#Betha Colmáin maic Lúacháin #### Corpus of Electronic Texts Edition ### Background details and bibliographic information Betha Colmáin maic Lúacháin =========================== Author: [unknown] ----------------- ### File Description ed. Kuno MeyerElectronic edition compiled by Ruth MurphyProof corrections by Hilary Lavelle Funded by University College, Cork and The Higher Education Authority via the LDT Project 1. First draft, revised and corrected.Extent of text: 33,500 words#### Publication CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of the Department of History at University College, Cork College Road, Cork, Ireland — http://www.ucc.ie/celt (2008) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland. Text ID Number: G201036Availability [RESTRICTED] Available with prior consent of the CELT programme for purposes of academic research and teaching only. #### Sources **Manuscript Source**2. Rennes, Bibliothèque Municipale, Ms 598. **Editions/translations and secondary literature**2. Life of Colman of Lynn = Betha Colmain Lainne, translated by Kuno Meyer; edited by Leo Daly. (Dublin 1999). 3. Donnchadh Ó Corráin: Ad Betha Colmáin maic Lúacháin, 50.5350. Peritia 10 (1996). **The edition used in the digital edition**2. Betha Colmáin maic Lúacháin: The Life of Colman Son of Luachan; edited from a manuscript in the Library of Rennes, with translation, introduction, notes and indices.. Kuno Meyer (ed), First edition [xvii+ 142 pp] Hodges, Figgis/Williams & NorgateDublin/London (1911) . Todd Lecture Series. , No. 17 ### Encoding #### Project Description CELT: Corpus of Electronic Texts #### Sampling Declaration The present text represents pages 2–106 of the volume. #### Editorial Declaration ##### Correction Text has been checked and proof-read twice. ##### Normalization The electronic text represents the edited text. In Meyer's edition, the acute accent and macron are used to mark long vowels. Both are retained here. The editor's corrections are marked corr sic resp="KM", with the erroneous form retained in the 'sic' attribute. Expansions are marked ex. Names are capitalized in line with CELT practice. A selection of notes has been included, comprising of textual additions, glosses and Meyer's observations. ##### Quotation Direct speech is marked q. ##### Hyphenation Hyphenation was introduced. When a hyphenated word (hard or soft) crosses a page-break, this break is marked after completion of the hyphenated word. ##### Segmentation div0=the whole text; page-breaks are marked pb n="". ##### Interpretation Names are not tagged, nor are terms for cultural and social roles. ### Profile Description #### Use of language ##### Language: [GA] Text is in Irish. ##### Language: [EN] Some words in the notes are in English. ##### Language: [LA] Some words are in Latin. ### Revision History * (2008-02-27) Beatrix Färber (ed.) * File parsed; checks resolved, header completed; SGML and HTML files created. * (2008-02-19) Ruth Murphy (ed.) * File proofed (2); more structural and content markup applied; more details added to header. * (2008-01-18) Beatrix Färber (ed.) * Header created. * (2006-06-30) Hilary Lavelle (ed.) * File proof-read (1) and basic markup applied. * (2006) Data capture company (Text capture) * File captured by scanning. --- #### Corpus of Electronic Texts Edition: G201036 ### Betha Colmáin maic Lúacháin: Author: [unknown] --- p.2 ¶1] 1] Uiriliter agite & confortetur cor uestrum omnes qui speratis in Domino. An spirat nóem, in spirat as úasle cach spirat, in spirat ro in*s*orch*aig* in eclais cechtardae petarlæici & núfiadnasi ó rath ecnæ & fátsine, issé an spirat-sein is augtar na herlabra-sa tria gin an 5] rígfátha D*auí*d m*ai*c Iasse, dicens: ‘Uiriliter agite’ & c*et*. Issé an D*auí*d sin dorigne .iii. l. salm do molad Dé, ar ronordnest*ar* Día co mba rí & co mba fáith, ut dicitur: ‘Unxit Samuel Dauid in regem & profetam’ & c*et*., & an salm ana fuil an fersa-sin .i. ‘uiriliter agite;’ is é an dechmad salm .xx. a lebar na salm hé & issé is tosach dó: ‘In te 10] Domine speraui’ & a persoin an popuil do labair sé andsin & atá an fersa-sin arna rád ó trí húgdaraib. An c*ét*-augdar díb .i. Maóisi mac Amræ, oir adubairt Maoisi hí ac guidi clainde Israél ind-*agaid* Madíán & Amaléch .i. na cinedach dobí i n-agaid claindi Israél. Andara haugdar .i. Iesus filius Nun, oir adubairt Iesus mac Nún an 15] fersa cétna .i. ‘uiriliter agite’ ac tús*echt* an popuil Israéldæ do chéimniugud srotha Iordanis dochum chathaigthi i n-agaid na cinedach darab comainm Cananei. An tres úgdar .i. D*auí*d rí, oir adubairt D*auí*d hí .i. ‘uiriliter agite’ & c*et*., i. ac guidi a muindtiri im chalma do dénam i n-agaid na Felistinech, & is imchubaid a rád co spirat, 20] amail adubairt Día féin rena næmaib cathugad do dénum i n-agaid na *n*drochspirat, & ata an rád-sin comchoitchenn dona feraib & dona mnáib, oir atát morán dona dæinib sanntaiges cathugud do dénum & ríasíu thindscnait a cath*ugud* tuitit and. Ocus atát drong ele tindscnas cathugud & ríasíu críchnaigit hé tréicit a cathugud. & atá drong 25] ele doní cathugud neimgér can arm & is ar an adbar-sin adubairt an salm ‘uiriliter.’ --- p.4 ¶2] Sochaidi tra do nóemaib & do fírénaib hi petarlaic & hi núfiadnaisi rocathaigsit co ferdæ & co sonairt ar Día, amail rocathaig co ferda & co sonairt an senóir úassal diatá líth & forathmet ind-ecmaing na ree-sea, id est, Colmanus filius Luachaini. Is ann im*murgu* celebrait 5] na Cristaidi líth & forathmet indí Colmáin m*aic* Lúacháin in cindecim ca*lne* *iúil* arói laith*i* míss gréne, isin laithi-sea indníu araói lathe sechtmaine isin blíadain frecnairc-si. Cal*and* iúil di*diu* .i. in adhaig íar fé*i*l cross & is de isberar ‘an dos óir úas crích*aib*’ & ‘an grían án úas túath*aib*’ isin Félire. Nó comad aidchi samna .i. Crónán 10] & comad hé an mac ele Lúacháin an Crónán hísin. Atát im*murgu* a taisi hi fos colléic isna talmandaib co n-onóir & co{MS folio 75 b 1} n-ermitin & cid mór indíu a hanóir, bid móo illó bráthæ, intan doaitnebatt amail gréin in-neim i n-óentaid naom & nóemóg an domain, i n-óentaid úasalath*ar* & fátha, i n-óentaid apstal & *martíri*, i n-óentaid 15] déacht*a* & dænachta m*ai*c Dé, is óent*u* is úaislem cech n-óentaid .i. i n-óentaid na næmtrínóiti úasle ulechumachtaig*e* .i. Ath*air* & M*a*c & Spirat Nóem. Ailmitt trócaire na trínóiti ule & rl. ¶3] Indist*ir* andso ní dia genel*aig* collaidi & dia fertaib & dia mírbuilib ó rogéner co ndech*aid* dochum neime. 20] Colmán di*diu* m. Lúacháin m. Ledæ m. Maine m. Fergusæ m. Conaill Cremt*hainn*i m. Néill Nóigíallaig m. Echdach Mugmedóin m. Muredaig Tirig m. Fíach*ach* S*robthine* m. Cairpri Lifechair m. Cormaic Ulfatai m. Airt Óenfir m. Cuind Chétchathaig & genelach coitchenn claindi Cuind Cétc*h*athaig ó sin amach co hÁdam. ¶4] 25] Sic geneloia uera, id est, Colmán m. Lúacháin m. Leda m. Maine m. D*í*armata Deirg m. Colmáin Móir Mide .i. na ríg & mac sin Díarmata m. Cerbaill m. Conaill C*hremthainne* m. Né*i*ll Nóigiallaig & is é so óenérlam rogein do chlaind Colmáin ó sin ille, amail is follus sin ó epscop Etchén post ina láid & *dlighidh*-som --- p.6 scre*pul* caithrig do chlaind Colmáin & ech cach rig, in secht blía*dain* sin uli. Colmán di*diu* colomu máinech ic fularng na firm*en*ti, amail isbert Colum Cille ic fulaing tedmand isin sægal amail Iób irisech. 