*, 58] Dia do cedaigh m*ar* cumhacht, 59] D' fertaibh an fíréoin ailgin, 60] Mathair an airgidh d' f*ur*t*acht*. 1. 61] An áos eslán gan fuigel, 62] Orra nír cuiredh cuma, 63] Gur leighis iatt gan falach, 64] Coimhtinol manach Mun*n*a. 2. 65] Dénamh air tar gach n-aoin fer, 66] Don fhoir aoidhedh nirb antrath, 67] Ar nech fa ní dan iarfadh, 68] Le h-Aodh nír h-i*ar*r*adh* athla.Lá. Fe*cht* ele do-ch*úaid* **M' Aodhócc** *ar* cu*air*t m*ar* rabhatt*ar* ogha nao*m*htha niamh-ghenmn*aidh*e, batt*ar* d' inghenaibh ag Aodh mac Cairpre, & rucc leis seisr*igh* dhamh a n-deirc doibh. '*Ar* n-gabhail na seisr*igh*e dona h-*air*eamhnaibh, tainicc ben bocht, & sí 'na lobh*ar*, meirbh, móir-easlán, go **M' Aodócc**, & do i*ar*r damh dona damhaibh i n-deirc air. Tucc san sin di. Adubhratt*ar* na h-oiremhain: ‘Cionn*us* do-genmais-ne {folio 186a} treabadh anosa’? ar síad, ‘óir testa damh d' uimhir na seis*righ*e uain*n*’. Adub*air*t **M' Aodhócc**: ‘Anaidh-si fós’, *ar* sé, ‘& do-bhéra Día damh daoibh ina ion*adh* sútt’. Do-con*n*catt*ar* iar sin damh ag tea*cht* don fhairrge da n-ion*n*saicch*ed*. Tainic dochum na seisr*igh*e, & do-chuir a chend fon c-cuing go h-ullamh isi*n* áit i r-raibhe an dam ele adubhram*ar*. Bói isin seisrigh amhlaidh sin fedh an earr*aigh* acc treab*adh* dona h-oghaibh; & no teighed gach n-oidhche dochum na fairrge. Ocus do léiccedh tri fraissi geimn*igh*e as, & nó thigedh gacha maidne docum na seisr*igh*e c*et*na, no gur imthigh aims*er* an treabhtha. '*Ar*na cloistin sin do cach a c-coitcinne, ro mór*adh* ain*m* Dé & **M' Aodhóg**. Fecht*us* ele do **M' Aodhócc** 'san ionad re n-ab*ar* Ard Lathran*n*, & do-*connair*c se seisrigh damh ag treabh*adh* laimh le Ferna .i. a chathair féin; & do bí a n-g*ar* do chéd mile eter an dá áit-sin. Gidh edh do-*con*n*air*c **M' Aodhócc** íatt tre grásaibh an Spiorait Naoimh. 'Ar n-iompódh immorro don t-seisrigh ón iomaire go 'roile, tarla an --- p.222 t-oiremh '*ar*na legadh go lár eter an soc & an colt*ar* don cur-sin, & an t-seisr*ech* fo réim saoth*air* & siubhail. Toccbais **M' Aodócc** a laimh aga fhaicsin sin, & do bhenn*aigh* an t-oireamh uadha, gér bó fada ettorra, & na doimh 'na dhegh*aid*. Do an*us*t*air* an t-seisr*ech* ina sesamh m*ar*a raibhe da siubhal; *co* *nar* urcoidigh do*n* oiremh, go n-dech*aid* slán on eiccen-sin. G*ur* mor*adh* ain*m* Dé & **M' Aodog** dona míor*buil*ibh-sin. Fea*cht**us* ele do-cuirest*air* esp*occ* Dáuith .i. a maighistir féin, fios *ar* cen*n* **M' Aodhócc** do dhul *ar* cua*ir*t cuicce ní sa luaithe, ria do-gheb*edh* fein bás. Do-chúaidh immorro **M' Aodhócc** fo fhios aoide go h-umhal go Bretain an tan-sin, & do bái aims*ir* fada ina fochair an*n*. Adub*air*t **M' Aodócc** lá éiccin lé h-easpucc Dáui: ‘Do gheall*us*, a Thiccerna, & a oide io*n*mu*in*’, {folio 186b} ar sé, ‘do druing do daoinibh airidhe fám chomgheall & fam choccus, go m-bein*n* aca i n-Eirin*n* aníu’. ‘Beir-si go deimhin i n-Eirin*n* aníu’, *ar* espucc Dáui. Do fhiarfaigh **M' Aodhócc** cion*nus* do biadh. ‘Rachait do muin*n*ter i l-luing it diaigh’, *ar* esp*ucc* Dáuit; ‘& raghair féin aníu rempu m*ar* ader-sa riot .i. ei*righ* dochum an m*har*a, & gibe ainmidhe theiccemh*us* duit *ar* an traigh, ei*ri*g*h* *air*, & béraidh go h-ullamh go h-Er*inn* tú’. Do-ghluais **M' Aodhócc** '*ar* c-ceileabradh d' easp*ucc* Dauit, & *ar* f-fagáil a bhen*nach*ta, & '*ar* c-cengal pairte & priom-chairdesa fris, & eitir an druing do tiocfadh ina n-decch*aid* go brath ina n-ionadhaibh dia n-éis. Téid **M' Aodocc** go t*r*aigh an m*ar*a iar sin, & fu*air* ainmide adbul ainttrend*da* 'na choin*n*e & 'na comhaircis and. Ocus do-chuaid *ar* a mui*n* maille le creidemh daingen doch*us*ach. Rucc an t-anmidhe leis h-é ass si*n* *co n*-uicce an port re raiter Inbher Criomtain. Ro iompo uadha an*n*sin *ar* n-gab*ail* ceda aicce do réir a ceille féin; & do-cuaidh **M' Aodhócc** da ionad fein, amhail ro gheall da lu*cht* ruin & ro-thairisi, & tangatt*ar* a mhuint*er* & a lu*cht* coimhitechta 'na díaidh, gan brón, gan bás, gan bathadh, tre cum*acht*aibh De & **Mh'aodócc**. Fe*chtus* ele do réir eisiomlara Maoisi mic Amra, & Elias faith & Pat*r*aicc mic Calpuirn, & fós do réir eisiomlara ri nimhe & naomh-talm*an* .i. Iosa Criost do bhaoi **M' Aodhocc** da fichet lá & da fichet oidche an chorgais i t-troscc*adh* & a t-treidhen*us* ina cathr*aigh* fein, i f-Ferna, gan digh, gan bíadh daonna *ar* domhan do caithem risan re sin. A n-diaigh an troisccthi-sin tra d*ar* lena muin*n*tir fein, & le gach n-áon ele, do ba reime, & do ba ro-laidire, & dob ferr a cruth & a caoimh-denamh d' eis a throiscthi & a threidenais ina ria*mh* roimhe. Fu*air* **M' Aodocc** ceithre h-athcuingedha o Dia '*ar* criochnug*adh* {folio 187a} a throisccti an tan-sin. An céd athchuinge: gibe nech do shiol Brandaibh mic Each*ach*, no do shiol Aodha Finn, (mic Fergna), mic Ferg*us*a, do suidhfedh ina catraigh no ina caoimh-ecclais, & do-gebhad --- p.223 bás in*n*te, gan dol i f-flaithes De tre bithe na bethadh. An d*ar*a h-athcuinge: gibé da mhancaibh nó da muintir do threiccf*edh* nó do theichf*edh* roimhe, ga*n* dol i b-flaithes Dé dó m*ar*an c-cedna. An tres athchuinghe .i. gan if*r*ion*n* d' iadhadh *ar* enn-duine da n-adhlaicf*idh*e i n-en-ecclais dá eccalsaibh go deiredh domhain. An cethram*adh* athcuinghe .i. anam do shiol Aodha Finn, & do shiol Brandaib mic Each*ach* do tab*air*t a h-if*r*ion*n* gach n-áon la go dei*r*e*dh* an domhain. *Con*idh da foirgell sin go sunradach do chan an file na briathra- sa:1. 1] Fert *follus* ele in*n*isfett 2] Anos, d' eis *ar* áirmem*ar*, 3] *Ar* **M' Aodog** mor miorbui*lech*; 4] A n-airemh ní h-ur*us*a, 5] Ferta **M' Aodhocc** míorbuiligh. 2. 6] Damh a t-trath an treabhtachais 7] Da sheisrigh do shirestair 8] Ben bocht air m*ar* athcuinghe, 9] A n-onóir Chriost chum*acht*aigh, 10] Gur bhron*n* di an degh-damh sin. 3. 11] Tucc Dia 'arna dherlaccadh, 12] Go ticcedh damh degh-nertm*ar*, 13] Do dhénamh a degh-oibre, 14] On fairrge gach aon laithe 15] I n-áit an doimh déirce sin. 1. 16] O Ard Latran*n* lan-fada 17] Go Férna moir muireraigh, 18] Gerbh imcia*n* an uidhe-sin, 19] Do-cí, m*ar* do-chualabh*air*, 20] D' fertaibh Iosa an t-amharc-si*n*, 21] Guais adhbal an oiremhan. 2. 22] An soc is an sioth-cholt*ar*, 23] T*ar*la an t-oiremh ettorra, 24] 'Ar siubhal na seisrighe, 25] An t-erlamh gur fóire tair 26] An t-oiremh ón eiccen-sin. 1. 27] Cuid d' fertaibh an firén*aigh*, 28] Beith d' *ar*trach *ar* ainmidhe, 29] Nach*ar* fhidir enn-duine, 30] Ó Chill Muine a móir-Bretnaibh --- p.224 31] Go t*r*acht Er*enn* iath-glaisi 32] Le h-en-lá gan iomach*ar* 33] An gealladh ro gheall*us*tair 34] Gur comhaill an cleirech-sin. 1. 35] Ar lorg Iesu aingl*idh*i, 36] Is Elias fhaidemhail,{folio 187b}37] Is Maoisi mic mo*i*r Amra, 38] Ocus Pat*r*aicc priomh-apstail, 2. 39] Do bi **M' Aodocc** móir- fhertach 40] Da fichet lá an lán-corgais 41] I t-trosc*cadh*, 's a t-treidhen*us*, 42] Gan biadh *ar* bith buan-adhbal 43] Do caithemh an c-comhfad-sin. 3. 44] D*ar* lé a m-biodh 'ga bith-féchain, 45] Nír meistte a cruth caomh-alain*n*, 46] Beith gan biadh, gan bethacadh, 47] Risan aimsir fada sin. 4. 48] Itchi fhíren ailgenach 49] Fo ceth*air* ro cuingest*air* 50] *Ar* an c-Coi*m*de c-cu*mhacht*ach 51] '*Ar* deir*edh* a degh-troisccthe: 5. 52] Gach nech do siol sáor Brandaiph 53] Mhic Each*ach* aird iol-buadhaigh, 54] No Aodha Finn fír-sochraidh, 55] Do anf*adh* ag áiteachadh 56] Ina cathraigh coisreccta, 57] 'S do racadh d' ég in*n*ti sei*n*, 58] Ifrion*n* *con*a il-pianaibh 59] Do beith aicce d' urlatu. 6. 60] Itche *n*-ele fhoillsighim, 61] Do i*ar*r as a h-aithle sei*n*: 62] Gibé én-nech d' airidhe 63] Do muin*n*tir an **Mh'aodócc**-sin 64] Do diultfadh e d' andothcas, 65] Tech nimhe na naomh-aingel 66] Do beith uadh gan áitechadh. 7. 67] An tres itche as ionáirme: 68] Tech ifrin*n* nach iadhf*aidh*er 69] *Ar* en-neach da n-adhnaicther 70] I n-ecclais da eccalsaibh. --- p.225 10. 71] An cethram*adh* caoimh-itce: 72] Anam fechtnach firénta 73] Do shíol Brandaibh boirb-thresaigh, 74] Is Aodha Fin*n* fíor-álain*n* 75] Do breit*h* leis go lán-ullamh 76] A h-if*rion*n gach n-ao*n* laithe, 77] Go deir*edh* an domhain-si. 78] Gach itchi d*ar* i*ar*rust*air* 79] Fúair an firén foircli*dhe*. 11. 80] Aingil De '*ar*na deimhniucc*adh* 81] 'Ar t-toide*acht* ar tinden*us* 82] An u*air*-sin da ion*n*saig*edh* 83] On Trínoid m*ar* techt*air*e 84] *Ar* **Mh' Aodócc** mín muirerach. 85] Go t-ti bruth na buain-breithe, 86] Bidh follus na ferta-sa.Fert. Fe*cht* ele do **M' Aodhóg** h-i f-Férna; isí sin úair do bí drong da chinedh i m-braighden*us* ag Muimhneachuibh i n-Úibh *Con*aill Gabhra. Téid **M' Aodhóg** da f-fuasccladh. Ocus 'ar t-teacht dó an*n*, nír léicc rí an tire-si*n* istech é; & nírbh áil lais a faicsin, ina a eist*echt*, gur congaibh amuigh é i n-dor*us* an dun*aidh*. Troisgis **M' *Aodhóg*** ar an rígh iar sin. I*ar* c-coimhlionadh a throisccthi dó, fuair inghen ro-g*r*adhach do bí ag an righ bás {folio 188a} bioth-oban*n* asa h-aitle. Do bhi a fhios ag mnaoi an righ, gurab do brigh troisccthi an naoimh fu*air* an inghen bás: & rucc corp na h-inghine lé m*ar*a raibhe **M' Aodhócc**, & do-guidh go diochra degh-t*air*is h-é ima h-inghin d' aithbeoug*adh*. Do-ri*n*ne **M' Aodocc** urn*aighth*e ar a son, gur aithbeoaigh í as a h-aithle. Gidh edh do mhair miorún an righ do **M' Aodhócc** gan claochlodh don cur-sin; & do bí sesm*ach* síor-aingid h-e o briathraibh ro-ferccacha ris. An tan t*r*a dob áil do **M' Aodhócc** a mallucc*adh*, tainicc lenab ócc il-dhealbhach da ion*n*saicc*edh*, & adub*air*t ris: ‘Gurab Día do betha & do shlainte, a fhir fhoirbthe, fír-naomhtha’, *ar* se, ‘& biodh do mall*acht* & do mhóir-diomdha *ar* an c-c*ar*raic cloiche sin it fiadhnaisi’. ‘As ced lem-sa an ch*ar*racc-so do bheith mallaighthe’, *ar* **M' Aodocc**. Do-rón*adh* da leith certa chudrama dhi fadheoigh. M*ar* do-*con*n*air*c an rí an mhíorbal-sin do-ri*nne* aith*righ*e go h-iom*ar*cach, & do leícc na braighde uadha do **M' Aodócc** gan fuascc*ladh*, & tucc an feran*n* d*ar*b ainm Cluain Claoidheac*h* dó, do shith ina diultadh o dorus a tighe & a dunaidh. Cumdaighis **M' Aodócc** ecclas isin ionadh sin, & bhenn*aigh* í & an rí *ar*aon. Gur moradh ain*m* Dé & **M' Aodhócc** de sin. --- p.226 Fe*cht* ele do **M' Aodhóg** maille le céd *ar* chaoccat do mhanchaibh ag buai*n* arbha 'san foghm*ar*. Tainic an rí .i. Brandabh mac Each*ach*, dochum na búana *ar* cuairt go **M' Aodhócc**. O 't*con*n*air*c an rí íad-sein umhal orramach da cheile, adub*air*t: ‘As iongn*ad* lem a comhmór si*n*, & a comhg*r*ád*ach*, & a comhumhal, do beith i n-áon-coimthionol’. ‘Is iongant*aigh*e ina si*n*’, *ar* **M' Aodog**, ‘go f-fuilit uile 'na mancaibh don bheth*aid* naomhtha shuthain, acht aon-mhanach amhain’. ‘Cia h-e an fer-sin? ata 'na manach don bás, o nách manach don beth*aid* naomhtha h-é; go c-cuirmís docu*m* báis é’, *ar* an rí, ‘*co n*ach raibhe eter cháorcaibh Dé ní as foide’. Do raidh {folio 188b} esp*ucc* **M' Aodhocc**: ‘Ní muirfe tusa h-e; & gidh edh biaidh a fhios acc*a*t do lathair cia h-é; óir an tráth thiocf*us* am ceileabh*ar*tha *ar* t-trath, umhlóchaitt cách uile go talmai*n* iatt féin a n-aoin-f*echt*, acht eisiumh 'na aon*ar*’. An tan t*r*a tainicc trath teirte do ló, do cláon **M' Aodhócc** & na man*aigh* uile dochum talman, acht manach na droch-beth*ad* amháin. Do fhi*ar*f*aigh* **M' Aodhocc** de, cidh im n*ar* umhl*aigh* do Dhia m*ar* do-rinnett*ar* fein uile. Adub*air*t-siumh g*ur*ab ní ele do bí ar a aire. Do-chuir **M' Aodhócc** eisiumh as an c-coimhtionól m*ar* n*ar* chreid; & fu*air* bás do rin*n* *ar* in seachtmadh lá d' éis an uird d' fagbail; & as do rin*n* fu*air* a oid*edh*, gur comaill*edh* b*r*iat*r*a **M' Aodóg** eter na mancaibh isin maighin-sin. Fe*chtus* ele do **M' Aodocc**, & rob áil lais dol don cath*raigh* rioghdha ro-oird*er*c .i. Caisiol Mumhan. Do anatt*ar* eich an charp*ai*t *ar* in c-con*air*, *co n*ár gluaisett*ar* d' aoin-leith. Rob iongn*adh* immorro le **M' Áodócc** anní-si*n*. Tainic aingel an Choimdedh da ion*n*s*aigh*e, & do raidh ris: ‘Is*edh* as ail le Día, do duit-si i t-talamh oile’, *ar* sé,‘& ni don Mum*ain*, acht go c*r*ich *Con*nacht; óir atá Gu*air*e Aidhne rí *Con*nacht i t-tin*n*es docamlach isin cathraigh re ráiter Ceall Meic Dúach, & as duit-si ata a n-dán a leighes a h-u*cht* Dé & do naomht*acht*a’. Adub*air*t **M' Aodhócc**: ‘Gibe ní adéra tea*chta*i*r*e mo Thigerna riom-sa, as ullamh mé da dhénamh’. Do raidh an t-aing*el*: ‘As an*n*súd dob áil le Dia tusa do dhul; & gluaisfid h' eich go h-ullamh da ion*n*saicch*ed*’. Adub*air*t **M' Aodócc** lea ghiolla: ‘Léicc uáit na h-eich’, *ar* sé, ‘gibe leth rachait féin’. Ro ghluaisett*ar* na h-eich g*us*in *air*d túaidh an tan-sin; & '*ar* t-techt doibh go Loch n-Deirg-d*er*c, do-cuat*ar* na h-eich do chosaibh tiormaibh tríd, amhail b*udh* talamh tirim, no con*air* coi*m*hréidh, no beith aca isin úair-sin. I*ar* f-fágbail an locha doibh, t*ár*latt*ar* días d' feraibh doibh ar a c-cion*n* isin con*air*. Fiarf*aighis* **M' Aodhócc** eol*us* na slighedh {folio 189a} díorgha diobh go Cill Meic Duach, óir as innte bói Gu*air*e Aidhne i n-eslai*n*te an u*air*-sin. Adub*air*t duine dibh, nach raibhe slighe maith rompa. Adub*air*t an d*ar*a fer: ‘Masa --- p.227 maithe na clei*righ* sibh-si, do-ghena Día slighe maith daoibh féin, & dá bh*ar* n-echaibh’. Do bhenn*aigh* **M' Aodócc** an t-slighe, & do raidh m*ar* so: ‘Atá a fhios ag Dia m*ar* atamaid; & f*etadh* Día slige maith do dhenamh dúin*n* amhail adeiri se’. I*ar*na radha-si*n* dó dano, dob foll*us* doibh slighe shoc*air* thirim, & ród cobhsaidh coimhreidh, tresna sleibhtiph *ár*da anshocra, & tresna coilltibh craobhacha comhdlúithe, & t*r*esna móintibh máotha mór-bhocca, go rangatt*ar* go Cill Meic Duach, m*ar*a raibhe Gu*air*e mac Colmái*n* meic Cobh*thaigh* rí *Con*n*acht* i n-othras & i n-esláinte. Acht ch*en*a do slanaigedh an rí o gach esláinte do raibhe ina lenmai*n*, '*ar* n-den*amh* guidhe & gér-urn*aighth*e do **Mh' Aodhóg** *ar* a shon. Ocus do raidh **M' Aodocc** ris iar sin: ‘Biaidh do righe & do ro-fhlaithes accat go cenn deich m-bliad*an* fichet oníu; & beir tri bli*ad*na a n-deiredh do beth*ad* i n-gal*ar* do bháis, & do-ghebh*air* flaithes Dé fa dheoigh ar son do dheirce & do dheigh-einigh’. Do bhenn*aigh* **M' Aodhócc** an ri iar sin '*ar* n-den*am* t*r*oisccthi & urn*aighth*i *ar* a shon, & 'ar c-cengal anmcairdesa ris; & do cumhdaighedh recles annsin a n-onóir **M' Aodhócc**, & do fáccaib an cill-sin ag Colman mac Duach; *conidh* uadha ain*m*nighter an cheall .i. Cill Meic Duach. Ocus do imthigh **M' Aedhócc** da áit féin iar sin. *Conidh* da cuimniugadh sin ro chan an file an laid:1. 1] Cuairt Aodha na n-ard-ecclas, 2] Da chinedh fa cu*air*t cabhra, 3] Dia m-bai a braithre i m-b*r*aighden*us* 4] I c-crich O c-Conaill Gabhra. 2. 5] D' fuasccl*adh* a ghaoil geineal*aigh* 6] Téid **M' Aoehócc**, an fáidh fíre, 7] Nech d*ar* córa creidem*ain*, 8] Go dún ticcerna an tire. 3. 9] Don érlamh nír umhl*aigh*-siumh, 10] Ri O c-Conaill na c-caomh-ród, 11] A n-dor*us* a dhun*aidh*-siumh 12] Do congmhadh amuigh **M' Aodhóg**. 4. {folio 189b}13] Troisccis **M' Aodhocc** mor- dálach 14] Ar an righ gan cóir coisccthi; 15] A inghen caomh comgradach 16] Do-ch*uaid* d' écc d' éis an t*r*oisccti. 5. 17] Ben an righ go rath-ceill*ech* 18] Guidhis **M' Aodhócc** gan mion-dail, 19] A h-inghen gur atheirigh 20] O bhás go beth*aid* bith-slán. --- p.228 8. 21] Miorún an fhir aineolaigh 22] Mo 'sa mó risan fhíor-faidh, 23] **M' Aodhócc**, ge do aith- beoaigh 24] A inghen do gan dioghbháil. 1. 25] Fóbrais **M' Aodhócc** malach-dubh 26] Esccaine an óig-fhir uaibhrigh; 27] Gerb é a mhían a mhallacadh, 28] Do thoirmiscc lenamh an u*air*-sin. 2. 29] Glór an leinib lenbaighe: 30] ‘Biodh do mhall*acht* núa anoisi,’ 31] A thailgin*n* seimh, seabhc*aidh*e, 32] ‘Uait *ar* an c-carraicc c-cloiche’. 3. 33] ‘Ced lem, a leinib roi-deissi,’ 34] A beith di m*ar* adeire, 35] Buain don ch*ar*raicc chloiche-si, 36] 'S gan a buain d' einní eile, 4. 37] ‘Go n-derna di urran*n*a’. 38] Tucc Dia don érlamh d' onóir 39] Da leith cherta chudroma 40] Doní don ch*ar*raic comhmoir. 5. 41] D' éis gach neith d*ar* nochtam*ar*, 42] Do-chuir **M' Aodhócc** *air* d' uamhan, 43] Tucc an ri go ro-ullamh 44] A braighde uadh gan fhuasgl*adh*. 6. 45] Tucc tiodhlacadh teccmaisi 46] Arís do **M' Aodhócc** maoineach, 47] Feran*n* is áit ecclaisi, 48] Dana comain*m* Clúain Cláideach. 1. 49] **M' Aodocc**, mac na reltain*n*e, 50] *An* cáocca *ar* chéd, ni ceileab, 51] Do foillsigh an t-en-duine 52] Do dhamnadh diobh fa deiredh. 1. 53] Da eachaibh nír anámhuill, 54] M*ar* ród tre faithche fion*n*-gloin, 55] Tre Loch n-Deirg-d*er*c n-dath-álain*n* 56] Do-chuat*ar* chosaibh tiormaibh. 2. 57] Coillte, móinte, is maoith-sleibhte, 58] Fu*air* an naomh, ós da neimh-cheilt, --- p.229 59] Raon tre iathaibh aimhreidhe 60] Go Cill Meic Duach o Loch Deirg-d*er*c. 3. 61] Ferta **M' Aodhóg** muireraigh, 62] 'Ga m-boi an creidemh *ar* congmáil, 63] Do fhurtaigh gan uireasb*aidh* 64] Gal*ar* Gu*air*e meic Colmain. 4. {folio 190a}65] Do bí ar lorcc an lain-creidimh 66] **M' Aodhóg**, dáilemh gach deigh-fis, 67] Fúair o Ghuaire an ghnath-einigh 68] Cill Meic Duach mar luach leighis. 5. 69] Fáccbais Mac Dúach deigh-eolach 70] 'Sa chill da éis 'na abb*aidh*, 71] Nir chengal naomh neimh-treorach 72] Le ceile, a c-cengal cadaigh. 6. 73] Mac Colmáin féil arm-thana 74] Ag ri*ar* aoidhedh gach én u*air*; 75] **M' Aodhócc** dob é a an*m*c*ar*a 76] Ag te*cht* cuicce ar a céd cu*air*t.Cu*air*t Tainic nech naomhtha, d*ar* bó comhain*m* **Mo Lua mac Oiche**, m*ur*a raibhe **M' Aodhócc**; & adub*air*t ris, gurb áil dó dol dia oilithre don Roi*m*h. Adub*air*t **M' Aodhócc** fris: ‘Ni fes damh-sa go f-fuighe mo ched féin cuige-sin’. ‘As cin*n*te go f-fuige meisi bás, muna b-faice mé an Roimh’, *ar* Mo Lúa. Do-chuaidh **M' Aodócc** ina c*ar*p*a*t don ch*ur*-sin, & rucc Mo Lua leis don Roimh an oidhce-sin gan gúais m*ar*a na mór-anf*aidh*, séda ina siubhail, na síor-aisttir, tre grasaibh an Sp*iorai*t Naoimh, & tre míorbhuilibh **M' Aodhócc** móir-fhertaigh. Ocus tangatt*ar ar*namh*arach* go Férna Laighen gan lán-turbhaid. Do raid **M' Aodhocc** ris iar sin: ‘An áil lat anois, a Mo Lúa, dol d' oilithre na Romha’? ‘Cidh fa budh ail’? *ar* Mo Lua, ‘& go ra b*adhus* arréir in*n*te, & go f-fuar*us* locch*ad* mo pecc*adh* d' aithle m' aistir & m' urn*aigh*thi, & m' aithrechais. Gidh edh as ná*r* lem a dol c*om*hluath-so dom ionad féin d' eccla an amarais ora*m*’. Teid tra **M' Aodóg** leis an*n*sin da iodhlacadh go a mhainistir féin, d' eis a beith 'san Roimh doibh *ar*áon. Acht cena as acc Día na n-dúl amháin atá a fhios cion*nus* do-ronadh an siub*a*l-sin, & ní ag daoinibh *ar* domhan, oir do f*ét* Dia aithgiorra slicc*idh* & nemh-fad *co*naire do chur 'sna ródaibh docra, & isna conairibh comhaimhreidhe, eter mu*ir* & tír, do*n*a nao*m*haibh nert-*cr*áibh*tech*a sin re h-edh en-oidhce, amhail no beith aims*er* imchian aca rea h-imteacht. --- p.230 {folio 190b} Fe*chtus* ele do **M' Áodhócc**, & tainicc procattoir Mo Chua Lothra da ion*n*s*aigh*e; & adubairt ris: ‘Ni fhuil acht beccán cruithnechta again*n*; & cia díbh do-génam? a cur *san i tír*, no a tab*air*t dona braithribh’? Adub*air*t **M' Aodog**: ‘Cuiridh go h-iom*dha*, & tabr*aidh* go lór dona braithribh’. Do fhi*ar*f*aigh* an te*cht*aire: ‘Cion*nus* b*udh* eidir sin do dena*m*’? Adub*air*t **M' Aodhóg**: ‘Gibe do méd, no do laghat ata agaibh anossa, ní theisdeobha enní uadha, da mhéd cuirfidher no caithfidher é, no go t-ti an t-*ar*b*ar* nua don talmai*n*’. Ocus do coi*m*hledh si*n* t*r*e bréithir **Mh' Aodhóg**. Fe*cht* ele tainic fedhman*n*ach **Mh' Aodócc** fein da ion*n*s*aigh*e, & adub*air*t ris: ‘Ní fhuil ní *ar* domhan 'san c-cisdenaigh again*n*’, *ar* sé, ‘acht en-soidtheach dighe, & beccan ime, & ní fhedam*ar* an dona manchaibh do-*ber*am é, no dona h-aoidedhaibh’. Adub*air*t **M' Aodhócc**: ‘Tabr*aidh* doibh leth *ar* leth é gan coiccill, m*ar* do beith a lán 'san cisdenaigh do cinel gacha bídh & gacha dighe’. 'Na diaigh sin ni raibhe easb*aidh* bídh na dighe *ar* duine isin tigh, acht gér-líonm*ar* doibh t*r*e cumachtaibh (Dé), & tre miorhuilibh **M' Aodhocc**. Fe*cht* ele da t-tangatt*ar* daoine celgacha go **M' Aodhócc** '*ar* f-fágbháil an éd*aigh* féin i c-coill i f-folach do taoibh amuigh don baile, d' iarr*aidh* ed*aigh* ele fair. Adu*bair*t **M' Aodhócc** '*ar* f-foillsiugadh a c-ceilcce dó ó Dhía: ‘Anaid fós’, *ar* se, ‘go f-faght*ar* edach’. Ocus cuiris **M' Aodóg** go folaigt*ech* duine *ar* cend a n-édaigh féin dochum na coill*edh*, & do teccaiscc dó m*ar*a b-fuighedh é. Tucc an t-ócclach an t-édach leis go **M' Aodhóg**, & tucc **M' Aodhócc** doibh-sion h-é. Gabhais n*air*e adhbal mór íatt '*ar* f-faicsin a n-ed*aigh* fein, & do imghett*ar* as a h-aithle, & do foillsigh Dia m*ar* sin a c-ceálg & a c-cluai*n* do **M' Aodog**. {folio 191a} Tainic t*r*a ri Er*enn* i n-*ar*oile aims*ir* maille le mor-sluaighedh mór ina f*ar*r*adh* .i. Aodh mac Ainmir*ech*, & rí *Con*nacht, & an ran*n* tuaidh d' Eirin*n con*a n-uirrighaibh, & *con*a n-*ar*d-taoiseachuibh, d' *ar*gain & d' ion*n*radh Laighnech a n-dioghail Chumasccaigh meic Aodha, meic Ainmir*ech*, do m*ar*b*a*d le Laighneachaibh feacht roimhe .i. Cumascc*ach* do-cuaidh *ar* cu*air*t rioghdamnachta í l-Laignib, & ni gabadh gibe baile in t-teigedh, gan ben an baile do beith for a cum*us* an fedh do biadh 'san m-baile. Téid go baile B*r*andaibh mic Eachach .i. rí Laighen, & nír ghabh gan a bhen sein d' faghail *ar* a leab*aidh* lánamhnais m*ar* gach mnáoi. G*ur* m*ar*b*adh* Cum*us*cc*ach* ina ciontaibh la righ Laig*en*, g*ur*ab aire-sin do-deach*ai*d Aodh mac Ainmir*ech* i l-Laighnibh da dioghail; *co* *nar* ghabh comha na cennach uatha, acht a n-díth & a n-dilgen*n* --- p.231 a n-aoin-fe*cht*. Tainicc ri Laighen an tan-si*n* m*ar* a raibhe a pat*r*ún & a p*r*iomh-an*m*c*ar*a .i. **M' Aodhóg** fertach Ferna, & do-rin*n*e a eccnach & a iomhchosáoid fris. Do raidh **M' Aodhócc**: ‘As iom*dha* nech naomhtha & duine degh-*cr*ab*aidh* ag seirbhís go duthr*acht*ach do Dia it' duth*aig*-si’, *ar* sé, ‘& ni f*ur*áil daibh guidhe lat. Ocus eirigh-si immorro’, ar **M' Aodhócc**, ‘maille le h-imditin*n* laidir docum an catha, a h-ucht do naomh & do naomh-ecclasach fein; & bett-sa go lain-diochra lat’. Do-rin*n*e **M' Aodocc** urn*aighth*e adhbal & guidhe Dé go duthr*acht*ach t*a*r cenn a thigerna saogalta .i. Brandabh mac Each*ach*. Teid Brandabh *ar*namh*ar*ach maille le dothc*us* daingean a n-Día & a **M' Aodog** d' ionns*aigh*e an chatha i n-acch*aid* aird-righ Ér*enn* & na leithe tuaidh go ti*n*nesnach. Aithrister immorro go raibhe ceit*r*e mile fichet m*ar*cach i n-eccmais coisighedh & caomh-troight*ech* 'san cath. Tucc*adh* t*r*a cath Bheal*aigh* Duinbolcc etorra iar sin. Do {folio 191b} bris*edh* an cath i*ar* si*n* la righ Laighen *ar* an lathair-si*n*, & do marb*adh* rí Er*enn* an*n* .i. Aodh mac Ainmirech, maille le líon dírimhe d' uaislibh & d' *ar*d-maitibh Er*enn* ina fhoc*hair* an*n*, tre g*r*asaibh De, & t*r*e míorbhuilibh **M' Aodóg** isi*n* u*air*-sin. Baoi occlach i l-Laighnibh, dár bo comain*m* S*ar*án Saoibh-derc, oircin*n*ech Senbotha Sine, ler m*ar*b*adh* an ri do raidhem*ar* .i. Brandubh mac Each*ach*, rí laoch-armach Laighe*n*. Fu*air* an ri-si*n* immorro bás gan faoisittin, gan lesucch*ad* na h-ecclaisi. I*ar*na cluinsin do **M' Aodocc** rop olc, & rob imsniomhach leis h-é, & cháoi go toirrs*ech* trom-chumtach, & adub*air*t: ‘As olc lem an lamh do m*ar*bh & do mhugh*aig* didnighteoir na h-ecclaisi, & f*ur*taigteóir na f-fan*n*, & bíatach na m-bo*cht* & na m-baintreabt*ach*,& didnighteóir na n-daoine n-eccruaidh n-anarsaidh, nach tuitenn sí dá gualain*n* go gnath-foll*us*’. Ro fioradh si*n* fadheoigh, amhail in*n*ister romhain*n*. Do-cuaidh **M' Aodhog** m*ar*a raibhe corp & caomh-taisi an aird-*r*iogh iar sin, go raibhe b*liadain* bith-lan on callain*n* go cheile, *con*a cleir, & *con*a coimhtionol, 'na troscc*adh* *ar* arán & *ar* uiscce, amhail do raidhem*ar* romain*n* a t-tús *ar* t-tinsgettail, 'ga thaithbeough*ad*, gur slanaigedh é as a h-aithle, & gur eirigh a b-fiadhn*us*e caich a c-coitcin*n*e. Do raidh an ri le **M' Aodhócc**: ‘Guidhim tú, a ath*air* ionmain’, *ar* sé, ‘ma do-geibhe flaithes Dé damh, mo leigen da ionns*aigh*e go luath, óir as lor lem a fhad & aimchéine ataim ag cruin*n*iucc*adh* chaire & pheac*adh* isin saogal g*us*an tan-sa’. Ro thaitin an comhrádh-sin go mór le **M' Aodhócc**. I*ar* n-eist*echt* immorro a fhaoisittne dó, & 'ar n-glac*adh* cumaoineach, & sac*r*am*en*te don rígh o **M' Aodhóg**, {folio 192a} do-chuaidh dochum nimhe fo céttoir. Do h-adhlaicced go h-onorach é as a h-aithle i f-**Ferna --- p.232 Móir **M' Aodhócc****, m*ar*a n-adhlaicther a shiol & a sli*ocht* o shin alle, & rioghr*adh* Laigen *con*a lain-tional. Tainic Sarán Saoibh-d*er*c .i. an nech útt do raidhem*ar*, ler thuit an rí .i. Brandabh mac Each*ac*h, 'ar n-gabháil aithrechais dó; & '*ar* f-faghail aithr*igh*e do-cuaidh *ar* uaigh an rígh go Ferna, & bói ag cái & acc comhtuirsi uirre. Baoi a t-troscc*adh* & a t-tredenas gacha trat*h*a, & as becc fós nár bo nocht ó édach. Ocus ni fáccbadh an uagh do ló no d' oidhce. 'Ar m-beith aims*ir* fada amlaidh sin dó, adub*air*t an guth fris as an uaigh, m*ar* budh é guth an rígh é: ‘A Saráin’, *ar* sé, ‘as céd le Dia & le **M' Aodhócc** an lámh dár m*ar*bhais meisi do thuitim for talm*ain* díot, amhail at-b*er*t **M' Aodhócc** *ar* tosach’. 'Arna radha sin dó, do thuit a lamh as a thaobh, m*ar* do órdaigh **M' Aodhócc** roimhe. 