5] Nó da*no* is imord feda fil and .i. Colmán quasi comlán, ar ní fil erb*er*n {MS folio 75 b 2}de nach math*us*a ann-som eter corp & anmain. Nó da*no* Colmanus quasi columna manus .i. uirtutum, nó manus ad columnia, id est uirtus demicans contra columnia, id est, oprobria scelerum. ¶5] 10] ISsé im*murgu* slonnad a máthar, id est, Lasaair ingen Cáich Rolach m. Brócán m. Dainil m. Dáire m. Guill (diatát Hí G*uill* Corca Raidhi) m. Coluim m. Elella m. Baain m. Raidi (diatát Corco Raide) m. Dathí m. Fíachrach m. Maine m. *Briain* m. Echdach Mugmedóin. ¶6] Lasar di*diu*, ideo autem Lasar dicibatur .i. ar lasamna a henig, 15] nó ar na lasra nóema rogénet*ar* úade, uel propter pulcritudinem faciei suæ, uel propter placitum imponentis ambo nominati sunt, nó ar áille a haigt*h*i, nó do ré*i*r tole *Día* féin. ¶7] Epscop Etchén da*no*, issé dorigne curu a máthar fria athair iccon croiss ó T*h*ig Lommáin síar & is andsin dodechaid rath fátsine 20] for epscop Etchén, co n-epert an rann-sa ic taircetul indí Colmáin: > 1. Genfid úa*i*t-siu, a Lasair lán, > > mac dia tibrat læich lúathcháin, > > tuir claindi Colmán cen chrád > > Colmán Laindi mac Lúacháin. > ¶8] Báttar da*no* trí bráthir ic Lúachán .i. Anfosaid mac Leda .i. anfisid na día*d*achtæ hé, nó is ar a utmaille, & Lechit mac Leda .i. 25] amail lic im gaindi a chet nó a thol, nó is cét cach tosach, ut dicitur --- p.8 cétfer; Lec*h*et di*diu* .i. les tosach, ar issé ba sinem díb; & Cumæine mac Leda.i. com-máinib aici *no*bith dogrés. Gabsatt da*no* ferann fo leth {MS folio 76 a 1}co firindech na fir-sin. Gabais cetus Anfosaid Clúain Gamnæ & is úaid rogénetar Húi 5] Mænachán & Húi Móelumæ .i. luchtt Chlúana sin íat immalle, acht is la Húi Mæachán in chell cenae & leth na clúanæ leis. Gab*ais* da*no* Lec*h*et Ráth Lechet hi Cnámrus. Gab*ais* Cumáine di*diu* senráith Chúannæ .i. Ráith Chúanna Mór im*murgu* la *Cúanna* féin rocumdaig*ed* hí sin. Gabais Lúachán Less an Daire hi *cind* 10] Átha *Daire* & *arrubairt* bith in dú-sin & a sétig immalle friss, & rotuisim-sein secht n-ingena do-sum .i. Brogel & Buidne*ch* & Mongdub & Lúache & Lúachet & Lessar & Trede .i. a sindser hísein. Rotusmid da*no* .iiii. m*ai*c dó, id est, Crónán & Ernáin & Midna .i. medicina doctus est, ar ba *liaigh* cuirp & anma hé. Robatsed tra in 15] cland-sin ó sacartaib crábdechaib .i. sacairt ule iat na m*ai*c-sin, uel quasi medius in ordine nascendi inter filios alios. & dorada fa láim epscoip hi ciund mís & ruct*h*a hi *ciund* secht mblía*dna* co hanmc*h*airdib & rolégsat *hi* salma & a n-imna & an-ord n-ecalsa ule léou. Rocoiméta tra co trebar & co genmnaid ó sin immach co 20] cend cethri mblía*dna* déc cen nach n-ellned cuirp *ná* anma & roaidbairset féin i n-ógiu don Chomdid ó sein imach. ¶9] Dochúadar tra íarsin fo hÉrind hi tírib cíanaib & rogabsatt cellae & reclésæ indtib. Gabaiss cetus Crónán & Ernáin óenreclés hi Sléib Bladma hó Rus Findglaisiu síar & ní corbat coin ní dó *nó* eóin 25] ní indti & celd ibrach álaind hí. Gab*ais* im*murgu* Midna hi Ráith Móir Maigi Desc*ir*t hi *Cíarraigi* Lúachræ. Gab*ais* im*murgu* Treide & Brogel & Buidnech hi Cill Clúana Gamna. Trede im*murgu* .i. óna trednaib menci asberar dí. Brogel di*diu* .i. bréo taitnemach nó brú geal aici. Buidnech di*diu* .i. búaid enich fuirri, nó báid la cach nech hí, nó arna 30] buidhnib imdæ trosscit aici asbert*h*i dí an t-ainm-sea. Gab*ais* di*diu* --- p.10 Mongdub i cCráeb Ullann .i. dub a folt, nó dubach hí cen mangad gáire, acht a menma a nDía dogrés. Lúache im*murgu* & Lúachet hi Cill Lúache hi crích Læichsi. Lúache di*diu* .i. solus hí, ar dicitur lóch .i. solus & loch dorcha. Lúachet .i. sét solus na fírindi. Lesar 5] im*murgu* .i. ar is les cuirp & anmmæ, nó leges, & hitá cell ale dí i nDelbna Ethræ imMidhi féin .i. Lessar im*murgu* hi cill i c*r*ích *Húa* Ceindsealaig. Lochet di*diu* .i. la bl*o*edmadmand crand .i. bid dorcha in c*h*onair la blædaig na crann ic maidm. ¶10] Ó doralæ im*murgu* Colmán mac Lúachán i mbroinn a máthar, 10] ní rabæ cess ná galar ná guin ná tregat ná tortromad ná amnerti fuirri frisin ré-sin amail is bés do mnáib torchaib. Primum miraculum .i. a brith cen guin, cen tregaitt, cen idain. Ind aidchi im*murgu* rucad Colmán mac Lúacháin i tír Colmán {MS folio 76 b 1}ó T*h*igh Lomán fot*h*úaid, dorúacht epscop Etchén in aidchi-sin co Tech Lomáin. 15] Rosfuc *immurgu* Lommán íarnabárach dochum batsti co hepscop Etc*h*én & robatsed hi Tír na Copán .i. copán usci tucad tar cend an m*ai*c & tucad Tír inna Copán do epscop Etchén illóg a batsi & tucad Tír Colmáin do Cholmán mac Lúacháin ar a brith ann. Rofastad da*no* epscop Etc*h*én in aidchi-sin hi Tig Lommáin & ó tháinicc íarmérgi & 20] ó atrachtatar na cléirig dí .i. Lommán & epscop Etchén, rochúaladar na ceóla adamra imda immon cill ca*cha* lethe & ní clos accu reme ní bad amra na*ch* bad binniu, id est, angil nime ic faóilti fri Colmán mac Lúacháin, amail dorónsat angil neme ceólu imsa adamra immon mBethil ce*cha* lethe aidchi gene Críst. Dotét tra fochétóir rath fátsine 25] for epscop Etchén, co n-epairt in láid-so sís: ¶11] > 1. Amra gein gignit*her*, > > Colmán cáidh cumachtach, > > comairci clann Néill; > > bid *nía* nertaib nóemc*h*lérech, > > > > 30] bid caindel ard adanta, > > bet ríglaig dia réir. > > > --- > > p.12 > > * Bid crábdech, bid cæinsuárech, > > bid cendais, bid conderclech, > > bid credal cáid cáid, > > bid lía lógmar lainderda, > > > > 5] lán do grád na trínóiti > > et*er* feóil is cnáim. > + Bid úasal, bid inísel, > > bid coicc[1](javascript:footNote('G201036/note001.html')) indraic ilmartra, > > bid mór as cach mud, > > > > 10] bid claideb tromm tendtidi, > > bid scíath díten díthogla > > fri díabul ndær ndub. > - Nocha bía cair collaidhi > > d'ocht n-airc*h*ib na nduála*ch* > > > > 15] {MS folio 76 b 2}hi tegdais a c*h*uirp: > > bid hé in t-ennac ænmenmnach > > et*er* corp is nóemanmain > > cen nach n-adbar n-uilc. > * Bid maith la cach cotaigi > > > > 20] Colmán ar a c*h*rábdigi, > > bid sái hi fáthaib fis; > > malartbaid na mórrígu, > > millfid túatha is tigernu > > dia ndernat olc fris. > + 25] Dobéra cách manchaine > > a chlain*n*e is a chomperta > > do ré*i*r *dligid* dó: > > is lem légbas lebránu > > cacha screptra scélmóire > > > > 30] re táeb saltrach so. > > > --- > > p.14 > > - Géb*aid* so secht prímrelgi[2](javascript:footNote('G201036/note002.html')) > > fo ríaglaib dia Rómánchaib > > co ná fagbat péin: > > cethracha ar cét comlána > > > > 5] ar secht *m*blíadnaib búanad*b*lib > > bid a remes ríglæchda, > > ní ba sægal snéid. > * Ticfa féin[3](javascript:footNote('G201036/note003.html')) ar prímFíada > > hi richt lobair láuderóil > > > > 10] dia thoroma sein: > > ni geinfe asa hathilti > > etir orbaib Elginsi, > > ní béra brú banscáile > > nech bus amra gein. Amra gein. > ¶12] 15] Ba móte tra grád & serc an meic la muintir a máthar & a athar an taircetul-so dorigne in t-epscop úasal dó. Roailed íarum an mac co crábdhech & co inísel & nocluintis sailm & clascetul & guth cluicc ca*cha* tráth*a* & cocetal aifrind cach domnaig cach airm i mbíd-som, co ticdis na dáine dia íarfaigid; ‘cúich in senadh tána*i*c sund iróir?’ 20] {MS folio 77 a 1} Ó notégtis im*murgu* isin tech i mbíd-som, andar léo batir lube boladmaræ nóscæiltea isin tech ule & ní bíth ní and acht ésim & a choimétaidi fodesin. Ocus órba slána tra .iii. blíadna de-sim, gabais inad fo leth, id est, Cell Bec ó Lis in Daire sairtúaid .i. a c*h*ellsom a céin roba bec hé, conid aire isberar Cell Becc fria & dognít*h*ea --- p.16 fertæ imdæ & mírbaile fair-som indti & ní théged et*ir* hi comatreib ná*ch* hi cumascc doeine n-imdæ *ná* dæscarslúaig *ná* mac mallachta archeanæ. ¶13] Feachtas d*ano* dochúaid Colmán la táin mbó conicci an mBrosn*aig* 5] ó C*h*ill Bicc síartuáid & ótconnairc scáth an duine isin us*ci* dochúaid som sís ind & is amlaid tarfás dó hé amail chéo solusta & táncatar chuici-s*o*m anmanna amlabræ in us*ci*, co fersat .iii. graifne ina fiadnaisi ic faoilti fris, amail bid ed asbertais; ‘Mochen duit, a C*h*olmán, a t*h*igerna ind usci-sa & in tíre, is duit fogénam-ne co 10] bráth’. Robói tra Colmán fo usci laa & adaig & táinic tirim as amail robói Pól apstal fo usci. Robátar da*no* na tustidi in eret-sin oc túr an m*ai*c & bátar torsig co fríth ina chodlud isin usci. Ó rosíacht tra in máthair chuici cíis cóe foeilti ina fiadnaisi & isbert so: ¶14] > 1. Mo m*a*c, inmain hé > > ind inbaid atcíu, > > > > 15] mo ré-sea ar do ré, > > dar th'ési ní bíu. > * Rop tosci m'éc féin > > oldás héc mo læig, > > rombía cert is cáin > > triana nert in næim. > + Bendacht Dé ar in sruth > > nár brethnaig do bás, > > rotlá sill*iud* súas > > dot innium, dot fás. > - 20] Nírlég Día tonn báis > > dar do bél it broind, > > atlochar dom Ríg, > > rotgab Críst fo choim. > * {MS folio 77 a 2}An m*a*c *báid* robói > > nói mísaib im áin > > roasl*aig* mór n-úar > > isin mBrosn*aig* báin.[4](javascript:footNote('G201036/note004.html')) > + Rotarrgired[5](javascript:footNote('G201036/note005.html')) duit > > bat cobair do c*h*ách > > > > 25] co mbía túath na*ch* tré*i*th > > fot scéith ar do scáth. > - An lind for thuil tú > > se*ch* ca*ch* lind bid lat, > > tæt lemm athaig *biuc* > > m'athair is mo mac. Mo mac. > --- p.18 Táinic iarum Colmán asin usci innís dochum a t*h*ustide & gabais co Cild Bicc iar sodain. Romórad ainm Dé & Colmáin triit-sin. ¶15] Araile scél forath*mentar* sund. Gabais di*diu* bronngalar tra athair a máthar Colmáin .i. Cáoch Rolach & asbert fria ingin: 5] ‘Tabair in mac chucum .i. Colmán & tabair a lám for mo broind.’ Tucad amlaid-sim & ba slán fochétóir. & romórad ainm Dé & Colmáin triasin firt-sein. ¶16] Arale da*no* scél forath*mentar* sund .i. asbert Cæch Rolach fria ingin; ‘Tabair an mac chucum .i. Colmán, co tarta a hanáil fom rosc, 10] ar ní léir dam ní.’ Tucad chuici an mac .i. Colmán & tuc a anál fo rosc & ba slán focétóir & romórad ainm Dé & Colmáin triasin firt-sin. ¶17] Araile scél da*no* forath*mentar* sund .i. Mongdub ingen Lúacháin gab*ais* a Cræib Ullan & ba hí ba coicc indti ic Colmán & noticed cach domnaig coLaind do étsecht fri hoifrinn & celebrad a bráthar. & noticed 15] cach laói co leth conaire innúas do dénum a léginn & notéced Colmán súas corecgi séin do dénum accechta dí & rocumsat adrad and, conid de asbert Adrad ingene Lúacháin i Cræbiuch Laindi fris sén. ¶18] Rucad im*murgu* íarsin hi cind secht *m*blía*dna* co ha*n*mcharait crábdig, id est, co hepscop Etchén & ro {MS folio 77 b 1}lég na salma & 20] na himnu & in ord n-ecalsa ule ace. Tictis tra angil co menic do acallaim Colmáin coricci in riglés i mbíd. & roa*i*rig a oitti rath mór fair-som sech na daltu*da* archena. & rogab format na daltada ale fris-sium, & roa*i*rig a oitti ésiden & isbert an t-oitti fris-sium; ‘A meic maith, imt*h*ig eólus ale do dénum do légind fechtsa & ber 25] bennacht.’ Lauid iarum Colmán dochum Mochuta co Rathen do dénam a léginn lais. ¶19] Araile scél forath*mentar* sund .i. roedprad do Cholmán mac Lúacháin in reclés ar cúl na *hIbr*aigh*e* ar son na hibr*aig*e féin rucad úad tria fornert .i. ótá in ibraig conici in croiss & in srait fil frisin 30] crois indnís & Erechtach .i. erchindech Lainne & Úa hÁengusa erchinnech Cilli Uird icca críchad & sech*t* traigid fichet inti do muindtir Lainne i n-erc*h*omair in meic ecalsa norachad dia oilithre conicci sárugud do Mochuta & do Cholmán & do nóesaib na himirci .i. --- p.20 mórfesar ar secht fichtib ar secht cétaib. Mina comailter amlaid sin; Úa Ferchair & Úa Aedacáin & Úa Dercáin & na céle Dé uile ina ráthaiges-sin co bráth & muindter Liss Móir uile. Mochuta cecinit .i. ar a láim do gabáil do Blathmac ó Rathen: > 1. 5] Cethri fichit sé fir déc > > lín clainne Blathmeic, ní brécc, > > ocus cóic cétt déc fa dó > > romarb Mochuta i n-áenló. > * Rolá in doman bac ar bac > > dá mac déc fil ic Blathmac, > > dá mac d*e***a***c* la cach mac, > > is annsu a rím fria rathmac. > + Rolá athir*r*uch athbac > > d'éc meic cach húi do Blathmac, > > > > 10] is túalaing in Rí dusrat > > *ó Blathmac ná rab tathmet*[6](javascript:footNote('G201036/note006.html')). > ¶20] Ó táinicc im*murgu* dó-som co hæs secht *m*blíad*na* déc, luid dochum Mochuta Lis Móir hi crích Muman for deoradecht asa athardæ féin. Nech tra ar timchill ca*ch* aidchi nóroinned do clamrad Mochuta & ba gnáth drong díb co fodord & fo brón raindi. Dogní 15] Colmán da*no* rainn aidchi dóib amail cách. Ba sáthig da*no* íat uile & batar buidhig cen fodord ind aidchi-sin. Íarfaigit íarum íarnabárach in chlamrad do Mochutæ ‘Maith ale, cía roroind ar proind dúnn irráir?’ ‘Colmán mac Lúacháin,’ ar an clérech. ‘Dénad ca*ch* aidchi dún raind an Colmán cétna,’ ar íat-som. ‘Ar ní fríth sinne uile commbuidech 20] ríam cosiráir.’ ‘Maith aile, a Cholmáin,’ ar Mochuta, ‘déna sút!’ ‘Ac,’ ar Colmán. ‘Atágar antí na*ch* ba buidech do gait neime form.’ ‘Geibim-si form,’ ar Mochutæ, ‘nem duit féin aire & dot manchaib sund co bráth & corab hí a n-elit*h*re Less Mor & an dán cétna dóib sund. & ní bía sonus far in raind, mani tairct*her* dóib-som --- p.22 hí nó mane léict*her*.’ Naiscid Colmán for Mochuta sin uile dó & nighid a láma íarum & dogní rainn dóib. & *inde* dicitur Colmán Lámglan de-s*i*m ó sin himach. Roindid tra Colmán dóib co cend secht mblía*dna* & légaid an script*úr* cechtarda ann in n-eret-soin. ¶21] 5] {Ms folio 78 a 1}Fecht and da*no* gebid treblait mór Colmán mac Lúacháin fri .xxx. laithe & bat*ar* brónaig de sein an manaig & tictis dia thoroma cach laithe cosin Ibraig Colmáin meic Lúacháin .i. reclés Colmán hi Lis Mór hésein & luid Mochuta féin leo araile lathe ann dia fis & is a forbæ .xxx. laithe ésein & ba slán ésim íarnabárach 10] fochétóir, conid and asbert Mochutta na rundæ: ¶22] > 1. Colmán Lámglan, > > lór a gile, > > lám fri caire[7](javascript:footNote('G201036/note007.html')), > > grád Dé neime. > * Serc na manach, > > mían don chlamraid, > > cen *n*ach n-erbaid > > ina anmain. > + 15] Anim lommnán > > d'fis is d'ecna, > > cend cen ocla, > > tend dom frecra. > - Bánchoic balla > > mo bíd blasta, > > fer fíal fosta, > > grúad glan gasta. > * Lám an Choimded > > úastu atchim, > > > > 20] leis mo laindia[8](javascript:footNote('G201036/note008.html')) > > chess chinn[9](javascript:footNote('G201036/note009.html')). > + Comrainn coitchenn > > fiad na huile > > ar grád nime > > dán an duine[10](javascript:footNote('G201036/note010.html')). > - Dia deóin trécis > > soidnge ar dodaing, > > ris ní scaraim > > céin béo i ccoluinn. C. > ¶23] 25] Térnaid íarum Colmán mac Lúacháin & línaid rath hé ó mullach co lár. O rosíacht-som *immurgo* æs .xxx. timairgid celebrad de Mochuta & isbert in clérech ná deónebad úad hé céin beth hi coluind acht co hinad comfacus i n-óentír fris féin im-Mumain armedón & isbert Colmán ná ticfed a hæntír cein co mbad cet lais-*s*ium. Derbait 30] íarum malle a n-óentaid andsin. --- p.24 ¶24] Fóididh íarum Mochuta é-sim co Dúngal mac Mælfothbil .i. rí Fer Maigi & ba cara séin do Mochuta & dia chlamraid co n-almsanaib mencib biid & étaig dóib & dob*er* Mochuta *cóicait* manach dia muindtir féin leis co Dúngal. Ó rosíachtatar tra hi cíana ó Lis Mór síar, 5] atcondaircatar buidin móir cuca 'na n-agid & fer marb acu for fúat & síat féin ic golgaire móir. Comraicit íarum Colmán & an *buiden* út imalle & *íarfaigid* Colmán díb: ‘Cúich an marb-sa fil occaib?’ ‘Dúngal mac Mæilfothbil,’ ar síat-som. ‘Is cuici-sein *ronfóided-ne*,’ ol Colmán mac Lúacháin, ‘& is mellad dún a héc co fácbad tír occund 10] & légid for lár hé bicc conasfacamar.’ Dorónad amlaid. ‘Diamad béo tra Dúngal,’ ol an buiden, ‘fogébt*h*a-sa sin uile & cid duit-siu, a nóemC*h*olmáin, na*ch* cuinche for an Comdid a thathbeogud? ar doní Día f*or*t ní ná*ch* lugda innás sin & fogénum-ne duit co bráth & fogéna-som féin & a c*h*lann co bráth *duit*.’ Conid and isbert 15] Colmán in dá rann-sa: ¶25] > 1. A Dúngail óicc feramail, > > it mac flatha fír, > > olc don lucht-sa am lenamain > > do breith-si as do t*h*ír. > * A marbán út *t**r*a ale, > > érig, tasce ille, > > bí-sin béo mar táam-ne, > > tiagam síst malle. > 20] La sodain tra fochétóir atracht Dúngal & atfét a uile físse tall dóib. Romórad tra glóir & anóir Colmáin meic Lúacháin triasin firt-sin fon Mumain uile. Dobert íarum Dúngal do Cholmán in cóicait bó dia fognam & a roga baile 'na t*h*úaith & a manchine co bráth. ¶26] Dogníther íarum la Colmán mac Lúacháin Cell Uird isin 25] baile-sin {MS folio 78 b 1 }.i. hi Feraib Maigi & is aire isberar Cell Uird fria, ar is inti tósech túarcgabad an t-ord tuc Molaisi leis ó Róim, ar roforaith é-sium ma gabáil ind uird-sin acht co tor*sed*. Robói im*murgu* annsin Colmán co fertaib imda & mírbuilib cor ba slán .xl. blía*dna* de et*er* Mumain & sund ria ndula dó síar .i. secht *m*blía*dna* déc díb s*id*e sund 30] & a secht ilLis Mór & ósin imach i Cill Uird & ic troscad fo Mumain --- p.26 & for Cnuc Brénaind. Ba deochain tra in eret-sin Colmán mac Lúacháin .i. grád manaig *immurgu* rogab ar tús & asein na gráda ecalsæ. ¶27] Araile scél da*no* forath*mentar* .i. in blíadain ria n-éc Mochuta táinic chuici Motura .i. mac ríg Corca Bascind .i. xxx. ammus lais do 5] fogn*u*m don *Choimdid* ic Lis Mór. Rotesct*h*a a foilt & rob*en*ta corne ina cendaib la Mochutu & bát*ar* blíadain laiss. Táinic *angel* dochum Mochuta i cind blíadna & isbert fris; ‘Ní duit-siu tra ro cetaigid na manaig út, acht inad is mó irricfit*er* a less.’ ‘Cáit da*no* é-sein?’ ar Mochutu. ‘Múnfaid Día dóib hé,’ ar an *t-angel* & 10] ‘tabair-siu clocc dóib cin tengaid and & áit *illeræ* acu hé, is and bías a n-esérgi & *a* fognam co bráth’. Cíid tra Mochutu & atfét dóib-som in scél-sin & cíit si*u*m féin co serb & doberar clocc dóib cen tengaid and & troscit rempu aidchi ca*cha* cille & bát*ar* secht blíadna timc*h*ill. Érend ón mud-sin & ní labair a cloc frisin ré-sin. Hi cind secht 15] *m*blía*dna* iarum iar ngabáil Laindi, is ann rolabair accu a clocc ic tiachtain dochum Lainne ic Adrad Motura. Tecait iarum co Colmán & slai*n*did in fid lais {MS folio 78 b 2}& doníat tochar mór ó Laind co Tech Laisrend tar Móin Lainne & nascit for Colmán nem dóib féin sund & dia cinél co bráth, conid íat-sin filet isin ulaid fata ar cúl eclaise 20] Colmáin meic Lúacháin & conid desin ata Be*r*nán Moturu ic Laind & be*r*nán Mochutu hé iar fír & mind cotaig isin bale hé & ícaid galra & tedmand imda for dæinib & cethraib .i. dínnech ass & a béim impu fo trí. ¶28] Araile scél forath*mentar* sund .i. secht meic Mennán meic 25] Mænán meic Feradaig meic Cais ó fuilit Dál Cais & do muindtir Motura dóib. Táncatar na meic-sin día luáin cásca móire do faigde co banairchinnig Lainne & isbert sí ní bái biad *nó* lind erlam aici. Érgit-sim immach & síatt dimdaig. Isbertatar fria-si; ‘Rob dimdach ca*ch* dám dít fadechtsa.’ ‘Diit is dia, a chlérchiu,’ ar sisi, ‘tabraid --- p.28 écc isin escuine ar Día rib.’ ‘Dobéram,’ ar siat-som, ‘.i. dia tuct*h*ar proind mórfesir i comainm in laithi-sa dún dogrés cacha blíadna do lind & do bíud.’ ‘Dobért*har* ón,’ ar sisi. Conid ósin ille dlegar do banairchinnig Lainne fé*i*l m*a*c Mennán do dénum cach lúain cásc .i. 5] proind secht do lind & do bíud do c*h*lérchib Laindi & loim ar son lenna ann, mina raib lind féin. ¶29] [11](javascript:footNote('G201036/note011.html')) Táinic reime íarum i crích Midhe do thoroma a charutt & a aitte .i. epscop Etchén & ó rosíacht *immurgu* co Cill Big & fegaoidh inadh cille ar brú tsrotha ar gaire éiscc & usci and .i. i cind Átha Daire. 10] Claoiditt íarum *na {MS folio 79 a 1}manaoigh* múr mór timc*h*ell na cille-sin & bat saothraoigh & bat scítth*aig* íatt asa aithle. Táinic aingel and ai*d*ci sin go Colmán & asbert fris; ‘Cid mór do tsaothar, a C*h*olmáin, ní sund bett do manaoig ná*ch* do eiséirge féin.’ Cíis iarum Colmán co serbh & asbeart; ‘Cia pudhur fil sund etir?’ 15] Asbert Uictuir *aingel* dósum; ‘Óen *ca*ch** cett sund doc*h*um nime & óen *ca*ch** cett im*murgu* doc*h*um n-ifrinn asin bale notbért*h*ar-su imára*ch*.’ Nascid Colmán sin for Uictuir angel & atbert Uictuir; ‘Ticfe oiss cucutt imárach, a C*h*olmáin, do imchur do lebhor & bérat éolus remut a Fidh Dorcha síar imárach & *cumfat* reilicc duit annsin 20] & slaidfett a cranda.’ Dorónadh trath amhlaidh-sin íarnamárach, conid íar slaide na reilgi asbert an t-angel: ‘ Ittá sund, a chléirigh, inad lainde do maccaib Lúacháin.’ ‘Bid hé-sin a ainm co bráth,’ ar Colmán, ‘.i. Lann m*a*c Lúacháin.’ Conid and asbert an t-angel inn so dia comdídnad a thorse Colmáin meic Lúacháin: ¶30] > 1. 25] Colmán Lainde > > flatha fine, > > noco píantar > > fora n-íatur > > úr a c*h*ille. > * Mór a saothur > > riana manchaib, > > muindter nime > > bít 'ca chart*h*ain. > > > --- > > p.30 > > + Ní fil áige > > 'na c*h*orp c*h*omgeal > > nár lín uile > > grádh in *Choimded*. > - Óen *ca*ch** cetta > > maith[12](javascript:footNote('G201036/note012.html')) da muinntir, > > dochum péne, > > ní ris tuilltir. > * 5] An drécht éisium > > ná*ch* cóir creidim, > > nád roich cretair > > 'na corp eid*ir*. > + Buidne d'anglib > > ar a rográdh > > bít ic amrán > > caithche im Colmán. Colmán Lainne. > ¶31] Slaidit íarum na manaoig in fid archena. Luid *immurgu* 10] Colmán co epscop Etc*h*én co tísad chuice do cose*c*rad a relge lais. Táinic amlaid epscop Etchén & asbert fri {MS folio 79 a 2}Colmán úasalgrád saccairt do eritin lai*s*-s*iu*m isin c*h*argus ar cind & fóemaid Colmán úadh. Lotar tra andsen cuci-sum dá Colmán ele .i. Colmán Eala & Colmán Comraire, co tíastis i n-óenfecht do eritin grád co epscop 15] Etchén. Rofoillsighed da*no* do epscop Etchén a mbith for conair cuce .i. céol angelacda atclos dó an laithi-sin, conid *d*e asbert epscop Ettchén: ¶32] > 1. Do Chríst atlochar-sa, > > atcíu slógh n-angel > > cucum dom t*h*oramha, > > is amra an c*h*aingen. > * 20] Nomaidlet ilcéola > > na flat*h*a nime, > > rolethsat arc*h*angel > > tar firu bile. > + Bíaid relec d'arc*h*anglib > > im c*h*lúain co *clothur*, > > do dín ma degmainc*h*e, > > do Chríst atlochur. > ¶33] I n-óenfect rosechat íarum na trí Colmáin co Clúain Fota & 25] *feraidh* epscop Etchén fáilti móir friu. Donít*er* íarum .iii. dabcha fottraic*th*i dáib a n-óenfect ar ná digs*ed* ne*ch* díb i n-athinlatt araile, id est .i. dabach ibair co circlaib ibair & dabach darach co circlaib sailech & dabach darach co circlaib ibair. Érgit tra na trí Colmáin a n-óenfect chucu.[13](javascript:footNote('G201036/note013.html')) Téid Colmán Ela isin dabaig ibair co circlaib ibair. 30] Téit *immurgu* Colmán mac Lúacháin isin dabaig darach co circlaib ibair. Téit *immurgu* Colmán Comraire isin dabaig darach co circlaib sailech. Is and asbert epscop Etchén; ‘Is amlaid sin tra bett far gráda i talmain, a c*h*olamhna inmaine, id est: bid epscop co n-onóir --- p.32 epscuip inntí fil isin dabaig ibair co circlaib ibair; bid sacart *immurgu* co n-onóir espuic intí fil isin dabaig darach co circlaib ibair; bid deochain *immurgu* co cádhus sacairt intí fil isin dabaig darach co circlaib sailech.’ Iarnabárach tra rofurmethe gráda *forru-sum* fan 5] inas-sin & rofastait and *oidchi* sin i Clúain Fota, conid de asbert epscop Etc*h*én in duchand-sa dia formolad na Colmán: ¶34] > 1. Inmuin tríar táet and > > co Clúain Fota *fond*, > > da fuirgt*her* dar amm > > ní ful*an*gtha glond. > * [14](javascript:footNote('G201036/note014.html')){MS folio 79 b 1}Na Colmá*i*n can cacht, > > is anfáil a nert, > > > > 10] gabsat cennacht móir, > > ar is dóib rodlecht. > + Bid óennert a nert > > óndiu co tí bráth, > > tic indem na túath > > dá cinniud for cách. > - Temair ní bía i mbrón > > do gar ná do c*h*ían, > > cid duilig a dál, > > mat buidhigh an tríar. > * 15] An tUl*t*ach mór maith > > is áilliu for bith > > is gnúis hi fil rath, > > nístráeth cath *ná* cith. > + Gabais ilar cell > > im chocricha cnes, > > is hé an romac ríg, > > is díon ar cach tress. > - An Conaille*ch* cass, > > mairgc dotuchre friss, > > > > 20] iss é in frecraid fis, > > is ecnaid cach fis.[15](javascript:footNote('G201036/note015.html')) > * As comrar cét rún > > a c*h*ridhi se*ch* cách, > > a árus cen fúath > > bidh cádus co bráth. > + Mo daltán-sa féin > > do Chlúain Colmáin Móir, > > moc*h*in drem dan dín, > > ba hé cenn ar slóigh. > - 25] As rélta co rath > > ónid sorcha in bith, > > inmain bríg cen brath, > > ruslín rath 'na rith. > > > --- > > p.34 > > * Cid lethard a *ngrád* > > bat comuáisle ar neim, > > ní fil díb ná*ch* fíal > > im bíad is im digh. > + Rochind for cach æn > > mac Lúacháin na lenn, > > ní techt Ériu oll > > is féliu ná is fearr. > - 5] As mochean an dám > > innair is aníar, > > im *imdaidh* cen brón, > > is inmain in tríar. Inmain. > ¶35] Dorónsat íarum a n-æntaid ann-sin .i. na trí Colmáin & epscop Etc*h*én & Mochúa mac Nemaind in-nem & a talmain & lotar íarsin dia cellaib dílsib & a n-ænfecht rogabsat na trí Colmáin grádha & Mochúa. 10] Conid ænc*h*ell ósin ille Land & Clúain Fota & Te*ch* Mochúa *.i.* íarthar cille Lann & medón cille Clúain Fotta & ærthar cille Te*ch* Mochúa. Táncatar tra manaig imda co Colmán mac Lúacháin & sléchtsat dó & aidbret manchine a clann & a cinél co bráth dó. ¶36] *A*raile scél forath*mentar* sund. Luid Colmán{MS folio 79 b 2} 15] mac Lúacháin do chungi*d* fagh*d*i feraind co hAnfosaid mac Leda & ní tard dó acht gáire uime. ‘Bid sothe*ch* fonámait & gáire fer t'inaid co bráth,’ ar Colmán, ‘& is dam-sa fogénus t'ferann & do chomarba co bráth.’ Ocus atbert Colmán béus maidm for cách ina bía ne*ch* úaithe co bráth, mina raib cac*h* duine for barr a clúaisi 20] deisi .i. hi cinaid an fonámait doróne im Colmán, is uime rofácaib Colmán dóib so. & is uáid so rogénetar Hí Manchán & Húi Máelumæ & lucht na Cluána sin íatt malle. ¶37] Rochuin*d*igh da*no* fagh*d*e for Lechet & is úada-so rogénetar Húi Leccett ic Lainn & isbert s*id*e; ‘Ní fuil dom ferann acht inat 25] óentighi.’ ‘Ní bía acat co bráth acht óentech *óniu* himach,’ ar Colmán, ‘& bidh dam-sa foghéna do thír & do chomarba.’ Rochuin*d*igh did*iu* fagh*d*i for Chumíne mac Ledha & is uáid-sin rogénetar Meic Airechtaigh .i. *airchindig* Lainde íad-sein & is ed isbert sein; ‘Mo thír uile duit, a mec inmain, ar ní fil comarba acam féin.’ ‘Bíaid --- p.36 comforba acat-sa di*diu*,’ ar Colmán, ‘& is é bus comforba dam-sa co bráth.’ Roráidhsit im*murgu* na manaigh; ‘Is cúanna & is brígach an lánamain .i. Cumaine mac Leda & Brígh ingen Chomgaill ingen ríg Delbna Móire. Dia mbeith mac accu, toich dó ciamad Chúanna hé.’ 5] ‘Is amlaid bías,’ ar Colmán. Conráncatar íarum an lánamain an aidche-sin & ro compred íarum mac de & rucad an mac a cind nói mís & rucad dia baist*ed* co Colmán mac Lúacháin. & doratad Cúanda fair & rogab etal báidhi an cléirech uime & atbert: ‘Tabair an mac inn-ucht mo chochaill buic colléc, dom-{MS folio 80 a 1}ánicc etal báidhi imme.’ 10] Tucad amlaid & rogab an mac bec lán a lám do c*h*ochall an c*h*lérig, conid ann isbert Colmán; ‘Is ferr an fer bec-sa oldaiti na fir tuc éra form-sa immo ferann.’ Conid ann atbert: ¶38] > 1. Fearr fer andát fir, > > ait leam ní día feil, > > do Chríst beirim buidhi > > an duine nongeib. > * 15] Nomgeb is notgéab, > > bíaid ar fine fót, > > inmain áighe sútt, > > indiú is áigi ócc. > + Bendacht for an mbroind > > rocomper for lár, > > mo bennacht ort féin > > notlenfa an céin már. > - Biáid cendacht mo c*h*ell > > is mo t*h*íre teinn > > > > 20] im deg*aid* cot c*h*laind > > cen meb*ail*, cin meing. > * Anfossaid dúr dían > > ocus Lec*h*et lonn > > bet got fognam sund, > > bid erlom do glond. > + Nocha faigbe bás > > gurbat senóir crín, > > raga ar nem iar tain, > > bidh hé sin do díl. > - 25] Cen díth ar do c*h*laind > > an céin beó-sa ar neim, > > bid leó an c*h*ell céin máir, > > ferr fear andát fir. Ferr. > Pennach*ais* tra Colmán mac Lúacháin Cúanna fon cuma-sin. ‘Is fo síd tra scairt*h*i,’ ar na manaig re Colmán. ‘Bid cend sída dogrés in gen-se & fer a inaid día éis,’ ar Colmán. ¶39] 30] Dá aicme im*murgu* robátar hi Fidh Dorcha ar cind Colmáin maic Lúacháin, id est Hí Dub*áin* Caille & Húi Dub*áin* Maige. --- p.38 Táncatar malle dochum Colmáin & dorónsat a manchine dó eter bás & bethaid & a ferann ar bithdílsi co bráth, conid síatt is fine *g*riein ac Laind ósin alle. & dobert an rí do-som a sære dóib co bráth úaith féin &ó cach ríg 'na diáid co bráth ar cís ríg & flatha. Is síatt-so baileda 5] Hú {MS folio 80 a 2}nDubán .i. Less na Fingaile cona dib lessaib beca & Less Dubán ar cúl Less Grúcc*áin* & Less Droignéin ó Liss Grúcc*áin* ille & Rúa Mór Corracán & Clúain Dam & Tulach Lín tall ó C*h*ill Cac*a* *?* ille anúass & Teach Conán .i. Conán mac Fiachraidh meic Dubán meic Ailella ó filet cenél Ailella i Feraib Tulaig & Ráith Criti & Ráith 10] Inraith & Ráithín an Us*ci* & Ráith an Midg & Cræb Ullan & Ráith Spelán cona muine dercan & Gortín Grogín &Tír na Leici allanuás de & Tech meic Conba & Ráith Caire*ch* & Less na Con allanair de & Clúain Mæil & Loch Corr & Tír Bæthán & Tulach Rúad & a ndílsi uile do Cholmán mac Lúacháin & don *Choimdid* co bráth ó ríg & ó c*h*íss na 15] flatha & na túaithe arc*h*eanæ. ¶40] *A*raile scél forath*mentar* sund .i. certt amræ robói do muindtir Tigi Conán hic Laind .i. Anníaraid a ainm-se*n*, co ndernæ srían co n-ór & co n-airget do ríg *Húa* Failgi & berid buddess día reic. Is ann imarco doralæ mac Coisemnaig ac a crochad ar a c*h*ind & ba 20] hingnad la hAnníaraid é-sein. Isb*ert* im*murgu* Anníaraid frisan ríg: ‘Bráthair dam-sa sútt & ná crocht*har* hé!’ ‘Doragha duit-siu dá bái déc dia chind an tsréin ná an cimidh,’ ar an rí. ‘Is é mo rogæ an cimid,’ ar an cerd. Tecaid malle indeass .i. an cerd & Mac Coisemnaig. Dob*eir* Mac Coisemnaig lóg a sréin don c*h*erd íarna 25] chuingid dó fair .i. Ráth Speláin cona muine dergan dó ar son an dá bó déc útt tárcas dó do chind a sréin, úair ba ferr leis aná marbad féin a tabairt do Anníaraid. Dobeir im*murgu* {MS folio 80 b 1}Anníaraid do Día & do C*h*olmán co bráth. ¶41] *A*raile scél forathm*entar* sund .i. Anníarraid cerd do 30] muinntir Tigi Conán. Tarb robói aici & no*ch*a ferr leis beith ar búaib ná ar *graigib* Mælsechlainn, conid de sin atberthea G*ro*gín friss. Araile láa im*murgu* tánicc Grogín ó p*ur*t Indsi na Cairrgi dia thigh, co tarla for sechrán hi ngurt m*ei*c do C*h*oisemnach hé. Tánicc --- p.40 im*murgu* Mac Coisemnaig do c*h*uártugud a gart & fúair G*ro*gín indtib & ruácaid hé, co *rominaig* a *chalpthæ*. Indisid Anníaraid ésein do Mælsechlainn. Is sí imargo breth rucc Mælsechlainn, an ferand ar minaig á *chalptha* do t*h*abairt do Anníarraid ná íc 5] G*ro*gín. Conid de isberar Gortín Grogín fris ósin alle. Doratt im*murgu* Anníarraid ési*d*e do Día & do Cholmán co bráth. Tír na Leici im*murgu*, rí Midhi doratt do Cholmán ésiden ar na demnæ robói ac a ath*aigi* do indarb*a* esti, úair romillsitt mór istír. Tech Conán *immurgu* .i. tech n-abad Colmáin meic Lúacháin ésiden & ní *dlig* nech 10] ní de acht comarba Colmán. Úair at*á* ordu Colmáin isin ul*aid* a ndorus an tigi n-abad & biid timt*h*irecht angel ann *ca*cha** aidchi lúoin. Ráth Cridi im*murgu* ón mud c*h*étnæ & Achad an Pubaill ón mud c*h*éttna, úair pup*all* Colmáin robói ann & it sæire sin uile ó c*h*ís ríg & flatha & tuaithe archenæ. ¶42] 15] Dorónad tra tempall íarum dermár la Colmán mac Lúacháin ac Laind & tinóled tinchur fleidhi móire lais dia bennachad a t*h*empuil ó epscopaib úaislib. Dorónad iarum in flead {MS folio 80 b 2}& tinólta cuici næim imdæ da gach leth & tuct*h*a trí epscuip cuici fri bennachad an tempuil .i. epscop Conchraid & epscop Etchén & Colmán 20] Ealæ an tres epscop. Dorúachtt da*no* an aidchi-sin Fursæ crábdech co Laind & rotoimled íarum an fled fon cumæ-sin & dorónsat uile derbad a n-æntad íarnabárach fri Fursæ & robennachsat ule an temp*ul* & an roilecc archeana, conid annsin asbert Colmán mac Lúacháin: ‘Mo manaig ar do chomairgi, a Fursæ!’ ar Colmán. ‘Gebim,’ ar Fursæ, 25] ‘dia torsett chucam am relecc.’ ‘Rososett ón,’ ar Colmán, ‘ar bíaid relecc acat-sa im releicc-sea armedón sund ac Laind.’ ‘Biid da*no*,’ ar Fursæ, ‘& bid ailithri dot manchaib-siu indti amail cach releic acum-sa.’ ‘Mo manaig ar do chomairci di*no*, a epscuip Etchén!’ ar Colmán mac Lúacháin. ‘Gebim-si íatt,’ ar epscop Etchén, ‘dia 30] torsett chucam.’ ‘Rososet só*n*,’ ar Colmán, ‘ar bíaid relecc a fus acatt.’ ‘Bid da*no*,’ ar epscop Etchén, ‘bid ailithri dot manchaib-siu indti amail bís a Clúain Fotta.’ ‘Mo manaig da*no* ar bar comairci-si, a C*h*olmáin Eala & a C*h*olmáin Comraire!’ ar Colmán mac --- p.42 Lúacháin. ‘Gabmait-ne ón,’ ar síat-san, ‘dia torset cucaind imáin.’ ‘Ro*n*soset són,’ ar Colmán, ‘ar bidh lib-siu trían mo relgi-si.’ Rorandsat íarum an releic i trí fon cuma-sin .i. an trían imon ul*aid* Furs*æ* la Fursæ féin & an trían iman ul*aid* epscuip Etchén la epscop 5] Etchén féin. Ósin amach im*murgu* lasna trí Col*mánu* cona næmaib æntad & cataig archeanæ .i. Lommán & Samthann & na trí dísertaig & Úa Súanaig & Mochuta & Mædócc & næim Érenn do neoch robói a nDruimm Ceatæ, {MS folio 81 a 1}conid cell chottaig tra amlaid-sin do manchaib Colmáin meic Lúacháin a c*h*ell féin & nem dóib indti. 10] Bennachais íarum Fursæ an cill íarnabárach ule archenæ. ¶43] Táncatar da*no* chuici-sim *bráthair* a senathar .i. clanna Forandán meic Læda Find meic Mane & aidbrait a manchine co bráth dó & doberatt bale dia ferann díles dó ina screp*ul* soscélæ .i. Léna ési*d*ein. & donít*her* cell ann la Colmán mac Lúacháin & noerbered 15] bith co menic innti-sen eter a manchu tair. ¶44] Araile fecht da*no* luid Colmán mac Lúacháin co Léna a nÚib Forannán do thoroma a manach & a c*h*ille & is annsin doralæ rí Érenn i nDún Léime ind Eich & delg *co* n-acais ina chois, co nderna tart ar feith inti. & issé an rí hísin .i. Domnall mac Áeda meic 20] Ainmirech meic Congail Chindmagair meic Sétna meic Fergusa meic Conaill *Gulban* meic Néill Nóigíallaig. Bói sein di*diu* a n-amlabrae blíadain isin dún-sin & ní chungaidis lege hÉrenn ní dó. Ótcuás dó im*murgu* Colmán mac Lúacháin do bith ana c*h*ill féin ic Léna, tíagar ón ríg for a chend & atfæt an rí riss: ‘Do br*eth* féin 25] duit & slánaig mo choss, ar is túail*n*ge tú & doní Día f*or*t ní is dolge andás sin.’ Dogní íarum Colmán ernaigt*h*i fria chois & isbert: ‘Tabair do chois for an cloich-sea & is cett don delg fil it chois-siu daul indti.’ Dorónad tra amlaid-sin & ba slán fochétóir an choss. ¶45] 30] Sé ríg tra díb-so rogab Temr*aig* díaid a ndíaid cen nech do síl Cholmáin Móir & Díarmata meic Cerbaill hi Temr*aig* ind oirett-sin .i. --- p.44 Ainmere mac Sétna & a dá mac .i. Áed & a dá mac sein .i. Mælcaba & Domnall {MS folio 81 a 2}dá mac Mæilchaba. Is annsin dorat Domnall Dún Léime ind Eich do Cholmán & doní Colmán cill andsin & relec & nobíd indti co menic & robói tri cargais ann-Úaim Cholmáin isin 5] carraicc ar cúl an dúine & a agaid for Bóinn immach & na secht mbale déc bátar 'ca fogn*u*m ac Domnall & ic cach ríg ele reime & dá seabac selga bátar aci; & a saoire co bráth do bráthrib a senathar .i. clanna Forannán & Aedæ Find & Mane & Colmán mac Lúacháin mac Leda meic Maine éisium & asbert Colmán im*murgu*: ‘Cid bé rí tí tar an 10] saoire-se co bráth, a cétt oiret-sin dia crích & dia ferann féin do easb*aid* fair.’ & isbert Colmán béus: ‘A chétt comlín-sin *immurgu* do esb*aid* ó ríg Temr*ach* antan chuinighfes císs nó bés forru-sum & maidm fair an cath ule i mbiad nech díb-so, mad ar éicin berar íatt himach.’ Is and asbert Colmán: ‘Cid bé ergabus én díb sútt, a brith co ríg Temrach 15] & tabrad sein secht mbæ are, mane fagba ar lóg bus lugha & lécid ass hé de mullach a chind & ní gébt*har* ris co cend secht mblía*dna* & ní benfaidht*er* de an cend-sin co bráth & bíaid aidchi n-ármaigh.’ & dorat sæire co bráth dia muindtir et*er* na cella afus cona muindtir & na cella a nÚib Forannán co lucht a fognama tair .i. secht mbale déc & na trí 20] cella fil indtib do Cholmán. & dleg*ar* ósin ille hi *sic* flaithe Úa Forannán & a fir bale co Laind dia n-adlacad. & síat ósin amach isna cellaib tair & máoir ó Laind isna cellaib tair .i. Húi Bráonán & Húi Máolbeth*ad* do muindtir Laindi íad-sein immalle .i. do goibnib Laindi íad ó T*h*ulaig Lonán. Is léo {MS folio 81 b 1}so tra trian éttaig na marb 25] tair & trian rachaill tair ar chomét dligid ecalsa dóib. ¶46] *A*raile scél da*no* forath*mentar* sund .i. laithiu bói Colmán ana --- p.46 c*h*ill ac Leiss Dochuinn matan tsamraid tráth terti élusset tra bæ an bale dochum na læg & na láoig 'na rith chucu-som & ótchonnairc Colmán sin, sáidhidh-sium a macbachaill isin cloich eturra & sm*acht*ais forru & féimditt na láoigh imdecht asan maigin-sin & féimditt na 5] bái imt*h*echt chuca-som don leth aile. Tastait iarum immalle fon cuma-sin co hetrad & conéracht cách. & at*á* a hinatt isin cloich béus & is ann at*á* an chloch hísin etir Chuillind Móir & Chuillind Bicc hi medhón. & romórad da*no* ainm Dé & Cholmáin triasin firt-sin. Conid de sin asb*eir* an bachall bís eter na bú & na lægu ria ósin ille & 10] macbachall a ainm riasin firt-sin, ar bith *na láim* na macæim. Is sí-sin mind dlegar do bith a nÚib Forannán isna cellaib. ¶47] *A*raile fecht da*no* tánicc chuici rí Fer Tulach .i. Onchú mac Sárán & sléchtais dó & cuinchis ascaid for Colmán mac Lúacháin, id est, comad hé Colmán tidlaic*ed* sacarbaic dó ria techt dochum na 15] todóchaide & faomaid Colmán dó-som sin .i. ná bad marb hé co mbeithsom fria hudacht a báis. & isbert Onchú: ‘Cid duit, a c*h*léirig, cen claind do chuinchid dam-sa co fognat duit féin co bráth?’ Conid ann isbert Colmán: > 1. Bíaid mac amra acat-sa, > > a Onchú cen gaindi, > > > > 20] bid dalta, bid degmanach > > do Cholmán lámglan Laide. > ¶48] *A*raile fecht luid Colmán mac Lúacháin co Dún na Caircci hi Midi. Is {MS folio 81 b 2}ann doralæ Onchú mac Sárán marb sechtmain reime a n-Indsi na Caircci. Lauid Colmán chuici & isbert fris: ‘Rogellsam-ne ém ale ná raght*h*a-sa báss comad mesiu 25] doberad sacarbaic duit.’ & doirtid Colmán trí tonna asan *findfáidech* 'na chenn. ‘Is cet duit érgi a súan báis a n-aóis bar .xxx., ar at senóir cetus anoisin,’ conid andsin dorónsat an imacallaim-so sís: ¶49] > ***C.* :**1. *A* Onchú, tóc*aib* do chend > > et*er* óc*aib* na hÉrenn, > > fattæ do suán, ná bí a spruc, > > sechtmain lomlán fo > t'ænbrut. > > > > > --- > > p.48 > > > ***O.* :**1. Tasci cucam, geb mo láim, > > a meic lainnerda > Lúacháin, > > *curotimnor*, gním cen acht, > > mór don ingnad > atconnarc. > > ***C.* :**1. 5] Abair rim an rét-sa ar tús, > > tacair lat ní dot > imt*h*ús, > > nan exit menman roba > > *nó* an scarad cuirp is anma? > > ***O.* :**1. Ruccad m'anaim úaim i céin > > se*ch* *ifernn* n-úathmar n-acbé*i*l > > > > 10] dochum *ríchid* an Ríg ráin > > fil cin díc*h*lith, cen > dígbáil. > 2. Airm a fil slánti ocus síd > > ocus fáilti can imsním, > > céol can *chumsanad*, cen chol, > > betha cen báss, cen > bæg*ol*. > 3. 15] Aoiti cen *sentaid* do gréss, > > solsi, suthaine, sobés, > > frecnarcus Ríg secht neime > > aongen Maire ingene. > > ***C.* :**1. Cid dotuc anall for cúl? > > indis dún ní dot imt*h*ús, > > *mesa* in tír-si ná an tír tall, > > a meic Sárán, a særchlann. > > ***O.* :**1. 20] A meic Lúacháin, láthar nglé, > > do chlaind Conaill > Chremthainne, > > issed romléc-se dom t*h*aig > > dot anóir 's ind Airmedaig. > > ***C.* :**1. Airmedach Subne mar tá > > m*ei*c Colmáin meic Díarmata, > > > > 25] dosrat an Coimdiu, caóin clú, > > co fil fon loch, a Onchú. > 2. Cid dobere dam am réir, > > a Onchú cruthglan comféil, > > an ba manc*h*ine mín mhas, > > in ba féith, *nó* in > ferann*as*? > > ***O.* :**1. {MS folio 82 a 1}Mo manchine is duit rodétt > > et*er* bethaid ocus écc, > > > > 30] screpul fóss is cúairt is cáin > > duit, a C*h*olmáin > meic Lúacháin. > > ***C.* :**1. Ca métt na cánæ coéme > > et*er* séotu is ardmæine, > > abbair rind, fáth cen on, > > coná rab ar imreson. > > > > > --- > > p.50 > > > ***O.* :**1. Secht mbargen ca*ch* duine dáir, > > screpol cech eich, > cech óclæig, > > cét ech ce*ch* dalta mín modh, > > muinci, srían is > erc*h*omal. > 2. 5] Tiuc*m*e *?* ca*ch* tene*d* tailc tré*i*n > > *i n-acus*,a n-et*er*chéin, > > dinit ca*cha* mná maithe > > mane tarset anflaithe. > 3. Dechm*ad* étála cech óen > > bías cen faitches, cen domaoin, > > lenn cech ríglaig, monar nglé, > > blæ lín cecha *caillige*. > 4. 10] Caór *iaraind* cech gabann, gairm grinn, > > c*é*in bes atreb > hi *n*Érinn, > > he*ch* ce*ch* slíasta duit re tæb > > ci*n* i*n* *?* secht blíadna > > bláthc*hæm*. > 5. Duit-siu, a C*h*olmáin, an cech tan > > bæ, muca, eich, > > 15] > óigit-*?*, > > daim is cáirig immalle, > > capaill, cairr ocus ere. > 6. Do ríar duit, a c*h*léirig cáid, > > a degmic lámglain > Lúacháin, > > co rísat do ré*i*r ríagla > > do Laind ce*cha* ænblíadna. > > ***C.* :**1. 20] Bendacht duine, bendacht Dé, > > robet ort ule 'malle, > > fort chlaind, fort c*h*iniud cen cess > > na*ch*ustarla anfaitchess, > > bennacht fort c*h*éill is fort c*h*lú, > > bennacht fort féin, > a Onchú. A. > > ***O.* :**1. 25] *Bennachfet-sa* in indsi, a fir, > > a C*h*olmáin cáid, a > c*h*lérig, > > ar ní cían ó tír in treb > > co rab tairisi a atreb. > > ***C.* :**1. Sonus lomma is lenna lir, > > buáid comairle in cech > caingin, > > > > 30] búaid comperta, clú co mbail, > > búaid creiche adiu, > buáid slúagaid. > 2. Trí lán ma chluic d'usci *úar* > > do chur esti a n-agaid > slúag, > > innreth t'*innse* tairis sin > > ní drónfat Gaill is Gædil. > > > > > --- > > p.52 > > > ***O.* :** > - Dechm*ad* na hindsi cen ail > > 's a almsa bíd is étaig, > > re tæb ca*ch* cruid feb is cóir > > berar duit co Lainn lánmóir. > ***C.* :**1. Céin bethir indti dom ré*i*r > > *i n-acus*, a n-et*er*céin, > > ní bía terca bíd na*ch* dú > > at alé*n* ard, a Onchú. A. > 2. Clann Onc*h*on cub*aid* comlán > > ocus macne Mælodrán, > > {MS folio 82 a 2}ní béra dem*on* díb ne*ch* > > cen *corop* óg nó aithrigech, > > mo chrábud tenu as cac*h* dú > > do snádad lemm, a Onchú A. > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > > ¶50] 10] Bendachais íarum Colmán an ferann in Dúne na Carrge imuich íarsin. Is annsin *rocuinnichsit* lucht na Cairgci topur fírusci do fácbáil acu. Sáidid íarum Colmán a bachaill isin léna na Carrcci & bocc*aid* immacúairt hí & isbert: ‘Is cet don inat-sa topur amræ co bráth and.’ Brúchtais fochétóir srúaim usci anusin, conid Tipra 15] Colmáin a ainm ósin ille & ícaid gallræ & tedmann imda fri troscud aici. An carragc-sa tra, port ríg Fer Tula*ch* hí dogrés co tánic ingen meic Conchubair .i. ben Conchubair húi Mælsechlainn, co ruc an rí ar éicin hí & an rígan ó ríg Fer Tulach .i. Cúc*h*aille mac Dublaide ésidein, co rosáraiged uimpi .i. a athrígad nó a dílsiugad do rígain Midi .i. isísin 20] cétben díb ruc hí & cách ar a slicht-sin ósin alle & ní díles hí ó ríg Fer Tulach & dl*igid* Colmán a *dechm*ai*d*-sin ón mud c*h*étna cid cía bes inti, úair is é robennach hí. & is la Colmán mac Lúacháin dechmad an dúine *amuig* a a P*ur*t na hIndsi, úair is é doratt tí dia bachaill 'na timc*h*ill ac a bennach*ad* & sonus lommæ & lenda & cech bíd 25] arc*h-*enæ sund dogrés & búaid comperta & buáid creach & búaid slúag*aid* ódíu co bráth & dechmad trethan & úarán fon mud c*h*étnæ, úair is é robennach íatt ule & is la Mominócc dechmad indsi Locha Maigi Úath, úair is é robendach hí & is lá Hú Tegtechán bith for in clé*i*th dála & an t-escra ana láim & is la Híb Domn*n*án 30] cúlc*h*omét ríg Fer Tul*ach* .i. lucht in bale iart*h*araig íatt ¶51] {MS folio 82 b 1}*A*raile laithiu tra bói Colmán isin Carraig-sin co táncatar rígraid an tíre chuici do étsechtt fria hoifrenn & celebrad --- p.54 acgi-sium. Tecatt ule timc*h*ell relgi íar n-afrinn co cúalattar égem ac na cúrch*aib* 'na fíadnaisi. La sodhain tra fégaitt uli & atchíatt na conu cucu 'na rith. ‘A Cholmáin, ar do chumachtæ,’ ar an rígan, ‘tesaircc dam-sa mo chúrcha & rotbía-su *úanmolt* díb ce*cha* blíadna.’ 