'Arna fhaiccsin sin don coi*m*tion*ól*, ruccatt*ar* Sáran leo on uaigh; & rucc a betha as go maith i*ar* si*n*. Fe*chtus* ele do **M' Aodhócc** ac denamh urn*aigh*the, go c-cual*aidh* gotha na n-aingel go h-iom*ar*cach ós a chionn isin aér. Ocus o 't-chual*aidh*, do-guidh Día go dio*cr*a go m-berti don dom*un* é go h-ullamh, óir do ba toir*r*seach do seirbhís an t-saoghail an uair-sin eisiumh. Gidh edh dob ferr le Día **M' Aodhócc** do mh*ar*thain i c-colain*n* daon*n*a ní bu*dh* sia ina sin, ion*nus* go t-tiocfattais mórán dona míchreidmechaibh dochum creidme & cráb*aidh* as a loss. Ocus do ráid an t-aing*el* isin aér: ‘Ni h-ail le Dia gan do beith-si it beth*aid* fós’, *ar* sé ‘& docu*m* lesa & lán-fhurt*acht*a na n-daoine do denamh, dia tabh*airt* {folio 192b} dochum puirt beth*ad* tre shíoladh & tre foillsiucc*adh* na canoine coi*m*dheta’. Adub*air*t **M' Aodocc**: ‘An fedh b*us* ail let-sa, no le Día, no bheith-si i m-beth*aid*’, *ar* se, ‘ní toirrs*ech* liom-sa m*ét* mo shaoth*air* & mo shior-foganta do-san’. Fe*cht* ele táinic duine daidhbir go **M' Aodhócc** d*ar* dhligh a thiccerna cíos & fiacha mora, & gan maithemhn*us* aicce da fagháil ion*n*ta, & ro éccaoin-sin le **M' Aodhócc**; & i*ar*rais furt*acht* & foirithin fair. Do bí **M' Aodhócc** an tan-sin le h-agh*aid* sil éorna do chur, & tucc lán a mhaim don ócclach. Adubh*air*t an t-occlach le **M' Aodocc**: ‘Créd dob áil lem-sa do denamh de-so’? *ar* se. Do raidh **M' Aodhócc**: ‘Diolfa tú do chios, & fiacha t' ferain*n* uile a n-aoin-fe*cht* ris-sin’, *ar* sé, ‘& bíaidh cuid acc*a*t féin fá dheoigh dhe’. Do-rin*n*e an mac daidhbir gen gaire & subhachais '*ar* c-clos an chomhráidh-sin uadha. Do claochló an síol eorna ina ór dath-álain*n* tre cum*acht*aibh Dé i n-ucht an óccl*aigh*, & rucc lais m*ar*a raibhe a thiccerna é i*ar* si*n*. Fi*ar*f*aigh*is an rí de: ‘Cáit a b-fu*ar*ais an lán óir-si acc*at*’? *ar* se. --- p.233 Adub*air*t-siu*m*h dano, g*ur*ab e **M' Aodhócc** do-rin*ne* do shiol éorna na h-ithr*ach* é, & t*u*c da thiccerna é as a h-aithle. Do ráidh an ticc*er*na an tan-sin: ‘Ni h-oirces damh-sa an t-ór-so do ghabail, acht as do Dhía, & do **M' Aodhócc** féin dleg*ar* a tabh*air*t. Ocus do-bheirim-si sáor tusa do Día & do **Mh' Aodhócc** go bráth’. Tainic an t-ócclach-sin *ar* c-cúla arís go **M' Aodhóg** maille fri gáirdech*us* mór, & do i*n*nis dó gach ní adub*air*t a thig*er*na ris, & m*ar* tucc sáor o sin amach go brath é. Tucc an fer-si*n* a fherand uile do **M' Aodhócc** i*a*r sin. Do-rin*n*e **M' Aodocc** urn*aighthe*{folio 193a} go Dia ina dhecch*aid*-sin, gur claochló an t-ór ina ghran iomcub*aidh* eorna, m*ar* do bí a easb*aidh* *ar* an ithir 'ga raibhe roimhe. Gur moradh ain*m* De & **M' Aodocc** de si*n*. Fe*cht* ele dob áil lé **M' Aodhócc** ecclas do chumdach, & ní fhu*air* saor i n-aon-ionad día cumhdach dó. Do bhenn*aigh* iaramh lamha an óccl*aigh* dar comhain*m* Gobán, & do-rin*n*e sáor derscnaight*ech* de. Do saor*adh* dó an eccl*us*-si*n*, & do h-ain*m*ighedh uadha h-í. Ní raibhe immorro fer a saraighthi no sh*ár*aigti a chilli, & ni raibhe sáor a sáraighthe ó sin amach do cum*acht*aibh Dé & tre míorbhuilibh **M' Aodhócc**. Boi **M' Aodhócc** miorbhuil*ech* móir-fhertach secht m-bli*adn*a bioth-lána 'na t*r*oscc*adh* i n-Drui*m* Lethan gan bain*n*e gan lion*n*, gan feoil gan an*n*land, acht bladh becc d' *ar*án éorna, & deoch uiscce ón oidche go céile, & deoch becc bhainne gacha tres domhnach, & sé ar talamh lom, nó *ar* leic lan-cruaidh, gan earr*adh* gan edach acht croicne bethadach n-allta n-eccennais, & sé acc síor-ghabáil a psalm & a psaltr*ach*, & ag guidhe Dé go deithnesach for Leic na Némhan*n*, óir do ghabh*adh* trí cáoga psalm gach láoi *ar* clochaibh fu*ar*a fíor-taisi, no for lár lom lán-sccúaptha; & secht psaltracha & caocca psalm re gach psalt*air*, & ni diult*adh* re dreich duine *ar* domhan fa bhíadh, no fa digh, no fa édach, acht go f-faicedh ina uireasb*aidh* é. Tainic t*r*a an t-aingel da ion*n*s*aigh*e d' éis a throisccthi & a threidhenais, '*ar* t-tuiccsin a chrab*aidh* & a choccuis d*on* Coi*m*de, & fí*a*rf*aigh*is de: ‘Crét h-athchuinge forsan aoin-Día anossa’? *ar* se. ‘Así mh' athcuinghe émh’, ol **M' Aodhócc**, ‘da gach duine tiocf*us* im ionad i n-Drui*m* Lethan, acht go n-dernait mo réir, & go n-anait im ucht, & {folio 193b} gach aon do shiol Aodha Fin*n* no do shil ele adhnaicther agam, & thoghas im chill, & bhías fám ecclais go h-onórach, nemh gan am*arus* d' faghail dó, & fós gomadh mé fein bús breithem brátha for Breifneachuibh’. Teid an t-aingel uadha iar sin, & ticc cuicce fa dheoigh, & do-raidh ris: ‘Rod-fía, rod-fía .i. do-gheb*air* gach ní chuinge for an --- p.234 c-Coimdhe c-cum*acht*ach, a naoi*m*h érlaimh oirdeirc’, *ar* se, ‘óir as faoilidh fír-suilbhir f*r*iot an u*air*si h-é’. Do taidb*redh* fís amhra iongantach i n-*aro*ile aims*ir* i*ar* si*n* do **M' Aodocc** i n-Druim Lethan .i. craobh-sccáoil*edh* catha Aodha Find go h-uilidhe *ar* aon-lathair, a n-géga geineal*aigh*, & a c-craobha coibhnesa, & fós ain*m* gach righ, & gach ro-thiccerna do-gheb*adh* flaithes & forlamh*us* uatha go deir*edh* domhai*n*. Fa h-iongn*adh* adbal, & fa machtnuccadh menman le **M' Aodhócc** anní-si*n*. Cuiris fios go fíor-aibéil *ar* cend Colaim Cille chuicce d' in*n*isin a aislingthi dó, do bhreith bhreithe firinnighe fuirre. Téid t*r*a Colaim Cille fon fiss-sin; & téid for nemh d' fios breithe na h-aislinge-si*n*, amhail no teiged do gnath gacha d*ar*dáin d' iomaccallaimh fri h-ainglibh nimhe, amail as-b*er*t féin isin rand: > 1. 1] Im eolach *ar* talmain tinn, > > 2] Riccim go h-adhbaidh iffrin*n*, > > 3] Téicchim > *gach* d*ar*dáin for nemh, > > 4] Fo g*air*m righ na t-t*r*i muin*n*ter. > Ro in*n*is an t-aingel dano fis na h-aislingthi do Cholam Cille, & is *edh* ro raidh: ‘Gaibhleoch*aid* & craobh-sccaoilfidh cinedh & clan*n*maicne an fhir uaibhrigh *ar*d-chumh*acht*aigh si*n*, Aodha Fin*n* meic Fergna, fa f-fuilit cealla & comhaittreabtacha **M' Aodhócc** guna mór-muin*n*teraib, iss*edh* fhoillsighes an aisling-sin’, *ar* se, ‘& budh naimhde, & nemh-c*air*de, & bud lu*cht* cocc*aidh* & esaonta a cin*edh* & a coimhi*ar*tt*r*aighe da cheile, & ass *edh* a n-anman*n*a .i. Ruarc & Raghailach. Ruarc immorro, mac Tig*er*nai*n*, {folio 194a} meic Seallachain, meic Cernachain; & Raghall*ach*, mac Cathalai*n*, meic Duibh Cruin*n*, meic Maol Mordha, meic Cernachain; & bidh soch*aidh*e shiolf*us* uatha araon’. ‘Toccaibter & trén-chumdaighter isin tír ele le **M' Aodhócc**’, bhar an t-aingeal, ‘ionad onorach ele ina eccmuis Droma Lethai*n* d' fagáil a dhlighidh & a chiosa go coitcenn ó chach; & bidh h-í an tres tene as búaine bhér*us* *ar* betach*ad* i n-Uibh Briuin .i. tene na h-áite-sin, as a f-faca **M' Aodog** an aislingti .i. Drui*m* Lethan; & Cuillín na b-Fer .i. Ros Inbhir; & Ceall Mór Fheidhlimidh. Ocus an Ruárc-sin do raidhes’, *ar* an t-aingeal, ‘do-bhéra Día go tinneasn*ach* teine fhiuch*ach* a fheirge for a shlio*cht*, & for a i*ar*t*r*aighe, muna ri*a*raitt, & muna mór-onóraigitt **M' Aodhog** imo chíos & i mo dlighedh. Raghall*aigh* dano dlegait sein soch*ar* D*r*oma Lethain do m*ét*ucch*ad*, & do mór-*con*gmáil, seach cách, do brigh deithitte & duthrachta **Mh' Aodóg** doibh-siumh tar gach uile cinedh ina comhgh*ar*’. --- p.235 Ticc Colaim Cille go **M' Aodhócc**, & in*n*isis aithescc aingil o tús go deir*edh* dó, & fa foll*us* do **M' Aodocc** féin eiséin, oir tainic an t-aing*eal* lea thea*cht*airecht a c-coimhitte*cht* Colaim Cille go **M' Aodocc**, & adub*air*t ris te*cht* go luath go Ros Inbhir, & aitt*r*eabh & aitiucch*ad* do den*am* an*n*, & gomadh an*n* nó biadh a adhnacal & a eiseirge *ar* cend an Choimd*edh* c*on*a comhaonta, & gom*adh* é b*údh* breithemh bratha for Breifneachaibh. Tainic **M' Aodhócc** le forchongra & le furáilemh an aingil & Colaim Cille a c-coimh n-ein-fe*cht* go Port na f-Finlec, re ráiter Ros Inbhir an tan-sa, *con*a caoccat naomh-cleirech ina farr*adh*, i n-éccmais aosa oibre & umhalóitte, & aosa canta, ceileabr*aidh*, & caomh-oifficci *ar*cena. I*ar* torr*acht*ain t*r*a a c-comhfocc*us* don Cuillin cuan*n*a caoin-ett*r*ocht, & fiodhb*adh* álainn foithremail, boi a n-aice an locha lán-adbail, do **M' Aodhócc** *con*a mhuin*n*tir, & cona mor-naomhaibh maille ris, at-chualatt*ar* an céol coi*m*mbind caomh-cubaidh, {folio 194b} & an claiscetal bind-b*r*iatr*ach*, & fog*ur* mor-gothach muisecdha, & nualla nemhd*idh*e na n-aingeal n-álain*n* n-eccsamhail os cionn an Chuillin & a thaige, & iomaccallaimh na n-aingel n-ett*r*ocht n-iol-cumachtach gan anadh, gan oirisem, ag céimniucc*adh* os a cenn, g*ur* uo lán an t-aer dia lionmaire, & dia láin-iom*a*t, & dia medhair & dia mór-gothaibh. Do fecsatt*ar* na naoimh seacha, & adub*air*t neach dibh: ‘As álain*n* a*n* buidhean d' feraibh ána, athlamha, iomluatha útt, filet ag cantain an chíuil cáidh comhtaidhiúr úasan c-Cuillín’. ‘Bidh d' anmannaiph oirderca an ion*aidh*-si go bráth an t-ain*m*-sin’, *ar* **M' Aodhog** (.i. Cuillín na f-Fer n-álain*n*); & Ros na n-Aingel a ain*m* ele, ó thadhall & ó thaisteal na n-aingeal ina uirtimcell; Port na f-Fin*n*leac ain*m* ele dó dano, ona lecaibh fion*n*a fíor-taithnemacha at-cithi-si for an c-cal*adh* ina chomhgaire; Ros Inbhir immorro a ain*m* coimhlenamhna ag cach fa deoigh ó inbher an locha lethain lán-móir, & na h-abhan*n* nert-cubr*aidh*e a n-ein-fecht ag ion*n*saigh*edh* a cheile, oir (ind) ain*m* gach oirir, no gach imil; & (bior) ainm da gach uiscce .i. imeal gach uiscce diobh-sin acc dul a c-cenn a ceile. *Con*idh *air*e-sin ráiter Ros Inbhir fris. Coiserccais & caomh-bennaighis **M' Aodhócc** an t-ionad-si*n* maille le h-io*ma*t aingeal & *ar*d-naomh ina uirtimceall da sír-bhennuacc*adh*. Cu*m*hdaighis duirrtheach dioghain*n*, degh-daingen, & ecclas cao*m*h-cu*m*hdaighte, cet*ar*uillech, cánonta, a n-oircill a eíseirghe. Boi immorro aims*ir* fhada isin ionad-sin ag síol*adh* creidhmhe & cráb*aid*, ag den*amh* ein*igh* & *ar*d-thiodhluicthe, acc fodhail déirce & almsan, ag proicept & ag senmoir dona poiplibh, ag denamh eccna & fír-leigin*n* --- p.236 d' *ar*d-sccolaibh, ag biatadh aoidedh & anffann gach aon láithe, go t-tabr*adh* a chab*air* díles dhiongmála féin da gach duine do taoibh anma {folio 195a} & cuirp a c-coimh n-ein-f*echt*, gurob *ar* an inneall-sin do chaith an cao*m*h-nao*m*h do chaith an cao*m*h-nao*m*h a bhúan-aims*ir*. Muiriccen mac Dubain, meic Murgaile, meic Duin*n*, meic Dúng*us*a, meic Colmai*n*, meic Conaill, meic *Con*cub*air*, meic Cathb*aidh*, meic Aong*us*a Músc a quo Muscr*aighe* Faoilin*n*e, meic Floin*n*, meic Lonáin .i. fili Múscr*aigh*e, meic Mogha Ruith, meic Fir Tlachtga, meic Ferg*us*a, meic Rosa, meic Rugr*aigh*e, bói i c-cenn*us* & i c-comhflaithes M*us*cr*aigh*e an tan tainic **M' Aodhócc** go Ros Inbir, óir fa d' ferann Muscr*aigh*e Faoilinde Ros Inbhir an tan-sin .i. o Ghlend Ferna go Loch Meilge, & o Sl*éibh* Da Chon go Glend Muighe duthaigh Muscr*aigh*e. Boi dano siur mhenmnach, mor-cu*macht*ach, ag Muiriccen mac Dubhain, Faoilen*n* a h-ain*m*-séin. Ro chumhd*aigh*-sidhe ráith rioghdha, ro-fairsing, & cathair cao*m*h-alain*n*, comhdhaingen isin crich-sin. Is in*n*te-sei*n* do caittí inmhe & oirech*us* an ferain*n*-sin go h-iomlan. Is on Faoilin*n*-sin ain*m*nighter Raith Faoilin*n*e & M*us*cr*aighe* Faoilin*n*e. Fa h-olc t*r*a la Faoilin*n* & la Mu*ir*igén **M' Aodhócc** d' aittreabadh ina f-forba & ina f-feran*n* fein. Ro dloms*a*t & ro diults*a*t dó as. Nír gabh **M' Aodócc** diultadh uatha, & adub*air*t: ‘An t-ionad in*ar* dhéon*aigh* Día damh-sa oirisemh, & aitiucc*adh* do den*amh* fa dhéoigh, ni fuicceabh an t-ionad-si*n*’, ar sé, ‘óir is e fód mh' eiseirghe & m' adhnaicthi an fód-so for a f-fuilim’; doigh t*r*i fóid nach fétan*n* aon-duine do shechna na d' iomgabhail .i. fód a geine, fód a báis, & fód a adhnacail; *amail as-bert*: > 1. 1] Trí fódain > nac*h* sechainter, > > 2] M*ar* adeiritt > amhra focail, > > 3] Fód a gheine, fód a bháis, > > 4] Ocus fód a adhnacail. > Nir gabhsat uadha dano gan a athchur, & gan a ion*nar*badh d' a aimhdéoin d' éis a aithiscc & a uradhaill. Ferccaigter **M' Aodhocc** f*r*i Muirigen & fri Faoilin*n* fa deoigh. Impáidis a bachla & a bhuain-mion*n*a fo t*r*i túaith-*bél* {folio 195b} ina t-timceall. Benais a cluicc & a ceolána a n-aoin-fe*cht* orra .i. an Mac Rath, & Clocc an Deilcc, & Clocc na T*r*áth, re ráiter an Fionn Clocc, & cluicc na cleire & an coimhtionóil, o sin amach; & esccainis gan fuir*ech* íatt, & adub*air*t nach biadh aoin-nech da síol no da sliocht i c-cend*us* na criche-si*n* go bruinne m-bratha; & fós nach biadh do th*ar*ba a tire na a t-talma*n* aca, acht an c*r*ioch & an raith ina raibhe d' ain*m*niucc*adh* ó Fhaoilin*n* ina h-aon*ar* .i. Raith Faoilin*n*e, & M*us*cr*aigh*e Faoilin*n*e; & gomadh teall*ach* fás, --- p.237 folamh, a f-forba & a f-feran*n* dia n-éis, amhail ro comhaill*edh*; gurab i l-Laignibh do-ch*úaid* Muirigen tre mallach*ad* & tre móir-easccai*n*e **M' Aodhóg**. *Con*adh an*n* ata a shlio*cht* & a shíol o sin alle tre mallach*ad* & t*r*e móir-esccai*n*e **M' Aodhócc**. *Con*idh an*n* bias a siol go bráth. Faoilenn immorro bói-sidhe g*an* mac gan móir-i*ar*taighe maran c-cedna. Fe*cht* ele do **M' Aodhocc** ag ionnlat a lámh a h-abhain*n* bói laimh risan m-baile. Batt*ar* drong do dhaoinibh aga féchai*n*. I*ar*na fhéchai*n* adub*airt* duine díbh: ‘Ní fhuil *ar* dom*un* en-nech do f*ét*f*adh* **M' Aodhóg** do chur chum cen*n*airrce no coimhfeirge’. Do bi bathlach borb, b*ar*b*ar*dha, bith-ainffesach, *ar* an lath*air*-sin aca. Ocus adub*airt*: ‘Fétfad-sa’, *ar* sé. Is amlaidh immorro do bai **M' Aodocc** an tan-sin, & éd*aigh*e do c*r*oicnibh bethadach m-bruidemail, & ainmin*n*tedh allta uime. Tánaic an t-occlach da ion*n*s*aigh*e, gur theilcc isin abhain*n* h-é. Adubhairt **M' Aodhócc** go foighittn*ech* fris: ‘Cret sin do-rin*n*is, a dhuine dhisccir, do-bhertach’? *ar* sé. Do-chon*n*airc an t-occlach iar sin na croicne do bhátt*ar* fa **M' Aodhócc** tirim, tesaighthe, tren-cumhdaighthe, gan ruain*n*e ná fion*n*a do fliuch*ad* na do láin-mill*edh* diobh {folio 196a} on uiscce; & o 't*con*n*air*c do-gabh aithrech*us* adbal é; & do raidh: ‘As aith*r*ech aithmelach lem a n-dern*us*’, *ar* se, ‘& tabhair-si maithfidhe damh *ar* son Dé na n-dúl’. Adub*air*t **M' Aodhócc**: ‘As maith do dhál, a dhuine’, *ar* sé ‘.i. do admhais do choir & do chionta, & fu*ar*ais aith*righ*e ion*n*ta. Gidh edh mu*n*a dherntá aithr*igh*e, do shluiccf*edh* an talamh tú it chiontaibh; & do-gebha nemh anosa, & fos do-ghebhair bás c*r*iost*aidh*e a c-cion*n* da fhichet bl*iadhan* oníu’. Ocus do coimledh geall*adh* & briat*r*a **M' Aodhócc** amhlaidh-sin. Fe*chtus* da t-tainic fedhman*n*ach Mo Lua Lothra d' ion*n*saighe **M' Aodocc**, & adub*air*t f*r*is: ‘Do shaothraighem*air*-ne’, *ar* sé, ‘ecclas do den*am*h, & atá an t-adhmat benta isin coill*edh* aguind, & ni fhuil cul*aidh* aguin*n* do caiplibh ina d' feraibh a tharraing ina a thab*air*t lind’. ‘Tiaghaidh-si dá bhar t-tighibh’, *ar* **M' Aodhócc**, ‘& gibe ni do-cluinf*idh*e ano*cht*, na féc*edh* aóin-neach uaibh é’. Do-chualattar san fog*ur* mór ag te*cht* on coill dochum na h-ecclaisi, & nír lamh en-nech aca a fhechain tre furailemh an naoi*m*h orra. Bói bathl*ach* borb, beicc-eolais, istigh an tan-si*n*; & do-chuaidh t*ar* aithne **M' Aodhóg** da fechain cr*ét* do-rin*ne* an fogh*ar* fír-mór, & an toran*n* tin*n*esn*ach*. Do-*con*n*air*c uadha tre poll na comh*ladh* no na --- p.238 h-eochr*ach* moran do mha*n*ch*aib* ócca examhla go f-foltaibh fion*n*a forórda forra ag t*ar*raing & ag t*ar*rladh an adhmaid on coill*ed* go h-athlamh. Tainic guth mór amuigh an tan-sin, go n-dub*air*t: ‘Sguir*idh*, a aingle, dá bh*ar* n-ob*air*, & da bhar n-umhalóitt; óir muna f-fech*ad* an nech útt sibh i n-acch*aid* aithne an naoimh, do-dhénadh sibh féin an eccl*us* uile do cumhd*ach* anocht, cion*nus* nach biadh uiresb*aidh* uirre’. Ina diaigh sin immorro do cumdaigh Gobbán an ecclas do bhrigh a bhenn*aigh*the do **M' Aodhócc**. Aims*ir* ele do **M' Aodhócc** i c-crich Mum*an* .i. in Íph *Con*aill Gabhra a c-co*m*hfhocc*us* do reicclés Ída; & dob áil le **M' Aodhocc** dol ar cúairt {folio 196b} m*ar*a raibhe a ath*air* faoisttine .i. **Mo Lua mac Oiche**, go c-cual*aidh* cluig bhaile Ída aga m-buai*n*. Do fhiarf*aigh* **M' Aodhócc** cr*et* dob adhb*ar* do bhuain na c-clocc-si*n* ad-chual*aidh*. Adub*air*t an guth isin aer, gurb í dalta Ída fu*air* bás .i. óg do ba dalta diograis*ech*, & dob ionmai*n* le féin. Do-chualaidh Ída **M' Aodhócc** do beith a c-comfocc*us* di; & ó 't-chual*aid* do-chuir nech chuicce da radha ris te*cht* do thaithbeoucc*adh* na h-ingine a h-ucht a naomhtachta, & a nert-guide. Do-raidh **M' Aodhócc** le dui*n*e da dheiscioplaibh dol 'san áit-sin, & a bhachall do breith leis, & a cur *ar* ucht na h-ingine. Dó-ron*adh* amhlaidh sin, & do éir*igh* go h-ullamh a f-fiadhnaisi cáich a c-coitcinne, & gach nech at-*con*n*air*c & at-cuala na mór-míorbhuile-si*n* tuccat*ar* gloir do Dhía & do **M' Aodocc** t*r*éna mór-miorbuilibh. Taínicc gadaighe la ele go **M' Aodhócc**, & do ghoidh da*m*h dia cet*r*aibh, go n-duaigh é as a h-aithle. Do líedh an gad*aigh*e 'san gniomh-si*n*, & an tan dob áil lais mion*n*a do tab*air*t do **M' Aodhóg** isin damh, do-con*n*cas cluas an doimh as a bhel, & gach nech do bí ina thimceall 'ga faicsin-sin do biodh ag fanámat & acc focuidm*edh* fáoi. Do-rin*n*e an gad*aighe* aithr*ighe* i*ar* si*n*, & do-rinne a fhaoisitte, & do imthigh a staid maith & i n-deigh-sligidh fa deoigh, g*ur* mor*adh* ainm Dé & M *Aodhocc*. Aims*ir* ele do **M' Aodhocc** i f-Férnna go f-fac*aidh* d*r*ong do ridiribh righ Laighen da ion*n*s*aigh*e, & nech i n-glasaibh léo da bhreith go righ Laighen ina chiontaibh & ina choirthibh, óir do ba fer millte rea*cht*a & riaghla go h-iom*ar*cach é. Gabhais troc*air*e go mór **M' Aodócc** dó; & do raidh ríu: ‘Leiccidh damh-sa a n-onoir Criost cum*acht*aigh an fer-so gan a bhreith da mhill*edh*’. Adubrattar san nach léiccfittís {folio 197a} no go m-beith *ar* cum*us* an righ. I*ar* n-dol dano laimh risan c-coill do bí c-comhfocc*us* dona ridiribh-sin, do taidbsicch*ed* doibh ceithern mór da nai*m*hdibh do bheith i c-cealccoibh rompa *ar* gach taobh don t-slicched ina t-timcell, g*ur* theichett*ar*-san gan fhuir*ech* aga faiccsin --- p.239 si*n*, g*ur* fáccbatt*a*r an m-brag*a*it m-búan-cuibhrighthi 'na h-áon*ar* gan imcoimhett isin ionad a m-bói. M*ar* do-chual*aidh* an rí anní-sin do fhuráil eisiumh do shaor*adh* on accra & on i*ar*móracht do bái fair. G*ur* mor*adh* ain*m* Dé & **M' Aodocc** tritt-sin. Aims*ir* ele do **M' Aodhócc** & do Mun*n*a mac Tulcai*n* a b-farr*adh* a céle. Téid **M' Aodhócc** i c-cúil na h-ecclaisi i n-ionad ur*ar*d. Do-*conn*airc Mun*n*a m*a*r si*n* é, & do fh*iar*f*aigh*: ‘Crét sin do-cí tú, a fhireoin uasail, ion*n*raic’? ar sé, ‘& gibe amh*ar*c do-chí, innis damh-sa é’. Cuiris **M' Aodhócc** comh*ardha* na croiche naomhtha go nemhfallsa ar sulibh in abb*aidh* in u*air*-sin .i. Munda, go f-fac*aidh* gach ní at-*con*n*airc* **M' Aodhocc** .i. an dom*un* mór uile o thurgbáil gréine go fuinedh, amhail is a méd aon-staide amáin no beith. Do thuirlingsettar don ion*adh* a rabhatt*ar* .i. Munda & **M' Aodocc**, & do indis Mun*n*a dona mancaibh an scel-si*n* as a h-aithle. Gur mor*ad*h ain*m* Dé & **M' *Aodhocc*** de-si*n*. Aims*ir* ele do **M' Aodocc** ag siubhal na sligedh aon do laitib. Tarla Colman mac Fiacr*ach* 'na choin*n*e for an con*air*. Fu*air* each d' eochaiph Colmai*n* bás oban*n* an tan-sin a f-fiadhnaisi **M' Aodhócc**. Tucc immorro **M' Aodocc** each da eachaibh féin fo c*ar*p*a*t Colmai*n* i n-ait a eich fein; & '*ar* m-beith doibh tamall aithgerr m*ar* si*n*, tainic each Colm*áin* go min muin*n*terd*a* o bhás go beth*aid* go **M' Aodócc**, m*ar* dob áil do grasaibh Dé & **M' Aodhocc**, & do-chuir fona c*ar*p*a*t fein í. I*ar* n-iompódh do Cholmán arís isin con*air* céttna, fu*air* a each fein béo ar a chion*n* fo ch*ar*p*a*t **M' Aodhóg**, & ro iongant*aigh* si*n* go mór, & tucc mol*adh* do Dia & do **M' Aod*og***. {folio 197b}Aims*ir* ele do **M' Aodhócc** acc plan*n*tucc*adh* cran*n* tor*thach* lá air*idhe* ina lubhg*or*t fein, & an fer do bí acc fritholamh na c-cran*n* dó, tucc*us*t*air* gecca do cran*n*aibh nemh-thorthacha ele da ion*n*sa*igh*e .i. beithe & fernocc; & gach cran*n* da teccm*adh* do **M' Aodhocc**, do phlanntaighbedh iatt go h-iomlan a f-fochair a cheile don chur-sin. Tainicc tra do g*r*asaibh Dé & do mírb*uil*ibh **M' Aodócc**, na croin*n* nemhthoirthecha do-chuirest*air*, go n-dern*adh* croin*n* comhthort*hach*a dibh fa deir*edh*, & go t-ta*n*gatt*ar* ubhla socaithme sír-mhillsi, & cnúas comhabaidh urdhalta inite forra in aimsir cnuais & caom-tor*aidh* na cran*n* ele do tea*cht*. Aims*ir* ele do **M' Aodhócc** & do lenamh ócc anfoirbti laimh le crois do bái 'san m-baile i f-Fer*n*a. Scc*r*iobais **M' Aodhocc** psalm d*on* lenab 'na diaigh sin. Do-con*n*airc an lenabh eisiumh súas --- p.240 in dreimire ord*aidh*e an *air*de bói o thalamh go nemh; & '*ar* t-te*cht* anúas dó 'na dhegh*aid*, nír fh*ét* an lenab fechain 'na acch*aid* le h-iom*a*t dealr*aidh* & re taitnemh na diad*acht*a 'na dreich 'ga dhathadh & aga degh-maiseachadh. Adub*air*t **M' Aodócc** risan lenap: ‘Sechain go brath a innisin do duine *ar* dom*un* crét do-con*nair*c tú’. Do raidh an lenamh: ‘Da n-innisi tú damh-sa cáit an dechadais, ni in*n*eos*a*t-sa d' aoin-nech anni at-*con*n*ar*c’. ‘Do-cuadhas’, *ar* se, ‘fo ghairdech*us* muinntire (nimhe) *ar* cion*n* anma Choluim Cille do-chuaidh cuca, do bí 'na an*m*c*ar*aitt accam fein 'san saoghal’. Do in*n*is an lenamh na briathra-sin a n-diaigh báis **M' Aodhócc** a f-fiadhnaisi caich, '*ar*na beith féin 'na duine fhoirbhthe fir-craibt*ech*. *Con*idh da derbadh sin adubairt an file an laidh:1. 1] Tuilledh *ar* mhíorbhulibh **M' Áodocc**, 2] Mór rea maoidhemh, 3] Dul da ríomh, as deilm gan diamh*air*, 4] Nír feidm aoin-fir. 2. 5] Do-chuaidh go Roimh d' uidhe en-láoi 6] Aodh go f-feile,{folio 198a}7] Gan guais anfaidh m*ar*a moire, 8] Cara ar c-cleire. 3. 9] *Teid* 's Mo Lua re lo *co n*-oidce, 10] As iul dana, 11] Soir, 's anoir *a* *r*áon-fod Rómha, 12] ‘**M' Aodhócc** mátta’. 1. 13] 'Sa cruithnecht bhicc do bí ag **M' Aodhóg**, 14] Mór an caomhna, 15] Do bí cur síl, as biadh bliadna 16] Co fhial aobhdha. 1. 17] Sást*ar* do bhiadh becc na cathr*ach* 18] Cach do threor*aigh*, 19] Lu*cht* a thighe; cia nach cúal*adh*, 20] Dia do deon*aigh*. 1. 21] Dron*g* gan édach do-chí cuicce 22] Tre ceilcc m-b*r*eccaigh, 23] '*Ar*na chur fo diamh*air* didin, 24] D' iarr*aidh* edaígh. 2. 25] A n-édach féin uile on fiodhb*aidh* 26] 'Arna fhalach 27] Do-bheir chuca *ar* ais gan fuir*ech*, 28] Tais an tabhach. --- p.241 The words from 'Lamh' to 'diomdach' are written as a single line in Br, but the metre seems to show that the second line of the stanza has been dropped. It was probably a mere cheville. 1. 29] Lamh t-Sárain da thaobh '*ar* t-tuitim, 30] [*gap: scribal omission/extent: 1 line*] 31] A n-íoc Brand*uibh* mói*r* do mar- badh, 32] N*ar* doigh dio*m*d*ach*. 2. 33] Tucc Brandabh o bhás go bethaid, 34] Ger bhert gábhaid, 35] *Ar* **Mh' Aodhócc** ni misde a maoidemh, 36] Cistte an chráb*aidh*. 1. 37] Glór aingel os a cionn cluinid, 38] Céim gan decair, 39] Gur i*ar*r ar Dia m*ar* sás socair 40] Bás t*ar* bheth*aid*. The words from 'Ferr' to 'riaghla' are written as a single line in Br. 3. 41] ‘Ferr le h-Iosa’, *ar* an t-aingel, 42] Aithescc aobhda, 43] ‘Cur c*r*eidme i c-cach le recht riaghla.’ 44] Cert an chaomhna, 45] Ina do bhás go méin mórdha, 46] ‘A sheimh sháordha’. 1. 47] Sloin*n*em fert ele da fhertaibh, 48] Erlamh Eorpa, 49] Do-rin*n*e **M' Aodhoc** mór maordha 50] Ór don eorna. 1. 51] Gobán sáor, asé do bennaigh, 52] Benn ar shaoraibh, 53] Rucc geall ar gach n-áon daríribh 54] Saor an t-saogail. 1. 55] Sea*cht* m-bl*iadh*na do bí 'na trosccadh, 56] Truag an t-anshodh, 57] Acht an chuid-si t*ar* gach comól, 58] Uiscce is arán. 2. 59] Se *ar* *leic* no ar lár lom gan édach 60] Re h-u*cht* c*ar*crach, 61] Ag gabháil, ni dalbh go docrach, 62] Salm is saltrach. --- p.242 5. {folio 198b}63] 'Na breithemh bratha ar gach m-Breifn*ech* 64] Biaidh go deimhin; 65] Fuair o Iosa, ní díol doil*igh*, 66] Díon gach deigh-fir. 1. 67] Muiriccen féin ocus Fáoilend, 68] Fuicchle fíre, 69] Do bhen díbh, ní cél re ceile, 70] Trén an tíre. 2. 71] Do-cuir Muirigén mac Dubháin, 72] Dána an daigh-fer, 73] Asa thir féin, ba fál fol*aigh*, 74] Go lár Laighen. 3. 75] Anaid a clan*n* i c-crich Laighen, 76] Lór do dhiam*air*, 77] Gan te*cht* 'na tír féin da fegai*n*, 78] Réim gan riaghail. 4. 79] Do fháccaibh esccaine **M' Aodhócc**, 80] Meisde a h-ionad, 81] Faoilen*n* mór gan mac, gan muirer, 82] Slat ogh, iodhan. 5. 83] Nir fhácc*aibh* fós don tír ton*n*-gloin 84] 'Gun mín menmnach, 85] Acht a h-ain*m* *ar* an iath d' anmhain, 86] Ger t*r*iath tegl*ach*. 1. 87] I*ar*na teilccen *ar* l*ar* lindedh, 88] Nir léim indill, 89] Ticc a bhrat *ar*aon on abhain*n* 90] 'S a taobh tirim. 1. 91] Adhmad ecclaisi do iomc*air* 92] Go a h-áit bun*aidh* 93] Le fedhain aingel gan animh, 94] Caingen cubaidh. 1. 95] Ogh do bí ag Ída '*ar*na altrom, 96] Nirbh óg Éda, 97] Do fhurt*aigh* í *ar* aithne Ída 98] D' aithle a h-écca. --- p.243 1. 99] A dhamh lé gad*aighe* gádth*ar*, 100] Ger ghoid fholaidh, 101] Cluas an doimh as a bhél ber*air*, 102] Fa trén tob*aigh*. 1. 103] Braighe fa rér o rígh Laighen, 104] Labhra deimhneach, 105] Tucc leis, mar do-clos go cuimn*ech*, 106] *A glas geiml*ech**. 1. 107] An domhan uile go h-iomlan 108] D' fairrge is d' fionn-magh 109] Do-chon*nair*c tre radh*ar*c ro-ghlan, 110] Amh*ar*c iongnadh. 1. 111] Do-chuir 'ar n-écc eich meic Fiachrach, 112] Nír écc fol*aigh*, 113] A h-anam in*n*te '*ar*na h-oidedh, 114] Cin*n*te an cobhair. {folio 199a}1. 115] Tucc gach cran*n* aimrid don fiodhb*aid* 116] D' Aodhócc umhla; 117] Fern is beithe túas da tarba 118] Fa cnúas cumhra. 1. 119] Dréimire óir ag Aodh aga dréim 120] Ga ferr férach, 121] Ag dul o thalamh glan grianach 122] Go nemh néllach. 2. 123] Fa glóir anma Colaim Cille 124] Go cúirt nimhe 125] Do-cuaidh súas isin rian reimhe, 126] Grían go n-gile. 3. 127] Da slondain*n* míorbaile **M' Aodog**, 128] Mór rea sloind*edh*, 129] *Ar* a fhertaibh, calma an cin*n*edh, 130] T*ar*la tuilledh.Tuill*edh*. Aims*ir* ele do **M' Aodhocc** ag siubhal na sligedh go h-Ath Iomdhai*n*. Adub*air*t a giolla ris: ‘Ab*air* riom, a ath*air*’, *ar* se, ‘cia bhes 'na epscop it ionadh it chathr*aigh* féin, i f-Ferna’. Do raid **M' Aodócc**: ‘Gibe neach oiscceol*us* dor*us* an atha úd romhain*n*, asé bías --- p.244 'na easp*occ* im ionad-sa’. Do-con*n*catt*ar* da n-ion*n*saighe buidhen do sccol*air*ibh baotha bioth-udmalla maille le scciataibh, & le gáibh lenbaighe*cht*a léo, ag den*am* cluiche & coimhiomána. Tainicc nech díobh, & do fosccuil dor*us* an átha go h-ullamh, & do-léicc súas an comhla baoi f*r*is. Adub*air*t an giolla: ‘An deimhin g*ur*ab é an sccol*aigh*i ócc ecc*r*íon*n*a útt bús padrún dúin*n* it ionad-sa’? *ar* se. Tainicc t*r*a an sccol*aigh*i go **M' Aodhog** iar sin '*ar* n-adhnadh & '*ar* lasad don Sp*iora*t Nao*m*h go h-iom*ar*cach an*n*, & do raidh ris: ‘A fhir diadha deisccréid*igh*’, *ar* se, ‘dob aíl liom-sa dol lat, & mo betha do thab*air*t at tír fo cuing do riaghla-sa, & do ro-chrab*aidh*’. Do fhi*ar*f*aigh* **M' Aodóg** de, ca tír dó, no ca h-ain*m* boi f*air*. ‘Muimneach meisi’, *ar* sé, ‘& Cronán m'ain*m* .i. Cronán mac Faoilin*n*, meic Feradh*aig*, meic Eirc, meic Fiachrach, meic Degh*ad*, meic Eogai*n*, meic Deghadh, meic Labhradha, meic Bresail Bhelaigh, meic Fiach*ach* Baicedha, meic Cathaoir Móir; & d' aittreabtach*aib* na Luac*r*a tes damh’. Adub*air*t **M' Aodocc**: ‘Goirfidher ain*m* ele díot .i. Mo Ling Luac*r*a; & len meisi o so amach’, *ar* sé. Lenais Mo Ling Luac*r*a é as a h-aithle {folio 199b} go h-aimsir báis **M' Aodhóig**, go n-dern*adh* fer naomhta, nós-oirrd*er*c, nao*m*h-craibhthech dhe 'na dhecch*aid*, gur ordaigh **M' Aodhócc** *ar* son a mhiorbuil*edh* & a mor-naomht*acht*a a beith 'na espucc urdalta ina ionad féin i f-Férna dó a n-diaigh a bháis .i. ina theghdais féin, & ina chathraigh choisergtha; & do coimhledh m*ar* do gheall **M' Aodhócc** gach ní aca-sin. Dligitt muin*n*ter Raghall*aigh* D*r*uim Letha*n* do mh*ét*ucch*ad* & do mór-onorucc*adh* sech cach, óir do fháccaibh **M' Áodócc** d' fágbhálaibh aca, a n-edala do techt for a leaptachaibh chuca, & do aithin díbh gan tadhall na t-athaigidh for a feran*n* féin, & gan uirett a*n* míl muighe no an bric dubháin do bethadhach for bith do marb*adh* for crich a chille no a thermain*n*, & da n-dérn*adh*, giorra sáoghail, & if*er*n, gorta & gal*ar* do ciond. Anu*air* do bí deichneabh*ar* & ceitre cáocca do naomhaibh maille re **M' Aodocc** i n-Drui*m* Lethan ag guidhe Dé go díochra im díth & im dílghen*n* for gach n-áon do dhenadh a sárucc*adh*, no a h-éiccen, no a h-aindéonucch*ad*; & fós im rath & im shob*ar*than for an lu*cht* do dhenadh réir a sámadh & a sruithedh dia éis. Isíatt so na seacht mion*n*a batt*ar* 'na n*ar*maibh cathaighthe ag **M' Aodhóg** i n-acch*aid* eccóra slechta Aodha Find, & cáich a c-coitcin*n*e .i. an Bhrec, & an Bhachall B*r*anduibh, & an Bhachall Bán, & an fion*n* clocc .i. Clocc na t-t*r*ath, Clocc an deilcc, & Mac rath, & an menestir. Dlegaitt dano Siol Áodha Fin*n* an tan do-cífitt miond dona mion*n*aibh-sin, no iatt uile, éirge rempu, & slechtain dóibh. --- p.245 *Con*idh do deimhniucch*ad* anman*n* na mion*n* sin an t-ugdar na roin*n*-si:1. 1] Ca lion mion*n* ag **M' Aodhócc** mór, 2] Lea n-ainmniucc*ad* gan ansodh? 3] An ceist chuirim gan cogar, 4] Eol damh féin a fúaslaccadh. 2. 5] Na seacht n-aird-mhion*n*a go m-blaidh 6] Do comhroin*n* *ar* a cheallaibh 7] Faccbais lea n-iomradh uile 8] Go h-iomlan an faidh firinne. 3. {folio 200a}9] Ben*n*achad cáich aca-sin 10] A h-ucht **M' Áodhocc** móir mion-gloin, 11] Cuibr*ech* caich iad 'na deghaidh, 12] Da t-tuillter a t-t*r*oim-deabhaidh. 1. 13] Áiremh na mion*n* meabhair lem, 14] Ler taobh cumdach na c-caomh-ceall 15] Lena bind-briathraibh gan móid, 16] Do réir mín-riaghla **M' Áodhóig**. 2. 17] A h-áon, an Bhrec go m-buadaibh, 18] Bheires trén *ar* throm-sluaghaibh; 19] A dó dibh, an m-Bachaill m-Báin, 20] Do bí i l-laimh Aodha iomláin. 3. 21] An m-Bachaill m-buadaigh m-B*r*anduibh, 22] An tres díob adubram*air*, 23] M*ar* do-clos uaim-si gan móid, 24] Uaisle na *mionn*-sa **M' Aodhóig**. 4. 25] An cethram*adh* mion*n* diobh soin, 26] An m-blaith-menistir m-buadh*aig*, 27] 'Na b-fuil cuid da aisccidh féin, 28] 'S roin*n* do thaisibh an fhiréin. 5. 29] An cuiccedh an Mac ratha, 30] Do bí i l-laimh an naomh-flatha, 31] Céolan urn*aighth*e a chuirp cain, 32] *Ar* glún *ar* u*cht* an érlaimh. 6. 33] An seisedh diobh, Clocc na t-trath, 34] Do cruin*n*igedh don chill cách, 35] Do teighdis faa ghuth don cill 36] Ced is cáocca mac leigin*n*. --- p.246 9. 37] An sea*cht*madh dibh, Mac an deilcc, 38] Do bí i m-brot an ghil g*r*uaidh-d*eir*cc; 39] As íad sin do réir áirimh, 40] Sea*cht* mion*n*a an féil fír-failidh. 10. 41] An mín máordha, an maccaomh óg, 42] Fertach miorbuil*ech* **M' Aodhóg**, 43] A sccéla, as léir-glan liom-sa 44] Érlamh na secht saoir-mionn-sa. 1. 45] Ca líon dlighes eirghe amach 46] Le cois na f-fethal f-fertach, 47] D' faghail ciosa da gach taoibh 48] Do mion*n*aibh uaisle an *ar*d-naoi*m*h. 2. 49] Asi as aird-chenn orra soi*n*, 50] An Bhrec **M' Aodocc** go m- buadaibh, 51] h-i f-fuil aisccedha o Chriost féin, 52] As do sccriobh Colaim cneis-réidh. 3. 53] An Bachall Bán is ní brécc, 54] Re n-dleg*ar* cach do coimhett 55] Os da n-áiremh go léir lion, 56] Así so an d*ar*a h-*air*d-miond. 4. 57] Teall*ach* Duncadha na m-Buadh, 58] Teallach Eachach, líon a slú*agh*, 59] Cath Conm*ai*cne, Cul O f-Floin*n*, 60] M*ar* cuid ron*n*a don bachaill. 5. {folio 200b}61] Fir Manach 'sa Breifne anoir, 62] 'S D*ar*t*r*aighe 'gun m-Bric m-buadaigh, 63] As lé a cíosa 'sa cána, 64] A n-onóir, a n-ofrála. 6. 65] Leis an menestir m-blaith m-binn 66] Isna h-iathaibh-si adeirim, 67] Tobhach a ciosa 'sa cen, 68] Gan anaoibh is gan éiccen, 69] O Droichet Atha gan faill 70] Go Drui*m* Lethan, m*ar* labrai*m*. 7. 71] Don Bhachaill Brandaib, 's ní brécc, 72] Cuicc*edh* Laighen na lain-ced, 73] Di dlighter on cuiccedh caomh 74] A cios d' faghail do*n* *ar*d-nao*m*h. --- p.247 10. 75] As amlaidh dlegaitt na maoir, 76] An cíos toccbaid da gach taoibh 77] Comh*ar*ba **M' Aodhócc** gloin grin*n*, 78] Da roin*n* uadha ar gach *air*d-cill. 11. 79] 'Arna n-*air*emh liom go leir, 80] Seacht mion*n*a úaisle an firéin, 81] Beitt uile, 's ní in bhar n-iongnais, 82] Ag cur libh lá an ticcernais. 12. 83] Gilla Mo Cuda, is ni gó, 84] As edh m' ain*m*-si gan annro, 85] Secht mion*n*a **M' Aodhócc** gan gáoi, 86] Lim do h-*air*medh *ar* en-cháoi.Ca líon. Fe*chtus* da n-deach*aid* **M' Aodhócc** go h-*air*m i m-bói Mo Laisi Daiminsi, do chengal a c-cadaigh & a c-comháonta le ceile i n-nimh & *ar* talmai*n*, amhail do-rinnettar roimhe, an tan tucc an Coimdhe com*ar*tha a scc*ar*tana re 'roile doiph '*ar* t-tuitim na c-c*r*and fo bhun i r-rabhatt*ar* i c-crich Muighe Slecht go son*n*radhach fe*cht* ele, amhail ro in*n*isem*ar* cena; ro cenglatt*ar* tra cadach & comhaonta cuirp & anma a n-aoin-fe*cht* an*n*sin .i. gibe do thuillf*edh* éccnach nó oirbhire o dhuine díbh, a mhall*acht* & a móir-easccaine a n-aoin-fe*cht* ar an tí do tuillfed; a m-benn*acht* & a m-buan-guide ag gach nech do dénadh a rí*ar* & a ro-buidhech*us* búdéin, & ri*ar* & ro-bhuidhech*us* gach duine do lu*cht* a n-ionaid dia n-éis. Ocus do ordaighett*ar* ettorra féin in u*air*-sin t*ús* onóra & *air*mittne cáich ga ceile dibh do co*m*mal*air*t imoseach eter a sruithibh & a sámhaibh, .i. tosach guide {folio 201a} & gér-ataigh acc **M' Aodhócc** a mainches & a moir-therman*n* Mo Laisi; & tosach ag Mo Laisi 'na mainces *s*an; u*air* ni dual atach ná iomrádh **M' Áodog** gan Mo Laisi, na Mo Laisi gan **M' Aodhóg**; amhail ata 'san ran*n*-so: > 1. 1] Ionan*n* rún, ionan*n* aonta > > 2] Don da naomh-sa go maisi; > > 3] Ni bí Mo Laisi gan **M' Aodocc**, > > 4] Ni bí **M' Aodhócc** gan Mo Laisi. > Ro chengail & ro comdaingn*igh* Mo Laisi cíos & cánach*us* **M' Áodhocc** for Mhanchachaibh don mór-cu*air*t-sin .i. cu*air*t cascc gacha tres bliad*na*; screpall for gach cathraigh & for gach dún*adh* dia n-duintibh, & m*ar*cc for an righ an lá ríoghfaither é, & brat for gach taois*ech*. Leth-bon*n* *ar* gach en-tech do Tuaith Ratha .i. for shliocht --- p.248 Cairpre meic Neill i n-aoin-fe*cht*. Pingin*n* ar gach n-deth*aig* eter Manchachuibh uile; tús gach cuirn comhóla, guala gach righ & gach ro-flatha, tús aithiscc & uradhaill d' fior a ionaid dia eis; & fos gan righ na taoisech tuaithe do denamh isin tír gan luach lesa do mhuintir **M' Aodhóg**. Tech & g*ar*rda i m-baile Mo Laisi ag **M' Aodhócc** .i. Daimhinis. Eirghe do muin*n*tir Mo Laisi re muin*n*tir **M' Aodhócc** gach u*air* do-chifitt; & m*ar*an c-cedna ag muin*n*tir **M' Aodhócc** re muin*n*tir Mo Laisi. Ro faccaibh immorro Mo Laisi lén & laicce, dio*m*mbúaidh cuimhne & comh*air*le for Mhancachuibh, acht go c-cluinit an cíos-so aga i*ar*r*aidh*; acht muna íocait go h-umhal orramach fri maoraibh **M' Áod*og***. Ro órd*aigh* **M' Aodhócc** feisin do Bhreifneach*aib* rea m-beth*ad* ri*ar* & ro-bhuidhech*us* muin*n*tire Mo Laisi m*ar*an c-cedna, & gan a leiccen fo éra. Tucc Mo Laisi fós leth-cethramha d' ferann gan cion easpuicc na aird-*r*igh uirre do **M' Aodhócc**, le cois gach comadh & gach coimhthiodlac*aidh* da tucc dó, d' áit urdhalta fri tobhach & fri tionól a chiosa & a chanachais for crich Manchach guna mór-thúathaibh, & dia breith asséin dia aird-cheallaibh b*ud*déin d' éis a tionóil go h-en-lath*air* *ar* cion*n* a máor & a mór-comh*a*rbadh. {folio 201b} Cumhdaighis **M' Aodhocc** ceall caomhett*r*ocht choiserccta isin ionad-si*n*, d*ár*ab comhain*m* na Cealla Becca. Ocus fáccbais Ó Congaile a c-cenn*us* na cille-sin, da cumdach & da cothucchad. Ata lec **M' Aodocc** isin maighin-sin for*ar* fháccaibh féin do buadhaibh, gibe nech do dhenadh eccóir no ainndlicch*ed* for oirchin*n*eachuibh no for aittreabthachaibh na h-ecclaisi-si*n*, gan a beith a c-cion*n* bli*adn*a 'na beth*aid*; & an lec-sin d' iompod fo t*r*i tuaithbhel f*air*, m*ar* adeirit eol*aigh* an fherain*n* & na c*r*iche a c-coimhneinf*echt*; m*ar* adeir an senfhocal .i. Sencaidh gach fer forba nó ferain*n*. *Con*idh do dherb*adh* gach neite díbh-sin do-ronadh an laidh-si síos:1. 1] Cert **M' Aodhócc** ar shluagh Mhancach, 2] Gasr*adh* riog*dha* ro-m*ar*btach, 3] An cert do cengail Mo Laisi, 4] Gniomh *ar* a b-fuil fiadhnaisi. 2. 5] *Mo Laisi cenn Manchach uile*, 6] Eter righ is ro-duine, 7] Do cengail cadach 'na fód 8] Eter é féin is **M' Aodhócc**. 3. 9] M*ar* so do cenglat*ar* soi*n* 10] Na naoi*m*h a c-cadach cub*aidh*, 11] O luach ced m*ar*cc go dealcc bruit, 12] Is tob*ach* *air* m*ar* eraic. --- p.249 6. 13] Do naiscc Mo Laisi mac Nat F*r*aich 14] For a muinntir féin gan gáoi, 15] Guidhe **M' Aodhócc** mín go m-bloid 16] Ar tús coidhce da c-cabh*air*. 7. 17] Cuairt gacha tres cáscc go rath 18] Tucc M' Laisi malla miadhach; 19] Screapall gach catr*ach* 'na fód 20] Ar tús do mhaoraibh **M' Aodhócc**. 8. 21] Marcc an lá do-gent*ar* sin 22] Rí Eirne an fherain*n* toirthigh 23] Do cur a t-treisi *ar* gach ród 24] A n-onóir M' Laisi 's **M' Aodócc**. 1. 25] Leth-bon*n* as tigh gach Ráth*aig*h 26] Mo Laisi ar a thír do thathaigh, 27] Do cléir **M' Aodhócc** fath faoisimh, 28] Ocus brat gach ríog-táoisigh. 2. 29] Corn *ar* tús do **M' Aodócc** Mor 30] Do aont*aigh* Mo Laisi *ar* a slogh, 31] Guala gach riogh, réim gan broid, 32] D' Áodhócc is d' fior a ionaid. 3. 33] Tuill*edh* ele don chíos cóir 34] Atá orra da onóir,{folio 202a}35] Tús aithiscc an chaomh-fóid chain 36] Acc **M' Aodhócc** guna muin*n*tir. 4. 37] Ata tuill*edh* 'sar luaidh sinn, 38] Ar sluagh Manchach, mar mhaoidhin, 39] Ac **M' Aodhócc** da chíos gan choir, 40] Pingin*n* dó *ar* gach n-deth*aig*. 5. 41] Rí ná t-taois*ech*, ni céim cert, 42] I c-crich Manchach a n-aoin-feacht 43] Do dhénamh do sen na d' ócc, 44] Gan luach lesa do **Mh'aodocc**. 1. 45] Do gheall M' Laisi, fa mór-tren, 46] Go m-beittis a laoich fa lén, 47] Da t-tuccdáis dímhes 'na fód 48] *Ar* mhainces díles **M' Aodhócc**. --- p.250 4. 49] Mancaidh da c-cluinit an cíos, 50] Is gan iatt uile da íoc, 51] Biaidh orra 'gun c-Coimdhe 52] Dio*m*mbuaidh cuimhne is comh*air*le. 5. 53] Cli*ar* acc denamh áor uile, 54] Cli*ar* ele rea n-esccuine, 55] Fir Manach, as doilghe daibh, 56] Mallacht mic Sédna d' fagail. 6. 57] Tech is g*ar*rdha 'na chill caoimh, 58] Fa mó 'sa mó mar cumaoin 59] D' Aodhocc m*ar* ionad tathaimh 60] Tucc M' Laisi eter Mancachaibh. 7. 61] Ni dlighitt muin*n*ter Mo Laisi 62] Gan éirghe ar gach én aiste, 63] Ar gach feran*n*, ar gach fód 64] Go brath ré muin*n*tir **M' Aodhócc**. 8. 65] Tucc an naomh miadhach Mo Laisi 66] Do **M' Aodhócc** áit ecclaisi 67] Da chartún saor m*ar* soin 68] Gan cion aird-righ nó espuicc. 9. 69] As aire tucc an chill caomh, 70] M*ar* brondadh uadh don *ar*d-naomh, 71] Do thionol a chíosa cain, 72] Da comhroin*n* ar a ceallaibh. 1. 73] Ata lec ina leic luim, 74] Mas fír d' eolchaibh an feruin*n*, 75] Ó **Mh' Aodhócc** isin chill cáid, 76] Da h-anacal ar eccóir. 2. 77] On leic sin go bráth ní bí, 78] 'Sa h-iompód tuaithbel fo trí, 79] Fer a h-éccora gan ail 80] A c-cion*n* bl*iadna* 'na beth*aid*. 3. 81] Cúis f*ár* chengail an da naomh 82] Cadach ettorra d' en-taobh, 83] D' uaisliuccadh a c-ceall c-crodha, 84] 'S do meducch*ad* onóra. --- p.251 6. 85] Do choscc cocc*ad*h ocus cath, 86] M' Laisi do chengail cadach{folio 202b}87] Le **M' Aodhócc** na m- briathar m-bind 88] 'Mon c-caomh-fód iath-ghlan f*air*sing. 7. 89] An t*r*ath tiaghaitt o a t-tigh féin 90] Muint*er* Mo Laisi do min-réir, 91] Dlighitt Breifnigh t*ar* gach nech 92] A cleir*ibh* do beith buidheach. 8. 93] Ni lenfa sin*n* óso amach 94] Do cadach na naomh neimhneach, 95] Atá ina c-cert le ceile 96] Gan fheircc is gan aimhreide. 9. 97] Mé Giolla Mo Ghoda on ród 98] Do mhuin*n*tir Mo Laisi is **M' Aodhóg**; 99] Tre guidhe na naomh go nert, 100] Go m-ber*ar* mé *ar* nemh naoimh-cert.Cert. Fe*chtus* dia m-bói **M' Aodhócc** & Ulltán Aird Brecain acc Ath na b-Fer a b-fochair *ar*oile, '*ar* t-tea*cht* on Mum*ain* do **M' Aodhóg**, ro chenglatt*ar* a c-cuman*n* & a c-c*ar*atr*adh* le ceile an*n*sin, ge do chenglatt*ar* roimhe go minic, óir fa lu*cht* baidhe & bith-chadaigh do bhun*adh* d' aroile iad féin. Aithnighis **M' Aodócc** d' Ulltán an u*air*-sin cuma a chiosa & a chána for cinedh & for chlan*n*m*ai*cne Aodha Fin*n*; & fós cuma a gég n-geineal*aigh*, & a chraobh coibhnesa, tre glosnaithe filedh; óir fa file, & fa fíor-naomh, an fer-si*n* .i. Ulltan. Ro th*airr*ngirset an da erlamh & an dá *á*rd-náomh-sin gach rí & gach ro-thiccerna da t-tiucf*adh* go deir*edh* an dom*ain* do cinedh Aoda Finn; gurab aire-si*n* ro airim Ulltán ain*m* gach aon rígh & gach áon ticcer*na* dibh-sein tre glosnaithe ealadhna, tre mhunadh & móir-thecc*us*cc **M' Aodhócc**, maille le cu*m*a a chiosa & a chána forna cinedhaibh. Ceileabhrais cách dibh da céile don cur-si*n* go cumhthach, ciamh*air*, comhtuirs*ech*, '*ar*na rádh do **M' Áodhócc** nach f-faicfedh cecht*ar* diobh a cheile go brath tre spir*a*t fhesa & faistine. Teid **M' Aodócc** siar go Cluain Meic Noís do cengal a chumain*n* & a cadhaigh le Ciarán *con*a coimhthionól. Téid t*r*a Ulltán soir go h-*Ar*d m-Brecai*n* go a bhaile féin; gurab an*n* ro cu*m* & ro comhfuaigh tre aircetal ughd*ar* & ollamhan gluine geineal*aigh* & craobha coibhnesa catha Aodha Fin*n*, {folio 203a} & cioscain **M' Aodhócc** amhail ata siosana: - 1] Sench*us* **M' Aodhocc** meabhr*aigh* lat, 2] Uair ni dleghar a dhermat, --- p.252 3] Eccn*aidh* ó Fherna an glan gle 4] On Druim 's ó Ros Ainglidhe. - 5] Do aithin eccn*aidh* 'na sen, 6] 'Ar t-tíchtain go h-Ath na b-Fer, 7] A shench*us* go léir 's go lom; 8] Ata go h-eolach agam. - 9] A gabhail gacha samhna; 10] Da fhurail ar Shíol Ferccna, 11] Na beirdis leo fo diamh*air* 12] An cháin gan a gnath-iarr*aidh*. - 13] Laibheoratt don canaidh caoimh, 14] Sloin*n*fet senc*us* an *ar*d-naoimh, 15] Adér ribh a fhír gan on, 16] An líon riogh bhías 'ga fhoghnamh. 1. 17] An cethr*ar* dherbh*us* an rand, 18] Luaidh 'san senc*us* a n-anman*n*, 19] An drem da n-dleg*ar* dia éis 20] A tabach isa fhaisnéis. 2. 21] Cuicc bl*iadna* cethrac*a*t cain 22] '*Ar* t-tichtain dó tar muir anóir, 23] Meabr*aidh* me da eis uile 24] A fherta 's a mhíorbuile. 3. 25] **M' Aodhócc** Mór mac sáor Settna, 26] meic Eirc, le c-claoitti céda, 27] meic Feradh*aig* fhéil gan ail, 28] meic Fiachr*ach*, meic Amalgaidh; 4. 29] mheic Muiredh*aig*, meic Cárthain*n*, 30] meic Eirc, meic Each*ach* Álai*n*d, 31] meic Colla Úais, laoch gan len, 32] meic Eachach déttla Doimhlén; 5. 33] Mheic C*air*pri a Life, na ceil, 34] Meic Corbm*ai*c, meic Airt Aoin-fir, 35] Meic Cuin*n* C*ét*cathaig calma, 36] Ór sioladh gach saor-dhamna. 6. 37] O **Mh' Aodhócc** fa mór-eccna 38] Go Con*n* fa faoilidh freccra, 39] Ní cheiseabh *ar* an c-cuire, 40] Da sheiser 's da dhegh-dhuine. --- p.253 1. 41] Dalta Caillin caoimh credhail 42] Do-níodh léghadh gach leabh*air*, 43] Oirbhertach an eccna uill, 44] Toirbhertach b-freccra ó Choluim. 2. 45] **M' Aodhócc** do shíol Colla Úais; 46] Colaim Cille n*ar* críon duais; 47] Días do Leth Cuin*n* go c-céd rath, 48] Dia n-éis ni thic a c-comhmaith. 3. 49] Ion*n*raic áilghen, cecht*ar* de 50] Mór *ar* chách a c-cumaoine;{folio 203b}51] Ni tiocfa, ciodh daor an dlug, 52] Éccnach dia n-éis 'san saoghal. 1. 53] Ag Tuilen le taobh an roid, 54] An*n* do sccaras is **M' Aodhócc**, 55] Eisiumh síair go Cluain gan crád, 56] Meisi soír go h-Ard m-Brecain. 2. 57] Is an*n*sin adub*air*t riom, 58] Aithescc fire nar g*ar* liom: 59] ‘Cidh cian, cidh g*ar*, *ar* dhá ré,’ 60] ‘Nochan fhaicfem a ceile’. 3. 61] Fertach fíre h-i f-Férna an fer, 62] Maith da aoidhe i n-Druim Letan; 63] An*n* as géire rea ghuidhe, 64] Acc Meilghe 'san Ros Aingli*dhe*. 4. 65] Druim caomh ced ionad *ar* gabh 66] 'Ar t-tiachtain a crich Mum*an*, 67] Dár bhaistt Aodh Dubh acc Ath Airm, 68] D*ar* len Aodh Fion*n* an fíor-ain*m*. 5. 69] Bennaighter Aodh leis an*n*soin, 70] Rath righe d' fior a ionaid, 71] Acht nach diultadh, réim riaghla, 72] Cáin **M' Aodhócc** gach en-bliadhna. 6. 73] Do fháccaibh buadha go brath 74] Do clan*n*aibh Ferccna sech cách, 75] A thír, a fon*n* ina fine, 76] *Co n*ach treabhdais ainffine. --- p.254 9. 77] Aca do fáccaibh gan on 78] Eineach is féle, is foghnam, 79] Aoidhedchaire, as buga breth, 80] Fulang cocc*adh*, is crúas cath. 1. 81] Ard-fhlaithes re h-ath*aid* doibh 82] O **Mh' Adhócc** g*us*an mór-gloir; 83] Tri*ar* os Bhanbha, foirglim fe*acht*, 84] Tri trír os cúicc*edh* *Con*nacht. **211**.— [**Forte rectius Tri ar ceithre cuicc accu iar sin.**] **211**.— [**Sunt potius 23**] - 85] Tri cuicc riogha aca iar sin 86] Gebh*us* *ar* an m-Bréifne, na ceil, 87] No go t-tuccthar an t*ar* tro*m*, 88] As meabh*air* liom a n-anman*n*. - 89] Tri Fergail, tri Aodh amhra, 90] Trí Neill, t*r*i h-Ualg*air*cc ferr*dha*, 91] Ticcernán, Amhlaibh, da *A*r*t*, 92] Cúicc Concubhair, da Cathal; - 93] Mac an Chosccr*aigh*, an Crom-bán 94] As leissin beirther an tár, 95] Asé sin lingfes na fir, 96] Ocus millfes na *Breifn*igh**. - 97] Cian lem gid choimsigh an fer, 98] T*r*en tucc fa toirrsi m' aign*edh*, 99] '*Ar* fuinedh gréine a ló the, 100] Cath Cin*n* t-Sl*eibh*i ata *ar* m' aire. 1. 101] Na riogha gabhus iar soin 102] Diobh go deiredh an domhain,{folio 204a}103] Gibe do sccriobh, ní snaidm sun*n*, 104] Ain*m* gach riogh diobh aderam. 2. 105] Amhlaibh, is da Tadg gan tár, 106] Tri Domhnaill, Lochlain*n*, Aodh Bán, 107] Rúaid*r*i, Art, tuirbhim gach tan, 108] Muircert*ach*, is da Cathal; 3. 109] Aodh an Dúin, Goffr*aidh* Ferrdha, 110] Do shiol Bán-chosaigh Lemhna, 111] Domhnall, Don*n*ch*ad*, Murch*ad* Mend, 112] Fergal Fuilech, Aodh Imgerr. **212**.— [**19 sunt**] --- p.255 6. 113] Aodh Imgherr o Léim an Leith 114] Gebh*us* an Bhreifne fodeigh, 115] An tan bús diothach an drem, 116] Flan*n* Ciothach bús rí Eren*n*. 7. 117] Acc sin gan bhréicc, gan bhernadh, 118] Rioghr*adh* Breifne, Síol Fergna, 119] Dligit cain do **M' Aodhócc** mas, 120] Amhail sloin*n*es an senchas. 1. 121] Ag so cáin **M' Aodhócc** na mion*n* 122] O Shíol Fergna, is o Aodh Fhion*n*, 123] Ó fheraibh Saidbre na srían, 124] Is o oirechtaibh Oirghíall. 2. 125] Each, err*edh* gach righ go rath, 126] Molt, muc, m*ar*t, ocus dabach, 127] Gan faill tab*ach* orra soi*n*, 128] A t-tab*air*t uair 'san bliadai*n*. 3. 129] Bó as gach baile, ni saobh soi*n*, 130] Is sgreapall as gach death*aig*, 131] Tosach tairchi is comhóil cai*n*, 132] Tosach failte is fothracc*aidh*. 4. 133] Da n-diultait Siol Fergna an cain, 134] Biaidh orra díth is diogbháil, 135] Ni bía a nert *ar* nech fo nimh, 136] Oír ticc ríu nert Dé dhuiligh. 5. 137] Dó dlegar tabac*h* an tréoid, 138] Gibe as manach do **M' Aodhócc**, 139] An cethr*ar* fíalsa fu*air* sin, 140] Biaidh gan i*ar*sma 'na degaidh. 6. 141] Céle is Aodhán o Férna, 142] As léo leth foirne is fedhma, 143] 'Sa leth ele t*r*a gan tlus 144] Ag Fairceallach, acc Ferg*us*. 7. 145] Da léiccit uatha go beacht 146] An cáin gan túr tre mhainneacht, 147] Biaidh an ecclas Dhe fó ghron, 148] Is bíaidh an tír gan toradh. --- p.256 10. 149] Tri ní mhilles an Bhreifne, 150] A n-iomtnúth féin le céile, 151] Cur re Cruachain aird na nech, 152] *Is* main*n*eachtn*aigh*e a cleireach. 1. 153] An cethr*ar* da tucc a cóir, 154] As íad boi faris 'san Roimh,{folio 204b}155] Lu*cht* cur*aigh* mheic Settna ar fe*cht*, 156] Da t-tucc iar n-écc a oighrecht. 2. 157] Is *edh* dlighes gach duine diobh-sin 158] Beith *ar* com*m*éitt don muin*n*tir, 159] Co*m*méitt cadhais íatt aráon, 160] M*ar* do ordaigh an t-*ar*d-naomh. 3. 161] An u*air* díult*ar* tre debhe 162] Cáin **M' Aódhócc** 's a muin*n*tire, 163] Biaidh socht *ar* shluagh Lemhna lais, 164] Biaid Clan*n* Ferccna fo athais. 4. 165] Biaidh a crioch 'na comh*ar* crech, 166] Beitt fir ag fodail Breifnech, 167] Riu éirges fercc Dé do nimh, 168] Traotar a c-cert *ar* Crúachai*n*. 5. 169] Raidim, ni diamh*air* an breth, 170] Tucc fiadhain o Dhia duileach, 171] Nochan fuil cobh*air* na f-fer 172] Faa c-comhair acht én-magh. 6. 173] Troisccitt cin*n* na t-tuath 's na t-treabh 174] I r-Ros Inbhir na n-Aingeal 175] Im fhéil **M' Aódhócc**, moid gan ces, 176] Doigh as de ticc a t-trom-les. 7. 177] Aitchet na naoimh fion*n*a anoir 178] Im thecht cuca da c-cabh*air*, 179] Aitchet re tennta gan geis 180] An damh dercc a Daiminis. 8. 181] Ni lamhtar a tír 'na t-tres, 182] Go t-tí flaith rea finechas, 183] A t-tír do thadhall go trom, 184] Nocha lamhon*n* sluagh eachtron*n*. --- p.257 11. 185] As me Ulltán o Ardbile, 186] M' anam *ar* cor righ nimhe, 187] Im fili, im faidh, ro fes, 188] As de shloin*n*im an senchas.Sench*us*. Is amhlaidh (so) immorro ro órdaighsett na naoimh .i. Colaim Cille & Caillín cíos **M' Aodhog** for Úibh Briuin, & for Laighneachaibh, do comhroin*n* eter a ceallaibh & a chomarbaibh .i. eter Druim Lethain, & Ros Inbhir, & Férna Mór, óir fa dalta dil degh-thairisi do Chaillin **M' Aodhócc**, & fós fa fer cumain*n* & c*ar*attr*aidh* dó Colaim Cille m*ar*an c-cettna, g*ur* órdaighettar *ar* an adhb*ar*-sin cíos **M' Aodhócc** do roind eter a thrí ceallaibh. Trían cíosa **M' Aodhócc** go Drui*m* Lethan, an méid do-gébth*ar* i n-Íbh Bríuin de; & a dá t-trían go Ros Inbhir & go Férna. Da t-trían ciosa Laighen go Drui*m* Lethan, & go Ros Inbhir. Ni dligit mui*n*t*er* Droma Lethain an cíos ab*h*us d' iodhlac*adh* amach go Férna, & dlighitt {folio 205a} muin*n*ter Férna an cíos d' iodhlacadh uatha go D*ru*im Lethain; oir do fháccaiph **M' Aodhócc** d' fiachaibh *ar* muin*n*tir Céile & *ar* mhuin*n*tir Aódháin iodhlachadh an chiosa-sin go Druim Lethan; dith fine immorro, & sprecc*adh*, & athais gach aoin orra muna t-tuccdáois an t-iodhlacadh-sin dó. Até an*n*so áiremh cíosa Laighen **Mh' Aodhócc** .i. beirt righ Laighen an lá do-gent*ar* rí Laighen de, acht a léine sroil, & a áon-ghae; & lána bhróicce d' airccett; & fer ionaid Aodh*a* meic Setna do theacht fo thrí 'na timceall. Ocus ó do-bhéra féin, nó fer a ionaid, slat i l-laimh in rígh, biaidh buaidh tréine & treisi fair. Dlicc*edh* an rí an lá-si*n* *con*a muin*n*tir offrála móra do dhénamh o bhécc go mór, & a*n* tres cuid dá t-tiubra rí Laighen uadha, dlighitt rioghr*adh* Laighen a thab*air*t uatha, & an cíos-si*n* uile do thab*air*t ar laimh na c-comh*ar*badh, gibe roin*n* thoileochait do thab*air*t fair .i. O Fairceall*aigh* & O Ferg*us*a, óir ni fhuil cum*acht* ag aoinnech ele f*air*, acht amhail oirdeochaitt. *Con*adh do dherb*adh* & do dheimniucch*ad* chomhronda an chiosa-si*n* eter na comharbaibh do-rónadh an laidh:1. 1] Comhroin*n* **M' Aodhócc**, fa mór modh, 2] Mar do ordaigh an t-érlamh, 3] Eter a cheallaibh go cóir 4] Ar a chíoscain accédóir. 2. 5] Atád '*ar*na dherbh*adh* damh 6] Ag **M' Aodhócc** Dhroma Leth*an*, 7] Trí cealla lána gan locht 8] I l-Laignibh 'sa c-cl*ar* *Con*nacht. --- p.258 5. 9] Férna Mór **M' Aodóg** gan bréicc 10] I c-crich Laighen go lán-meid, 11] Drui*m* Lethan, as sealbh sochr*aidh*, 12] As naomh-port do *Con*nachtoib. 6. 13] Ros Inbhir, Cuillin na b-Fer, 14] As úaisle na gach aittreabh, 15] Port na f-Finnlec, tar gach fód, 16] An*n* do h-adhlaicedh **M' Aodhócc**. 7. 17] **M' Aodócc** féin do- rin*n*e an roin*n* 18] *Ar* na trí ceallaibh chanaim, 19] Roin*n* a chiosa 's a cána, 20] Fa roin*n* díles diongmála. 8. 21] Colum Cille is Caillín caomh, 22] Do ordaigh an da ard-naomh 23] Roin*n* na cíoscána gan col 24] Do denamh i n-Druim Lethan. 9. {folio 205b}25] Do ordaigh Colaim Cille 26] D' Aodhócc, fáidh *na* firinde, 27] Roin*n* na cíoscána do chum 28] Ar a cheallaibh a c-comhtrom. 1. 29] Cíos Laighen d' Férna na f-fledh 30] An la rioghtar ri Laighen, 31] Beirt an choccedhaigh da ched, 32] Is lán a broicce d' airget. 2. 33] Do rígh Cruachan dlighther soin, 34] 'Ga rioghadh h-i Con*n*achtaibh, 35] Fer ionaid **M' Aodhócc** gan feall 36] Do thecht fo t*r*i 'na thimceall. 3. 37] Acc fer ionaidh mheic Séttna 38] Ata an lúach maith-si ader-sa, 39] Err*edh* rígh *Con*n*acht* na c-cath, 40] Acht lene sróil is áon-ghae. 4. 41] Offrála lá dénma an righ 42] Óna sleachtaibh, ona shiol, 43] Dlighitt eter sen is ócc 44] D' fior ionaid miadh*ach* **M' Aodhócc**. 5. 45] Cath Aodha Find fein malle, 46] Gibe díbh gebh*us* righe, 47] Ná siritt slata 'na n-doid, 48] Acht ó fhior ionaid **M' Aodhóicc**. --- p.259 8. 49] Ócclach **M' Áodócc** ó do-bheir 50] Slat righ i l-laimh in righ-sin, 51] Bér*aidh* búaidh i n-gach t-ach*ar*, 52] Na sluaigh féin da áontachad. 9. 53] Trén ele a ion*n*samhail sin 54] Atá ag gach rí do Laighnibh 55] *Ar* fedh caomh-fód a chrioch féin, 56] Ocus **M' Aodhócc** do mín-reir. 1. 57] Trían a chíosa 'sa chána 58] Do ordaigh **M' Aodocc** málla 59] Do Dhruim lán-oirdheirc Lethan, 60] A n-deinedh Áodh áitechadh. 2. 61] Trian ele an chiosa gan chaill 62] Do Cuillín na f-Fer n-Álain*n* 63] Tucc **M' Aodócc** m*ar* cóir cairte, 64] Da Roimh aoibhinn adhlaicthe. 3. 65] Trian gach cíosa da m-bé a bhus, 66] Dlicc*id* Férna go foll*us* 67] Do chuid ron*n*a on táoibh túaidh, 68] 'S gan a iodhlacadh en-ú*air*. 4. 69] Da t-trían ciosa Ferna féin 70] Do theacht *ar* aithne an fhiréin 71] Go Druim Lethan gan locadh, 72] Is íadh féin da iodhlacadh. 5. 73] Cele ocus Aodhan gan on 74] Dó órdaigh da iodhnacal, 75] Muna iodhlaicit, gan acht 76] Tuillit ó **M' Aodhócc** mallacht. 6. {folio 206a}77] Ard-port **M' Aodhócc**, asé sin 78] B*udh* cenn uidhe da gach aoidhidh, 79] Druim Lethan, treabh go t-taintibh, 80] Re linn **M' Aodhócc** mór-fhailtigh. 7. 81] Dá madh le **M' Aodhócc** na f-fledh, 82] M*ar* bú leo Caiseal do sheal, 83] Ní treiccfett Drui*m* Lethan lór 84] *Ar* maith 'san cruin*n*e c*om*hmór. --- p.260 10. 85] T*ri* dabhcha, as dá dligedh soin, 86] Is blas meala *ar* gach n-dab*aigh*, 87] D' fior ionaid Aodha i n-am óil, 88] 'S do Ros Inbhir m*ar* onóir. 1. 89] Na trí h-aird-cealla gan on 90] Atád ag Aodh m*ar* ionad, 91] Tucc cenn*us* na c-ceall ele 92] Do Ros Inbhir d' áiridhe. 2. 93] Ros Inbhir nír tréicc Aodh oll 94] *Ar* impidhe, na *ar* fhorgall, 95] *Mar* tá in*n*te a clí 's a corp, 96] D' feithemh dhi ocus d' furtocht. 3. 97] Do tiodhlaic Aodhóg go bráth 98] Cenn*us* is uaisle iomlán, 99] Smacht is cáin a cheall go cert 100] Do Ros Inbhir a n-ein-fea*cht*. 4. 101] Ata 'sa chill-si a b-fuil sin*n*, 102] Leabh*ar* *ar*d-náomh na h-Er*enn*, 103] Sgela gach naoimh díbh gan ail, 104] Is sccela a c-ceall go cub*aidh*. 5. 105] Gibe diobh nach leghth*ar* lim, 106] Do leabhraibh ard-naomh Er*enn*, 107] Léghaim fa mhaisi gan móid 108] Leabhar Mo Laisi is **M' Aodhócc**. 6. 109] Leabhar **M' Aodhócc**, fa caomh cruth, 110] *Ar* grad cin*n*te is *ar* chadach, 111] A tregad dím ni dligid, 112] Leghtar lim go lain-minic. 7. 113] Giolla Mo Ghoda rea ghairm 114] Ag eolchaibh, is e m' forain*m*, 115] Ar ceallaibh **M' Aodhócc** gan mhoill 116] Mé rea chíoscáin do comhroin*n*.C*om*roin*n* Eittirbhretha **M' Aodhócc** an*n*so do réir Ghiolla Mo Choda Í Caiside an t-sáoi fhesach, fhír-eolach, m*ar* fú*air* lea scc*r*iob*adh* on *ar*d-naomh gan merball, gan merach*ad* .i. a bhretha eter a cheallaibh cadhasachaibh c*om*hmóra, & cath Aodha Fin*n* *con*a rioghuibh ro-úaisle, *con*a táoiseachaibh tenna, tiodhláictheacha, *con*a m-brughadhaibh, & *con*a m-bíatachaibh .i. onórucch*ad* a cheall & a chlí*ar*, a mhion*n* --- p.261 & a mhóir-fethal, a therman*n* & a thrén-cadhas, & gan a mhion*n* no a mháoir {folio 206b} do leiccen go brath fo eiteach; & gan étheach fo mion*n*aibh **M' Aodog**. Gibe do-dhéna gach ní dibh-sin rucc **M' Aodhócc** do breith *air* féin *con*a cléir & cona coimhtionol guidhe t*ar*a chenn da shaor*adh* o phiantaibh adhuathmara iff*rin*n. Ocus gibe rí no tigerna coimheol*us* do **M' Aodog**, nach dlegh*ar* a esccaine acht fo trí cásaibh .i. sárucch*ad* a cheall & laghducc*adh* onóra a com*ar*badh, & cumgachadh a fhuin*n* & a fherain*n*. *Con*idh da derbh*adh* sin do chum an t-ughd*ar* .i. Giolla Mo Choda, an laidh:1. 1] Eittirbretha **M' Aodhócc** min, 2] An áil libh a n-airemh dhíbh? 3] A shluagh fer m-Breifn*ech* go m-bloidh, 4] Gabaidh uadha bh*ar* múnadh. 2. 5] Isé céd munadh do-bheir, 6] Le **M' Aodhócc** erlamh eistigh, 7] Rí*ar* a cleir*ech* gan cionaidh, 8] Ga*n* eitheach fana aird-mhion*n*aibh. 3. 9] M*ar* comh*air*le da chleir fein 10] Tucc **M' Aodócc** an caomh cneis-réidh, 11] Sior-ghuidhe *ar* cath Aodha Fin*n*, 12] Da sechna *ar* piantaibh if*rin*n. 4. 13] Da c-cennch*ar* an guidhe glan 14] O cléir craibt*igh* na coradh, 15] Acht muna diolait da cion*n*, 16] Focc*us* doibh ecc is if*rion*n. 5. 17] Eittirbhretha meic Setna, 18] Ata accam gan t-sena 19] Gach ní atú do luad go g*r*ind, 20] Eter tuaith ocus aird-chill. 6. 21] Gibe baile a b-fáicfit sin 22] Cli*ar* **M' Aodhócc** mall*acht* bun*aidh*, 23] Olc an baile 'sa daoine, 24] Beith gan rath, gan ro-naoime. 1. 25] Eittirbhretha **M' Aodóigh** móir, 26] A cath Aodha Fin*n* fíor-cóir, 27] Éistt*idh* lea léghad go cert, 28] Ríar*adh* cách íarna n-eisteacht. --- p.262 4. 29] Na bretha *cet*na gan c*air* 30] Do réir tiomna do órd*aigh*, 31] Da m-beith *ar* cuimne imosech 32] Ag uaislibh riogh is taoisech. 5. 33] Gan dáoirsi do chur 'na cill, 34] 'S mór-cumd*ach* a mac leigin*n*, 35] Congbáil a cadhais go cert, 36] M*ar* sin tuillt*er* a bennacht. 6. 37] Tuill*edh* ele sloin*n*fe sin*n* 38] D' eittirbreith **M' Aodog** béil-bin*n*{folio 207a}39] Ar cách m*ar* do bhaistt go glan, 40] Ag luadh c*er*t Droma *Lethan*. 7. 41] Adb*ar* fan ab*ar*thar sin, 42] Eittirbretha léa brethaibh, 43] Siad do bheith eidir da ran*n*, 44] 'S a*n* naomh m-breith go comt*r*om. 8. 45] *Ar* Breifneachaibh, m*ar* do dligh, 46] Da sechna *ar* fheircc an Dulimh, 47] A n-Druim *Lethan*, 'na naomh-fod féin, 48] As breithemh **M' Aodocc** mín-réid. 9. 49] Gan esccaine *ar* a rioguibh 50] Go brath, acht fa trí gniomhaibh, 51] Do mhol **M' Aodócc** 'na cill cain, 52] 'Na naomh-fód, i r-Ros Inbhir. 1. 53] M*ar* so tucc **M' Aodócc** da mhaor: 54] Gibe thuilles na trí gniomh, 55] Beith gan medh*air* 'na righe, 56] Ma dleg*air* a easccaine. 2. 57] A h-aon diobh: da n-derna so 58] Adhb*ar* righ, no rí ullamh, 59] Cumhgug*adh* a fhuinn na a fhoid 60] Go brath *ar* muin*n*tir **M' Aodhoig**; 3. 61] Fulang s*ar*aighthe a cille 62] D' fior tren gan rath firin*n*e, 63] Isé deiredh bías de, 64] A gniomh féin da easccaine. --- p.263 6. 65] Ag so on tres gniomh diobh, nach lag, 66] Fer a ionaid do dermat, 67] A onóir o nach f-faige, 68] Breth **M' Aodocc** a easccaine. 7. 69] Tiom*ar*g*ain* cethra no cruidh, 70] Goid no meirle nach moth*aig*, 71] Acht gaodh adhbal a dhaoine, 72] Ni h-adhb*ar* righ d' esccaine. 8. 73] Ag sin na h-adb*air* gnátha 74] Do cros an breithemh bratha 75] Ar riogr*aidh* catha Aodha Fin*n* 76] Do cluinsin ina aird-chill. 1. 77] Saoghal fada, rath bun*aidh*, 78] Fa gach ní da n-dubhram*air*, 79] Tucc mac Séttna, réim go rath, 80] Do luach a cheall do cumhd*ach*. 2. 81] Gach mac riogh coimhedf*us* sin, 82] Biaidh m*ar* gach ri don rioghr*aid* 83] Seachnadh sé fon*n* na coire 84] Na ceall muna medoighe. 3. 85] A chlan*n* 's na riogha go rath, 86] A tháois*igh* tuath, 'sa sleachta, 87] Fa cath Aodha ferr*dha* feil 88] Mórfaid puirt **M' Áodhocc** mín-reidh. 4. 89] Dénaitt gach maith da chill caoimh, 90] Da cléircibh d' éis an naoimh,{folio 207b}91] Do-bhéra **M' Aodhócc** da chind 92] Iomain*n*, uird, ocus aiffrind. 5. 93] Guidhe ar gach duine im*m*aille 94] Fu*air*, do réir a chumaoine, 95] Gach aon ceileabhr*us* 'na fhód, 96] Do réir breithemhnais **M' Aodhócc**. 6. 97] Ag sin bretha meic Séttna; 98] M*air*g Breifn*ech* bes da séna, 99] Nach diolfa a chíos faseach, 100] Suil tí lá na n-eittirbreth. --- p.264 9. 101] Ni h-ain*m* ele goirter diom 102] Acht Giolla Mo Choda na naomh, 103] Mo Laisi is **M' Aodhócc** faseach, 104] Gnath leghann a n-eittirbreth.Eitt*irbretha*. Feachtus dia m-baoi **M' Aodocc** h-i f-Férna Móir a n-deir*iudh* a aimsire, g*ur* fhoillsigh aingeal an Coimdhedh dó crioch a shaoghail, & deir*edh* a bhethadh do beith ina fhocc*us* & 'na fhoiccseradh don dul-sin, & do raidh ris tocht go h-ionadh a eiseirge, & go h-áit a adhnacail, & a chealla, & a an*n*óide úaisle, & a thermain*n* togh*aid*e d' fagbáil 'ga n-urradhaibh & 'ga n-oighredhaibh iomcuibhde dia éis. Do-róine **M' Aodhócc** amhlaidh sin. Faccbais Ferna *con*a feran*n* for cum*us* Cele & Aódh*ain*, & aga c-cinedh & aga c-clan*n*m*ai*cne, maille re cioscháin Laighen go laithe an bratha do toccbáil & do thiomsucch*ad*, da comhroin*n* go comt*r*om eter a cheall*aibh* & a com*ar*baibh, amhail do raidhem*ar* romhain*n*. Tainicc aissein go Drui*m* Lethan, & do-roine m*ar*an c-cédna isin c-cill-sin. Fáccbais cenn*us* & com*ar*b*us* na cille-sin ag Urcain mac Oi*lel*la, dárbh ain*m* Fairceallach, gur baist **M' Aodhócc** an fer-sin .i. Urch*ain*, go t-tucc F*air*ceall*ach* d' ain*m* fair; oír as íatt c*ét*-ócl*aigh* batt*ar* acc **M' Aodhócc** .i. Fairceall*ach* & Ferg*us*a, da mac Oil*ell*a, meic Recht*aid*e, meic Eitin, meic Felim, meic Caoil, meic Aodha, meic Oi*lel*la, meic Eirc, meic Eog*ain*, meic Neill *Noi*giallaigh. Ocus nochan faghadh **M' Aodhócc**, d' ór no d' *air*get, d' ion*n*m*us* no d' erradhaibh, do chíos no do caomh-offrail, enní nach for a lai*m*h do-bheiredh go soiche a scáoil*edh* *ar* bho*cht*aibh an Coimdhe, & *ar* dheibhlénaibh Dé, {folio 208a} & ar áos ciuil, & oirfitt*idh*, & ealadhna, a n-déirc & a n-daon*n*acht, *ar* sgath a einigh,& a uaisle, & a ion*n*rácais. Doigh is íatt cethr*ar* coimhitteachta batt*ar* maille ris isin Roimh, a f-feccmais an trir ord*eir*c ele do raidhemar .i. Mo Laisi, & Caillin, & Ulltan .i. Cele & Aodhan Fherna, Faircellach & Fergusa o Druim Leathan & ó Chuillin na f-Fer, gurab aire-sin ro fhágaibh-siumh a oidhreacht aca i*ar*na eccaibh, & acca n-oighredhaibh ina n-deghaid. Fáccbais t*r*a **M' Aodhócc** Fairceallach ina ionad féin i n-Drui*m* Leth*an*, & tuccastair an baile *con*a maithes & cona mór*con*ach for a cu*m*us, & for a cumh*acht*uibh, & ag a síol, & ag a shliocht, o sin amach go brath. Faccbais fos rath & sobh*ar*than for a cinedh & for a clan*n*m*aic*ne, acht go rabhaitt do réir **M' Aodócc**. Fáccbais benn*acht* isin m-baile, & ceileabhrais dó 'na deagh*aid*. Téid go Ros Inbhir as a h-aithle .i. d' ion*n*s*aigh*e fóid a adhnacail & a eiseírge. Beiris lais Ferg*us* mac Oi*lel*la mic Eitin .i. a dhalta díles --- p.265 degh-thairisi & a chele comháoisi & comhaittechta. Tucc*us*t*air* oircin*n*echt & aird-cenn*us* an bhaile for a breith, & for a bh*ar*ánt*us*, & for cum*us* a fhine & a fhíor-aicme, go laithe an bratha. Faccbais rath sonais & soichill, rath feile & fír-einigh, rath n-eccna & n-in*n*tleachta, for fher a ionaidh dia éis, & for an m-baile do bunadh, acht go rabhat fo umhla & fo onóir do **M' Aodhócc**. Báoi **M' Aodócc** immorro aims*ir* i r-Ross Inbhir amhlaidh sin, ag furn*aidh*e a écca & a oidhedha, '*ar*na foillsiucchad on aingeal dó, deighenach a bethadh & a bhuan-t-saogail do bheith cuicce. Cuiris te*cht*a go tin*n*esn*ach* *ar* cenn Dalláin Forgaill go Cill Dalláin dia bheith 'na fiadhnaise aicce for a thoga, & for a thiomna, *ar* a mion*n*aibh, & *ar* a mó*r*-fethlaibh, & for cengal a cíosa & a chána for cath Aodha Fin*n*, & for aicmedhaibh oile *ar*chena; óir ba file, & ba faidh, & ba fír-naomh, an fer-sin .i. Dallán; & fós ba fer baide & bith-codaigh, cumain*n* & c*ar*attr*aidh* do **M' Aodhóg** é, {folio 208b} da m-beittís gan a n-gaol re 'roile, oír fa clan*n* deisi derbhrat*ar* Dallán & **M' Aodhócc** .i. **M' Aodog** mac Séttna, meic Eirc, meic Feradh*aig*; & Dallán mac Colla, meic Eirc, meic Feradh*aig*. Ticc Dallán *ar* na h-adb*ar*aibh-si*n* fo toghairm an naoimh nemhd*id*e nert-c*r*aibht*igh*, & an tailgin*n* tocch*aid*e t*r*ócairigh, go Ros Inbhir, go h-air*m* a m-bói **M' Aodhócc**; & bói re h-ath*aid* fada 'na fhochair, go ro fhoillsigh a togha & a thiomna, & no gur comhroin*n* a chluicc & a caomh-bachla, & a mhionna maordha móir-fhertacha *ar* eccalsaibh & ar a aird-cheallaibh; & fos no gur foillsigh a chioscain forna cinedhaibh fa dhéoigh do Dhallán, amhail do-rin*n*e d' Ulltán *Air*de Brecai*n* d' faisnéis & d' in*n*isin, no gur chuirest*air* féin glósnaithe filedh fuithe da cuma & da cumhd*ach* *ar* aithne an erlaimh & an *ar*d-naoimh, & in ógh-espuicc, oír fa faidh, & fa fili, an fer-si*n* .i. Ulltán. Iss *edh* andso adb*ar* cíoschána **M'Aodhócc** for Ibh Briuin, & for Breifneachaiph, *ar* bhaisttedh, & *ar* bhennach*ad* Aodha Duibh meic Fergna i n-Áth Airm, amhail adubhram*ar* romhai*nn*. Gur foillsigh **M' Aodhócc** do Dhallán gach *ar* gheall, & gach *ar* chengail Aodh Fion*n* for a chinedh, & for a clan*n*m*aic*ne, amhail do fhoillsigh d' Ulltán roimhe .i. each & err*adh* rígh Breifne an la rioghfaider é; screpall *ar* gach n-death*aig*, bó i n-gach baile, m*ar*t as gach creich, muc as gach crú, cáora as gach trét; bond baistte gacha bliadhna for gach n-ao*n* dia aicme; & offrail gacha feile **M' Aodhócc**; serrach da gach g*r*oigh, tri dabhca *con*a lion*n* go m-blas meala for an lion*n*-sin do Ros Inbhir gacha bliadna. Tús suidhighte i t-tigh n-óla ag muin*n*tir **M'Aodhócc**, tús fáilte & fothracc*aidh*, tús gacha cuirn comhóla; gúala gach righ & gach taoisigh acc muin*n*tir **M' Aodocc**; eirghe rompa, & re gach mion*n* da mion*n*aibh gach uai*r* teccaitt i c-cen*n* cháich, {folio 209a} i t-tigh no amuigh. --- p.266 An chioscáin c*ét*na so for Oirghiallaibh, & Mhancachaibh malle, *ar* thaithbeoucc*ad* Daimin Daimh Arccaitt. ‘Iss *edh* an*n*so t*r*a mo thiomna for mo mhion*n*aibh’, *ar* **M' Aodhóg** fri Dallan. ‘An chéd-thiomna diobh dano .i. an Bachall Bhrandaibh,’ ler thaithbhéoaighest*air* Brandabh mac Each*ach*, meic Muir*et*h*aig*, meic Aong*us*a, aird-ri Laighen, ‘fáccbhaim iséi*n* i f-F*ér*na Móir **M' Aodhóg**, im cathr*aigh* inmhe & aird-espuccoid*echt*a, i mescc laochr*aidh*e Laighen.’ ‘Fáccbaim fos Clocc an Deilcc, & Clocc na t-T*r*ath i n-Drui*m* Leth*an*, & an mion*n* oird*er*c il-cumh*acht*ach ele .i. mo ministir mais*ech* móir-fhert*ach*, no biodh ar aistter i n-gach ionad accam, ina b-fuil ní do thaisibh na naomh & na n-uasal-aithreach .i. taisi Steafain mairtir, & Lauri*n*t, & Clemi*n*t, & ina b-fuil mudhorn M*ar*tan, & cuid d' folt Maire, maille le morán do thaisibh na naomh & na naomh-ogh *ar*chena, '*ar*na comhroin*n* & '*ar*na comhbrecadh eter an Bric & an menistir; óir as aire ad-ber*ar* an Bhrec fría, ó comhmbrecadh taisedh na nao*mh* & na naomh-ogh a n-áoin-fea*cht*, '*ar*na co*m*hol & 'arna daingniucc*adh* in*n*te, '*ar*na t-tionól & '*ar*na t-tiomsucch*ad* a h-u*cht* Mo Laisi míorbhuil*igh* *ar* bein*n* bhruit **Mh' Aodhócc**, Samhail adeir Betha Mo Laisi. ’ ‘Faccbaim dano na tri mion*n*a ána oirdherca ele .i. an Brec, & an Bhachall Bhán, & an Mac Rath i r-Ros Inbir .i. h-i r-Ros Inbhir na n-Aingeal, áit a m-bia mo thaisi, & mo thiomna, & mo thiru*air*-si go laithe an brátha, & aingil 'ga n-iomcoimhett go h-uasal-onórach. Is é fath fan ordaighim m' adhnacal 'san ionad-so .i. i r-Ros Inbhir, & mo mion*n*a onóracha im fharr*adh* an*n*, *ar* mét a foithredh & a fhásaighed gacha taobh ina timceall, & m*ar* sin beitt go brath ionn*us* go m-bia mo chorp, & mo chaomh-thaisi, & mo mhion*n*a míorbuil*ech*a maille friom, ag {folio 209b} aithbear an uilc & an eccóra *ar* lu*cht* m' inghrema & m' esonóra, ag anacal & acc imdeghail do lucht m' umhla & m' orrama, mo troisccte & mo treidhenais, & da gach áon thoghas im ecclais. Díth & dioghbáil, laghducch*ad* righe & ro-fhlaithesa, saoghal aithgerr, & iffr*ion*n fa dhéoigh ag slio*cht* Aodha Fin*n* da t-tréigett mo mhainchesa & mo mhor-thogha,& da sechnait a n-adhlac*adh* im ecclais’. ‘A Dhalláin dano’, *ar* **M' Aodóg**, ‘ataoi ag imtheacht anosa; beir lat soir go sunradhach go Breifneachaibh mo bhenn*acht*, oir as íad do-rin*n*e & do-dena caomhna & comhfurtacht dom chill & d*om* co*m*harbaibh, & nár ér mh' occlach na mh' oircin*n*each im brat no im biadh no im buan-tiodhlaicthibh, & n*ar* i*ar*r m' umhla nó mh' urraim im aon-adhb*ar*, & do-dhenait amhlaidh sin go brath .i. sliocht Mhaol Mhor*dha* meic Carnachai*n*, meic Duibh Dothra .i. riogr*adh* ro-bheodha Ragallach --- p.267 & goma fíor-buid*ech* Criost cumachtach da síol & da slechtaibh. Mo bhenn*acht* fós go síol Dúnch*ad*a go duthr*acht*ach, óir do-ronsat mo réir go ro-thairisi i n-gach inam, & do-dhénait go siorrd*aidh*e ó so amach.’ ‘Beir fós mo bhennacht go Teall*ach* uaibhr*ech* Eachach, óir do-rónsat mo ríar go ro-mhinic; & as fúthaibh ata fod mo gheinemhna & mo ghnáth-choimperta .i. Inis buadhach Brecm*aigh*e for Magh Slecht go sonradhach. Mo bhenn*acht* gomá secht aris go Breifneachaibh, a Dhall*áin*’, *ar* sé, ‘eter íseal & úasal, eter rígh & ro-dhuine, eter uath*ad* & soch*aid*e, óir nir tuillset m' esccai*n*e ná mh' oirbire riam (tar) gach áon aicme ele, & gion go f-faicfit mo chorp coidhce fes*ta*, do-cífitt m' fiorta & mo miorbuile 'ga n-iomcoimhett ó so amach’. Bói dano Dallan go cu*m*htach, ciam*air*, comhthuirs*ech*, ag ceileabhr*adh* do **M' Aodhocc** isin maighin-sin. Acht cena fa dedhail mná rea mac, nó oighe rea láogh, no con fri cuaine, no lachan re lin*n*, an ett*ar*scc*aradh* re 'roile an *tr*ath-si*n*. At-bert **M' Aodhócc**: ‘Ni fhuil acht áon-bliadhain amhain dom shaoghal ó so súas’, *ar* sé, ‘bí-si a c-cion*n* na blíadhna-sin maráon risna trí cáocca naomh ele bhias im fhoch*air* i n-aimsir {folio 210a} m' eitseachta, do cathucch*ad* fri demhnaibh & dubhailcibh, & do lath*air* m' adhnaicthi isin ionad-so’. Ocus as cuma do bhái aga radha, & do-rin*n*e an duan- so, do dherbadh a thoccha & a thiomna, do cui*m*hneach*ad* a chíoscána do Dhallán fa deoidh, amhail ro cuimnigh da gach aon ele *co n*-uicce sin, go n-dubhairt:1. 1] Bind an tiomna lúaiter lind, 2] Dom trí ceallaibh, nach ceilim, 3] Ferna Mór, mo cheall gan cleth, 4] Druim Lethan, is Ros Inbhir. 2. 5] I Ros Inbhir h-i f-fuil sind, 6] I c-Cuillin na f-Fer n-Álaind, 7] Áit a m-bía mo chorp gan ceal, 8] Isin port-sa fa deiredh. 3. 9] Me **M' Aodhócc** dani an tiomna, 10] Dár dheon*aigh* Dia gan diom*dha*, 11] Do chath Aodha Fin*n* gan tlus, 12] A m-breith lim go breithemhnas. 4. 13] Cath Aodha Find thiar is toir, 14] Nemh uaim-si da n-anman*n*aibh, 15] Gach a n-adhnaicther dibh-sin 16] I n-Drui*m* Lethan is Ros Inbir. --- p.268 7. 17] A taoisigh, a sleachta, a slua*i*g, 18] Is a meic riogh go ro-buaidh, 19] A t-téid díbh fóm úir go beacht, 20] Bérat lem *ar* nemh naemh-cert. 1. 21] Do Manch(ach)aibh don taoibh toir, 22] Do réir chengail mo chattaig, 23] Da n-adhnaicther im chill cain, 24] Nemh gan elang da n-anmain. 2. 25] Do Laighnibh go léir anos 26] Deonaighim nemh go follas, 27] Da n-adhnaicther diobh uile 28] h-i f-Férna fam fior-ghuidhe. 3. 29] Con*n*achtaigh, Laighnigh go léir, 30] Íocait sin a c-cert rem cléir, 31] Nemh uaim-si go brath gan goid 32] Da gach én-nech m*ar* éraic. 4. 33] O Eirne go Sionain*n* suairc 34] Fairche mo chiosa fa c-cu*airt*, 35] O righ Cruachna as dom cert 36] A each 'sa earr*adh* a n-áoin-fecht. 5. 37] Ofrail go beacht derbhth*ar* lim 38] Ó gach éin-neich dom aird-mion*n* 39] Gacha bliadhna, ní saobh soin, 40] 'S a h-i*ar*r*aidh* ar gach urraidh. 6. 41] Fath mo chana is mo chíosa 42] *Ar* sliocht Aodha Fin*n* fiochda, 43] Ar bhaistedh Aoda i n-Ath Airm, 44] Dar len Aodh Fin*n* an forain*m*. 7. 45] Íocfaitt a sleachta 'sa slu*aigh* 46] Mo chíos gach bl*iadh*na go m-buaidh,{folio 210b}47] Is beratt-sa *ar* nemh anond 48] Gach neach do-dhena a comhall. 1. 49] Eol*us* mo chíosa go c-céill 50] Do-bher-sa go cert dom cléir, 51] A tabach doibh ar a thír 52] D' fiachuibh aca ar gach *air*d-righ, --- p.269 4. 53] Do chom*ar*baibh mo cheall caomh, 54] M*ar* onóir tar gach en-naomh, 55] Seach gach n-duine d' feraibh Fail, 56] Da rabhait uile i n-en-dail. 5. 57] Tosach suidhighthe go sír, 58] Is gúala gacha deigh-righ, 59] Tosach tairce is comhóil cain, 60] Tosach fáilte is fot*r*acc*aidh*. 6. 61] Bó *ar* gach baile derbhaim duibh, 62] Is screpall *ar* gach n-deat*aigh*, 63] Dom chíos ar chath Aodha Fin*n* 64] Fáre h-umhla is re h-oirrim. 7. 65] Each is earradh, derbhtha a n-díol, 66] La dénma gacha deigh-righ; 67] Tuill*edh* ele as dliccedh duibh, 68] M*ar*t, muc, is molt ga*n* meab*ail*. 1. 69] T*r*i dabhca, m*ar* derbht*ar* lim, 70] Is roi*nn* ciosa go coitchind 71] Ar rioghr*aidh* catha Aodha Finn 72] Don Ros Inbhir-si a b-fuilim. 2. 73] Bon*n* baiste gacha bliadhna 74] *Ar* gach *n*-áon do réir riaghla, 75] Is off*r*ail gach fir ele 76] Im féil **M' Aodocc** d' áiridhe. 3. 77] Muc as gach crú, glór gan goid, 78] Caora as gach tréd togh*áidh*i, 79] Searr*ach* da gach groigh gan tlus, 80] O Laogh*an* go Cenann*us*. 4. 81] Re faicsin mo mion*n* go m-baidh 82] Do shlio*cht* Aodha Fin*n* fír-náir, 83] *Ar* son mo guidhe gan gheis, 84] Eirgitt uile 'na n-airrceis. 5. 85] Íocait mo chíos gach samhna 86] Slio*cht* Aodha Fin*n* meic Fergna, 87] Do-bhér doibh, as b*er*t go m-brigh, 88] Nemh is nert da gach deigh-righ. --- p.270 1. 89] Ata an cios cedna go cert 90] *Ar* Oirgíallaibh a n-ein-fheacht, 91] Cul*aidh* righ Oirghiall go h-án, 92] Each is err*adh* go h-iomlán. 2. 93] Mo chíos cataidh is mo cháin 94] *Ar* Manchachaibh, feirde an dáil, 95] Diombuaidh, muna íocait soi*n*, 96] Go brath *ar* a seacht tuathaibh. 3. 97] Mo sheacht mion*n*a, as bhrigh go m-buaidh, 98] Do-bher a n-anmanna uai*m*: 99] An Bhrec, is a*n* Bhachall Bán, 100] 'S a*n* Bhachall Brandaibh bith-lán. 4. {folio 211a}101] An cethramhad mion*n* dibh-sin, 102] An m-blaith-min*es*tir m-buadh*ach*, 103] Ina b-fuil an taisccidh sáor, 104] Roin*n* do thaisibh na n-ard-naomh. 5. 105] An cuiccedh diobh, an Mac Rath, 106] Bhios im laimh amuigh is amach, 107] Clocc na t-trath, as Clocc an deilcc, 108] Bhíos fom brot ar gach en leirg. 1. 109] Roin*n* na mion*n*-sin uaim gan fhaill 110] Do-den a Dallán Forghaill, 111] Do ordaigh Caillín go c-ceill, 112] Is Colaim Cille cneis-reidh. 2. 113] Fáccbaim mo Brec go méd n-gluin*n* 114] h-i c-Cuillin na f-Fer n-Áluin*n*, 115] 'S mo ministir, mar maoidhim, 116] I n-Drui*m* Lethan lán-aoibhin*n*. 3. 117] Fagbhaim an m-Bachaill m-Branduibh 118] h-i f-Férna féil almsan*aigh*, 119] D' fagail mo chiosa gan ceal 120] Go brath o laochr*aidh* Laighen. 4. 121] Cuid maith dom mion*n*aibh ele 122] Fáccbhaim íad rea n-esccai*n*e; 123] Clocc na t-trath, is Clocc an deilcc, 124] Bhios fri easccai*n*e d' éin-ceird; 125] An da clocc-so labhras sinn 126] I n-Drui*m* Lethan, im *ar*d-chill. --- p.271 7. 127] Fáccbhaim fós an m-Bachaill m-Báin, 128] Ata accam im urlaimh, 129] Isin chill-si h-i f-fuil mo clí, 130] I Ros Inbhir Aingl*idh*i. 8. 131] Fáccbaim an Mac Ratha tra, 132] Bhíos im laimh-si gach n-en lá, 133] Os cenn m' f*er*ta 'san cill caidh, 134] I r-Ros Inbhir m*ar* onóir. 1. 135] As uime fháccbhaim an Bhrec 136] 'S mo corp h-i b-Port na b-Finn-lec, 137] *Ar* laghatt coccúis gach áoin 138] *Dá* f-fuil uime i n-gach en-taoibh. 2. 139] Gibe diobh do throisccf*edh* rim 140] I r-Ros Inbhir na n-aiffrion*n*, 141] Do-bhér-sa da chionn gan caill 142] Nert, is umhlacht, is oirrim. 3. 143] Rath tor*aidh*, is coimhétt cruidh, 144] Saoghal fada, is rath bunaidh, 145] Ar schlio*cht* oird*er*c Aodha Fin*n*, 146] Da t-troisccit *isin* *air*d-chill. 4. 147] Bíd cath Aodha Fin*n* uile 148] 'S a tionol fam trom-guidhe, 149] Do-ber-sa naoimh-nemh da chion*n* 150] Da gach aoin-nech gan foircion*n*. 5. 151] Gibe nach toghfa an*n* mo cill 152] Do chath Aodha ferr*dha* Find, 153] Bidh bith-gerr ina shealbh*us*, 154] Bidh if*rion*n gan amharas. 1. {folio 211b}155] Beir mo benn*acht*ain-si lat soir, 156] A Dhállain, go Breifneachaibh, 157] As riu thaobhaim mo cill cai*n*, 158] Eter daoinibh *is* cethraiph. 2. 159] Nír érsat mo manach riamh 160] Rem beth*aid* im brat no im biadh, 161] Nocha clos le duine n-dil 162] Mh' orraim ag flaith da flathaibh. --- p.272 5. 163] M*ar* sin do-dénait go bráth 164] Muint*er* Maol Mordha sech cach. 165] Gurab gnáth-buid*ech* Criost cai*n* 166] Da síol ocus da sleachtaibh. 6. 167] Mo bhenn*acht* *ar* slio*cht* Dunch*aid*, 168] Ar an m-buidhin su*air*c sulch*air*, 169] A c-caidreabh do fháccaib sind, 170] Aille an aittreabh g*us*a t-teighim. 7. 171] Benn*acht* for Theall*ach* n-Eachach, 172] An cuire crodha, creachach, 173] Ata aca d' fód sealbha 174] Fod gnatach mo gheinemhna. 8. 175] Mo bhenn*acht* goma sheacht seacht, 176] A Dhalláin, iomchair íatt lat 177] Soir go Briefneachuibh uile, 178] Eter righ is ro-dhuine. 9. 179] Nír tuillset m' esccaine riamh, 180] Acht mo cealla do choimhri*ar*, 181] Gion go f-faicfit mo corp cain, 182] Beid m' ferta im diaigh 'na m-beth*aid*. 1. 183] Gach nech mórfas Drui*m* Lethan, 184] Tiomna as cóir do cuimhneacadh, 185] Mórfatt-sa a ainim *ar* nimh 186] D' onóir ocus d' airmhitti*n*. 2. 187] Na tabhratt cor ele uaim, 188] Toghait accam gach en ú*air*, 189] Eitt*er* fhiora, is maca, is mna, 190] Deighenach na tiomna-sa. 3. 191] Gach aon do chath Aodha Find 192] Treiccfes me, a Dhalláin Forgaill, 193] Treiccfet-sa a c-caomhna gan clodh 194] La coinne na t-trí tionól. 4. 195] Deichneabhar tri cháocca naomh 196] Bí-si, a Dhalláin, leo rém thaobh, 197] Oníu amach ní fhuil lá 198] Acht bliadain dom shaoghal-sa. 5. 199] Bun na tiomna-sa adeir me: 200] Berat *ar* nemh go n-aoin h-e 201] Lucht mo togha, gidh lór lind, 202] M*ar*a m-bia fogh*ar* fír-bhind. --- p.273 8. 203] Aodh mac Séttna, meisi adeir, 204] An duan-tiomna-sa is deimhin, 205] I r-Ros Inbhir h-i f-fuil sind, 206] I n-iomd*aidh* bhuiligh blaith-bind.Bind. Ceileabhrais Dallán do **M' Aodhócc** isin maighin-sin, & teid reime {folio 212a} go Cill Dalláin, dia áit budhdéin; & bói an*n* nó g*ur* comhfoiccsigh cend na bl*iadh*na dó adub*air*t **M' Aodhócc** fris. Ocus bói acc furn*aidh*e le fios fírinn*ech* do b*r*eith on fíor-náomh *air*. Cuiris **M' Aodhócc** fios deithnesach go Dallán, & d' ion*n*saighe na naomh & na n-uasal-aithr*ech* ele, do neoch nach raibhe do lath*air* díbh; go m-beittis i n-áon-ionadh re h-acch*aid* báis an fhior-naoi*m*h & an fíreoin. Tionoilit t*r*a & tiomsaig*it* as gach aird a rabhat*ar*, go rangatt*ar* Ros Inbhir, m*ar*a raibhe **M' Aodhócc**. '*Ar* t-torr*acht*ain doibh go h-áoin-ionad, bói **M' Aodhócc** acca ullmhucc*adh* féin fo coin*n*e an bhais. Ro fháccaibh immorro a f-fiadhn*us*e a sruithedh & a samhadh rath, & son*us*, & sobh*ar*than, i n-gach cill & i n-gach tuaith do-dhénadh cumhdach & comhfurt*acht* día cheallaibh & dia chomh*ar*baibh, dia dhaoinibh & dia deibhlenaibh. Ocus fós i n-gach áit a leghth*ar*, no a lain-sg*r*iobhth*ar* a bhetha & a bhúain-sccéla go brath, & gach rí & gach taois*ech* dia leghth*ar* a bhetha do bunadh i*ar*na rioghadh, ni h-aithrioghthar go brath eisséin dá éis. I*ar* c-cumhdach immorro, & i*ar* c-comhonórucc*adh* ceall & caoimh-ecclas n-i*omdha* n-iol*ar*dha, & i*a*r n-den*amh* miorbuil*edh* mór-adhbal do **Mh' Aodhócc** .i. i*ar* t-tódúscc*adh* m*ar*bh, i*ar* leicches dall, & loscc, & lán-bhacach, i*ar* c-cobh*air* clamh, & enert, & anbfand, & aósa eccrúaidh, i*ar* n-ion*nar*badh iodhal, & *ar*racht, & ainchreidmheach an Coimd*edh*, i*ar* t-tóccbháil fedb & iriseach Iosa *a* n-gach ionad, i*ar* c-coscc úna & ard-ghorta i n-gach an*n*óitt & i n-gach aittreibh dí*ar* fhoghain, i*ar* leiges áosa gacha treablaitte, & gacha trom-esláinte da t-tainicc chuicce forsan T*r*inoid; tainicc an laithe deighen*ach* dia áois & día aimsir 'na fhocc*us*, m*ar* do fhoillsigh aingeal a fhurtachta & a imcoimhéda dó. Tangatt*ar* deichneabh*ar* & tri *caocait* naomh & nao*m*h-ogh go lath*air* a écca & a eitseachta, go f-fu*air* cumain & sácarfaic o' roile dibh-séin & uatha *ar*áon as a h-aithle, g*ur* fáoidh a spioratt dochum nimhe eter na naomhaibh & na nao*m*h-ainglibh i*ar* m-breith buadha ó dhemhan & ó dhomhan isin laithe deighenach do mí Iánáir d' airidhe. {folio 212b} Tangatt*ar* t*r*a sl*úaigh* adhbal-mhóra aingeal 'na airrcis, & *ar* cenn a anma go c-céol*aibh* coi*m*hbin*n*e, & co n-orgánaibh aobh*dha* examhla, & go núallaibh múisecdha mór-thaidiúiri. Ro h-adhnaicedh --- p.274 **M' Aodhócc** go h-onór*ach* isin maigin-sin leis na h-ainglibh, & leis na h-*ar*d-naomhaibh *ar* lorcc a thiomna & a thogha féin, h-i b-Port na b-Finn-lec, re ráiter Ros Inbhir, go naomhaiph, & go naomh-oghaibh 'na uirthimceall and maille *le* h-iomat dí*air*mhe d' ainglibh nuaghlana nimhe, d' fiadhnaisi & d' iomcoimhet for a écc, & for a adhnacal, go f-fuil eter airbhribh ogh & aingeal & *ár*chaingeal i n-aont*aidh* apstol, & *ar*d-naomh, & deiscip*ul* an Duileam*an*, i n-áont*aidh* treisi & taithneimhche na Trínóide, i m-beth*aid* gan bás, i n-áois gan urc*r*a, i t-tigern*us* gan traoth*ad*, i n-inme gan foircend, i comhflaithes gan cin*n*ed, i f-frecn*ar*c*us* tocc*aidh*e na Trínóide, Ath*air*, Mac & Spiorat Nao*m*h, tre bithe na beth*ad*, tre shaoghal na saoghal. *Con*idh bladh do bheth*aid* **Mh' Aodhocc** *co n*-uicce-sin an fedh ro bói ina beth*aid*. As iomdha t*r*a miorbuile do-rin*n*e Día *ar* **M' Aodhócc** ina bheth*aid*, nach *air*imhther and-so, do mhian an eimheltais do seachna & d' iomgabháil. Do-rinne*d* & do-gníther miorbuiledha mora i t-talmai*n* for a thaisibh o sin alle, & do-gént*ar* go laithe an bratha, amhail as foll*us* as an sccel-so siosana. Do bái nech isin Roimh *ar* a raibhe p*air*ilis; & do ba duine laidir lán-cum*acht*ach é. Bói acc iarr*aidh* a leighis & a lanfhurt*acht*a a móran d' ionaduibh, & ni fuair idir. Adubhratt*ar* daoine iom*dha* ris, go raibhe fe*ar* naomhtha nós-oirdheirc i nd-Eirinn, d*ar*b ain*m* **M' Aodocc**, & gomadh deimhin sláinte d' faghail dósamh, dia t-ticcedh dia ion*n*saigh*ed*, & go rabhatt*ar* tiodhlaicthe on Trinoid go h-iom*ar*cach aicce. Tainic thra an fer-sin go h-Éirin*n*, & do bí 'sin ai*m*s*ir* a b-fu*air* **M' Aodhog** bás. {folio 213a} Gidh edh do bi do doigh as naomhtacht **Mh' Áodocc** aicce-sium, g*ur* doigh leis a easláinte do chur ar c-cúl tre corp an tailgin*n* do thadhall, & do tren-glac*adh*. Do-rónadh eol*us* go Ros Inbhir, m*ar*a raibe corp & caomh-taisi an érlaimh & an fhireóin. Do-cuaidh m*ar*a raibhe an corp don chur-sin, & do i*ar*r cett for a lucht coimhetta, dol dia fhoirnedh, & dia fhíor-glacadh a n-onóir an Choimdhe chum*acht*aigh. Fu*air*-siumh an ced-sin; glacais an corp accedóir, & fu*air* aiseacc a shlainte gan uiresb*aidh* as a h-aithle a f-fiadhnaisi cáich a c-coitchin*n*e, go n-deach*aid* slán dia c*r*ích & dia chaoimh-fheran*n* maille re luathg*air*e & le lán-ghairdech*us*. Gur móradh ain*m* Dé & **M' Aodhócc** detsin. Do bai nech eslan ele fri re *deich* m-bl*iadhan* fichet i c-coicc*r*ich Laighen, dár bó comhain*m* Fínán Lob*ar*. Do-*con*n*airc* --- p.275 se in aisling oidhce féile **M' Áodocc** fea*cht* ele .i. m*ar* do-cífedh sé c*ar*p*a*t 'ar t-tea*cht* go h-ecclais Férna, & días isin c*ar*patt .i. fer for*us*ta, fíor-naomhta, *co* n-dealr*adh* degh-mais*ech* na diad*acht*a i n-dreich & i n-eccoscc in chleirigh; & do bái ogh álain*n* éxamail ina fochair; & íatt fein acc onórucc*adh* *ar*oile, m*ar* do-dhénadh serbont*aidh*e a thiccerna. Fiarf*aigh*is Fínán sccela dibh. Do fhrecc*air* an cleir*ech* h-e, & iss *edh* adub*air*t: ‘An ógh bith-álain*n* benn*aigh*the úd’, ar sé, ‘Brighitt ban-ogh issidhe .i. ban-naomh na n-Éiren*n*ach, & **M' Aodhócc** Ferna Moire meisi’, *ar* se, ‘mogh & serbhónt*aidh* díles an Duilemhan. Ocus am*ár*ach atá m' féil, & a *n-oirrther* feil na ban-óighe úd; & as aire tangam*air*-ne do bhennucc*adh* gach áoin onóraighfes na laithe & na féilte a b-fu*ar*am*ar* bás corp*ar*r*dha*, d' almsanaiph & d' off*r*alaibh. Ocus bí si go h-ullamh i n-oircill écca’, *ar* **M' Aodhócc**, ‘óir rach*air* tú an tres lá oníu dochum nimhe’. Do éirigh Fínán go forbailt*ech* *ar*am*arach*, & do gabh*adh* a ch*ar*patt dó, & do-chúaidh roimhe go Magh Liffe go h-ecclais m-B*r*ighde .i. go Cill D*ar*a; & do in*n*is a aisling do cách a c-coitcin*n*e .i. mar {folio 213b} adub*air*t **M' Aodocc** o t*ús* go deir*edh*. Fu*air* Fínán féin immorro bás *ar* an tres laithe go lán-conáigh, '*ar* f-faghail furt*acht*a ona easlainte chorp*ar*r*dha*, & '*ar* m-breith buadha *ar* domhan & *ar* deman, *co n*-dech*aid* docum nimhe. Aims*ir* ele a n-diaigh báis **M' Aodhóg** do bí Mo Ling Luacra 'na easp*occ* urdhálta i nd-ecclais **M' Aodhócc** h-i f-Ferna Móir. Do-cuaid sei*n* oidche air*idh*e do codl*adh* i l-leabaidh **M' Aodhocc** .i. leaba i n-gnathaigh*ed*-siumh troisccthe, & slechtana síor-gnathacha, & crab*adh* diochra, duthrachtach, do denamh. Acht chena nír lamh enn-duine ríamh roimhe dul in*n*te, o fú*air* **M' Aodócc** bás *co n*-uicce-sin. Adu*bair*t cleir*ech* da raibhe is tigh: ‘A Mo Ling’, *ar* sé, ‘*co n*-uicce-so ni dheach*aid* en-nech isin leabaidh-sin d' éis báis *ar* b-pátruine, *ar* m*ét* a grás & a ghnath-naomhtachta, óir as an*n*sin do-niodh cumhsanadh d' eis a shaoth*air* & a shior-urn*aighth*e do Día’. Do raidh Mo Ling: ‘Gibe ('na) easpucc ina ionad, fhéd*adh* sein do réir cora & c*eir*t codl*adh* ina leab*aidh*’. '*Ar*na radha sin do Mo Ling gabais galar anbháil é as a h-aithle '*ar* luighe 'san leab*aidh* dó. M*ar* do-chon*nair*c-siumh sin do-ch*uir* urn*aighth*e diochra go Dia d' faghail furtachta & fhoirithne uadha. Gidh edh nir treicc a theindios ná a troim-easlainte leis-si*n* h-é. Ocus do chom*ar*thaigh ó comhartha na croiche naoimh é féin, & do ghoir ain*m* **M' Aodhócc** go minic d' i*ar*r*aidh* a fhurtachta, go n-deach*aid* a gal*ar* as & a easlainte uadha as a h-aithle. Do eir*igh* Mo Ling go luathghairech maille le g*áir*dech*us* mór --- p.276 as leab*aidh* **M' Aodhócc**, & adub*air*t: ‘As fír’, *ar* sé, ‘nach diongmála do dhuine ar domhan isin aimsir-si, d' iomatt a mhaithesa nó a mhór-naomhthachta, codl*adh* no cumhsanadh i l-leab*aidh* **M' Aodhóg** mór-*cr*aibht*igh*’. As foll*us* as-si*n* immorro a med do grasaibh & d' onoir fuair **M' Aodhócc** *ar* nemh, an tan ata an urdail-sin d' onoir & d' airmidin ag Día *ar* a thaisibh *ar* talmai*n*, & fós *ar* an leab*aid* ina n-gnathaigh*ed* cumhsanadh & comhairisiumh do denamh d' aithle a urn*aighth*e {folio 214a} & a fhior-cráb*aidh*. *Con*adh do derbadh gach neith dia n-dub*r*am*ar* do-ron*adh* na roinn-si:1. 1] Maraitt ferta **M' Aodhóicc** móir, 2] Fúair ó Dhia Athar d' onóir; 3] Nach lia a fherta rea lind féin, 4] Ina aniu d' éis an fíréin. 2. 5] Gion go f-foil a colan*n* caomh 6] Ocus a anam d' en-taobh, 7] Atad go mór *ar* m*ar*thain 8] Ferta **M' Aodhócc** malach- duibh. 3. 9] Ata sccel na sgél chosmail 10] Accam *ar* an erlamh-soin, 11] Fan onóir fuair t*ar* gach nech 12] D' éis a bháis o Dhía duileach. 4. 13] Tarla nech roimhe 'sa Roimh 14] I n-gal*ar* anba anbhóil, 15] Ní fu*air* sin liaigh a leighis, 16] Is é i b-péin o pairilís. 5. 17] Gach aird 'san c-cruinde gan cleith 18] Do siredh leis da gach l*et*h, 19] Ni fhuair acht, gid dál deimhin, 20] I n-en-aird a fhoiridhin. 6. 21] Aon do laithibh do raidh ris 22] Neach eolach rea teacht th*air*is: 23] ‘Do-bhér doit, as fáth fáilte,’ 24] Tecc*us*cc d' furttacht th' eslainte; 7. 25] Ata érlamh don thaobh thíar 26] I t-tír na b-fuinedach f-fír-fíal, 27] Fóirfes th' ainimh gan fuireach, 28] ‘Dan h-ain*m* **M' Aodhócc** míorbuil*each*’. --- p.277 1. 29] Go h-Er*inn* t-tonn-gloin t-tairthigh 30] Ticc an t-occlach anaithn*idh* 31] On Róimh i r-raibhe a fine, 32] D' fios an fhireóin aingl*idh*i. 2. 33] An trath-sin '*ar* t-teacht oa thoigh 34] Do bháoi **M' Aodhóg** gan m*ar*thain; 35] Tascc an erlaimh, fa táscc tind, 36] Do-clos i n-gach *air*d d' Éirin*n*. 3. 37] '*Ar* c-cloistin báis **M' Aodhóicc** móir 38] Donté-sin tainic on Roimh, 39] Ticc go Ros Inbhir gan ail, 40] Go roimh adhlaicte an erlaimh. 4. 41] Re lu*cht* coimheda an cuirp caoimh 42] Do-ní a easlainte d' eccaóin; 43] Ced glactha an cuirp gan ces 44] I*ar*rais mar liaigh d' a leighes. 5. 45] Ced an chuirp saor-clanda shéimh, 46] Do derbadh fherta an fhirei*n*, 47] Fu*air* an t-eslan gan dol de 48] O coimhthionól na cille. 6. 49] Lamh ó do-cuir ar a corp, 50] Do bi uile '*ar*na furtocht, 51] Gan tin*n*es coisi no cind, 52] M*ar* do glac taisi an tailgin*n*. 7. {folio 214b}53] Da tigh féin, ni ceilte *ar* cách, 54] Acc dol *ar* ais on occlach, 55] O **Mh' Aodhócc** diadha dércach 56] Do bí sleamhain slan-crechtach. 1. 57] T*ar*la nech easlán ele 58] I l-Laighnibh úair d' áiridhe 59] 'Ar n-écc **M' Aodhócc** caoimh gan col, 60] Fínan lan-oird*er*c lobh*ar*. 2. 61] Oidhce feile **M' Aodhócc** do thuit 62] Codl*adh* *ar* Fhínán *or*d*er*c, 63] Do-chí cuicce **M' Aodócc** mór 64] Le céle is Brighitt ban-óg. 3. 65] Do in*n*is **M' Aodhócc** gan meth 66] Sgela d' Fíonán gan fhuir*ech*: 67] ‘Sin*n* *ar*áon, as derbtha deit,’ 68] **M' Aodhócc** féin ocus Brighit; --- p.278 6. 69] Gach nech onóraighes m' féil 70] Ocus féil Brigde b*ud*déin, 71] Onóir thall i t-tigh nimhe 72] Atá aicce d' airidhe. 1. 73] Áit a léght*ar*, as ceim cert, 74] No a sgriobhthar mo bhetha bheacht, 75] Rath faseach ocus sonas 76] Biaidh 'san áit gan amh*arus*. 2. 77] Gach rí is gach taois*ech* tren 78] 'Arna rioghadh gan ro-lén, 79] Dá leght*ar* mo betha bil, 80] ‘A aithriogadh ni h-éidir’. 3. 81] Do ráidh an t-érlamh áointeach 82] Le Fíonán go forb-fáoiltech, 83] Go b-fuighedh bás 'na bás glan 84] Ar an tres lá go loghm*ar*. 4. 85] Teid go Cill D*ar*a 'na drubh 86] *Ar* maidin *ar*namharach 87] Fíonán go cléir na cille, 88] D' innisin a aislingi. 5. 89] Fíonán lobhar m*ar* gréin gloin 90] Do-ch*uaid* o bhás go beth*aid* 91] *Ar* an tres laithe gan lén, 92] M*ar* do ráidh **M' Aodhócc** mór-trén. 1. 93] Mo Ling, gérbh escop naomhtha 94] A n-ionad **M' Aodocc** máor*dha*, 95] Se 'na leabaidh '*ar* luighe 96] Nir fét súan no sadhaile. 2. 97] I n-iomd*aidh* a fhir páirte 98] Liont*ar* Mo Ling d' esláinte, 99] No gur guidh **M' Aodhog** ga*n* acht, 100] O Dhia ni fhu*air* furtacht. 3. 101] Do Mo Ling 'arna guidhe 102] Doní **M' Aodhócc** míorbuile, 103] Gan cneid, gan galar, gan goimh, 104] Do bí '*ar* n-eirghe as a iomdhaigh. 4. 105] **M' Aodhócc** fa derscn*aighth*e dreach, 106] Ata a aithne ag gach én-neach{folio 215a}107] Gradh do bheith acc Iosa *air* 108] Rea bhás ocus rea bheth*aid*. --- p.279 7. 109] Ge ata a chorp i c-criaidh fa chruth, 110] Ocus aingil 'ga folach, 111] Ni duine antí nach tuicc 112] Ferta **M' Aodhócc** go m*ar*ait.M*ar*aitt. Tuill*edh* ele do thestaibh & do thu*arus*ccbhalaibh **M' Aodhócc** d' aithle a bhais ó Giolla Mo Choda Ó Caisitte:1. 1] Uasal an mac, mac Settna, 2] Terc nech do dligh a éra, 3] Noch*ar* ér féin duine dil, 4] 'S nír shir ní *ar* nech *ar* talmain. 2. 5] Ger fíal Colaim Cille an flaith, 6] Gion gur ér riamh olc no maith, 7] Adeirim go bea*cht* gan moid, 8] Feile goma sheacht **M' Aodhócc**. 3. 9] Nochan faca **M' Aodhocc** riamh 10] Duine gan brat na gan biadh, 11] As dáil cosmail De, for a corp 12] Nech *nach*ar** mían leis d' furtocht. 4. 13] Bret*h*a cláona 'na cill fein 14] Nocha rucc mac Séttna seimh 15] Leis an nech b*udh* c*ar*a dó 16] Tar an b-fer búdh easccaró. 5. 17] Noch*ar* mhol a crabadh féin, 18] Nir *chaisc*ed** cain*n*teach a dheirc; 19] Droch-cráb*adh* da n-derna nech, 20] Nocha clos é 'gá éccnach. 6. 21] Esp*ar*ta gach trath nóna, 22] Aifrion*n*, léxa, is canóna; 23] Salma senais, riaghail ócc, 24] Dob iad-sin míana **M' Áodhóg** 7. 25] Gan longadh comhluath re cách 26] Go h-éis a saltrach 'sa tráth, 27] M*ar* do shásadh a corp cai*n*, 28] Ní líonadh é 'mun am soi*n*. --- p.280 1. 29] Tuill*edh* ele sloinnfe mé 30] *Ar* mhac Sétna ocus Eithne, 31] Anté 'sa ain*m* lúaiter lind, 32] Mían leis einech 'na aird-cill. 2. 33] A n-dérna **M' Aodhócc** na mion*n* 34] Do cráb*adh* 's do crois-fighill, 35] Is *ar* scath a chaoimh-ceall go rath 36] 'Sa lucht ciosa ocus cana. 3. 37] Aird-chealla **M' Aodhócc** íatt-so: 38] Druim Lethan ocus Férna, 39] Ocus Ros Inbhir oghdha, 40] Nemh da gach áon *onórfa*. 4. 41] Maith érlamh dan *scela*-so 42] **M' Aodhócc** na m- briath*ar* m-búadha,{folio 215b}43] Ocus maith saor-fhuil da f-fuil, 44] Maith a aittreabh re h-áoid*id*. 5. 45] Derlaict*ech* mac Eithne dún, 46] Fosaidh a chiall, beacht a rún, 47] Mochen daon*n*a as cruaidh creidme, 48] Flaith firén na foighitte. 6. 49] **M' Aodocc** gan mes *ar* mhaoinibh, 50] Gnúis fíor-alain*n* forbfáoil*idh*, 51] Taccra *claon* ni bi 'na bhél, 52] Saoi chreidm*ech*, n*ar*ach, neimh-thréith. 7. 53] Da t-tuiccdis uaisle Eren*n* 54] A dheigh-bhretha, a dheig-leighean*n*, 55] Do bhíadh miadh ó shen go h-ócc 56] Ar briatraibh millsi **M' Aodhócc**. 8. 57] Na dermadad a shluagh féin 58] Briathra **M' Aodocc**, is a sccel, 59] A riaghla, a reachta 's a modh, 60] Briathra dechta rea n-derb*adh*, 9. 61] Riarat clanna Neill gan acht, 62] Ocus caoimh-riogha *Con*nacht, 63] Iocth*ar* a chios 'arna chur 64] Risan érlamh naomhdha n-uasal.Uasal. --- p.281 1. 1] Senchus **M' Aodhocc** meabh*air* lin*n*, 2] M*ar* adeir sccel an scribhin*n*, 3] Do chach ré a chur do mheabh*air*, 4] Go bun gnath a gheinealaigh. 2. 5] **M' Aodhocc** mac Settna *ar* sliocht righ 6] Do-chuir d' Eir*inn* a h-essídh; 7] Colla Uais ór fhás an naomh, 8] D' Úais nír chás *ar* a chomhgaol. 3. 9] Mac Séttna, ni slighe cham, 10] A gheineal*ach* reidh romham, 11] meic Eirc fheramhail fedhm*ai*g*h*, 12] meic Feradh*aig* indeall-gloin, 4. 13] meic Fiachrach na n-arm n-gaiscc*idh*, 14] meic Amalg*aidh* urmaisnigh, 15] meic Muiredh*aig*, fa seimh síol, 16] Don fhréimh fuinedh*aigh* aird-riogh; 5. 17] meic C*ar*rth*ainn* an croidhe feil, 18] meic Eirc, meic Each*ach* airm-géir, 19] Gan guais orra i n-gleic na a n-gniomh, 20] meic Colla Uais in aird-righ. 6. 21] Re ceithre m-bliadhan, beacht lind, 22] Do Cholla Uais os Eirin*n*, 23] 'Sa righe i n-am a h-iomcair 24] Acc barr íle o Eireannchoibh. 7. 25] Mac Séttna **M' Aodhócc** na mion*n*, 26] G*ar* é d' oireach*us* Eirion*n*, 27] Sé féin nír seachnadh m*ar* so 28] An dechmadh céim ó Cholla. 8. 29] Do bí sé acc sechna na locht, 30] Do chaith a aois le h-óghacht;{folio 216a}31] Do chenn*aigh* a nert ar nimh, 32] Do ghremaigh cert da chairdibh. 1. 33] Aodh mac Settna 'san aois óicc 34] Fuair tiodhlaicthe on Trinoid, 35] Sé *ar* cach 'na oigh 's 'na eccn*aidh* 36] Bláth óir *ar* a fhoircettlaibh. --- p.282 4. 37] Tiodlacadh aidhbsech eile 38] Fu*air* an t-erlamh aingli*dhe*, 39] Feile n*ar* coiccledh ar chách, 40] Caidreabh céille ocus conach. 5. 41] Do chaith sé, saidhbir a seal, 42] Le frestal clí*ar* is coin*n*emh, 43] A thainte, fa céim caithme, 44] Do réir fáilte is fiadhaighte. 6. 45] Con*n*radh lér cosnadh eineach 46] Doniodh **M' Aodhócc** míorbuilech, 47] Rí*ar* na n-uile go h-umal, 48] A biadh uile d' altuccadh. 7. 49] Tucc sé da comh*ar*baibh ceall 50] Faccbála *ar* nach fuil foircend, 51] Geall reidhe a c-cenn gach cille, 52] Geall feile ocus fairsinge. 1. 53] **M' Aodhócc**, gér mór a ana, 54] A eineach, 's a almsana, 55] Betha bocht, ó m-bíodh fa bláth, 56] **Ar* dil* rea corp da chonach. 2. 57] Liach gráin eorna gach lái lais, 58] Do **M' Aodhócc** fa cuid corgais, 59] Sásadh gan*n* don bh*ar*r-dhon*n* bin*n* 60] Abhlan*n* i n-am in aiffrin*n*. 3. 61] Ocht c-corghais 'sa m-bliad*ain* m-buicc, 62] M*ar* do bhái i m-beth*aid* Pat*r*aicc; 63] Srían rea corp in gach corg*us*, 64] *Oc riar* na n-ocht n-iom*ar*b*us*. 4. 65] Moran trath re timceall cros, 66] Beccan suain, druim re díom*us*, 67] Seal amhlaidh ag an ulaidh 68] *Ar* shalmaibh, *ar* slechtanaibh. 5. 69] **M' Aodócc** mór, mac Séttna sáoir, 70] Becc da re rucc go diomháoin, 71] Seal do ló re h-oideacht scol, 72] Seal ag proicept don popal. --- p.283 1. 73] Smuainis **M' Aodocc**, fa mor n- gill, 74] Dul da oilithre a h-Erin*n*, 75] Tríall go Roimh t*ar*la ar a thoil 76] Go h-adhba Poil is Ped*air*. 2. 77] Le culáidh **M' Aodhócc** t*ar* muir 78] Do-cuatt*ar* cethr*ar* cráb*aidh*, 79] Drem cáoim do-chuaid o chiontaibh, 80] Naoimh gan uaill 'na n-aigentaibh. 3. 81] **M' Aodhócc** féin, is Caillin cáidh, 82] Is Ulltán ó Ard Brecáin,{folio 216b}83] Nír ghar a fherc da iris 84] 'Sa damh dercc a Daimh-inis. 4. 85] Don Roimh m*ar* rangat*ar* sin, 86] Do bí a f-fáilte 'arna faicsin, 87] Cluicc an bhaile '*ar*na m-búain féin, 88] Sl*úaigh* 'sa naire *ar* a n-oigh-réir. 5. 89] Fer ionaid Pettair is Poil 90] 'Arna mes, moide a n-onóir, 91] Dul gan toirnemh do thoccair 92] Da n-oirdn*edh* 'na n-epscopaibh. 6. 93] T*r*i h-espuicc, fa h-aidbs*ech* rath, 94] Do-rin*n*e don tri*ar* treorach, 95] Do-ní aird-espucc d' Aodh an*n*, 96] Naomh fa cáirdes-bocc cuman*n*. 7. 97] Brec **M' Aodhócc** do muigh nimhe 98] Fu*air* an t-erlamh oirdn*idh*e, 99] 'S do fú*air* an m-Bachaill m-Brandaibh 100] *An* stuaigh ro-chaim reltan*n*aigh. 1. 101] Gabhaitt cett a c-cion*n* bliadhna 102] 'Ga lu*cht* cumta is coimhriaghla, 103] Teacht go h-iath Ér*enn* t*ar*ais, 104] O thriath na c-ceimenn c-cadais. 2. 105] T*ar*bhach a t-turas Romha 106] Don cethr*ar* naomh neamh-ónda, 107] Ferain*n* cairte, fa tenn tor*adh*, 108] Bailte ceall gan cumhsccug*adh*. --- p.284 5. 109] 'Ar t-teacht do **M' Aodocc** tar muir, 110] Dob oird*er*c f*er*t da fhertaibh, 111] Dár bhaist Aodh Dubh i n-Ath Airm, 112] Da dhul do chách da ched-ain*m*. 6. 113] Aodh Fion*n* on ló-sin alle 114] Tainicc do bhrigh a bhaiste 115] An da Breifne *ar* breith an naoimh 116] Ní a leith értha d' én-taoibh. 1. 117] h-Í Cendsheal*aigh* na c-cuach n-óir, 118] h-I Briuín na meirgedh maoth-sróil, 119] Crioch Oirghiall rea thaoibh m*ar* tád, 120] Fa coimhriar do máor **M' Aodhóg**. 2. 121] Fir Lí, Fir Lemhna, Fir Luircc, 122] Fir Manach go Magh Miodhbuilcc, 123] Geal-fhon*n* re gach magh mesmuid, 124] Bladh d' feron*n* an aird-easpuicc. 3. 125] h-Í Tuirtre na t-tulach n-ghlan, 126] h-Í Mic Uais na b-fond f-fledhmhar, 127] Críoch Fer Rois irrulla an *naomh*, 128] Re cois Ó c-Colla a comhgháol. 4. 129] Cuirt aird-espuicc h-í don fhior, 130] Ferna Mór *ar* lár Laighion, 131] Cuid gan cleith da thogha thes 132] I l-Leith Mogha, is dá mainces. 5. 133] Aird-cheall aicme Aodha Finn, 134] Druim Letan na lercc n-aoibhin*n*,{folio 217a}135] An chlan*n*maicne, doibh as díon, 136] Roimh adhlaicthe na n-*air*d-riogh. 6. 137] Ros Inbhir, áras oinigh, 138] O rath **M' Aodhócc** miorbuiligh, 139] '*Ar*na naomhadh thall faa toil, 140] Faobh*ar* an*n* *ar* a fhertoiph. 7. 141] Siodhr*aigh* mór in*n*isim díbh, 142] Do n-goiredh cach O Cuirnín, 143] Dom lu*cht* cumain, cliar na c-cros, 144] Ni *cumainn* sriabh na senc*us*.Sencus. --- p.285 1. 1] Maircc sháireochas mo chill cáid, 2] Maircc fa t-tabhraid mo cluig g*air*, 3] M*air*cc *ar* a m-bent*ar* mo cluicc 4] Gacha maidne is gach easpuirt. 2. 5] Maircc duine téid fóm thermon*n*, 6] Maircc sháireoch*us* mo tempoll; 7] Do-gheba ar a son re t*r*eall 8] Giorra saoghail is ifrean*n*. 3. 9] As mé an teine re loscc*adh*, 10] Me an n-ath*air* as c*r*uaidh coscc*ar*, 11] B*udh* geire ina guin gach ga 12] Mo cléirigh is mo mionda. 4. 13] As mé **M' Aodhócc** urnaight*ech*, 14] Fuar*us* ó Dhia rath n-dealbha, 15] Ni fhaicfe mo dhiultadhach 16] Go brath an flaithes nemh*dha*. 5. 17] Bentar mo cluicc-si guin sccíach 18] *Ar* shiol Raghall*aigh*, coscc gliadh, 19] Is cluicc Mo Laisi go m-bin*n*e, 20] Is cluicc in naoimh Fheilime. 6. 21] Bent*ar* cluicc Mo Laisi an*n*, 22] **M' Áodócc** is Fuin- che, nar ghand, 23] *Ar* Raghallcaibh, reim brighe, 24] Da n-diochur o a n-deigh-righe. 7. 25] Ní shaigitt 'sa righe reil 26] Raghall*aigh*, as rioghda réim, 27] Ni gebhaitt da éis go cert 28] Righe *ar* iath na *ar* oireacht. 1. 29] As mé an n-ath*air* ag díth sl*úagh*, 30] As me an teine as cró-derg gual, 31] As me an leomhan ag díth cruidh, 32] As mé an mathgamhai*n* ar menm*ain*. 2. 33] As mé an beithir, reim rioghda, 34] As mé **M' Aodócc** *mór-miolla*, 35] Biaidh 'gum *fhoghlaidhibh*, reim tend, 36] Gairde saoghail is if*ren*n. --- p.286 5. 37] Me mac righ Oirgiall moire, 38] Me ciste na cánoine, 39] Mé naomh as neimnn*igh*e puirt, 40] Ocus as uaisle ard-cluicc. 6. 41] Gibe ar a m-bent*ar* mo cluicc, 42] Loitter leo, ocus m*ar*baitt;{folio 217b}43] Gair mo thermain*n* is mo mion*n* 44] Acc cur anman*n* i n-ifr*ion*n. 7. 45] Diombuan a cl*ann* is a c-clú, 46] An drem do-ní rim iomthnúth, 47] Gal*air* t*r*omma 'na n-dail soi*n*, 48] Is if*ren*n da n-anmannaiph. 8. 49] Eslainte legas gach nech, 50] Gáir mo clocc is mo chleir*ech*, 51] As báth*ad* coindell mo chros, 52] If*ren*n tall a b-fineach*us*. 9. 53] Cuicc gal*air* do-bheir Mac Dé 54] D' áos m' esccaine is m' eiccn*igh*e, 55] Sccamach, lirach, mortin m*ar*b, 56] Bás oban*n* ocus if*rean*n. 10. 57] Tren nam*a*t mallacht mo mhiond, 58] Air, is esccai*n*e, is ai*n*cend, 59] Da rabh mo chlí*ar* fand, faiteach, 60] Biaidh orra Día dioghaltach. 11. 61] Ni thucc*us* cúl don oineach, 62] As mé **M' Aodhócc** miorbuil*each*; 63] Maircc thuilles om cléir a c-cailcc, 64] As m*air*cc ocus as ro-m*air*cc.Mairg. 1. 65] Maircc dan comharsa naomh g*ar*cc, 66] Teccmáil fris as réim re h-*ar*d, 67] M*air*cc as g*ar* da chill go c-cion, 68] Do-chluin a chert, 's do brisf*edh*. 2. 69] Maith an naomh *ar* a labram soi*n*, 70] **M' Aodocc** mór Droma Leth*ain*, --- p.287 71] Do-chúaid feacht buadha go m-bl*adh* 72] Suas go tech an Duilemh*an*. 3. 73] Ag écc do **Mh' Aodócc** bodhbda, 74] Eter múr is mór-gharrdha, 75] An cheall guna búar bennach 76] Tucc*adh* uadha d' Fairceallach. 4. 77] D' éis Fhaircheall*a*i*gh* do dul d' écc, 78] Tucc*adh* an cheall dia coimhet 79] Don ghnúis fáoilidh, nar ér dáimh, 80] Dont sáoir-fher, do Mháol Chi*ar*ái*n*. 5. 81] Cú Duil*igh*, fa g*ar* do gnímh, 82] T*ar* éis Mhaol Chi*ar*áin go m-brigh, 83] Tri bliadhna an dias-sin gan acht 84] D' éis a céile a c-comh*ar*bacht. 6. 85] Maol Brigde, fa bind fogh*ar*, 86] As dó fa mac *Con*cobh*ar*, 87] Nír ghabh Maol Brighde an ceall cain, 88] 'S do ghabh a mhac, *Con*cobh*ar*. 1. 89] Re lind Choncobh*a*i*r*, b*ar*r sccol, 90] Tar éis cáich i n-Dru i*m* Leth*an*, 91] Ticc O Ruairc, diorma n*ar* thim, 92] D' fagail aóighidechta on *air*d-cill. 2. {folio 218a}93] Dob é líon tecchl*aigh* Fergail 94] Go port **M' Aodhócc** mín-dealbaigh, 95] Tri deigh-fir décc gan folach, 96] Tri*ar* is t*r*i céd comhramhach. 3. 97] T*r*i h-oidce doibh 'sa chill cain, 98] Í n-Drui*m* Lethan, don laochraidh; 99] Gan urchra *ar* ócc na *ar* shen diobh, 100] Is *Con*cobhar da c-coimhdhíol. 4. 101] A frestal, ger cruaidh cennaigh, 102] Gér nemh-náir d' Ó Fh*air*ceall*aigh*, 103] Ní raibhe gan díol dá chuid 104] Fer díchill dibh na dermuitt. 5. 105] T*r*i c*et* fer do loing, d*ar* lim, 106] Timceall Ferghail righ Er*enn*, 107] Concubh*ar* acc ríar gach fir 108] Do bhiadh 's do lion*n* 's do leabthoibh. --- p.288 8. 109] Fu*air* Fergal, flaith na Temhra, 110] h-I b-port **M' Aodhócc** mín-dhelb*dha* 111] A rí*ar* uatha i n-gach tigh 112] Do chuirm is do chaomh-coilcthibh. 1. 113] '*Ar* n-éirghe ar an b-faithce amach 114] Adub*air*t Fergal faobhr*ach*: 115] ‘A chli*ar*-sa, 's a chill dona,’ 116] ‘Congbaidh uaibh damh-sa diorma’. 2. 117] Do raidh an com*ar*ba an*n*soin: 118] ‘Congbáil na h-i*ar*r, a Fergoil,’ 119] ‘Ma tá h' uidh re Temhraigh tin*n*,’ 120] ‘*Ar* cléir **M' Aodhócc** 'na *air*d-chill’. 3. 121] ‘*Con*gb*áil* bliadhna do dá c*et*,’ 122] ‘A Choncobh*air*, is ní bá brécc,’ 123] ‘Ar do cleircibh, is *ar* do thech,’ 124] ‘'S gach fer dibh do beith buid*ech*’. 4. 125] ‘Do fhlaith m*ar* tú nír cubh*aidh*’, 126] Dob é comhradh Concubh*air*, 127] ‘Beith ag cur bhúand*adh* *ar* chill,’ 128] ‘O atá th' aire re h-Eirin*n*’. 5. 129] ‘Dá madh tusa **M' Aodhócc** féin’, 130] Adub*air*t Fergal ain*n*séin, 131] ‘Do cu*ir*fin*n* buan*n*a *ar* do chill,’ 132] ‘Go m-bein*n* im righ *ar* Eirin*n*’. 6. 133] ‘Congbáil t*ar*a coin*n*medh féin’ 134] ‘Ar muin*n*tir **M' Aodhóg** min-reid’ 135] ‘Do neoch da b-fuil *ar* dom*an*’ 136] ‘Ni cuireabh’, *ar* Concob*ar*. 7. 137] ‘Beir-si gan cethra *is* gan crodh,’ 138] ‘A chomh*ar*ba’, bh*ar* Fe*ar*gal, 139] ‘Fán frecc*r*a tuccais 'gud toigh,’ 140] ‘Más aiccnedh libh a lenmai*n*’. 8. 141] ‘Cion do chur i n-Drui*m* Lethan’ 142] ‘Do rioghaibh m*ar* gnathachadh,’ 143] ‘Ni thiubh*ar* amach go brath,’ 144] ‘*Ar* *con*nr*adh* creach na conách;’ 9. {folio 218b}145] ‘Cur congb*ál*a ar mo cinedh’ 146] ‘D' esonoir no d' aindlighedh,’ 147] ‘Ni bhia an sccel-sin uaimh *ar* m' eis’ 148] ‘Ar fher m' ion*aidh* 'ga fhaisnéis’. --- p.289 1. 147] Éirghis an uair-sin amach 148] O Ruairc ocus a theghlach, 149] Faccbaitt Druim Letan gan c*r*adh, 150] Tuccs*a*t é go h-én-ionad. 2. 151] Aisecc nír fhaomsat annsi*n* 152] Do **Mh' Aodhócc** na da mhuin*n*tir, 153] San*n*taighit go búan na ba, 154] Is gradhaighit na cethra. 3. 155] Tri h-oidhce gan éirghe ó a thigh 156] Don comh*ar*ba is dá mhuin*n*tir, 157] Luaithe íad go tech Temhr*ach* 158] Ná Ó Ru*air*c 'sa ro-thecchlach. 4. 159] Maithe f-fer n-Eiren*n* uile, 160] Eter righ is ro-dhuine, 161] Go Ferghal do bí a n-geall*adh*, 162] Go Temhr*aigh* da timcheall*adh*. 5. 163] T*r*i h-u*air*e, gan fhios doibh fein, 164] Tuaithbel na Temhr*ach* ain*n*séin 165] Tiaghaitt na maithe gan móid, 166] '*Ar*na mescc*adh* do **M' Aodhócc**; 167] An chuairt-sin do bhen a bladh 168] D' Ferghal Ó Ruairc ré a rioghadh. 6. 169] Neach do shiol Fhergail fhui*ligh* 170] Tre móid **M' Aodhócc** míorbhuil*igh* 171] Cennus for Themr*aigh* na t-treabh 172] Noch*ar* gabh d' áis no d' éiccen. 7. 173] Luach ar a chreich gan cumhga 174] Fúair Concubhar com*ar*bha, 175] Buain righe d' Ó Ru*air*c malle, 176] 'S gan cur búana ar a bhaile. 8. 177] **M' Aodhocc** mac Sédna su*air*c sáoir 178] N*ar* thuill ó én-neach anaoibh, 179] A chlí*ar* 'sa chill don chur-sa, 180] Maircc do chách dan com*ar*sa.Mairg. [18](javascript:footNote('G201000/note018.html')) --- p.290 --- p.291 Betha **Mo Chuda** ------------------ Cartaghus dino do clan*n*aibh Fergusa do-somh doshun*n*r*adh*. Fígeni*us* a ath*air*, & Med a mathair; neach ba c*ar*thanach la Día & dáoinibh, *con*idh uadha as-bertha Carthagh*us* fair. Ro thircan an t-aing*el* laithe n-áon do Comhgall Ben*n*c*air* t(r)eimsi do bliadhnaibh riana breith eisiu*m*h: ‘Bérth*ar* gein buadha’, ol sé, ‘i n-i*ar*t*ar* Er*enn*, día m-ba lán béoil na n-dáoine adíu & anall; & ticc go h-airm i m-bíai-si, do dhul do Roimh; & is *edh* as ail do Íosa, tusa da *con*gmail bliadai*n* it aontaidh’. Ocus tainic celmaine B*r*enain*n* leis an faistine-sin, an tan ro scart an t-aingel fris: ‘Berthar mac don chenél dia t-tai-si’, ol sé, ‘& bidh ile a mhiorbhuile i n-nimh & i t-tal*mhain*, & C*ar*tag*us* a ain*m*’. Ocus tainic celmai*n*e Comhgaill & B*r*enain*n* l' aroile. Clan*n*a Ferg*us*a ro bói h-i c-Ci*ar*r*aigh*e Luachra an tan-sin; & ticc áenach coitchen*n* aca, & mathair Charthag*us* an*n*; go ro thoirin*n* cáor thein*edh* do nimh for a cend. In cáer-sin ro chuir Iosa d' foillsiucc*adh* naomht*acht*a na geine bói i m-broin*n* na h-ingine. Do-chuaidh for cúla iaramh. Ro lamn*aigh* an inghen, & beiridh mac fri taobh Maingi; & ni raibhe uiscce for an tul*aigh*-sin; & maighis sruth assa taobh, & do-ber*ar* Aídanas chuca, & baistis as in sruth é. Ocus do-ber*ar* Cartaghas d' ainm f*air*; & do-ber*ar* da oilemain do Chartagh*us* .i. don t-sein-esp*ucc* é. ‘Mo chuidig tu’, ol in t-esp*occ* naomhtha; *con*idh de do len **Mo Chuda** dhe. {§}*Gidedh as **Mo Cuda** do-g*air*thi dhe, *ar* so*n* gurab e do-goir*edh* a mhaighistir de, *ar* méd a g*r*adha & a deithite uime. Ocus as t*er*c aga raibhe fis aitherr*aigh* **Mo Cuda** do beith d' ainm f*air*; & as diles **Mo Cuda** no Ch*ar*thach do sg*r*iob*adh* *air*. Adub*airt* Aodan ag denamh fáidhéor*acht*a: ‘An mac-so ro bhaisttes, bidh dealr*aigh*t*ech*, & bidh sog*r*ad*ach* do Dhia & do daoinibh é’.* Ocus ba fir son; u*air* do bí sé sgiam*ach*, degh-mais*ech*, m*ar* Dabit; & do bi sé sechantach *ar* na d*r*och-mianaibh, m*ar* Dainiel; & do bi cen*n*sa, cáenbharrach, m*ar* Moysi. Ocus nir bo h-onór*ach* 'ga --- p.292 ath*air* no 'ga math*air* e, *ar* son nach aontaigedh se da n-in*n*tin*n*ibh saoghalta san. Ocus do coimhlion*adh* b*r*iat*har* Dhauid adub*air*t: ‘*Pater meus et mater mea *dereliquerunt* me; Dominus autem asumpsit me’’* ’ .i. do faccaibh m' ath*air* & mo math*air* mé, & do-gabh an Tigerna cuige me. Ocus m*ar* do coi*m*eitt Dabit caoir*igh* a ath*ar*, as m*ar* si*n* do coi*m*eitt **Mo Cuda** muca a ath*ar* fein ina m*a*cant*acht* a b-foc*air* aodhairedh ele na muc§. *Ócus do-téighedh* d' iongaire muc a athar *ar*aón risna h-aodh*air*ibh. Luidhsiot na h-aodhairedha la n-áon go dun an righ, & **Mo Chuda** léo. Gradhaigis in rí **Mo Chuda**, oir bá soch*ar*thana h-é. Do fhí*ar*f*aigh* an ríghan, inghen Maol Dúin meic Aodha Bennain, de; ‘Cidh an seirc-sin ag*a*t don aodhaire’? ol sí. ‘Is *edh* tadhbás damh’, ol in rí, ‘coróin órdha lais, & columha*n* ór*dha* óa mhull*ach* go nemh, & brugh or*dha* ina thimceall gan mull*ach* fair; {folio 151b} & ro ch*arus* h-e forna h-*air*rdhenaib-sin’ Téitt **Mo Chutta** lena muccaibh fo fedhaibh na Maingi, go c-cual*aidh* C*ar*tagh*us* .i. an sein-esp*occ*, ag cantai*n* a phsalm; & c*ar*ais go mór na salma. Ocus gabais an ráen i n-decchaid na c-cleir*ech*, & téid go h-*air*m i m-bátt*ar*, *g*us*a*n* mainistir ren ab*ar*tar Túaim*. Ba machtn*adh* lasin righ ca slighe i n-deach*aid* **Mo Chuda** in acch*aid*-sin; & cuiris dáoine for a lorg. Ocus do-ber*ar* chuicce i n-giallaigea*cht* é. Ro bai an ri for fleidh h-i f-farr*adh* ath*ar* **Mo Chuda** an tan-sin; & do-bheir trealamh gaiscc*idh* do **Mo Chuda**: ‘Ag so’, ol sé, ‘& an accam-sa i n-oighrea*cht* t' ath*ar*’. ‘Ni anabh’, ol sé; ‘is ferr lim na briat*hr*a ro cúala lasna cléircibh’. Ocus o ro airigh an rí gradh Dé la **Mo Chutta**, do-bheir don easp*ucc* é do proicept breithre Dé dó; & ba luathg*airech* leo-samh sin dibhlínaíbh. Ocus ro an aicce, go tucc an t-esp*occ* gradha sacc*air*t f*air*. Beiris lais h-e go h-*air*m i r-raibhe in rí. ‘Acc so’, ol sé, ‘an dalta do-radais damh-sa; & as eolach 'san sc*r*ioptuir h-é. Ocus edhb*air*-si tú féin, & do ríghe do-somh, & do Dhia’. ‘As ócc, anáosmh*ar*, lin*n* h-e’, ol síatt. Léiccis a*n* sein-espucc nao*m*htha for a ghluinibh é, & at-b*er*t: ‘Edhbraim-si me fein & mo chill dó’, ol sé. Ocus léiccis an rí *ar* a ghluinibh é, & edhbrais é féin, fioru, macca, mna, do Dhía & do **Mo Chuda**. Cuiris **Mo Chuda** a troigh for muinel an rígh, & ro thomhais an rí dia t*r*oightibh. Ocus ro machtnaigh*edh* uime, siubhal for an righ. --- p.293 ‘Na boill rer bhen mo t*r*oigh-si dhe, ni ba h-eccal dó faobhra nád gallra’. Luidh **Mo Chuda** ass, & do-ni ecclais fri Maing atuaid; & ro fhothaigh ecclais n-aile fria Maing andes i Mach*air*e Colmai*n*, & faccbais frestal diadha forra. Ocus téid fein go Ros Gialláin, go h-*airm* i i m-bói Cí*ar*an, d' fág*ail* fhesa cia h-ait i n-oirisfedh. As-rubairt Cí*ar*an: ‘Ro-siacht aing*el* {folio 154a} Dé go Comhgall’, ol sé, ‘& as-bert fris gomadh i medhon Er*inn* no airisfedh, & Raithin ain*m* an ion*aidh*, & i f-Feraibh Ceall atá. Ocus biaa-sa *sesca* bl*iadan* in*n*; & cu*m*hdaighfidher cathair let iaramh isin *air*d thes d' Er*inn*, & Lios Mor a h-ain*m*, & is an*n* don-ic foircen*n* do shaoghail’. Ro fíoradh sin; & do thircan Colmán Eala a*n* c-cédna; & ro thairngir Colum C*ille* fe*cht* riamh i*ar* n-do-la do Raithin, g*ur* bo h-acobh*ar* lais *air*isiu*m*h in*n*; & as-rub*air*t: ‘Ní damh ro cedaigh Día beith sun*n*’, ol sé, ‘acht do-icfa nech *air*mittn*ech* i*ar* t-t*r*ill, dia m-ba domgnas an dú-so, & bidh *Car*tach a ain*m*, & bidh oird*er*c i f*e*rtaibh & mhíorbhallaibh’. Ocus ro chlan*nus*t*air* Col*um* Cille t*r*i slata isin ionad-sin; gur bhó dibh-sidhe ro tion*n*sgnadh damhna reclesa la **Mo Chuda** i*ar* t-toidhea*cht*. Fe*chtus* do **Mo Chuda** oc ern*aigh*the a áen*ar*, *co* faca nech for a bheola, Magh*us* a ain*m*, co n-eb*er*t f*r*is la h-aimhirsi: ‘Tabh*air*’ ar sé, ‘duille forsan abhaill-so fil it farr*adh*’. Do-rad-somh sighin na croiche t*ar*san abhaill, go raibhe fo dhuille go h-uilidhe. ‘Ba h-áillide sidhe bláth fuirre’, ol Magh*us*. Do-rad-somh in m-blath amail as-rubhr*adh* fris. ‘Ba ferr gomadh 'na ubhlaibh forbiadh’, ol Magh*us*. Fo-ghni-siumh ón, gur bhat lan-toirt*hech* do ubhlaibh. ‘Ba ferr gomtis aipche’, ol Magh*us*, ‘go ro toimhlem’. Ro fíoradh son, go m-batt*ar* ina n-áen-broin abaigh for lár ar belaibh na h-abla. Toccbhais Magus ubhall dia thomailt, *ar* ba h-adhlaic lais *ar* a méd & *ar* a n-áille; --- p.294 & ni ro fhaolust*ar* a tomhailt *ar* a sheirbhi. ‘Ba ferr gan a t-tab*air*t, ina an serbhas fil léo’. Ben*n*aigh-siu*m*h iaramh, gur bho blas meala orra. Imtighis Magh*us* iaramh, co ro dallta la breithir **Mo Cuda** go cend m-bl*iadn*a ar an am*air*si ro gabh dhe; go t-torracht fo breith **Mo Chuda** i f*or*cen*n* na bliadhna, gur bó slán dia dhoille i*ar* n-umhla & aithrighe dó, gur bho man*ach* dó céin bói i m-beth*aid*. Ro mor*adh* ain*m* Dé & **Mo Chuda** de-sidhe; & a mí Marta do-ro*n*ta in si*n*. Fe*chtus* do-rala macán amhlabh*ar* gan eistecht *ar* amas **Mo Chuda**. Ro ataigh-siu*m*h Dia dia chinn im cobh*air* f*air*; go ro h-íctha fo céttoir. [19](javascript:footNote('G201000/note019.html')) {folio 154b} Luidh araile fer lubhra, go rua*cht* do saigidh **Mo Chuda**; gur bho h-ogh-slan iaramh la h-atach **Mo Chuda**. Luidh *ar*aile fer doidhealbh*dha* do saighidh **Mo Cuda**, do accaine a t*r*oighe f*r*is. Ro h-ícadh-somh dano, *co* *nar* bó ferr delbh nach aile; go ro an ina mainces iaramh. Araile duine t*r*uagh tainicc *ar* am*mus* **Mo Cuda** gan cu*m*ang treabhtha lais, go ro i*arr* cobh*air* f*air*. Ni bái cumang la **Mo Cuda** dó, *ar* ni ra bhatt*ar* doimh na *ar*ath*air* lais; & as ruamh*ar* fognídh día mhancaibh, a*r* ní ghab*adh* nach cet*hr*a saoghalta o neoch. *Co n*-eb*er*t fri nech dia muin*n*tir, toide*cht* fon fidh comhfhogus, & dí dhamh alltaighe do tab*airt* don t*r*og ucc*a*t. Fognít samhl*aidh*; go ro airsett a m-boi aca, & tiaghait for dás*acht* iaramh. Luidh nech aile do saighidh **Mo Chuda**, & boi-séin for dasacht i*ar* n-dol do dheam*on* in*n*. Go ro ghuidh **Mo Chuda** mo shláinte, & ro ataigh-siumh Dia dia chin*n* g*ur* uó slán iaramh. Fe*chtus* do-cuaidh **Mo Cuda** do bleith coda na manach go muilen*n* comhfoccas do. Bói rí étt*r*oc*ar* forsan crích, & ba misccn*ech* f*r*i **Mo Cuda**, go ro chuir am*mus* f*air*. At-*r*acht iaramh casair teinedh, ettorra *co n*a ro cuimgeset ní dó. Tiaghaitt for am*m*as an righ, & at-fiadhat a sccela dó. Dasachtaigt*er* uime-siumh de-sidhe, *co* n-deach*aid* fein día shaighidh; & at-*r*acht an chas*air* cétna ettorra & an muilen*n*; *co n*-eb*er*t nech dia mhuin*n*tir: ‘Anam’, ol sé, ‘fris, co ro imtighi on bleith for a t-tá, & m*ar*bht*ar* iaramh’. ‘Bidh maith on’, ol cach. Anait samhl*aidh* *co n*-darocht, & no*cht*ait a n-*ar*ma; go ro lensat dia --- p.295 lámhaib, *ar* ní f*or*caomhs*at* ní dó-samh chena. Slechtait dó i*ar*-suidhe, & tiag*ai*t for a mhainces & ógh-reir. Fe*cht* aile do **Mo Cuda** h-i r-Rathain. Tainic an t-aing*el* cuicce, & as-rub*air*t fris: ‘Eir(g) go t' ath*ar*dha’, *ar* sé, ‘& atá rí Ci*ar*r*aigh*e fri bás a mucha, & tabh*air* comain & sacarfaic dó; *ar* at-béla ria n-oidhce’. ‘Ni rúa-sa an u*air*-si*n* cuige, {folio 155a} munam cobhra Día’, ol sé. Do-ratt an t-aing*el* c*ar*p*a*t tein*n*t*idh*e foa, go ro-siacht fri prapadh súla g*us*in righ, & ro lesaigh amail as-rub*ar*tm*ar*, *co n*-abail dia laimh, i*ar* m-breith buadha o dhemhan & ó dhomhan; & ro-siacht-somh go Raithin isin laithe c*et*na, go rucc for esp*ar*ta na manach. Fe*chtus* dia luidh **Mo Chuda** *ar* amas Cholmáin go Lain*n* Eala, *ar* go t-tísedh lais go Raithin do bhennacadh f*er*ta & tumba dó, *ar* do-ridhnacht Día dó gach fert no bhen*n*aighfedh, *co n*a téisedh if*er*n*ach* in*n*. ‘Eircc-si go Raithin’, ol Colmán, ‘& tiagh-sa dhi día d*ar*dáin’. Ní thainic Colmán amhail ro gheall; & téitt **Mo Chuda** doridhisi dia shaighidh, & at-b*ert*: ‘Cidh na ro chomhaillis an geall*adh* do-radais’? ol sé. ‘Aing*el* rom-fucc go h-adhnacal n-aile dia ben*n*achad’, ol sé; ‘& eircc-si go Liss Mór, & fogeba comh*ar*ta f*er*ta & adhnaicthi an*n* i*ar*na choisergadh ó ainglibh; & cu*m*daight*er* & benn*aigh*t*er* let fodheisin, ar is an*n* forbía th' esérge, & ní bá h-if*er*nach nech día téis in*n*’. Fo-ghní-siumh, amail as-rubhradh fris. Fec*htus* do **Mo Chuda** h-i r-Rathai*n*, g*ur* baidhedh aon-mac rígh Delbhna. Guidhis an rí **Mo Chuda** ima oidhre do dhús*acht*. Do bái lá & aidhche fon sruth i*n* tan-si*n*. Teid **Mo Chuda** uasa lasi*n* rígh; & guidhis Dia uman mac do thódhúsccadh. Ocus ro eirigh don g*r*ían go h-*air*m i m-bád*ar*. Ro iodhb*air* an rí an mac do **Mo Cuda**. ‘Fuirghedh occ dín a ríghe’, ol **Mo Cuda**; & rob e an mac-sin roba rí for Dealbhna a h-aithle a ath*ar*, & a clan*n* dia éis. **Mo Chuda** dino nech as cruth*aighe* bai ina aimsir. Dus-rat *tricha* ógh seirc n-de*ar*m*áir* dó, na ro fhetsat do cheilt; & ba doirbh la **Mo Cuda** si*n*, & guidhis Día imón seirc-sin do thin*n*to*dh* h-i seirc sp*ira*talta, & ros-iompo; & do-gní **Mo Cuda** cailledha dona h-oghaibh-sin, & ro bat*ar* oc fog*namh* do Día go a m-bás. Luidh **Mo Chuda** la n-aén h-i c-Ci*ar*r*aigh*e Cuirci; & Corc ri Mum*an* for a chin*n* isin crich. {folio 155b} Ticc cáer thein*n*t*idh*e as an aer, go ros-m*ar*b seitigh & mac an righ, & dí each a ch*ar*p*ai*t. Guidhis an rí **Mo Chuda** imo tódús*acht*. Ocus do-gní la grasaibh Dé. --- p.296 Bai rí na c*r*iche-sin dall, amhlabh*ar*; & ros-fóir **Mo Chuda** h-é. Bái nech ele in*n*te, & eslainte theinnt*idh*e f*air*. Ocus cuiris **Mo Chuda** a c*r*ios thairis, & fu*air* f*ur*t*acht* fo *cet*óir. Ocus ro airis **Mo Chuda** bliadhai*n* isin c*r*ich-si*n* i*ar* f-faghbáil almsan mór on rígh. Ocus luidh go Rathain. Laithe d*ar* gabh **Mo Chuda** tar ath for Abhain*n* Móir, g*ur* toccaibh ubhall fu*air* f*air*. Ocus ro bái inghen cherr marbh-lamach occ righ Fer Muighi, & a lamh dhes '*ar*na táth fría táobh. Ocus beiris **Mo Chuda** an t-ubhall lais go h-*air*m i r-raibhe an inghen. ‘Ag so’, ol sé. Sínis an inghen an lamh clí, amail ro cleacht. ‘Sin an laimh n-aile’, ol **Mo Chuda**. ‘Ní thicc dím’, ol an inghen. ‘A fhechain’, ol **Mo Chuda**. Ro shín, & ro sccaoil an cuibr*ech* (ro) boí eter an laimh & an taobh; & ro fhás fuil & feoil na laimhe & an taoibh, gur bó óghslán. Gabhais luathg*air*e, g*air*dechas an rí, & at-b*ert*: ‘Ní fuil ceile b*us* áil lat nach fuighbe festa’. ‘An cléir*ech* uccat ros-foír mé, as áil damh’, ol sí. Téid an inghen la **Mo Chuda**; & do-gni reclés di h-i c-Clúain Dalláin, & boi ina h-oigh naomhta o shin ille. Araile aims*er* do-rala días manach as in m-B*r*iotain do shaig*idh* **Mo Chuda**, *ar* bá h-errd*er*c a c-cíana, go m-bat*ar* athaidh occa; go ro gabh cod*ar*sna & form*a*t fris, *ar* do muinset*ar* gomadh aca forbíadh a ionad & cen*nus* for a mhancaibh, díamadh m*ar*bh. Go ro coccratt*ar* meabhal f*air*, *ar* ba derbh léo gomadh síor-saoghl*ach*, mu*n*a tucctai dían-bás do. *Con*idh edh airecc fu*air*set, cuibhrighi do chur f*air*, & a bhadadh fo dichleith. Isin u*air*-si*n* do-rala manach do mhuin*n*tir **Mo Chuda** dí*ar* bó bés fritaire, & ernaighte, & siubhal for reilgibh & táisi(bh) gach n-oidhce, go ro fhi*ar*facht, cidh bói léo. As-b*er*at-somh ba h-e édach na manach (dia) diunnach {folio 156a} & fot*hr*accadh. ‘Taispent*ar* damh-sa’, ol sé, ‘*ar* ni gnath oidhchi friss’. Toccbhais an turfhol*ach*, & fo-geibh **Mo Cuda** in*n*. ‘Ní maith in gniomh ro t*r*iallab*air*’, *ar* se, ‘& léiccidh uaibh’. ‘Bidh maith damh-sa’, ol **Mo Cuda**, ‘ciabt*ar* if*ernaid*e-siumh dhe’. Ocus as-b*er*t f*r*iu-siumh imtecht dia n-ath*ar*r*dha*, & na léiccf*edh* a aithe forru an col ro triallsat. Fe*chtus* dia luidh Fínan *ar* am*mus***Mo Chuda**, & at-*con*n*airc* --- p.297 na manchu occ rua*m*h*ar*, & *ar*aill dibh go t-tiaghaibh & oiredhaibh forra. ‘As *tr*uagh’, ol Fínan, ‘ainmhedha bruidemla do dhenamh dia bhar manchaibh; *ar* ro ba córa daimh fri h-ar & tarrudh libh, oldas an *ar*adhain uccat do thab*air*t for deisciplaibh Dé’. ‘Ní ro mhianaig-sium sealbh saoghalta lin*n*’, ol **Mo Chuda**. ‘Ni maith in*n* sin’, ol Fínán, ‘ce*n* derca & edhb*ar*ta na manach talmanda do ghabail occan ecclais, & coibhsiona & ern*aigh*the doibh dia chin*n*; & na dént*ar* samhl*aidh* ó sun*n* amach’. Araile nech airmittn*ech* ro-siacht do shaighidh **Mo Cuda**, Lasian*us* a ainm, & ron-ucc t*r*iocha loilgech lais i n-urfhol*ach* do **Mo Chuda**. Tiagait na man*aigh* do proin*n*; & ro leicc-siumh meirten fair, & at-b*er*t, ní eisbedh acht loim; *ar* bá derbh lais ni bói loim lasna mancaibh. At-fiadh*ar* so*n* do **Mo Cuda**, & ro bennaigh an uiscce boi for a belaibh, gur bó loim, & at-nagh*ar* do Laisiánus. Ocus and*ar* lais, ba h-uiscce i*ar*na claochmodh i n-ass; & ro ghuidh Día imá toidhea*cht* ina cruth feisin; & ro sodh i n-uiscce iaramh amail *con*naig. ‘Ní maith in*n*so’, ol sé, ‘uiscce fil sun*n*, & ni h-ass’. Ocus at-fiadh*ar* do **Mo Chuda** in*n*-sin, & luidh go Laisián*us*, & ro aithin, is ó Día for-fu*air* claochmodh i n-uiscce don ass; & at-b*ert* fris: ‘Cidh *ar* na p*r*oinnighi lin*n*’? ol sé. ‘Ni tó’, ol Lasián*us*, ‘go ro gabha-sae almsana ona manchaibh domhanda, & ó gach ao*n* díanid áil chéna’. ‘Do-gent*ar* samhlaidh’, ol **Mo Cuda**; & fo-gní iaramh in cein bói i m-bíu. Ocus ro fhaccaibh Laisián*us* an *triocha* agh lais; & fo-ghníseat a n-áentaidh, occus ceileabhraitt diaroile iaramh. [20](javascript:footNote('G201000/note020.html')) {folio 156b} Feacht n-an*n* at-bertat*ar* na manaigh ra **Mo Chuda**: ‘It aipche *ar* n-guirt’, ol síat, ‘& ní fhuil meithel sun*n*’? ‘As tualaing Dia meithel doibh’, *ar* **Mo Chuda**. Go t-tainic foiren*n* d' ainglibh forsan n-gort, & gur bhensat h-e. Fe*cht* dona manchaibh ag dul for fiddh, go ro bris a chriss t*ar* manach dibh la truíme a eire. Cuiris an prioir gad thairis amail crios, gur chon*n*aimh th*air*is h-é, co ros-morg a fheoil uadha, go n-dech*aid* i n-aimhn*er*te, súaill n*ar* bhás lais. ‘Cidh an f-fain*n*e-sin fort, a manaigh’? ol **Mo Chuda**. ‘Cris ro cuir a*n* p*r*ioir thorum’, ol in manach,‘& rainic mo cnámha; & nírbh ail damh a chur dím lá h-umhla, go m-ben*adh* an p*r*ioir dím h-é’. Ocus do thaisbéin a cre*cht*a do Charthagh*us*. ‘Do-ghebhaitt na h-ál*aidh*-sin furt*acht*’, ol **Mo Cuda**, ‘& do-ghebh*air* féin sáog*al* fada, no nemh do lath*air*’. ‘Nemh dhamh’, ol an --- p.298 manach. Do-bheir **Mo Chuda** corp Íosa dia thomhailt dó; & do-chúaidh 'chum nimhe. Luidh ri Temhra & rí Midhe do díchur **Mo Chuda** a Rathai*n*, i*ar* c-cur breg-sccel n-iomdha f*air*. Ocus do-níad c*r*ai*n*d, d*us* cia dibh do-rachadh do díchur an chleirigh .i. **Mo Chuda**, a Rathain. Ocus do thuit an c*r*and for righ Midhe, & cuiris a bhrath*air* do dhichu*r* **Mo Chuda**; & at-bath an brath*air* fo cédoir. Fergaighter an rí, & tiaghait anun*n*, & sraighlit **Mo Chuda** *con*a mhancaibh a Rathain. Ro bai man*ach* dibh, & gal*ar* cos f*air*, & do-cuaidh i c-cosaibh in righ, & ba h-insiub*ail*-siumh fein. Ocus ba h-iomdha neach la **Mo Cuda** go c-cláochl*adh* áibide fair. Ro esccain **Mo Chuda** gach áon ros-dichuir é, & in neoch ros-t*ar*raing h-é, & an rí. Ocus ro gab **Mo Chuda** seach fhert mhan*aigh* naomhtha ro h-adhna*cht* t*r*eall do bliadhnaibh roimhe si*n*; & ro éir*igh* an man*ach* a h-úir. ‘Beir meisi lat’, ol sé. ‘Nocha to’, ol **Mo Chuda**, ‘no co t-tí lá an tim*air*ccthi’. Ocus rob é lín imirce **Mo Chuda** an tan-sin .i. moir-seis*er* *ar* dá fhicet *ar* ocht c*et*aibh; & gabait tré fhiodh do-imtechta. Bai c*r*and dímór 'na luighi forsan *conair*, {folio 157a} & ni ro caomhsat na fain*n* dul t*air*is. Toccbais **Mo Chuda** a laimh uasa: ‘Eirigh’, ol sé, ‘amail ro badhais fea*cht* riamh’. Ocus ro eir*igh* an cran*n* la breithir **Mo Chuda**, & ro faccaibh an *chonair* réidh. Ocus ba h-iom*dha* boi*cht* & t*r*oigh, & espuicc, & abb*aidh* forsa*n* imirce-si*n*; & a raibhe do lobhraibh fuirre, bá sé **Mo Chuda** ro f*r*eastl*adh* día lamhaibh a saotha & a n-gallra. O 't-chuala rí Mum*an* .i. Failbhe Flan*n*, **Mo Cuda** for slighidh, ticc ina dháil do tab*air*t aiti i n-oirisfedh dó. ‘Ni thicc dím’, ol **Mo Cuda**, ‘óir do déonaighedh áit eiseirge damh’. Luidh go h-Ard Fínáin, & ticc ri na n-Déisi ina dáil. Ocus ro iodhb*air* *Air*d Fínáin dó. Ocus ba h-ingen do Fhailbhe Flan*n* séitigh an rígh-sin. Ocus do-*connair*c si fís am*ra* .i. ealta do énaibh díaírmhe do tea*cht* go h-*air*m i r-rabhat*ar*, & an t-én ba cuingidh dibh do thoirnemh forsa*n* righ. Ocus do in*n*is do*n* righ gach a f-fac*aidh*, & ba luthg*airech* leo-somh si*n*. ‘**Mo Chuda**’, ol sé, ‘t*r*iallf*us* sun*n*, & as í a imirci an ealta-si*n*; & is é féin an t-en do airis oram-sa’. Nir cian doibh iaramh go f-facatt*ar* **Mo Cuda** *con*a imirce. ‘Do chuinghidh ferain*n* i n-oirisfemais *fort-sa tangam*ar**’, ol **Mo Chuda** f*r*isin rígh. ‘Do-ghebae Liss Mór’, ol an rí. ‘As cian ó do thirchan --- p.299 an t-aingel damh-sa, gomadh an*n*sin do bhiadh m' eiseirge’. Ocus oirisit h-i f-farr*adh* Colmai*n* ina chill teora laithe & teora h-aidhche gan do lin*n* leo acht aen-soidt*ech*, & ba lór doibh gach n-oidhche a b-faghdais de. Ocus teccaitt 'chum atha for Nem linn; & tuile mor an*n* a c-coi*n*e *ar*oile .i. on muir & on abhain*n*. Cuiridh Mo Lúa & Colma*n* ina re*m*htus. Cuiridh Colman an mhuir dhe ina h-aill fria thaobh; & cuiris Mo Lua an sruth dhe ina aill ele. Ticc **Mo Chuda** for a lorcc 'san áth, & h-é ina lecaibh tiormaibh, & do dheon*aigh* do*n* uiscce dol i c-cen*n* *ar*oile; & do-cuaidh. Luidhsiot go Liss Mór. Scc*ar*ait for fí*ar*láid an duin dia bhen*n*ach*ad*, & do dhenamh aittrebh f*air*. Go t-t*ar*la ogh doibh i reicles isi*n* m-baile. Ocus lioss m-becc aca aga chlaidhe. ‘Dísccir h-é’, ol an ogh; ‘cladhaidh an liss-so as mo díbh’, {folio 157b} ol sí. Do-niat, *con*idh de si*n* do len Liss Mór dhe; & do edhb*air* h-i féin & a sealla do Dhia & do **Mo Cuda**. Luidh duine bo*cht* la n-aen go **Mo Chuda** for a t-tucc*adh* serc len*n*a, & bainne, & fíona. Toccbais **Mo Chuda** a lamh os in top*ar* bái ina freccn*air*c, & do-ní teora ran*na* dhe, ina fhion, ina lion*n*, & ina bain*n*e; & do ibh an bo*cht* a dháothain dibh, gur bó slán. Ocus ros-benn*aigh* **Mo Cuda** an top*ur*, go ro cuir ina chruth féissin doridhisi. 'Ar c-criochnucc*adh* na n-oibr*ech* n-diadha sin do **Mo Chuda**, do-chuaidh a corp h-i f-fain*n*e & i n-*ar*saighe*cht*. Ocus do-chuaid h-i t-teghdais m-bicc ona mancaibh. Ocus do innis doib n*ar* bó cían a reimhes. Ocus ni fhedadh dol dia f-fiss, acht as iatt-somh thiccedh dia fhiss-somh. Ocus ro shill súas la n-áen, go f-facaidh dor*us* nimhe occa fhosluccadh, & foiren*n* d' ainglibh ag t*echt* ass go h-*air*m i r-raibhe-siu*m*h. ‘I n-dáil t' anma-sa tangam*air*-ne, a **Mo Cuda**’, ol síatt. Cuiris fioss forna mancaibh, & ro in*nis* doibh a n-iomscc*aradh* fri aroile; & do chaith Corp Criost, & do-b*erar* sac*r*am*ain*t na h-ecclaisi dó, & do scc*ar* a anam f*r*ia chorp, & do-chuaidh i n-aent*aidh* aingeal i f-frecn*air*c na T*r*inóide; Ath*air*, Mac, & Sp*ira*t Naomh. FINIS. --- p.300 {folio 266a}*I*n*d*ar*ba **Mo Chuda** *a* *r*-Raithin*. ------------------------------------------- **Mo Chutta** mac Finaill do Ciarraigibh Luachra a ceiniul .i. do Uibh Ferbu an t-sainr*iudh*. Tainicc sein i n-oílithre andes go Leith Cuinn, go ros-gaibhi r-Raithin. Bui maincine mor ime occ lub*uir* & acc ern*aigh*te; deichneab*ar* *ar* secht cedaibh do isi*n* mancine, & no aiccilledh aingli gach tres fer dibh. Ro ba cob*air* mor don mainch*in*e, an t-oilithrech naomh don-anaicc t*ar* muir .i. C*us*antin mac Fercc*us*a ri Alban. Ro ren-side maiti*us* an talm*an* *ar* oilithre do asccnamh nimhe, *co n*a t*ar*at a mod manch*in*e amhail cech man*ach* fognamha do Dia. *Con*id h-e ro claidh & ro thorain*n* an cill, .i. Rathen, & ro lesaigh cepaid *Con*santin fri Rathen andes, *& Magh *Con*stantin f*or* b*r*u B*r*osn*aigh*e Atha Maighne*. Ba mor immorro a p*r*oin*n* & a saith .i. proin*n* ced nos-ferud, co tab*ar*tai fuigell **Mo Cuda** do. Ro sen **Mo Cuda** a beol & ni caithedh acht coibeis fri gach manach iaram, & ni t*es*da dia nert, cia ro thesda dia saith. Ba mor torbu a umhaloitti dona mancaibh; nert c*ét* an*n*. Ro guidh-sium dano **Mo Cuda** dia leccad dia tir fodeissin i n-Alb*ain*, d' fios sccel a cloin*n*e & a cineoil. Ro ched*aigh* do techt. Tainicc-siu*mh* doridisi. Ro taisccedh do-somh a cuid proinne airett ro baoi thair, & do-radadh f*or* seithe ina fiadnaisi ina cumascc*adh*, iter brothcan, & ass, & *ar*bh*ar*, & do-rell f*or* crui*mh*e cidh *ar*aill de. Ro gabh iaram a fuath*r*oic, & ro tim*airc*c *con*a dib lamhaibh cuicce, go ro gle dó a caithim uile. Tucc*adh* do dano fuigell an chleir*igh*, & do-romailt uile co fos*adh* & co h-alain*n*. Baoi an f*er*tigis occa forcoimétt na facbadh ni dia proin*n* ce*n* tomhailt. ‘Fon d*air*e duit fod*est*a’, *ar* **Mo Cuda** *ar*abarach, ‘& imir do bh*ar*ain*n* f*air*’. ‘Cid dia tucais f*or*m t*ocht* do laim amail do-cuad h-i --- p.301 tos*ach* arráir? Nim-tainic-sea riam d' ecomnart, a **Mo Cuda**, ni no samhlaind (fris); cech eccomn*ar*t riam rom-farr*aid*’, for se, ‘ro laas dim fom cumhang. Gach maith rom-baoi rom-buanad*us*’. Luidh-siu*mh* fo*n* d*air*e iar sin, & nos-reidhigind. Fecht ele do-so*mh* isi*n* cludh, ag denamh a oibre. {folio 266b} Ro proin*n*siott na cler*igh*, & ro dermaitt*edh* eisium. Ro lon*n*aigedh-siumh di-suidhi, *co n*-do-cuirest*air* lan na sluaiste uada as in cladh don úir d*ar* forles an proin*n*tige, *co n*-da-rainic a cuid a mias-cuadh cech man*aigh* bói istigh. Teid **Mo Cuda** dia shaigid-siumh iar sin. Is an*n* ro batt*ar* na srotha allais t*air*is la dichracht an t-saoth*air*. Do-b*er*t **Mo Cuda** abhois *fo a edan, & do-bert* fo a edá*n* feissin. ‘Maith, a chleirigh’, f*or* C*us*antin, ‘all*us* a maoile fein íc*us* cach’. ‘Uch, ro loitis’, *ar* **Mo Cuda**, ‘uair no icfudh cidh drucht do lighi, min epertea sin’. Ro tionoilsett cleirigh Úa Neill fe*cht* an*n* i m-Magh Lenai, & ro troisccsiot an*n* co f-foillsighthi doib dunorga*in* do-rónad is tir. Ros-foillsigedh doib-sium tre n-aroile oig .i. t*r*ia Cainnli ingen Di*ar*m*a*ta. Rucc **Mo Cuda** leis na cler*ciu* i*ar* s*ín* co Rathen, & ros-biath co h-iomlan andsin iatt .i. samadh Finden *con*a n-ab*aidh* .i.**Colmán mac h-*ui* Tell*uibh***, & samadh Coluim Cille, & samadh Ciarai*n* *con*a n-abb*aid* .i. **C*r*onan D*er*cc mac h-*ui* Laicti**. Ro gab tra tnuth & f*or*matt na cl*er*ciu an*n*sin fri **Mo Cuda** *ar* iom*a*t na man*ach*, & *ar* feph*us* na cathrach & *ar* shaidb*r*iosa m-bid & a n-ed*aigh*, & ar feabh*us* an cler*igh* fei*n*, u*air* ba f*er* go rath n-De h-e. Ro benadh clocc proin*n*e oc **Mo Cuda** i*ar* si*n*, & do-choidh ina proin*n*tech. Bat*ar* na h-abb*aidh* aga radh ett*ar*ra fein: ‘Cidh dia t-ta an clocc proinne-si itt*r*asta’ f*or* siatt, ‘*ar* ro caithsim-ne 'na r-raibhe do biudh isi*n* m-baile; ar maidhmighi’, *ar* siat, ‘do-gni-sem so, *no* is *ar* ro-im*a*t bidh occa’. Cuirither iaram techtaire uaidibh dia fios an m-boi biad occa. Luidh iaramh an techt*aire* .i. Manchin e, fos-aircind*ech* Clu*ana* Mic Nois. Luidh iaramh Manchin isi*n* proinntech, & at-chí an fuirecc m-bidh bae occa. ‘Cidh so, a Mhancin?’, f*or* **Mo Cuda**. ‘Mo scci*an* do-radadh uaim fo*r*sin meis’, or se. ‘Fir’, for **Mo Chuda**. ‘Cid fil an*n* tra’? *ar* se, ‘ar is do thaisceladh foirne do-deachad. G*ur*ab gorta not-béra fei*n*, & fer th' ion*aidh* do (gres)’. Ro soi an fos-aircindech gusna cleircibh i*ar* si*n*, & ro in*n*is {folio 267a} gach ni at-con*nair*c & at-chuala, & ros-gabh tnuth & f*or*matt na cleirchi frissintí --- p.302 **Mo Chuda** i*ar* si*n*, & as-b*er*tsatt*ar* fris: ‘Faccaibh an mendat at-taoi’, ar iett, ‘& leicc Let*h* Cuin*n* d' Fin*n*en & do Colai*m* Cille, & do Ci*ar*an mac an t-Saoir’. ‘Ni ragh-sa adiu’, for **Mo Cuda**, ‘go ro gaba ri no esp*oc* mo laim as; *ar* ni maith do cleir*iuch* utmoille, acht muna dichuirther ar eiccin’. Lot*ar* na h-abb*aidh* iar si*n* c*us*in righ .i. co Blathm*a*c mhac Aedha Slaine, & do-rons*a*t casaoitt **Mo Chuda** fris. Tainicc sein leo co Cl*uain* Iraird, & as i comairle ro cinnsiot an*n* .i. **Mo Chuda** d' ion*n*arb*adh*. *Con*id sí sin in tres saobh-san*us* L*et*he Cuin*n*, & is h-i Cl*uain* Er*aird* do-ronta a t-triur iad, dia n-ebhradh: > 1. 1] Teora saobha sanasa > > 2] Cl*ainni* Cuind imraga-sa > > 3] Cur Colum Cille t*ar* sal, > > 4] Timdibhi sáog*ail* Ci*ar*ai*n*, > 2. 5] **Mo Chutta** > *con*a chlamhraidh > > 6] D' in*nar*b*adh* a Rathai*n* ro-glai*n*; > > 7] F*or*bais doibh ar clan*n*aib Cuin*n* > > 8] Tarr*aid* do > siol Muoluim. > *Con*idh diom*m*buaidh comairle ro fagb*adh* for Cluain Eraird iaramh. Lottar na clei*righ* iaramh c*us*na riograidh léo .i. Blathm*a*c & Di*a*rm*ai*t, da mac Ae*dha* Slaine, da righ Ere*nn*, co m-batt*ar* ri dor*us* na cille. Giollae aouc an*n* Diar*mait*. ‘Eircc du*n*, a C*us*atin’, *ar* **Mo Cuda**, ‘do guide na rig im dail m-b*liadn*a do thab*ai*rt duin*n*, ce*n* ar n-gluas*acht* adiu’. Tet iaramh C*us*atin dia saichin-siumh, & a lorcc slaidhe ina laimh, & a *cu*lchi i*m*me. ‘Coich seo’? f*or* in oig. ‘Cusantin in t-oilit*ir*-sin’, *ar* iatt. ‘Maith a ocu’, f*or* se, ‘do guidhe h-itchi cuccaibh-si do-dheochadh*us* on cl*er*iuch, co tarttai dail m-bliadna do cen fogluas*acht*, & damh-sa dano *ar* m' oilithre & ar mo geilsine don Coimde’. ‘Is ferr a thab*air*t’, ol Di*ar*m*ai*t. ‘Do-b*er*th*ar*’, ol Blathm*a*c. Tiag*ai*t as iaram. Do-b*e*rad na cleir*igh* *cet*na iatt i*ar* cin*n* bl*iadn*a, co m-bat*ar* *ar* dor*us* na cille. ‘Eircc du*n*, a C*us*atin’, *ar* **Mo Cutta**, ‘do ghuidhe b*liadn*a oile cen ar f-fogluas*acht*’. Teitt-siumh dano fon iond*us* c*et*na. ‘Is e an bachlach c*et*na’, for cach, ‘nis-bia failte don chur-sa’. ‘Is d*r*och-impide, {folio 267b} a occa’, f*or* C*us*a*n*tin, ‘ar ro bamair-ne riam isin maitis attataoi-si, co ros-renam e *ar* in Coimde. Ro battar secht n-duine f*or*m com*us*-*s*a, & rig cech duine, & or & --- p.303 *ar*cc*a*t, g*r*aighi & alma bo cech duine, for mo cub*us*-*s*a si*n* uile, *co* *n*-da*m* fil i moghsai*n*e sund *ar* s*er*c n-De .i. an Coi*m*de. Cia do-b*er*ta iaramh f*or*m-sa & foranti rom-faid, bes ro piadh foc*r*aicc’. ‘Fochen duit’, or da mac Aedha, ‘rod-fia failti & c*air*de m-bl*iadhn*a’. ‘B*er*idh-si benn*acht*ain dono’, f*or* eisiu*m*. Teccait dia bliadhna doridhisi iter laoch & cle*rech*, co m-batt*ar* a n-dor*us* na cille. ‘Eircc, a C*us*antin’, f*or* **Mo Cuda**, ‘c*us*na riogaibh, g*ur* cuince cairde m-bl*iadhn*a duin*n* forra’. ‘At-ag*ur* mi*n* tucait’, f*or* *Cus*anti*n*. Luidh iaramh dia saichin. ‘In bachlach cedna diabh*ar* saigh*id*’, for siatt. ‘Nocon acaille iter, rob*ar* bia f*er*c leis’. Fecaitt na gille f*or* daescaire fris, occa caopadh. Ni tucc-somh dia oidh inní-sin co toirsed na righu. ‘An tibrid-si cairde na bliadna do **Mo Chuda**’? or se. ‘Eircc uaind, a bhachl*aigh*’ for siatt, ‘nit-fia failte’. Lasin sreidh in gabail uadh, & geibidh bragaitt ce*ch*t*ar* nae na da righ ina dib n-glacaibh. ‘An tibridh’, for se, ‘in itchi con*n*aighim? & min tardadh, bid liath cecht*ar* fath*ar* do inchinn a cheile uaibh’. ‘Do-b*er*am co deimhin’, ol siatt. Tug*adh* do-somh in cairde, & ni la benn*acht*ain fu*air*. Uch, m*ar*bh *Cus*antin í*ar*tain, & isin t-sechtmai*n* ria n-eccaibh do, oc ceilebr*ad* doiph ina n-ecclais, *co n*-acca **Mo Cuda** in Satan for cind C*u*santin. ‘Cidh dot-fuc an*n*sin’? f*or* **Mo Cuda**. ‘Manach dam-so’, for se, ‘*ar* ata an dom*an* f*or*a cub*us*’. ‘Is doigh, as becc-sidhe’, for **Mo Cuda**. ‘Is cuitech*ad* an*n*, gid becc’, for eisiumh. ‘Maith a cleirigh’, f*or* **Mo Cuda**, ‘tab*air* do coibhsiona’. ‘Do-ber-sa immorro, a ticc*er*na’, f*or* C*us*anti*n*, ‘nach fil don dom*un* for mo cub*us*, acht imraidim nama comadh maith lem, in lec forsan geibh-si do pater, comadh-si no b*et*h dar m' aghaid’. ‘Bidh-si immorro’, for **Mo Cuda**, {folio 268a} ‘eircc-si, a Shathain, isin coirthi cloichi f*r*i cill andes, & ni d*er*na ercoid an*n*, acht donti ticfa f*r*isin ecclais’. Tangatt*ar* meic Aodha Slaine i*ar* si*n* co m-borrfadh & barain*n*, uaille & diumuis, & na cleirigh; & ba h-i*ar*na n-deg-g*re*sacht do ladran*n*aibh h-U*a* Neill. Deithbir on dano, *ar* ni faigebhdais scor a n-ech la feraibh Midhe, mi*n* dicuirte **Mo Cuda**. Uch, ba h-aini*mh* mor --- p.304 *Con*satin an tan-sin. ‘Eircc anun*n* a Di*ar*m*ai*t’, or Blathm*a*c, ‘ar is at rí’. ‘Ragat’, f*or* Di*ar*m*ai*t, ‘cenip fo lith lem.’ ‘Neach uaibh leis, a chleirchiu’, for Blathmac. ‘Do-gentar’, ol iatt. Ro ladh crandch*ar* eter samad Fin*n*ein & Ci*ar*ain, & Coluim Cille, d' fis cia h-epscop uadaibh no raghad la Diarmaid. Do-rala do mui*n*ntir Cl*nan*a Meic Nois, & ro lasat-sein for a fairchi, & do-rala do muin*n*tir Cille Achid Drumfhata. Ro lasatt-sein iter a c-ceallaibh, & do-rala do muin*n*tir Cluana Cong*us*a h-i Cinel Ardgair. ‘Rag*at*-*sa*’, f*or* a h-aircin*nech*-side, ‘do ghabhail a lamha’. Tiagaitt t*r*a anun*n* Di*a*rm*ai*t & an cleir*ech*, & socch*aidh*e mor *ar*chena maraon friu. Teid Di*ar*maid, co t*ar*att a uillin*n* frisind ursain*n* na h-eccl*ais*i i m-boi **Mo Chuda**. ‘T*arr* istech isin ecclais, a Di*ar*m*ai*t’, f*or* in cleir*ech*. ‘As lor do-dech*ad*’, or Di*ar*m*ai*t. ‘In do gabail mo lamha-so do-deach*ad*’? fo*r* **Mo Cuda**. ‘Is fris rom-cuired cet*us*’, ol Diarm*ait*. ‘Madh dian deni-siu forru’, ol **Mo Chuda**, ‘am erlum-sa dano’, f*or* se, ‘l*et*-su’. ‘Ro fheimghios’, ol Diarm*ai*t, ‘nis-gebh do laim co brath, *ar* med do nóimhe & t' ordain, & is am aithr*ech* cidh *ar* techt iter’. ‘*Co n*-do*t* raib-siu ordan & oirech*us* dono’, f*or* **Mo Cuda**, ‘f*or* nimh & talm*ain*, & cu*mh*achta & righi & flaithemhn*us* f*or* Eirin*n* go brath, cei*n* co tis frim com*a*rba-sa. Nir soit*er* do gnuis frit nai*m*diu, ar (ro) soisiu rem*am*-sa. Do-b*er*att tra ind oicc aithis fort i*ar* n-dol amach .i. Di*ar*m*ai*t Roan*aidh* do radh riut, & g*ur*ab i n-ordan doicc duit-siu sin, & dod shiol, & gurab uait an righe do gres’. Ro soi Di*ar*m*ai*t amach i*ar* si*n*, & do-ratt Blathm*a*c aithis fair: ‘As ruan*aidh* tice on cleir*iuch*’, ol se {folio 268b} .i. as rioghda. Ro be dono radh caich iaram f*r*is .i. Diarm*ai*t Ruan*aidh*. ‘Eirg*id* fein’, f*or* Blathm*a*c frisna cleircibh, ‘& geib*idh* laim **Mo Cuda**, *ar* is fribh cosn*us* f*er*onn’. ‘Ni ragam g*an* t*us*a linn’, f*or* siat. ‘Ragat-sa libh’, f*or* an righ. At-ragat a n-aoi*n*-f*echt* uile, laochaibh cleircibh, co h-*air*m a m-boi **Mo Cuda**. Do-choidh dano airchin*n*ech Cluana *Con*g*us*a dia saighidh, do gabhail a lamha, *ar* is dó rainic a*n* cran*n*c*ar*. ‘An geba-sa mo laim-siu’? or **Mo Cuda**. ‘Gebat, ar ni bhia isin suidhe abádh fris’, or in cleir*ech*. ‘Nit *r*aib-siu dono nemh no tal*amh*’, for **Mo Cuda**, ‘& corap fo ssop & *cuitbiudh* i n-dalaibh (&) i nd-oire*cht*aibh do g*re*s t' airchinnech’. ‘Uch, maircc nod-geibh, & lasa n-gab*ur*’, for secnap Cille Achid. ‘Benn*acht* fort’, or **Mo Cuda**, ‘bidh let ordan do cille’. --- p.305 ‘B*er*id as e’, *ar* fos-aircind*ech* Cluana Meic Nois, ‘na fuirghidh an bachlach c*r*and-briathrach isin c-cill’. ‘Nit raib-si nemh no tal*amh*’, for **Mo Cuda** ‘& fu*acht* & gorta dot breith fein, & do breith fhir th' ionaidh do g*re*s’. ‘Mor liach a n-do-gnid’, f*or* secnap D*ur*maigi. ‘Bid t*us*a b*us* secnap & b*us* aircind*ech* it chill do g*re*s’, for **Mo Cuda**. ‘Tair*r*ngidh anuas é’, for aircin*n*each D*ur*m*aigh*i. ‘Dig*r*adh do samhta fort tria bite, & for fhior t' ion*aidh* do g*re*s, & gurab eiccin meur fair tria bhite in*n* aireacht dia mun*adh*’. Ro saoi co muin*n*tir Cluana h-Iraird, & ro esccaoi*n* drem dibh, & ro bennach drem ele. Luidh Blathm*a*c feisin anun*n* i*ar* si*n*, & Cronan Dercc com*ar*ba Ciarain. ‘Cidh dia t-tuidcidh?’, for **Mo Chuda**. ‘Do gabhail do lamha-sa’, or Blathm*a*c. ‘Ni gebha’, for **Mo Cuda**. ‘Ni bia isin t-suidhe abbadh fris’, f*or* se. ‘Gebatt-sa dono do lamha-sa asi*n* suidhi righ i t-taoi, & getat nemh & talam f*or*t, *co n*a bia ri no ridhamhna uait, & is iatt bas d*air*e don giolla do-choidh amach do chlan*n* & do chiniul go brath’. Ro soi go Cronan iar sin, & adub*air*t f*r*is: ‘Ni daonda ataoi frim-sa’, or se, ‘ar inisle do gnim-si si*n*, & do aont*adh* fri samu(dh) Ciara*i*n; ut sit in prouerbium apud eos: Mumnensis manum Mumnensis accepit .i. co ro moti raibh ap a Mumain occa. ’ {folio 269a} ‘Ni raib immorro (somaoi*n*) 'na h-abdaine-si*n* tre bithi sír for Muimn*ech*, acht aon nama do Mu*mh*a geb*us* í do in*n*ech*adh* for Leith Cuin*n* mo diocur-si. *Con*n*acht*a fo Araib, & h-*Úi* Neill g*an* righe rur*ech*, acht a m-beith fo fhan echtrand fri re. Cluai*n* dano ce*n* lubair, ce*n* riaghail, i*ar* n-dith a sruithi, i m-bia comhcedludh discir nach druine trepait a h-iatha a bith cen rimad comgnimha fri f*or*cetal, cen toi fri ortt, acht s*r*uithi cen com*m*aidh c*r*esine, acht comhcetlud in espaic f*r*ia lin*n*, cein co ti an daol bán firfes dia eis, & bidh maith ind ecclas fria re, bid olc í i n-aimsir in luc*air* deoda don Mumha firfes a comrama ce*n* espa; co ra bai-siu fein fo aithis’. Statim oculus sinister Cronani exce*c*atus *vel extinctus* est. ‘Dian-bas dot breith dono, & do ciníudha dot eis, & an lamh ro sinedh cuccam-sa’, or se, ‘gurap foll*us* do chach a mí-aradha’. Quod postea completum est. ‘Cech ab dano gebh*us* itt ionadh gibe ernail --- p.306 treblaitte gebh*us* e i*ar* n-gabhail abdhaine, nir sccara fris co a bhas’. ‘Fer ghai d*eir*c itt ionad-sa dano’, for Cronan, ‘& dian-bas do breith d*r*eime dibh’. Ro fhacc*aibh* dano b*r*iath*r*a aile beos do. ‘Bidh lim-sa an cathair-siu dono’, *ar* Cronan. ‘Ac’, f*or* **Mo Chuda**, ‘acht bidh Rathen **Mo Chuda**, & **Mo Chuda** Rathain at-b*er*tar an*n*’. Gabaitt iaramh a laimh, & lotta*r* timcell m*ar*t*r*a & relecc. ‘Uch, a tig*er*na’, *ar* manach dia mancaibh fri **Mo Chuda**, ‘ata gal*a*r im chois; ní fedaim techt lat’. ‘An dino’, *ar* **Mo Cuda**. ‘Nato’, f*or* **Col*man* mac h-*úa* Telduib**, ap Cluana Iraird, ‘ni bia ind aoibhell-sin uait-siu accain-*n*e i *m*-medhon’. ‘Eircc’, f*or* **Mo Chuda**, ‘& tab*air* do cois forsin cloich ucatt’. Ocus o do-ratt an manach a cois fuirre, ba slan fo cedoir; & as i si*n* Lec **Mo Chuda** i r-Rathe*n*. Do-choidh dano an gal*ar* i c-cois Col*main* la breithir **Mo Chuda**; & as-p*er*t co m-beith go h-artraigt*ech* do g*r*es i c-Cl*uain* Ir*air*d an ga*lar*. At-*r*achtatt*ar* na m*air*b asi*n* talm*ain* do neoch at-bath fria aimsir-siu*m* {folio 269b} do techt lais. ‘Ami*n*’, for Colm*an* god man*ach*, la gab*ail* coisi **Mo Cuda**, ‘ro gellais-si duin-*n*e’, for se, ‘comadh ett*r*ain no beith h' es*er*ge; & apair dino in let ragmat, no an sun*n* anfam*a*t’. ‘An*aid* sunn’, *ar* **Mo Cuda**, ‘*ar* ni filit in da eiseirge isin t-soisc*el*, & ticub-sa dia laithe bratha cóm manch*aibh* uile co crois C*us*antin i n-dor*us* na cille, c*u*rap immalle digsem do fuig*ell* bratha’. Luidh iaramh **Mo Cuda** ass, c*us*in mor-imirci-sin lais .i. xl *ar* o*cht* cedaibh a l-lion. Mor do fhertaibh & do miorbhuilibh do-roini co r-rainicc na Deisi; & do-ratt ri na n-Deísi .i. Maol Ochtraig mac Din*er*t*aigh*, a chorp & a anmai*n* do, & do-ratt do gach ao*n* no togf*adh* do*n*a Deisibh do leccadh leis. Ro gab-somh iaramh i n-Dun Seinm f*or* Nim. ‘Bith-biad-sa sun*n*’, for eisiumh, ‘*co n*-dech*us* do Nimh for nemh’. ‘Cid do-f*or*ni si*n*, a chl*eirigh*’? or caill*ech* ro bai an*n* fris, Caimell a h-ain*m*. ‘Nach lis-sin indso do-gniatt na manaigh’, for eisiumh. ‘Is les mor cet*us*’, ol in chaillech. ‘Bidh é a ain*m* dono’, for eissiumh ‘.i. Les Mor’. *Con*idh de si*n* ata Lioss Mor **Mo Chutta**. M*ar*b dóno **Mo Cuda** *dia b*liadhn*a* iar si*n*. Do-choid dono Cronan i Mum*ain* for a fairci .i. com*ar*bha Ciarain; do-coidh assin go Les --- p.307 Mor, d' iarraidh loghtha dia cinel a los na m-briath*ar* ro fagaibh **Mo Cuda** forra. Mo Lua Lob*ar*, as e ro bai ar a cind an*n*. Bui-siumh arnabharach oc cuingidh logta for *Mo Lúa*. ‘Dia t-ti **Mo Chuda** doridhisi h-i c-curp’, fo*r* se, ‘cuindigh log*adh* fair. Cein co t-ti, ni thibrem-ni logad dia eissi’. Tainic Cronan andes reme iar sin do saigidh Cl*uan*a Meic Nois. Tainicc i l-luing f*or* Sinuind. At-*con*n*air*c an t-aen-eth*ar*, & eth*air* iom*dha* aga tog*r*aim. Ro baiditt immorro, & ro m*ar*baitt na roibhe isi*n*d eth*ar*. Tainic aon do lu*cht* an ethair fo*r* snamh c*us*in luing i r-raibhe Cronan, & ro gabh Cronan ar cend é. Do-ratt immorro aon do lucht na tog*r*ama beim do, co ro be*n* a cend de, & a laimh do Chronan araon. Luidh C*ro*nan {folio 270a} iar si*n* co port, & do-coidh for tir, & at-b*er*t fria muin*n*tir: ‘An*aidh* sun*n*’, *ar* se, ‘co ro codl*ar*’. Batt*ar* fri re i*ar* sin occa idnaighe d*us* in érsed. Marb tra Cronan an*n*si*n* tre breithir **Mo Cuda**, amail do-rairngert do, & ro thairrngir aon dia chinel do ghabhail abdhaine a Cl*uain*, & meth for an tuaith & for an ecclais fria reimes. Et hec omnia completa sunt, et complentur, et complebuntur. 1. 1] Ro la an doman bacc ar bacc 2] Da mac décc fil acc Blathm*a*c; 3] Aen mac décc la gach mac; 4] Is an*n*sa a ríom re a rath-nert. 2. 5] Ro la *athirruch* athbac 5] *Dec* meic cech ui do Blathm*a*c; 7] Aiteoch an Rí dos-rat nert, 8] Na raibh ri *no taithmet* o Blathm*a*c. 3. 9] Treab*aid* Blat*h*m*a*c mile rod 10] Cian ó ata in iomat ócc; 11] Biaidh Blathm*a*c iar sin i f-fán, 12] Faicfidher a aenarán. 4. 13] Blathm*a*c cía no raitea fris, 14] Fil nech bad treisi iris; 15] Focicher don nirt i t-tá 16] Fri h-en-oidce ocus en-lá. Et reliqua. **Mo Chutta** *con*a coimhtionol .i. moirsheis*er* & secht fichit & se*cht* c-cétt, & imaccallaimh re h-ainglibh cech tres fer dibh. Lá n-an*n* luidh --- p.308 **Mo Chuda** g*us*in coimhtionol-sin ime ina prosesiam mor-timcel reilge na n-aingel i r-Rathain occ denamh an ernaighthe, et reliqua. [21](javascript:footNote('G201000/note021.html'))[22](javascript:footNote('G201000/note022.html')) {folio 270b}**Mo Chutta** cecinit - 1] Ind ecclas naemh nem*dha*, 2] Is saer h-í, is crodh cundla; 3] Tabr*aidh* taobh re sruith-n*er*t; 4] Is cruitnecht, is craobh cu*m*ra. - 5] Da n-gabaid ind ecclais, 6] Cur bá h-altrom naeidhen, 7] Gurab tren bhar m-briath*ar* 8] Occ biathadh a h-aidhedh. - 9] Is siad (so) na h-aidhigh 10] Is dír isin ecclais, 11] Lucht lubra ocus leigin*n*; 12] Bochtain, diblein diadha; 13] Mo-genar do-genad 14] Cobhair oca fegadh, 15] [*gap: extent: 1 line*] 16] Oc denamh a riara. - 17] Da n-gabhaitt in ecclas, 18] Fograim, daibh a pudar, 19] Abraidh náchas-gebaid, 20] *No* denaid a lubair. - 21] Do lubha*ir* a tempuil, 22] Ceilebr*adh* is crabhadh, 23] A h-altoir maith mais*ech* 24] Co raibh si 'arna senad, 25] G*ur*ab caemh re fegadh 26] I*ar* n-denam a caiseal. - 27] Da n-gabaid an ecclas, 28] Foccraim, ni radh rúine, 29] Daigh is lim as cumhan, 30] G*ur*ab eirghe curadh, 31] Bidh ulad cech *cúile* --- p.309 - 32] A h-aith*l*e na n-uladh, 33] Foccraim, is rádh bun*aidh*, 34] Da n-d*er*naidh b*ar* saeth*ar*, 35] Da moraidh b*ar* lubhair, 36] Saothraighet bar c-cosa, 37] Imdaighter b*ar* lossa, 38] Toccbaidh súas b*ar* m-bosa, 39] Bid crosa os gach ulaigh. 1. 40] A h-ait*h*le cros cin*n*te, 41] Da cin*n*id b*ar* saethar, 42] Ní abraim ribh anad; 43] B*ar* n-dul amach re bliadai*n*, 44] G*ur* bat fai cet fiadaigh 45] Oc iarr*aidh* bh*ar* manach. 2. 46] Gach manach do-bera 47] A edhbairt don ecclais, 48] Do denamh a saeth*air*, 49] Do mhor*adh* a cille; 50] Rob leis fein a díni 51] Oc treabhadh a tire, 52] Cu rachtea ar crine, 53] A righe *ar* muigh nimhe. 3. 54] Gach manach nac tiubrae 55] A edbairt don ecclais, 56] Do den*am*h a sáetha*i*r, 57] Do mór*adh* a lubar; 58] A gort, ni rab gen as, 59] Rob olc gach ní treabh*us*, 60] G*ur*ab dem*in* bheires, 61] Gurab de len*us* pudh*ar*. 4. 62] Na rap pud*ar* daibh-si; 63] Troiscidh *ar* na mancaibh 64] Diultfaid forind ecclais, 65] Issedh dlegar duibh-si; 66] Mad becc libh a m-beraitt, 67] Eirgidh ocus treabhaidh, 68] Denaid gurta gemhair, 69] Lenaid as in *ecclais*, 70] Ind ecclas naemh nem*dha*.Et reliqua. --- p.310 {folio 271a} **Mo Chudae** Rathain *con*a coimhtionol .i. as e-so a lin .i. oirseis*er* & secht fichit, & secht ced; & imaccallaimh re h-ainglibh gacha t*r*eas fer dibh. Ina coroin doib a timcell reilcce Rathain ag denamh an ern*aigh*ti. Amhail bai **Mo Chutta** an*n*, co *n*-faca an deman ina medhon ettorra. Fi*ar*f*aigh*is **Mo Cuda** de: ‘Ca *conair* fu*ar*ais, a truaigh, co n-uicce-so’? Frecc*r*ais an diabal é, & is*edh* adubairt: ‘Formail an Con*n*achtaigh’, ol se .i. mac leigi*n*d do cinel Aodha na h-Echtghe. ‘Maith a chler*igh*’, ol **Mo Cutta**, ‘ca h-ait i raibi do menma a*n* tan tainic an diab*al* tort, go fil in*ar* medon ett*r*ain*n*’? Luidhigh an mac eccailsi ic p*r*ost*r*ait i fiadnaisi **Mo Cuda**, & ro i*n*dis an t-adh*ar* do .i. ‘Ag tab*air*t catha ro batt*ar* mo braith*r*e collaidhe, & ro foillsighedh *da*mh-sa inní-sin, & as ettorra ro búi mo dut*r*acht gen g*ur* muig rempu, & ni h-annso, & do-gellaim-si duit-si & do*n* Coimde *con*a faigbe diab*al* slige amach tora*m*-sa, ge fu*air* amuigh’; & ba fir ón. ‘Maith, a cleir*igh*’, ol in diab*al* fri **Mo Cudae**, ‘cedaigh damh imtecht, uair ni lamhaim dul ind aér suas la h-analaibh na naemh & na h-irn*aighth*e, uair ni dom fu*arus* i n-if*r*ion*n* pian as t*r*uma & as diochra oldas anala na naemh, & na h-irn*aighth*e’. Ro chett*aigh* dano **Mo Cuda** don diabal imthecht la t*r*uaighe na n-aitesc rochan i f-fiadhnaisi na naemh. Ro imtigh immorro an diabhal iar sin ina fiadhnaisi, & nis fainic cuca doridhisi. Et reliqua. ### SCEL ELE AR **MO CHUDA** AN*N*SO. **Mo Chuttae** Rathain immorro do-rin*n*e roind da coimhtionol & da aidhedhaibh adhaigh n-aen an*n*. Gach biadh immorro frisa m-benadh a lamha, no cui*m*ledh {folio 271b} dona broccaibh no bittis uime gach lai. Adhaigh n-an*n* dono as-b*er*t **Mo Cuda**: ‘As mór an righe-si i fuilim’, ol se, ‘.i. moirseis*er* & secht fichit & secht c*et* isi*n* (coim)tionol-so i fuilim, & imaccallaim fri h-ainglib gach tres fer dibh, & abdhaine & cenn*us* accam-sa forro-sa*n*, & con*idh* mesa misi oldas gach fer dibh-si*n*. Ocus ni slige nimhe dam-sa si*n*, & ni biu amlaidh ni bús sia, acht rachatt g*us*an luing at*a* ag imtecht a h-Eirin*n*, cu na rabh*ar* da adhaigh i n-aen-ionad, acht acc ait*r*icche *ar* fud an dom*ain* moir’. Rucc as an adhaigh-si*n* amhl*aidh* sin, & ro élo *ar*nam*ar*ach go h-*air*m a m-boi Com(gh)oll, ag Tigh Teille. Amhail at-*con*n*air*c cach dibh a chele .i. **Mo Chuda** & Co*m*(gh)oll, bennachais cach dibh diaroile. ‘Suidh’, ol Com(gh)oll fris. ‘Ni h-ail lem’, ol **Mo Cuda**, ‘u*air* ata tinnen*us* form, u*air* ata an long oc imtecht’, ol se, ‘& as eigen damh ro*cht*ain in*n*te’. ‘No to’, ol Com(gh)oll, ‘u*air* do-bhera Dia don luing --- p.311 anadh anocht’. Suidis immorro **Mo Cuda**, & ros-benadh a brocca de, & amhail ro benad, as-b*er*t Com(gh)oll: ‘Tair amach, a dhiabail’, ol se, ‘asi*n* broig, & ni bherair lat in ettail fu*ar*ais ni as sia’. Lingid immorro an diab*al* as in m-broicc amach, amhail at-cuala sin, & asedh adub*air*t oc imtecht: ‘Ni sechbaidh deit do thégmail dia Com(g)oll *no o*, a **Mo Cuda**, u*air* ni leiccfind-si di adhaigh i n-aen-ion*adh* tú, *ar* in lethcumaigh do-ronais *ar* do bhrogaibh fein sech b*r*occaibh an choimtionoil, u*air* no chumailtea do lamha doibh an tan no bithea ag roind na p*r*oinne no bidh occaibh, & ni fu*arus*a slighe ele cucc*at* acht an *conair*-si*n* namá’. Imthigis an diab*al* i*ar*tai*n*, & as-b*er*t Com(g)oll frisan naemh in*n*todh dia tigh, & tathaighe a t*r*ath do dhenamh. Ocus as-bert: > 1. 1] ‘Maith do chleireach beith ab*us* *no i f-foss*’ > > 2] Ocus tathaighe na t*r*ath; > > 3] Do-berat demhna cuidmide > > 4] ‘Spirut utmaille for cach’. > Anais **Mo Cuda** abh*us* gan imtecht do cu*macht*aibh De & Com(gh)oill. Finis. [23](javascript:footNote('G201000/note023.html')) --- p.312 {folio 272a}Do mhacuibh Ua Suanach. ----------------------- #### 1 Fiachra cettam*us*, mac Each*ach* Muidhmedhoin, bat*ar* da mac lais .i. Amal gaidh Nath I. Meic dano Nath I .i. Eocha Brec, Eocha Mingort, Elgach, Earca Caelbuide, Corcoroi, Onbecc, Mac Cuais, Oengas Lamhfadha. Clan*n* Eachach Bric .i. h-Ui Eachdach Muaidhe .i. Clann Breithi meic Eachdach Bric, Clann Loeghaire meic Each*dach* B*r*ic .i. Muinter Muiren i n-Umhall; dibh-sidhe Maol Dui*n* mac C*r*iomtai*n*, meic Dima, mic Di*ar*mata, meic Sen*aigh*, meic Laegaire, meic Ech*dach* B*r*ic. *Cuimin* mac Dima, meic Di*a*rm*a*ta, i c-Cill Cuimin i tir O n-Each*dach* .i. isin Ulaigh Moir fo chosaibh h-*Ua* Shuanaigh .i. i r-Rathain ro h-adhnacht Cuimin. #### 2 Cenel Laeghaire, Muint*er* Muiren Glin*n*e Muil Duin, Moint*er* Mail Fogham*air*, I Cridgen, *I* Lena*i*n, *I* *F*latili. Clan*n* Breithi meic Ech*dach* Bric .i. Mael Falce mac Breithe, Brodubh mac Breithe, Brenain*n* mac Breithe. Dibh-sidhe na tri h-*Ui* Suan*aigh* .i. Fidhmaine, Fidhairle, Fidhg*us*, tri meic Fidhbadhaigh Ferabla ingine Dima Duibh, meic Diarm*a*ta, meic Senaigh, meic Laeghaire, meic Each*dach* Bric. Fidhbadhach on mac *Con* Duiligh, meic Comain, meic Suanaigh, meic Crecain Muaide, meic Bruidge, meic Brenain*n*, meic Breithe, (meic Each*da*ch Bric ut supra), meic Nath I, meic Fiachr*ach*, meic Each*ach* Muigm*edh*oi*n*. #### 3 Ite iaramh naeimh Ua n-Eachach .i. Aedhan ic Cluain Eochaille isin Coran*n*, Colman mac Each*ach* ic Senbochta i n-Uibh Cein*n*sel*aigh*; meic Each*ach* Muighmedhoin in*n*sin. Naeimh immorro Sil Bric .i. Colman mac Duach, meic Ain- mirech, meic *Con*aill, meic Cobhtaigh, meic Eogh*ain*, meic Each*ach* Mui*m*nigh. {folio 272b} Na tri h-*Ui* Suan*aigh* t*r*a, ite an*n*so a n-gabhala .i. Fidhmaine occ Rathain, Fidhairle i Cintsaile, Fidg*us* oc Glas C*ar*n, et reliqua. #### 4 Mar fu*air* **Mo Chuda** h-*Ua* Suan*aigh* Ros Corr *con*a eran*n* .i. Maol Bresail mac Cathasaigh meic Flain*n* Lena boi ar foghail. Aen dia fhogail .i. sarucch*ad* croisi h-*Ua* Suan*aigh* a fhir- con airce i Fidh Elae imon cleir n-aesa *cert*i** is de ata Cros na Cainte i Fid Elo; --- p.313 i flaith Do*mh*naill meic Murch*ad*a do-ron*adh* an sarucch*ad* h-*Ua* Suan*aigh*. Do-rim*ar*t Domhnall mac Murch*ad*a iar n-*ar*gain (h-*Ua* Suanaigh) in dilgen*n* uile. For-feimdhetth breth eraic ar med an t-saraighthe, co ro ladh for cub*us* h-Ua Suan*aigh* fadeisin. Is h-i immorro breth rucc-sidhe .i. tir an echta do thuitin i n-dilsi do **Mo Cutta** d' Ua Suanaigh .i. Ros Coir; na daoine do-roine ca h-echta .i. h-*Ui* Cernaigh, h-*Ui* Gilla Shuanaigh, h-*Ui* *Con*in, gan a n-impodh frisan fine c*et*na co laithe in bratha, et reliqua. **MO CUTTA** CECINIT OCCA ION*NAR*BADH O RATIIAI*N*1. 1] Nib *sh*ursan sccaradh scc*ar*mait, 2] Dursan nach anadh anmait; 3] Gidh sun*n*, cidh tall no m*air*mis, 4] Ro badh ferr lin*n* na sccarmais. 2. 5] In as lem-sa, 6] Cain in cell-sa; 7] Inas leis-siomh, 8] Taisigh do-somh, 9] G*ur*abh leisio*m*h. 3. 10] Amhail gab*us* mac go m-blaidh 11] Forbai a uasal-athar, 12] Gebaidh m' ionad-sa go m-blaid 13] Mac fial feta Fiodhbadhaigh. 4. {folio 273a}14] Rathan na naemh ro charsam, 15] Sosadh saer ar ro fhersam; 16] Ar tafon*n* as nir charsam, 17] T*r*uag in mhalairt, nib *sh*ursann.Nib *sh*ursann, et reliqua. **MO CUTTA** CECINIT1. 1] Ni bia oran fairisiumh 2] Acht mar bhis ben ar aithedh, 3] Mo Rathen, b*udh* mo Rathnin, 4] Bu*dh* mor, *budh mor* mo Rathen. 2. 5] Rathen ran, reil a ana 6] Os ruidh reidh Erca fine, 7] Is ris samlain-si Rathen, 8] Re h-achadh do mhuigh nimhe. --- p.314 5. 9] Budh i mo cheall catamhail, 10] Beid in*n*te buadha bin*n*e, 11] Beid scola go l*an*- gradaibh 12] Og foghlaim eccna in*n*e. 6. 13] Budh-si mo cheall catamhail, 14] Biaidh in*n*te im*at* n-angel, 15] Budh-si mo port gabhala, 16] Bidh-si mo dun, mo daingen. 7. 17] In mac lasa toicebhth*ar*, 18] Bidh leis an dun na dria; 19] Aca ni bia a indsamhail, 20] Eter manchaibh ni bia.Ni bia, et reliqua. #### 7 Fecht*us* rainic h-*Ua* Suan*aigh* co Laind Meic Luachain. Occlaech saidhbir i c-comfog*us* do Laind an tan-sin; batt*ar* se*cht* meic occa, feran*n* mor .i. Coisimnach ain*m* i*n*d occlaich. ‘A cleirigh’, ar Colman mac Luachain fri h-Ua Suan*aigh*, ‘tair lium do iarr*aidh* faighde ferain *ar* Choisimnach’. ‘Rachat’, ar h-*Ua* Suan*aigh*. O 't-ces iatt, ro h- iadadh an baile friu, ro troisccsett go mattain i n-dor*us* na ratha in lion ro bhatt*ar* {folio 273b} .i. h-Ua Suanaigh *con*a muin*n*tir, Colman, Maol Tuile mac Nochuire, .i. bron-dalta h-Ui Suan*aigh*. #### 8 *Con*idh an*n* as-b*er*t Colman re h-Ua Suan*aigh* .i. ‘tabhair do mhallacht ar Choisimnach *con*a cloin*n*’; *co n*-d*er*nsat an t*r*i*ar*-si*n* tri runda do Choisimnach, ut dixit Colman an rand: > 1. 1] ‘Fuirimh, a Fhidmaine Fhi*n*d,’ > > 2] Briath*ar* do reir righ na rind > > 3] Ar Choisimnach, comhall n-gal, > > 4] ‘*Con*a moir-sheiser brath*ar*’. > Dixit h-Ua Suan*a*i*gh*: > 1. 1] ‘Mo mallacht-sa, co ti brath,’ > > 2] Ar Choisimnach ina rath, > > 3] Is ar a chloin*n*, ni chelar, > > 4] ‘I cein raibh nemh is talamh’. > Ut dixit Maol Tuile: > 1. 1] ‘Ni ro *a*trebhth*ar* in rath’ > > 2] O a comh*ar*baibh, co t-ti brath; > > 3] *Ar* trosccadh na sruithe sen; > > 4] ‘A Criost caidh, ro co*mh*aillter’. > --- p.315 #### 8 Tucc*adh* dith ar Choisimnach iar sin, ro tuit an ferand ag an ecclais o sin alle, et reliqua. #### 9 Tri meic ro faccaibh Gilla Coluim Ua Mael Muaidh .i. Cu Bladma, Don*n*c*hadh*, Muircertach. Ro gabhsat na meic-si*n* occ foghail occ ingreim for Raithin, f*or* muintir Raithin, for h-*Ua* Suan*aigh*; cu tainic Cu Bladma la n-an*n* go Rathai*n*, ro m*ar*bh cuicc mile *dec* eter bec mor. Tainic iaramh fercc comh*ar*ba h-*Ui* Suanaigh .i. Saerbrethach Ua Ceall*aigh*, chosaitt e go mo*r* {folio 274a} i t-tech Murch*adh*a I Mael Echlaind *i n*-Durmagh, ar is an*n* boi Ua Mail Echlaind istigh. Ocus do- roine a cosaid (.i. *Con* Bladhma), ina fiadhnaisi fein. #### 10 Ron-gabh-somh in glas-bachaill, ro luigh nach deach*aid* do Rathain isin lo- sin uile, *con*ach derna olc dar h-innisedh uadh. ‘Ni coir’, *ar* cach a coitchin*n*e, ‘cosaid breicce do denamh f*or*t’. Gidh edhsin tainic doridhisi do Rathain .i. i n-degh*aidh* h-*Ua* n-Duibgin*n*. Ro bui ar fhoghail for dibeircc an tan-sin; tangatt*ar* f*or* com*air*ce an*n*, rucc na bu do l*ar* na reilcce. Ro impo fer na m-bo *fris- siumh* iarttain, do-rad guin don sgin boi occa i mullach a brond. O 't-ces do-somh e fein i n-*ai*rdhen*aibh* bais, targaidh a mhaincine d' O Ceall*aigh*, d' Ua Suan*aigh*, nir gabh Ua Ceall*aigh*, ro ba m*ar*b- somh fri cend nomaidhe iarttain. Ocus ro moradh fiorta De h-*Ua* Suan*aigh* andsin. #### 11 Ron-gabh Muircert*ach* Ua Maol Muaidh righe Fer Cell iar sin. Tainic adhaigh n-aen an*n* do Rathain for aidhigecht, is an*n* boi a leabaidh in adhaigh- si*n*, isi*n* temp*ull*, boi a bhen ina fharr*adh* isin leab*aidh*. Muighi do digh coiscc boi occ senoir ro boi isin m-baile. Rucc*adh* ar eiccin chuicce g*us*in temp*all*, m*ar*t do crudh in bhaile. *Co n*-ethat diblinaibh. *Co* *m*-boi an tan-si*n* Domhnall Ua Maol Muaid for ion*nar*b*adh*, Muin*n*t*er* Luainim ina fharr*adh*. *Co* *r*-rangatt*ar* a moch-t*r*ath do Rathain, g*ur* uo iatt ro duisigh Mu*ir*cert*ach*, *co* *n*-dech*aidh* isin temp*all* for cula, g*ur* loisced an tempall f*air* (tre) eiln*edh* an {folio 274b} tempaill ind oidhche roimhe-sin; go ro moradh ferta De h-*Ua* Suanaigh an*n*sin. #### 12 Ro m*ar*b*adh* Domhnall Ua Maol Muaidh ro loisc an temp*all*, ar lar Rathan ria cin*n* bliadna. Don*n*ch*adh* h-*Ua* Maol Muaidh .i. an tres mac do Ghilla Coluim, ro gabh*adh* eisidhein ag M*ur*ch*adh* h-Ua Mail Echlain*n*, ro tiodnaic do Mhuin*n*tir Luainim go t-tuccsat tunaith f*air*, go ro foil- gett*ar* h-i poll mona co na frith riamh .i. ar mett a doibes. #### 13 Aodh mac Domhnaill I Maol Muaid tainic-sidhe beos do Rathain for aidhighecht, gur m*ar*bhsat Muint*er* Luainim h-e i n-Inis **Mo Chutta**, se fir d*ec* dia muin*n*tir maraen f*r*is; ro moraitt ferta De **Mo Chutta** h-*Ua* Suan*aigh* isna gnio*mh*aibh-sin. #### 14 Is h-i dano oidh*edh* rucc ath*air* *na* mac-sin .i. Gilla Coluim .i. an --- p.316 Geocach h-*Ua* h-Ailleai*n* d' Feraibh Cell do m*ar*b*adh* Gilla Choluim i n- Inis Locha Meic Dubhrai, do m*ar*badh a mna .i. inghen h-*Ua* B*r*icc, dona Deisibh Mum*an*, siatt for meiscce, ro m*ar*badh in Geocach iarttain. Con- idh de ata Port in Geoch*aigh* in bhail ro m*ar*bhadh e; et reliqua. [24](javascript:footNote('G201000/note024.html')) --- p.317 Betha **Ruadhain**. ------------------- Beatha **Ruadain** do Shiol Duach sund. Ba soichenelach inti h-isin d' fuil riogr*aid*e Mumh*an* .i. Ruadhán Fin*n* mac Ferg*us*a Beir*n*, meic Dera Duibh, meic Daire Cerb, meic Oill*ell*a Flan*n* Bicc, meic Fiach*ach* Muillethain, meic Eog*ain* Moir, meic Oill*ell*a Ol*uim*. Do thogh Dia an **Ruadhan**-sin i m-broin*n* a math*ar*, & o dhiul a ciche dó, óir ba lan do rath an Spiorta Náeimh eisidhéin o laithe a thuismidh go laithe a eitsechta. Do-rad anté **Ruadhan** gradh dermair don Choimdhe ina naoidhentacht. I*ar* techt aóisi in foglama dó, do múin an Coimdhe cumh*acht*ach dó, dol d' foghlaim an screptra & an creidimh chatolice & na h-eccna díadha archena. Do-luidh **Ruadan** iar sin go h-Ibh Neill an deiscirt co Finden, .i. co h-escop Cluana h-Eraird; & ro chaith {folio 193b} a aimser aicce, gur bo foirfe isin scriptuir é. Gabais ced imthechta iar sin occa oide. Beiris benn*acht*ain uadha, & faccbhais bennachtain aicce. Luid **Ruadhan** iar sin go M*us*ccr*aigh*e, a n-Ara Mac Ua Neitt, & toccbais ionadh oirisimh ann. Cuiris an Coimdhe aingel go **Ruadhan** iar sin, & is *edh* as-b*er*t f*r*is: ‘Ni ced duit on Coimde t' eiseirge do bheith sun*n*’. Luidh **Ruadhan** iar sin go Lothra i n-Urmum*ain*, dú h-i f-fuil a chath*a***i***r* aniu. At-chi anti naem **Ruadhan** an torc n-allta n-adhuathm*ar* for a chin*n* i c-cúas croind, ar ba h-aitte cu*mh*san*aidh* dó-sam eisidhe. Gabhais eccla anti naemh **Ruad*án*** occ faicsi*n* an tuirc. O 't-*con*nair(c) an torc antí **Ruadhan**, do-luidh as in locc a m-boi m*ar* umla don Coimde & do **Ruadhan**. Cumhdaighis antí **Ruadan** ecclas n-oirbhidn*igh* don Coimdhe an*n*, (for) forgall an aingil, a quo Lothra i Mumai*n* aniu. An cedna aimsir taghais Brenainn *.i. **Mac ui Alta** ionat oirisimh dó* settal o **Ruadhán** i t-Tul*ach* Brenainn. Cumdaighis Brenain*n* duirt*ech* ann, áit a c-clunidis clucca aroile adíu & anall. --- p.318 At-b*er*t Brenain*n*: ‘fagbham an chrioch-so do **Ruadhan**, oir ní thuillem nech i n-en-crích fris *ar* a oirbittin & ar a onoir fein’. Luidh Brenain*n* iar si*n* co Cluain Ferta Brenaind, ait h-i f-fuil a cathair fein aniu. Ocus bennachais ann. Bennachais **Ruadhan** Brenain*n* ar son a umhla dhó-somh, & as *edh* as-b*ert*: ‘Mo cath*air*-si’ *ar* se, ‘ni ba h-e daingne a chath*air*-siumh t*r*e bithi inas’. Luidh **Ruadhan** iar sin a crich Chineoil Chairpre Móir go Snamh Luthair. At-bath rí na criche an ta*n*-sin. {folio 194a} *Tuccadh* i c-cend **Ruadhain** e dia adhnacal; & iatt oc toirse & occ derghubha go derm*air*. Gabhais t*r*uaighe anti náemh **Ruadan** doibh, co ro aitcestair in Coimde tar a c*end*, co ro duissicch Dia an rí iarttain i n-onoír **Ruadháin**. Ro edhb*air* an rí h-isin a cath*r*aigh & a chrich, & se budeisin, & a chineol archena, do Dhia & do **Ruadhan** tre bithe; & ro mor*adh* ain*m* De & **Ruadhain** de sin. Luidh **Ruadan** áen do laithibh do Rus Eir*n*ine i Crich na n-Oirther. At-chi soch*raid*e for a chind and; dibercoid, & toirsi t*r*om, & dergubha dermair leo. Cesnaighes **Ruadhan** damhna na diucaire. ‘Ata immorro’, or siatt, ‘a fotha accain*n* .i. aims*er* tedhma moir do-rala sund, & ro fáccb*adh* & ro folchadh cistedha na cathrach fon talm*ain*, & ní fes duin*n*e cia h-ion*adh* incleithe h-i filet’. Luidh **Ruadhan** iar sin sechnon na cathrach occ sir-beim a cluicc, co ro ghort*aigh* a chlocc, & (é) ag atach an Coimdhe tar a cend. O 't-clos don Choimde ett*ar*guidhe diochra **Ruadháin** fair, ro ersluicc an talamh uaistibh, g*ur* bo foll*us* do cach na cistedha; co tardsat a n-eiredha eistiph iarttai*n* i n-onoir naemh **Ruadhain**. Ocus ro edbratt*ar* na maithe a c-cathraigh & a c-cineol & iatt b*u*deisin do Dhía & do **Ruadhán**. Morth*ar* ain*m* De & **R*uadháin*** de si*n*. Do-luidh coicc **Ruadhain** laithe n-an*n* do idhlacadh loma don cath*r*aigh secht laithe diaigh aroile. An tan immorro do ticc*edh* go dor*us* na cath*r*ach, do mionaighte lest*ar* an loma, & do doirtea i m-bith ind. Luidh **Ruadhan** iar sin go dor*us* na cath*r*ach, ar go fion*n*adh cia dos-gnidh an t-aidhmill*edh* bun*aidh* forsan coicc. --- p.319 At-*con*nairc antí **Ruadhan** *dha* demhon for a chind, .i. demon forin ursaind n-deis {folio 194b} & demon forsan ursain*n* clí; & ord iarn*aidh*e i l-laimh gach dem*ain* díbh. ‘Cidh dia tancabair sunda’? ol **Ruadhan**. ‘Ni*nsa*’, ar siatt, ‘i. do blodhadh lestair in loma, & dia dhortadh feisin’. ‘Cidh sin’? ol **Ruadhan**. ‘Ata immorro’, *ar* siatt ‘.i. f*or* domíad in choicc frisna h-aidedhaibh, & frisna bochtaibh archena’. Naiscis inti **Ruadhan** forna demhnu iartain t*r*iall rempu i fudomhain in m*ar*a moir amach, & oirisiu*mh* and do gres, *con*nach tístais do aidhmilledh neich isin du cétna sin, ná i n-dú n-aill t*r*e bithu. Do-gniat na demai*n* amhail as-b*er*t **Ruad*an*** f*r*iu. Luidh araile ferscal do *Ar*adaibh Cliach co **Ruadán** dia atach *ar* go n-dernadh liaigh de budeissin. Senais antí **Ruadan** a dhurna & a ruscca dó-somh. Foillsigter ind uile ealada leighis do-s*omh* iarttain gurbo foirfe in*n*tibh é. Rioghan Cualan*n*, ros-gabh guas*acht* tedma moir h-i. Baoi cáocca liaigh f*r*ia h-acch*aidh* fri h-ath*aid* fhoda; & nir chumaingsit icc di. Luid an Coimdhe iartai*n* i r-riocht aingil go **Ruadhan**, & is *edh* as-b*er*t f*r*is: ‘As duit-si do deon*aigh* an Coimdhe an rioghan do ic’. Tocbais anti **Ruadhan** a toirrchim *dhe*. *Ro foillsighedh tre aislingthe iona collad don rioghain anti **Ruadhan*** a n-eccosc et*r*ocht, & maille f*r*i gloir n-derm*air*. And*ar* lésí is *edh* as-b*er*t f*r*ia: ‘Cuirfet-sa macamh ócc dot shoighidh comai*nm* an laithe a t-tanacc sun*n*. Is amhlaidh rot bia m' eccoscc, & (rot)-cfa’. Edhbrais an riogan i*ar*ttai*n* h-i b*ú*déin h-i láimh De & **Ruadhain**, & at-b*er*t frisna legaibh sódh for culaibh, & nar cu*m*aingsett slainte di. Cuiris **Ruadhan** iartai*n* in liaigh remhraite dia soighidh, & ticc lestar n-umhaidhe bói occa *con*a lan uiscce ann do shaigidh **Ruadhain**. Senais antí **Rua*dan*** {folio 195a} an t-uiscce. Laaidh bheos a shele ind. Ocus do-rad digh don liaigh ass, & iss *edh* as-b*er*t f*r*is iarttain **Ruadhan**: ‘Soich an rioghan, & beir an soidheach c*et*na let. Lai feissin do sheile ind, & tucc digh as do*n* riogai*n*, & bidh slan iarttain issidéin .i. an lía fola fil ina broind sgeraid fria iaromh ina gein m*air*b; & na geibh do lóg ó rígh Cualan*n* acht an brat fil aicce, dianid ainm Leuia’. --- p.320 Luidh an liaigh iarttain g*us*in ríog*an*, & do-gní feib at-b*ert* **Ruadhán**; co ro íc an rioghan iarttain. Ro thaircc in rí tiodlaicte ile don liaigh uadha t*ar* cend íca na rioghna. ‘Acc’, ol in liaigh, ‘ni gebthar sín uait, acht an leiuia do breith lim go **Ruadhan**’. ‘Rod-fia’, *ar* rí Cualann; & do-ratt in ri in lin-brat do-so*m* iarttain, & ro mair for altoir **Ruadhain** fri h-aith*aid* fhada iarttain; & ro móradh ain*m* De & **Ruadhain** de sin. Araile la boi long Brenain*n* for fudhomai*n* mara Luimnigh, co ro súig an luing, go ros-báidh *iar*tain, & maccamh óg, ba mac do ri Bretan bói occa foghlaim occ Brenain*n*, ina h-io*chtar*. Is*edh* as-*ber*t Brenain*n*: ‘Is do **Ruadhan** Lothra do dheon*aigh* an Coimdhe an long-so do sodhad for cula doridhisi, & an mac becc do d*ús*cc*edh*.’ Cuiris Brénain*n* iartain techta go **Ruadhan** dia chuinghe f*air* te*cht* go h-*air*m i m-bói, ar go c-cabhradh **Ruadhan** an cás-sin. Luidh **Ruadhan** go Brenain*n* iarttain, & aitchis antí **Ruadhan** an Coimdhe t*ar* a cend, go ro eist Día ettarghuidhe **Ruadhai*n***, go ro shoidh an luing for cula, & mac righ Bretan beo lais. Ocus iss *edh* as-b*er*t an mac becc: ‘Is é cochall **Ruadhain** boi lim-sa fo*n* muir, *co n*ar leicc an t-uiscce dom ingreim, go ro shoidhes im frithing {folio 195b} for cula doridhisi’. Morthar ain*m* De & **Ruadhai*n*** lasin f*er*t-sin. Teora *coic*at do mhuin*n*tir la **Ruadhan** do ghrés, & no geibhdis betha gan feidm n-daonda léo, acht ern*aighth*e & ed*ar*guidhe an Dúilem*an*, & claiscettal coimdheta leo in gach dia, do móladh an Choimdhedh tre bithu, ion*nus* go f-faghdais a m-beth*aidh*. Crand iongn*adh* bói ag **Ruadhan** isin cathraigh; sugh ainglec*da* do shiledh as in crand do ghres; boladh fína lais, & an c-cedna do shas*adh* an*n*. Geibhis tnuth derm*air* naemhu Er*enn*fris i*ar*-sodhai*n*, gurbat formattaigh fri **Ruadan** iatt. Go ro luidhsett naemha Er*enn* co Fin*n*en, eps*cop* Clúana h-Eraird, oír ba h-oide dala & foircetail d' il*ar* naemh eisidhe; ocus at-berat aroile gur bedh do *uile* naemhaibh Er*enn*. Do-ghníatt na naeimh in*n*lach n-derm*air* fri Finden, & is *edh* as-b*er*tsat fris, nach *tairisfittis* aes timthir*ech*ta dia mancaibh ina n-eccalsaibh, gan t*r*iall os aird, no fo dichleith, do soighidh na beth*ad* naeimhe go **Ruadhan**. Luidh Fin*n*en, & naeimh Er*enn* iarttain diblínaibh go Lothra go **Ruadhán**. O do-riacht Finden isin c-cath*r*aigh anon*n*, at-*con*nairc an cran*n* cum*acht*ach, & senais Finden an cran*n*. Batt*ar* an*n* asa h-aithle, go m-ba h-uair tomhaltais doibh iar-sodhai*n*. --- p.321 At-*r*aigh an fertigis go **Ruadhán**, & is *edh* as-b*er*t f*r*is: ‘Nir snighedh on crand dúinn aniu acht daethain ar man*ach* & ar muintire *fadéin*. Ocus caidhe at-toimhelaitt ar naoidhigh’? At-b*er*t anti naemh **Ruadhan**: ‘Tab*air*-si uiscce an top*air* diar soighidh, & imsoidhfidh an Coimde h-i fion iar sodhain’. At-racht an coicc iar sin g*us*an top*ar*, & lionais a lest*ar* don uiscce. At-*ra*cht in maighre {folio 196a} dia soighidh tresan cloich boi fon top*ur* iar-sodhain. Ba d' ingna*dh* & ba difaisneisi leo-somh a mett, oir mar*aidh* a fhuilliucht isi*n* cloich beos. Luidh an ferthighis go **Ruadhan** iarttain, & an t-uiscce & an t-eo derm*air* lais. Coisriccis **Ruadhan** an t-*us*ci, co ro shaidh in Coi*m*de h-i fín iartain i n-onoir **Ruadhain**. Díolais **Ruadhan** naemha Er*enn* & a aidhedha arcena ind acch*aidh*-sin d' fíon & d' iassc, gurbatt subhaigh soimhenmn*aigh* iarttain. Aílit na naeimh anti **Ruadhan** maille fri duth*ra*cht n-ern*aigh*the, ar co tairsiudh co cut*r*ama friu budeissin, & fria mancaibh a m-beth*aid* dáenda, daigh *co* *na* batt formadaigh fris. Ro aent*aigh* antí **Ruad*an*** i n-umhla & i foighitti*n* an t-atach. Bennachais Fin*n*en iar si*n* anti **Ruadhan** ar logh a umhla, & bennachais an c-cathr*aigh*, & an talamh, do-dailfedh toirthe do. Iss *edh* as-b*er*t Finden fri **Ruadhan** iar-sodhain: ‘At-b*er*im-si duit, an talamh oirfither accat, toirthe derm*air*e do techt de co síor*aidh*e, & nach suirfe lesachadh tre bithe, amal do-gniter la daoinibh anaill’. Faemais **Ruadhan** inni-si*n* do*n*ti náemh Findén. Soidhis Finnen & naeimh Er*enn* dibhlinaibh for cúla iarttain o **Ruadhán** maille fri sídh suthai*n*; & tiodlaicis Fin*n*en a bhenn*acht* do **Ruadhan** iar-sodhain. Diarmait mac Ferg*us*a Ceirbeoil, frisan abr*adh* araile Diarmaid mac Cerbaill, ba ri Er*enn* i r-reimhes **Ruadhain**. Cuiris an ri-sin maoir & aes timtirechta sechnon Er*enn* do tabhach a chísa & a cabhalaigh, ar faillsighti a n*er*t d' feraibh Er*enn* dibhlinaibh. Bai araile occlach eisiodhan ainiccnech lais ba maer do-somh, di*ar* bo ain*m* Bacclamh. Satan ar cumsan*adh* an*n*sidhein riamh & iaramh. Ni aiclidh-so*mh* {folio 196b} diabal do gres, acht no bittis d' aen-scel fri aroile ag t*ar*rachtain aindlesa De do gres. Triallais anti eissenn-gaide .i. Bacclam gae derm*air* lais ar atach n-diab*ail*, d*ar* ghoirist*air* fein gae ind áird-*r*igh, co m-beiredh t*ar*sna lais i n-dinnaibh & i n-deag-cath*r*achaibh na righ & na n-uasal *ar*chena, ar gomadh tormach neirt don aird-rí eissidein. --- p.322 At-*r*acht Baclam iar-sodhai*n* fon samhail-sin h-i c-Con*nacht*a do-sun*n*radh. Luidh remhe go din*n* Aodha Gu*air*e .i. go righ Ua Maine. O do-riacht-somh, at-rubhrat*ar* cach fris: ‘Triall lin-*n*e immaille fri h-oirmittin & fri h-onóir isi*n* cathraigh anon*n*’. At-b*er*t-somh nad raghad iter, co m-beired gae ind righ lais t*ar*sna, feibh *co* *m*-beiredh i n-din*n*aibh gach rígh *ar*cena. O 't-cualat*ar* teglach Aeda Gu*aire* inní-sin ro bhrisettar an c-cathr*aigh*, & leiccit Bacclam anon*n*, *ar* mionachadh na cathrach, & a ghae t*ar*sna lais. Aodh Guaire immorro o 't-cual*aidh* an gniomh-si*n*, lon*n*aighis uime, & fuactn*aigh*is go derm*air* iar-sodhai*n*, & soichis go h-airm i m-bói an maor, & imris oid*edh* anfforlain*n* fair, go ros-bath fo céttoir. Acht ge do-righne Aodh Guaire an gniomh-sin, ba doigh lais na rachadh leis tar forsma*cht* in aird-ri. Luidh Aodh Guaire iar si*n* do Mu*s*cr*aigh*i co h-epscop Senaigh. Ocus teitt for a chomairce tre bithin gaoil do beith aca fria cele, óir ba dias deirbhseth*ar* a maithre dibhlínaib. Luidh Senach epscop iar-sodhain la h-Aedh n-Gu*air*e for imnedh an rígh go **Ruadhan** Lothra *for a ghaol fris*; oir ba días deirbhseth*ar* do **Ruadhan** ro oilest*air* an t-uasal-epscop Senach *& **Ruadhan*** .i. Cael & Ruanat a n-anman*n*a. Acht ge ro faemastair inti **Ruadhán** in {folio 197a} chomairce, ba h-eccail lais nach eistf*edh* an ri fris iter. Luidh **Ruadhán** dano la h-Aedh n-Guaire go Bretnaibh for omha*n* Di*ar*m*a*ta .i. an rí, d' imditten a chomairce. Faccbais i m-Bretnaibh eisidei*n*, & soidh for cula budeissin. Imt*us*a in rígh Di*ar*mata, o 't-chualastair inní-sin, faidhis techta iar sin go rígh Bretan, & go h-uaislibh na criche arcena, la forchongra a n-du*n*-oirgne do denamh, mine cuirdis Aedh Guaire for cula doridhisi. O 't-cualat*ar* Bretnaigh inni-sin, soidhit Aodh Guaire for cula doridhisi. Ascnais Aodh Guaire co *Poll* **Ruadhain**, ar is an*n*sin fuar*us*tair anti naemh **Ruadhán** for a cind. Dos-gní **Ruadhan** iartain aitte & adha isin talmai*n* d' Aed Guaire isin duirrtech i r-raibhe fein, occ fognamh do*n* Coimdhe, d' imdítten a chomairce forsan rígh n-uaibr*ech*; & ni leiccedh-somh dia soighidh acht aen-ghiolla n-ama i n-inam a foghanta don lucc talm*an* i r-rabh*us*tair occ antí naemh **Ruadhán**. At-cualust*air* antí Di*ar*m*ai*t Aedh Guaire do techt go **Ruadhan** dia imdítten fair-siu*m*. Do-luidh Diarm*ait* i*ar*-sodhain go Poll **Ruadhain**, & ro lá a*ar* a c*ar*p*ai*t g*us*in duirrtech i r-raibhe intí naemh **Ruadhan** og fognamh do*n* Coimdhe, do tab*airt* Aodha lais ó **Ruadhan**. O do-riacht an t*a*ra don duirrtech anon*n*, druidis an Coimdhe imdoirsi a amhairc, --- p.323 gur bo dall; *co* *nar* chumhaing a fhoghnamh dibh. An t*ar*a immorro geibis aithrech*us* n-diocchra isin n-gniomh ro t*ri*all, & do-rad é budeisin for breith n-Dé & Rúadhain in*n*. An tan ba cian lasin righ boi an t-ara tall, luidh feissin don duirrteach anon*n*, ar go c-cesnaigedh do **Ruadhán**, caidhe an dú i r-raibe Aod Gu*air*e; {folio 197b} óir ba doigh lais nach ebér*edh* antí **Ruadhan** dailbh fris. ‘Ni f*etur*-sa on’, ol **Ruadhan**, ‘acht mine fil fot cosaib’. Soidhis Díarmaitt for c-cúla as in duirrtech, óir nir thuiccestair an m-breithir at-b*er*t **Ruadhan** fris. Machtnaighis ina menmai*n* i*ar*-sodain, comba fír a n-eb*airt* **Ruadhan** fris .i. co cumhaingfe nech do chor i t-talmai*n* dú i r-raibhe a chos isin duirrt*ech*, & gurab for ingabhail dailbe at-b*er*t **Ruadhan** an m-breithir uccat fris. At-chí in rí béos ina decch*aidh*-sin isin duirrt*ech* thall aroile gillae do aes timthirechta **Ruadain** ag triall g*us*in lucc talma*n* i m-bói Aódh Guaire, & sutt*r*all for lasadh lais, do foghnamh d' Aédh in*n*, feibh do-gníth do grés. At-ces do Di*ar*maitt inní-sin, & goiris gilla dia muinntir díar bó ain*m* Dondán, & is*edh* at-b*er*t fris, t*r*iall don duirrtheach, & in talamh do thochailt go h-Aedh n-Gu*air*e, & go tucctha ass dia shaighidh feissin anall as in poll t*ar* sarucc*adh* **Ruadhain**. Luidh Don*n*án don duirrtheach cona aidhmibh iarn*aidh*e lais. An tan dob áil dó an talam do tochailt dona h-aidmibh go h-Aedh n-Gu*air*e, seacais a laimh f*air*, *co* n*ar* chumhaing iter a foghnamh dhi. An gniomh n-ettualaing ro triall Dondán forsantí **Ruadhan**, geibhis ait*r*icche n-diochra inn, & edbráis é feín for breith n-Dé & **Ruadhain**. Ara in righ immorro do dhall in Coimdhe isi*n* du*irr*t*ech* *i* n-onoir **Ruadhain**, & Donnán feisin, do-gni **Ruadhan** mancha dibh, & do naemhaitt iatt-sidhein, & is íatt do-rala *i* nuimhir naemh n-Er*enn* i Pull **Ruadhain** aníu. O 't-*con*n*air*c Di*ar*m*aitt* immorro gan na techta do teacht, luidh feisin g*us*in duírrt*ech*, {folio 198a} & do-ratt Aedh Guaire lais tar sarucch*adh* n-Dé & **Ruadháin**. Ocus lottar iarsín go Temair, & Aodh lais. Ba fercc mor la **Ruadhan** inn*í*-sin, co ro tionoil a mhanchu, & lottar go Brénainn m-Biorra. Luidh Brenain*n* lais *con*a manchaibh diblinaibh co Temraigh. Cuingis **Ruadhan** a chomairce forsan righ .i. for Diarmaitt. Erais Diarm*ai*t go h-athlamh antí naemh **Rúadhan**. At-clos do **Ruadhan** inní-sin, & do B*r*enain*n*, occus dia mancaibh. Ro t*r*iallsat a c-clucca & a c-ceolana do bein for Di*ar*m*ai*t, go ros-gortaighset aga m-bein. *Co n*-gabhs*a*t fós a psalma esccaine & innighte fair, nir --- p.324 cumaingset iter a riar don aird-ri la-sodhain, acht do-ratt i t-tarc*us*al dermáir íatt. Cumhsanaighidh **Ruadhan** & Brenain*n* i Temhraigh ind oidche-sin. Da rígh *dec* bói la Di*ar*m*ai*t, ro eiblett*ar* an da mheic décc batt*ar* occa an cédna agh*aidh*, go ros-frith marbh arabhárach. Toccbhaidht*er* ile comh*ar*c ós aird t*r*ithibh i t-Temhr*aigh* iarna cluinsin. At-*r*achtsat na ríghu-sin g*us*in aird-rí, i. go Di*ar*m*ai*t, *con*idh edh as-b*er*tsat fris: ‘Is tre shailm-chettal na c-cleir*ech* & antí naemh **Rúadhain** fil oc tabach a dhála sun*n* fort-sa, is de sin ro eibhletar ar meic-ne’. Lottattar oidedha na mac m*ar*bh sin go **Ruadhan** iar sin, co ro aitchett*ar* anti **Ruadhan** maille fri derghubha n-dermair ar co toduiscedh a maca doib. Luidh **Ruadan** & Brenain*n* *con*a mancaibh ina c*r*ois-fighill iarttain, & dos-gnit duthracht n-ataigh forsan c-Coimdhe im thod*us*ccadh na mac m*ar*bh; co ro shóidh an Coimdhe iatt ina m-betha*i*dh doridhisi, i n-onoir **Ruadhain**. [25](javascript:footNote('G201000/note025.html')). {folio 198b} Adhaigh n-aill n-aile boi **Ruadhan** i t-Temr*aigh* ag tab*ach* a co*mair*ce, *co* t*ar*fas fis don rígh in adhaigh-sin .i. cran*n* derm*air* d' faicsin do. And*ar* leis boi feicce an croin*n* a clethibh nimhe, & a fremhae i t-talmai*n*. At-chi béos teora *coicta* fer dia saigedh. Biail beil-lethan i l-laimh gach ae dibh, co ro gabsat acc sloighi & acc sír-lett*r*adh an croin*n* dibh, co ro srainsett leo for talm*ain*, go ro duiscc t*air*m in chroin*n* ag tuitim an righ as a thoirrchim suain, go h-uttmall, imnedhach, gurab é ní ro oiris i sinist*r*eachaibh a eistechta .i. foghar sailm-cettail **Ruadhain** *con*a mhancaibh & a claicc-beim dibhlínaibh occ esccaine fair, gur forlíonsatt a clúasa i*ar*ttain. At-racht an ri as in cath*r*aigh amach la turccgabail greine, óir ba geis do flaithibh Temr*ach* eirge n-greine do breith forra alla astigh do shecht múraibh na Temrach. Luidh an ri iar sin go h-*air*m i m-bói an naemh-clerech **Ruadán** *con*a manchaib. O do-riacht an ri ro sccuirset na manaigh dia c-clais-cettal, & do-ronsattái d' eistecht frisan righ. *Con*idh an*n* at-b*er*t Di*ar*m*ai*t: ‘Maith mon*ar* fil lim-sa, triall occ cosnamh na cora & na firinne, & ag coi*m*ett an rechta, & acc oirmitniuchadh an dlighith. Ocus tuccadh a deimhni damh-sa’, ol se, ‘do reir cumsan*aidh* an t-siodhae. Madh sibh-se’, ol se, ‘b*us* olc --- p.325 monar, ag t*r*iall ag cosnamh na h-aingidhechta, & occ diochur an rechta & na riaghla flatha, & occ domíadh in dlicch*idh*, & occ imdítten na c-ciont*ach*; snigf*edh* dioghal an Choimdhedh foraibh ind’, or se. *Con*idh an*n* at-bert Di*ar*m*ai*t: ‘Bidh-si do cheall-sa, a **Ruadhain**, cét ceall dibhgh*us* a remthus a*rd*-cheall n-Er*enn*’. Ro frecc*ar*t **Ruada*n*** dó-soin: ‘Bidh túscca {folio 199a} dibhgh*us* do flaithemhn*us* oldas’, ol se, ‘& ni aittreba neach dot seimedh Temair for do lorcc’. Friscart Di*ar*mait do **Ruadhan**: ‘Bid fás t' aitti-siu’, ol se, ‘ar do-ragha muc-thréd dia soig*edh*, co ros-claidhet dia srubhaiph’. Ro freccart **Ruadhán** dó: ‘Bidh fás Temhair ile ced m-bliadan resanní-sin’, *ar* se, ‘& ní ros-aittrebha nech iar sin co ricce an m-bráth’. Ro freccart Diarmait dó-somh: ‘Do *teccaimh* aithis for do ch*ur*p’, ol se, ‘oir biaidh dibhdadh boill dot bhallaibh fort .i. do shuil, *con*ach ba léir duit silladh amhairc thairsi, suil faccbas tú an talamh’. Friscart **Ruadhan** dó: ‘Bidh do ren*n*aibh biodhbadh atbela-sa *co n*-oidigh n-deroil fort, & roind & dian-sccáoíl*edh* dochraidh for do bhallaibh’, or se, ‘nas fuigebthar la 'roile go h-adhnacal’. Frisc*ar*t Diarmaitt: ‘Do túaim adhnacail-si, do tora torc allaidh dia saighidh, go ros-tochla’, or sé. Friscc*ar*t **Ruadhan** dó: ‘At-beirim-si gell’, or se, ‘in sliasait nar fhoscclais frim-sa i t-Temhair, nas fuighebhthar lat bhallaibh fe*cht* n-aill go h-adhnacal; & in tegh inat m*ar*bhthar’, ol intí naemh **Ruadhan**, ‘bidh occ díglodh in tighe iar c-caerchaibh for sluasaitt in ch*ar*t*aidh* ros-tóccbhaidhther tú a broind áoilich’. Iss edh as-b*er*t Di*ar*m*ai*t: ‘Leicc ass ale’, ar se, ‘do dhingaibhsidh mo flaithes, & ataidh-si occ imditten na cintach. Fil a fhis sun*n*’, ol se, ‘is abhar tocha lasin Coimde innú-sa. Saigidh for cula’, ol Di*ar*m*ai*t, ‘& ín fer libh tar cend fuaslaicte damh-sa’. A m-batt*ar* and iar-sodhain, co f-facattar t*r*iocha each n-gor*m* oc teacht {folio 199b} *co* **Ruadhan**, nar bo h-indshamhail fri h-echr*aidh* n-aill *ar aille*, oc tocht as in mu*ir* moir (fri) Poll **Ruadain** andes. Laais **Ruadhan** iad-sidein a coimhrith fri h-ech*raidh* Temr*ach*, *co* ro cinnset a c-coimhrith foraiph. Ocus dos-ratt **Ruadhan** in ech*raidh* i f-fuasccl*edh* Aodha Guaire. Do-ratt an rí iatt-sidhe d' uaislibh a theccl*aigh*. Gairitt becc iar-sodhain co ro soidhsett*ar* in each*r*aidh isin mhuir comhramhaigh c*et*na gan poin*n* dia t-tarbha 'ga n-erradhaibh. Imthighis **Ruadhan** iartain a Temhraigh maille fri síth on righ, & Áedh Gu*air*e lais. At-chí antí **Ruadhan** clomha ina dhíaigh. Ro ailsiot na --- p.326 cloimh almsain fair. ‘Ni fhuil im chumang sun*n*’, ol se, ‘acht in eachr*adh* fil fon carp*at*, & do-sia duibh-si for seirc an Coimdedh’. Soidhit na cloimh o **Rúadhan** iar sin, & na h-eich leo. At-chí antí **Ruadhan** iar sin an da n-oigh n-all*aidh* dia shoig*idh* as in coill*idh* ina fochraibh; do-rattsatt a cindu fo irsibh an charp*ai*t, co ro imchuirshett é immaille fri h-oirmittin móir dia cathraigh feissin. Soait na h-oige for a n-alltaighibh fodheisin. Aroile aims*er* corgais bói antí **Ruadan**, & is edh as-b*er*t fria a mhanchaibh: ‘Fil dál coin*n*me naeimhe da bh*ar* saigidh-si; & tabhraidh feoil libh dia soighidh, & toimlidh feisin an fheoil leo, an tan nach t*ar*la a n-daethain do bhíudh ele i n-bhar c-cumhang’. 'Ar torrachtain na naemh, do-rattsatt na manaigh an fheoil leo. Ro sen*us*tair naemh **Ruadhan** in fheoil iarttain, cebtar nár lais. Ro shaidh in Coimdhe Ísu *Crist* in feoil-sin go m-ba h-*ar*án i n-onoir **Ruadhain**. An tan immorro ro lai na naeimh *forsna borta*, tainic athlaech léo don baile; diultais {folio 200a} an t-arán do chaithemh o 't-*con*nairc gurab d' féoil do-ronadh an t-aran go gar resan úair-sin, do bhithin am*ur*ais & eccrábhaidh. Frith a daethain aráin n-aill dó-somh. A m-boi an t-athláech occ tomhailt an arain, *co* tarfás dona cleirchibh & do cách archena gurab snighi fola ford*er*gi boi fria bél, & gúrab feoil bói do thomhailt. Foillsígther dó-somh cach aga fhaicsin amhlaidh sin. Geibhis an t-athlaech aithrige n-diochra don gnio*mh*-sin. O 't-condaircc **Ruadhan** aithricche ind athláich ro shénastair cuid ind athláich. Ro shóidh in Coimdhe i n-arán nádurtha i n-onoir **Ruadhai*n*** iar sin. Mórthar ainm Dé & **Ruadháin** lasin firt-sin. Aroile samh-aimsear bói náemh **Ruadha*n***, at-*con*nairc da chlamh *dec* dia soighidh, go ro shuirset almsai*n* forsan fer naemh. *Con*idh and as-b*er*t-somh fríu: ‘Fil i c-cumhang an Coimdhe almsain d' fagháil duibh, a trogha’. Clan*n*ais naemh **Ruadhán** a bachaill i t-talmain iar sin, go ro gortaigh an talmai*n* 'ga cor in*n*. At-racht tomaidm d' uiscce tresan talamh iar sin, gur bo top*ar* derscnaighth*ech*, diar bo ain*m* Pisina, oir do-rala bliocht d' iascc. Is fris at-berat cách topar **Ruadhain** aníu. Imthusa an dá clamh *déc*, ro fhothraiccset a h-uiscce an thopair gurbhatt ógh-slána íatt. Mórthar ainm Dé & naemh **Ruadhain** tresan firt-sin. --- p.327 Is dochum an **Ruadháin** naeimh ro tiodhlaic an Coimdhe Ísu C*rist* ind oigh n-all*aidh* as in coillidh fri fescor i n-am {folio 200b} esp*ar*tan. Do oirisfedh ind oigh n-all*aidh* fria bleoghan occ **Ruadán**. An agh immorro ro reithestair go h-uttmall uirettrom; iar-sodhain ro imthigh an agh, & do-ria*cht* co Colman Éla co ros-bligedh do Cholman gairitt iar turgbail urthosaigh laithe í*ar*ttai*n*. Aroile urtosach erraigh ro thriall **Ruadhán** oiriseamh i n-Doire Eidhneach. At-chuala mac Dairine Doire Moir sin .i. eisiumh do bheith an*n*. Ro t*r*iall an t-occlach ina dochum, & ruscc dermhair lan d' im lais, dia tiodlacadh do **Ruadhan**. Ro la mac Dairine an lest*ar* for da damh n-aimhriata iar-sodhain. Do-rads*a*t na doimh a n-acch*aid* forsan cathraigh o Dhoire Mor *con*air n*ar* ghnath*ad* riamh na iaramh. Coirighís an Coimde slighe n-derscaighth*ech* for a cind tresan mon*aidh*, nach frith riamh riasin u*air*-sin na iaramh; gur bo crúaidh socair an t-slighe dona damhaibh for gach ceim, no go riacht co **Ruadhan** co Doire Eidhnech. Dos-gni antí R*uadhan* teora *cóicta* cuid don lestar go ro fodhlastair forsan cédna lín do dáoinibh eisidhei*n*. An lestor immorro frith lan laithe cingeisi iar-sodhain amail ro boi acc t*echt* go **Ruadhan**. Aroile aims*er* do-rala **Ruadhan** i n-Aradhaibh. At-chi an m-banscail dia soigidh; gruaidhi fliucha & tóirsi trom, & dibergóid derm*air* lé. Co ro ataigh anti **R*uadhan*** go h-umhal foigidnech im tódh*us*cc*adh* a meic o m*ar*baibh di. An tan ro ataigh antí **Rua(dh)án** an Coimdhe cumachtach t*ar* cenn an mairbh, at-racht an marbh iarttai*n*. {folio 201a} Macamh n-aill n-aile ro thodhuiscc antí náemh **Ruadhan**. An tan ro ladh a chenn fo chasal **Ruadhain** eisidéin at-*r*acht o m*ar*baibh. An tres fer immorro ro thodiuscc **R*úadhan*** ó mh*ar*baib a Cuillin*n* a flaith Eile. Do-ronadh in aitti dó ina n-dernain mírbhal-sin. Tulach **Ruadh*ain*** a h-ainm sein g*us*aníu. Baoi araile occlach esccainte h-i c-crich úa Néill di*ar* bo h-ain*m* Aodh Eiccintach. Ile n-olc lais, óir ba discir & ba droch-comhairlech --- p.328 anti eisidein. Ro edhb*air* dano a fheran*n* d' Áedh mac Bric. Tingellais Aodh flaith n-De dó-somh ind. At-bath an t-ócclach iarttain. Ro chathaighset slogh adhbal ainíarm*ar*tach na n-demhon fris. Cathaighis an t-epscop náemh 'san áer t*ar*a cend friu. An tan rob ail doibh imirt anforlaind forsan epscop, & an t-occlach do bhreith leo da aitti & da adhba .i. do if*ur*n, ailis epscop Aodh co h-athlamh anti **Ruadhan** & Colam C*ille*, co toirsitis dia cobh*air*. At-rachtsatt an dá fher náemtha iar sin dia shoighidh, go ro cathaigsett friu dibhlínaibh,go ruccsatt an t-occlach leo i f-flaithes n-De, iar m-breith coscair for demon. **Ruadan** & Col*um* Cille immorro iar sin raidhis gach nech dibh, go ro dermaittsiot a c-cluicc *do* b*eim* d' eis *s*in, iar farcbail imchomhairc occa chele. Colum Cille immorro bói manuail órdha lais, dia breith dia scriobh*adh* do macaibh foghlama. Ros-dermaitt ag **Ruadhan** Lothra aon do laitibh iartain. Do-rala Baithin i f-farr*adh* Col*uim* Cille. *Con*idh an*n* at-b*ert* {folio 201b} Baithín fri Col*um* Cille: ‘Caidhe’, ar se, ‘an manuál báoi lat lá an fhughaill’. ‘At-beirim, a Bháithín’, ar Col*um* Cille, ‘co ro dhermaites h-í lá an fhughaill-si*n* occ **Ruadhán**; & at-beirim frit, soich-si feisin go **Rúadhan**, & tabhair an manabail lat damh’. Ro thriallastair Báoithin for sétt iar sin go **Rúad*an***. **Ruadhan** immorro bói an manabail lais i n-aichill Báithin, óir do foillsighedh dó cían suil do thicf*edh*, go t-tiucfedh Báithine for cend na manabaile. Baithin iaramh ro faccb*us*tair io*m*chom*ar*c bethadh ag **Ruadhan**, go riacht budeisin for cula go Col*um* Cille, & an leabhar lais. **Ruadhan** immorro da throigh *déc* i n-airde lais, & foirfe do deilb, óir ba derbh gur bó riaghalta allastigh anti **Ruadhan**, óir ba h-infeich allastigh & allamuigh anti **Ruadhán**, & ba h-inícha allastigh eisidhe. Ba h-uasal immaille fri daoinibh inti **Ruadan**; ba h-uaisle immaille fri Dia inas. Ba h-oll cuirp eisidein, ba h-uille a grasa inas. Ba h-oll i frecnarcas De & daoine anti **Ruadhán** náemh; ba mar 'san aimsir fil sund antí **Ruadhan**, ba móa 'san aimsir fil gan toidecht anti **Ruadhan**. Ba mor i n-gradh eisidhe, ba mor i n-umhla eisidhe, & m*ár* i f-foighittne & a t-trocaire eisidhe; & ba m*ar* 'san ile maithes anti **Ruadhan**, meince & lionmaire a dhegh-oibrech n-dinghala 'san cenntar, is as fuarastair il-mhaithes i n-altair o Mhac Muire Oighe ingeine, Ísu Crist, ar t-Tigernai-ne. Is aire beos fuarastair in luaighidhecht laindhermair, & in oirmittin n-difhaisneise, & in gloir nach cumang*ar* do --- p.329 dibhadh do ghres, i t-tir nimhe, h-i frecnarc*us* in aird-ri, Athar & Meic & S*pir*tu Naeimh, an Trinoid mair, aen-*De*, in Coimde ilcumachtach, ar n-aen-aird-ri, aga fil an sith suthain & comhlanas an uile maithesa, et reliqua. As leabhar **Echr*aidh*e Í Shiagail** ó Fheraibh Ceall do ben*adh* an betha-so **Ruadain** i c-conueint brathar Atha Luain aois 'an Tigerna an tan-si*n* 30 Febru. 1628. & do sccriobhadh leis an sccribhneoir cedna an betha cedna i c-conueint bráthar Duin na n-Gall aois an Tigerna an tan-sa, 2 M*ar*ta 1629. Meisi an br*athair* bo*cht* Michel O Cler*igh* {folio 160b}Fe*chtus* dia n-deach*aid* anti naomh **Rúadan** for cu*airt* cleircechta go righ Eog*han*a*cht*a Caisil .i. Eoch*aidh* mac Mail Ughra, is h-isin aims*er* tainic araile d*r*ái d' f*er*aib Alban for cuairt bíd go feraibh Eiren*n* cona t*r*om-dhaimh lais, do breith einigh Er*enn*, no d' fag*ail* gach neith no sirf*edh* for fiora Eirenn. Lobhan ain*m* an d*r*uagh; go t-tainicc go h-*air*m i m-bói Eoch*aidh*, co n*ar* gabh aisccidh ele *u*ada, acht an aon-shuil bói ina chion*n* do tab*air*t dó, no a ein*ech*, & ein*ech* b-fer n-Er*enn*, da breith lais i nd-Albai*n*. O ro chuala an righ anni-si*n*, ro raidh go m*air*fedh a bhladh do shir, & nach m*air*f*edh* an roscc. La-sodhai*n* ro la a mhér fona shúil, go ro theilcc an roscc i n-ucht an d*r*uagh. O 't-*conair*c antí naemh **Rúadhan** an ithche neimh-dligth*ich*-sin ro shir an dráoi, ro leicc for a ghluinibh é, & do-rinne croisfighill dhe, & ro guidh Dia go duthr*acht*ach go n-dechdais di shuil an d*r*uagh Lobai*n* i c-cenn in righ Eochadha, do fhognamh dó i n-ait a ruiscc fodheisin; & ro fír*adh* anni-sin, tre impidhe nao*mh* **Ruadhain**. Ro sgin*n*siott di shuil an druagh as a chion*n* tre impidhe nao*mh* **Ruadhain**, & t*r*e cumh*acht*aibh Dé, go n-dechsat in acch*aidh* & i n-einech Eoch*adh*a, go ro fhoghainsiot dó, amhail bidh iad a suile féin o thos*uch* a bhethadh no beith occa; go n-abradh gach ao*n* atchidh é: ‘Suil Lobhái*n* fil occa’, *con*idh de-si*n* ro len Súillebhai*n* de. O 't-*con*n*air*c Eochaidh an mirbal-sin, ro edhb*air* é féin *con*a shiol, & *con*a chlan*n*maicne {folio 161a} a m-bith-dilsi do Dia & do **Ruadhan**; g*ur* moradh ain*m* De & **Ruadhain** de sin.