5] Smacht*ais* iarum Colmán forna fáolchonu & tastaitt isin magin-sin. Romórad da*no* a ainm Dé & Colmáin triasin f*ir*t-sin, conid ann asbert an rígan fri Colmán; ‘Geb aráit dam-sa fechtsa im na cúrcha dia comgi ar na conu alltæ.’ Is de sin asbert Colmán; ‘Geb-siu an randsa impu matan & fescar & nístomlett na conu alltæ *íatt* co *bráth*.’ > 1. 10] Mo c*h*áoirig > > robet ar seilb an óenfir! > > for seilb Colmáin meic Lúacháin > > curbat úa*g*slá*i*n mo cháoirig. > Cach nech tra gébus sin ima c*h*úrchu, ní millfett co*i*n allta íatt, conid de sin dlighes Colmán úanmolt cech alb ín a nÉirinn ar a 15] cométt ar conaib allta. ¶52] *A*raile fecht di*diu* dogníed mórdál Dromæ Ceta la rígaib Éirenn im C*h*olum Cille. Ránicc íarum cách[16](javascript:footNote('G201036/note016.html')) inti as cach aird. Is íatt im*murgu* triar *dédenach* ránic íar cách inti, na trí Colmáin móra Midhi & ba dorcha in *adaig* antan rosíachtadur & ní 20] raibi adbar tened nó boithe acu de sin. Ruccad íarum a fis-sin co Colum Cille & roferad fáoilti friu úadha & rolaad gairm escaire for naomaib hÉrenn, id est, crann do cach *tenid* & slat & sop ca*cha* boithe dona *tri* Colmána móræ Midhi. Tucad íarum dóib-si*u*m sin fon cumasin. *Rofíarfaigsit* di*diu* naoim hÉrenn íarnabárach do C*h*olum 25] Cille: ‘Cindus cléir*ig* íat-som {MS folio 82 b 2}na trí Colmána dia ro*n*fagde de*n* hir*é*ir?’ Conid ann isbert Colum Cille; ‘Cid mór sunn a*n*díu oirecht naom hÉrenn, gellaim-si fía*d* Día ná*ch* lugha oirecht na trí Colmán útt for neim oldás an t-oirecht-sa & gellaim fía*d* an Trínóit, dia tæthsad neam anúas for clár an talman, co tocébdais na trí Colmáin 30] út co ndernannaib hé suás doridhisiu ina sosad aicenta.’ Becc tra do sein la ca*ch* naom a n*er*t féin a næmaib hÉrenn ar métt na testa-sin tuc Colum Cille forru-som. Rochuinichset íarum naoim hÉrenn cotach for na trí Col*mánu* & faomait si*u*m an cottach-sin do dénum --- p.56 friú & donít*her* an cotach íarsin hi fíadnaisi Coluim Chille, co fil ósin alle cotach a manach-som fri naomaib hÉirenn .i. do ne*och* díb tarr*aid* an mórdáil Droma Ceta cettus. ¶53] *I*n fecht im*murgu* táinic Colmán mac Lúacháin co Laind, 5] is ann robói Conchraid epscop hi Tír an Dísirt ara chind. Ótchúala íarum guth cluicc Colmáin meic Lúacháin tánicc chuici & isbert fris: ‘Mochean duit, a Cholmáin, is duit fogéna an fid-sa co bráth .i. Fid Dorchæ & fogénam-ne co bráth. Dorónad tra amlaid-sin & robái Conchraid íarsin ac Colmán mar cach ndeisc*ip*al acci. Arale fecht 10] and faomaid umalóitt do dénum do Cholmán & da manchaib archena .i. bith ac a manchaib & aci buddéin ac a ndamaib & robói ré fotta acu .i. hi Clúain Dam & is de-sin aderar Clúain Dam ósin alle ria.’ ¶54] Araile fecht ann *immurgu* gat*ar* dam díb ó Chonchraid. Luitth Conchraid ina lurgc & a chlocc ina láim & cech húair not*h*éged dia 15] lurgc nobenad a chlogc aigci & dorónsatar amlaid-sin co rángcatar Caill Cellán hi Feraib Tulach & is ann sin robáttur {MS folio 83 a 1}na merligh ac fennad a doim ar a chind & cuinchis Conchraid forru hé & doberatt na merlig dó hé & atbert an clérech friss; ‘Is cett duit érgi.’ Ro érig an dain focétóir. Ótconncatar na meirlig sin fóbrait 20] sléchtain dó. ‘Ac,’ ar Conchraid, ‘sléchtaid dom aitín .i. do C*h*olmán.’ Sléchtaid íarsin do Cholmán & doberatt a manchine dó co bráth. Isbert Colmán fri Conchraid; ‘Geb inatt ale hi fecht sa.’ ‘Cuin*d*ig da*no* inat tighi dam-sa for Conall, co ndernar cill ann & fogénam-ne duit ann co bráth.’ Dorónad amlaid-sin & doratt Conall 25] inatt tighi do Cholmán mac Lúacháin, conid de isberar Tech Colmáin i n-úachtur Fer Tulach. Bennachatt malle an cill-sin & sáoratt ar císs flatha hí. & fáccbaidh Colmán Conchraidh inti fria láim, conid la Colmán hí ósin alle. & iar foirinn ai*l*i da*no* comad la Colmán notísad hille Conchraid & ná*ch* ar a chind robói hi **sic** abus et*ir* hé & comad iar 30] ndul adíu nogabad Tír an Dísirt. & isbert Colmán: ‘Ní cett lind do --- p.58 beith ann-sin, a Chonchraid,’ conid ann sin rochuinidh inatt for Conall & atberatt arale in clogc robói hi láim Conchraidh ar lurgc a daim, issé fil a Clúain Mescán hi nUlltaib. & issed dogairt*her* de béus clocc na damraide Cholmáin. ¶55] 5] Fecht da*no* tánicc rechtaire Conaill meic Suibne co Lúachán do chuinchi*d* bíatta fair & ní raba ac Lúachán acht aonchríathar gráin eorna & atbert: ‘Ní fil acaindi a cuinc*h*id fair.’ Issed im*murgu* roráid an rechtaire co cuirfidiss íatt ule hi muir nó a ten, mane fagbadis .iii. cét bargen cruthnechta cona tarsann imme & lomma. 10] & isbert Colmán: ‘Is cett duit an tal*am* d*o*t slucud’ & rosluic an talam fochétóir an rechtaire ac dol día chosáitt dochum a t*h*igerna co filett ic p*re*dugud 'na cenn ósin alle & gabaid ar *tech*ed** ótchonnairc sin & gabaid an slóg ule & asbert: ‘Mairg {MS folio 83 a 2}do thoimél*a* do bíadh, a Cholmáin, & ní sinne thomélas.’ & ba hatach n-uilc 15] ac cách dia chéle díb fria ré fotta iarsin, conid ‘*aided Chonmind* *d*ot brith,’ amail rosluicc talam Lægaire ar amré*i*r Páttraicc. ¶56] Isbert im*murgu* a máthair fri Colmán: ‘A meic maith, congain leind, ar ataam a ndocumal mór.’ Luid Colmán don muilenn & a bolgc fair, amail rogab Colum Cille an *blog* fair don c*h*loich fil isin 20] pronntig hi n-Í .i. Mælblátha a ainm-séin & sonus for cach mbíud bíss fuirre. Bói da*no* arbar Conaill fon muilenn ar a chiund & cruthnecht *éside*. Asbert Colmán a scor reme, ar robói sodethbir aci & ní derna an rechtaire fair. ‘Tab*air*-siu ind íarum,’ ar an cléirech, ‘& dobéramne don leth ale & rondf*id* Día dúnn.’ Dorónsat amlaid-sin & dorat 25] Colmán a lá*i*mh ind-agaid an muilind & sóais reime ar tuáthbel, conid Muilenn Cerr ósin alle hé co bráth. & clóemchóidh Día na harbandæ, conid cruthnecht la Colmán & éorna lasin rechtaire. Romórad da*no* ainm Dé & Colmáin triasin firt. ¶57] Antan da*no* doríacht Colmán ón áth gusan muilenn buddes --- p.60 doruácht cuigci Críst féin a richtt claim do fromad a t*h*rócaire & cuinc*h*is mám ar Día fair. ‘Bec ar Día’ ar Colmán ‘an coibés sin’ & dobir dó mám mór assin téig. ‘Mám ele dam ar Día!’ ar an clam. Dobir-si*u*m dó & dognítt tra fon cuma-sin a g*c*éin robí a bec 5] isan bulgc & dobir Colmán bendacht la arbar don lobar. Tic Colmán úada íarsin. Congraid an clam éisim for cúlu & dobir in arbar uile dó & a bendacht lais, amail tánigc Críst co Martan dia fagh*d*e ima brat & dorat Martan dó a leth & a leth ele imme féin & dia *cuinched* uile dosbera*d* Martan dó. ¶58] 10] Luid-si*u*m reme dia thig & lécis a bolgc ar lár. ‘A meic inmain,’ ol a máthair, ‘is becc an bolgc-sa & is mór an forcongra & is doilig rí do bíathad de.’ ‘Déna-sa in {MS folio 83 b 1}fuine immáin,’ ar ésium, ‘& dobéra Día ní isin bolgc,’ amail atbert Brigitt fri mnaói an dru*a*d & ní raibi aici-siu acht ma*d* torad co leth innamá & dobered 15] Brigitt leth toraid ce*cha* huáre asin chulud corbo lán ule an rúsc imme. Is amlaid sin tucc Día sonus for beccán bíd. Rofonta iarum .iii. cét bairgen assin bulgc & ba lán béus. ‘Caidhi an t-annl*onn* buddechtsa?’ ol a máthair. ‘Ar ní fil lem-sa acht bleghan *áonbó*.’ ‘Dobéra Día *bal* fair-sin,’ ar ésium, ‘& maist*ir*-siu hé namá.’ 20] Dorónad amlaid & táinicc anl*onn* tri cét bargen de. ‘Caidhi da*no* bfechtsa,’ ol an máthair, ‘loimm dingmála ríg léu-sein?’ Bennachais íarum an mbláth*aig* & ticc eisti gruth mór la cech mbairgein. Bendachais da*no* an medg íarum & doní céo lomma de. ‘Caidhi da*no* buddechtsa each fora mbért*har* an bíad-sa don ríg? ar ní fil acaindi 25] hé cettus.’ Cocúaladar íarum an n-oss allaid a Tul*aig* ind Oiss. ‘Roba chett do*n*n oss doní so,’ ol Colmán, ‘cid hé nonbera.’ Tigc tra an oss cona elet & laighitt ina fíadnaisi & doberar fén forru iarum & an bíad fair co Dún Brí anal*l*a, amail táncatar na dá anmanna all*aid* do imarchur cuirp Pátraic dia chill antan roba marb hé. 30] Amail atconncatar na *slúaigh* anní sin, beratt fis co Conall & isberatt: ‘Na hallta arna beratt do choin-siu ná do eich hitátt ac --- p.62 fognum do Cholmán día ndeóin féin.’ Gabais íarum Conall & fóbr*ais* daul for *teched*. *Lenaitt* íarum an dias don c*h*olc*aid* & lenaid an colcaid do lár & síabartar a baill imme & tuitid in dú*n* dia lethbulgc, amail rotuit Clænráith Temrach ar amré*i*r Pátraicc inti. 5] Ar is a n-aimsir Lægaire meic Néill rotuit an ráith & a n-aimsir Pátra*i*gc & ní hí breth na glaisne do mill hí. ¶59] {MS folio 83 b 2}Dorúacht íarum Colmán chuici & isbert: ‘Bíad lem-sa duit sunn, a Chonaill.’ ‘Misi dobéra bíathad duit-siu’ ol Conall, ‘fechtsa co bráth & ní tusa dobéra dam-sa ná fer t'inaid.’ 10] Sléchtais íarum Conall do Cholmán & atbert fris; ‘Do ríar féin duit, a Cholmáin, & cabair mé don díchumang-sa.’ ‘Abair féin,’ ol Colmán, ‘an ríar hí sin.’ ‘A ndún-sa tra duit’ ar Conall, ‘cona muilenn & an sruth-so thíss,’ conad í Muilenn Dée & a carad éisc laiss. Rofoillsiged tra do Arnáin mac Eogain sein & do Ulltan & do Mac Liácc & doratsat 15] céo mór atúaid & anair do c*h*leith an tíre fair. Atbert Colmán mac Lúacháin íarum: ‘Arnán & Ulltan & Mac Líagc dob*er* dam-sa an céosa ar ulc rium & bid dóib-sium a olc. Bid móin & mothar a *feranna-s*o*m* co bráth & bid fáss a cella & bid íatt a sinnaich a sacairt assin amach & bid íatt a clérig a coin allta & *bid* fir láma dergi ina 20] suidedaib apad & bid do c*h*ellaib elib greim a manach co bráth. Ní réil dam-sa radarc abfechtsa,’ ar Colmán, ‘acht *dá* bale namá .i. Bordgal & Lemchaill.’ ‘Bit sein acat-sa,’ ar Conall, ‘& tog féin .x. uii. bale léo sein isin túaith-siu a filim-si & sir hí’ .i. i nÚib Tigernáin. Is andsin rochuinig Conall for Cholmán mac Lúacháin inad dúine do 25] bendachad dó-som íar mbr*ith* a dúine úad, co n-ebert Colmán: ‘Tét lim íarum & bendach*fad* dún bus ferr duit-siu.’ Tíagatt malle ro Ruba Conaill ar ulc fria hArnán & fri hUlltan béus .i. cumad echrais con & gilla an dúine a cell-som co bráth. ¶60] Dobir tra Colmán mac Lúacháin tí da bachaill timchell an 30] ruba-sein & facb*aid* Colmán búaid creiche an*n* & búaid slúaig*id* & --- p.64 búaid comairle ann co bráth. Asbert *immurgu* Conall {MS folio 84 a 1}fri Colmán mac Lúacháin: ‘Is maith sin, a c*h*léirig, & bó ce*cha* gabála duit-si díb-sin & ech & err*iud* cecha *sl*úaigi*dh* & dechmad cech bíd dogrés sund lais duit.’ ‘Sonus bíd da*no* ann-som,’ ar Colmán. ¶61] 5] Téitt íarum síar a nÚib Tigernáin co hÚachtur Comart*h*a & doní cill annsein & fóid an oidchi-sin & doní affrind indti íarnabárach & ní rabi clogc aicci fri béim éitsechta a affrinn, conid andsin rotelged dó-som do neim an findfáidech Colmáin meic Lúacháin, co fil áit a beóil isin c*h*loich fóss ann. Robenad íarum an cloc-sin acu. An 10] t-usce im*murgu* tuccad dó-som asad sruth, rodoirt Colmán hé asin clugc ar lár na cille himmuich, conid tipræ fírusci ósin hille hí. & romórad ainm Dé & Colmáin triasan firt-sin & is sær an *chell*-sin ar císs ríg ósin alle. ¶62] *Togaid* íarum Tír Fræch & Tír Mór & Bale Ú Dungalán & 15] Ú Lotrachán & Bale Ú Fothatán & Duma Bolgc & Bale Ú Dímán & Less na Finda*n* & Indsi Conchada cona Cnuc Domnallán & ráthanna ele cona secht *déc* léo-som. Dobert Conall dó-som a sáire do brathturib a senathar co bráth re tæb-sin amail doratt Domnall mac Áeda meic Ainmirech reme so. Luid iarum Colmán co Cill Bic co fóilti móir 20] & bíad lais iterum & ní dlegar do Úib Gusán nó d'Óib Tigernán bíathad ríg Midi 'sin croind-si acht a Ruba Conaill namá & ní dlegar béus coindmed do dénum asin *C*h*róindsi* forru acht i ngnest*a* a Ruba Conaill immach & isat lía a mbaile særa oldátt a mbaledhae dæra & ni dlegar a mairt gemre*i*d nó a mbíad corgais do c*h*aithem a n-inad ele 25] acht a Ruba Conaill & dligid Ú Gusán cáin a deorad & lethc*h*áin urrad ó ríg Midhi. Dligid im*murgu* comarba Colmáin {MS folio 84 a 2}each & err*iud* cech ríg gebus rígi Ú *Tigernán* dogrés & bith for a lethláim. A meth nó a trucha, mana tarda dó. ¶63] *A*raile da*no* fecht tánicc Ethgen mac Tigernán meic Áeda 30] Slángi meic Díarmata meic Cerbaill meic Fergusa meic Conaill Cremt*hainne* meic Neill Nóigíallaig chuici & dobert a manchine dó co --- p.66 bráth & a ingen chuici do léigind lais .i. Rónat ingen Eth*gein*. & isí fil hi cill Ú Muca tís & la Colmán hí sein ó griun co nem & a cend*acht* dogrés & míach cech arba eisti isin cargus err*aig* cecha blíadna. & dobert im*murgu* Colmán dó-som bale cech meic dia maccaib ar manchine co 5] bráth. & isbert Colmán: ‘Antí díb so impóbas oram-sæ, ní bía uáid nech a rígi a tuáithe co bráth & iffrind is gardius sægail dó.’ Isbert Colmán béus; ‘Ní raib uáid acht *cairem* & cirmaire nó nech bed fíu íad.’ ¶64] *A*raile fecht da*no* luid rechtaire Úa *nAirmedaig* .i. Mælodráin 10] mac Failléin ésiein & sléchtais do Cholmán mac Lúacháin & dobered almsana imda bíd & étaig dó & ba holc la Conall sin & ro cumrig Mælodrán triitt-sin. Ó rochúala im*murgu* Colmán mac Lúacháin sin. luid tri firu *déc* dia chuinchid. & ó ránicc Port na hIndsi, asbert Conall na*ch* bertha ethar chuigci etir imach & isbert Colmán: ‘Comtrén 15] an Coimdiu for us*ci* & for talmain & mad tol lais ar mbádud-ne is cet linne a c*h*et-som.’ & bennachais Colmán an loch & búailis reme hé cona bachaill & andarleo ba céo solusta hé & lotar cosaib tírma inund .i. amail dochuáid Maóisi mac Amrae tria Muir Rúaid & a p*h*opul ana diáid. ¶65] 20] Ó atcúas im*murgu* do Chonall annísin, asbert fria muindtir: ‘Cid bé uáib érges ria Colmán athrígf*aig*t*her* asa ferann & ní faigbe{MS folio 84 b 1} an inatt-sin co bráth.’ Ó rosíacht Colmán im*murgu* astech, roérig Flann mac Onchon meic Sárán .iii. fir *déc* ale, acht namá dalta Flaind, ní érracht s*id*e rempu et*ir*. Conid and asbert Colmán meth 25] for dalt*a* Úa Flaind. mane bett fo screpul óir dó-s*id*e ca*ch* dalta ar chena. & ispert im*murgu* Colmán na ronda-sa sís: > 1. Fland mac Onchon > > dam-sa is cara, > > bias an buga > > as ní raga. > > > --- > > p.68 > > * Lann na ferann > > na*ch* fann fuidhell, > > na ca*n* Conall > > air ní cuirenn. > + An lín d'feraib > > atracht remonn > > bett hi ferann > > úa*d* iar Conall. > - 5] Tri fir *deac* > > trial*l*ais tromsním, > > gráin cé*i*tt chomlá*i*n > > fair fan comlín. > * Búaid na fagla > > ort tria chaiti, > > ní bía ruici[17](javascript:footNote('G201036/note017.html')) > > nó égc aigci. > + Ní tæt raindi > > breth mo raind-si, > > > > 10] écc fom c*h*oim-si > > duit, a Flainn-si. Fland. > ¶66] Bendach*ais* hé amlaid-sin & isbert: ‘Fer lept*h*a ríg úait co bráth óndíu immach.’ Rochuinig íarum Colmán mac Lúacháin Mælodrán a geimel dó & féimdhidh ó Chonall. Isbert *immurgu* Colmán: ‘An bale i mbéo-sa im íarmérgi indnocht, is ann bías 15] Mælodrán.’ ‘Ní ba bríathar c*h*léirig sein,’ ar Conall. Brúid iarum Mælodrán a slabradha an aidchi-sin & éláid co Laind. Tánicc im*murgu* Conall íarnabárach 'na díaid co Laind & atpert; ‘Tabair dam mo chimid, a Cholmáin!’ ‘Ragaid duit aire cétus,’ ar Colmán, ‘rígi hÉrend duit féin & dot chiniud co bráth.’ ‘Ní glic sin,’ ar 20] Conall. ‘Cía ele gébus rígi hÉrenn acht mo chined-si?’ ‘Ragaid nem duit féin,’ ar Colmán, ‘& nem d'fir t'inaid co bráth.’ ‘Ac,’ ar Conall, ‘sáeilim nem cena.’ ‘Tabair dam-sa & d'fir mo chineóil nem,’ ar an cimid, ‘& is ceatt {MS folio 84 b 2}leam mo marbad.’ ‘Mad ferr lat élúd ass slán,’ ar Colmán, ‘ragha & ní chumgabat renna ní duit.’ 25] ‘Ac,’ ar Mælodrán. ‘Tabair do c*h*enn fom choim,’ ar Colmán. & tuc-som amlaid & rofaillsigit dó íarum uile fochraici nemi & --- p.70 atconnairc Colmán mac Lúacháin ar a chind tall ic faóilti fris, conid de ispert Mælodrán: ¶67] > 1. ‘Atchíu-sa’ ar an cuimrechtaig, > > gním is amrai lib, > > in Colmán fil acaib-si > > ar mo chind-sa ar nim. > * 5] Mocholmócc an t-ordnit*h*i > > co n-imatt a raith, > > nímt*h*a a dechmad d'indisin > > ne*ch* doní do maith. > + As úasal a c*h*umachta, > > forragart mór salm > > fri hindarba *plág*-tedmann, > > fri tathbeóud marb. > - A *chrábud*, a umalóitt > > cia rádim nach sel, > > > > 10] is lán d'orttan, amra sin, > > ó t*h*alam co nem. > * Dia tæthsad nem for an lár > > co ná dl*ig* *?* a rún, > > notogéb*ad* næmCholmán > > 'na sosad for cúl. > + Diama*d* lem uile an bith cé > > cona rígi inníu, > > nosrirfind ar imchisin > > ina flatha atc*h*íu. A. > ¶68] 15] Romarbad íarum Mælodrán a ndorus relgci Colmán meic Lúacháin, conid hé cétna marb roadnacht ac Laind. Roferghcaidhi im*murgu* Colmán hi cinaid a sáraight*h*i & dorat a agaid súass cech dírech fri muindtir neime & atpert íar céin móir co toirsi & co n-allus de: ‘Diamad chett la mac na hingeine, is cet lem-sa in inis út asa 20] tánc*ais* dom sárugud do dol fon loch co bráth. A eich im*murgu* & a carpait búada, is cett dóibsi*n* talam dia slucud cech airm hi filett.’ & dorónad amlaid-sin foc*h*étóir. ¶69] Luid im*murgu* Conall íarnabárach do marbad Colmáin meic Lúacháin a cinaid a muindtiri. Rofoillsiged tra sin do Cholmán & 25] atfétt fria *muindtir*: ‘Sær-sa’ ar íatt-sin, ‘sinne fair, ar at túailgne tú sin do dénam.’ Sénaid íarum Colmán an ær & tigc céo.{MS folio 85 a 1} Sénaid íarum Colmán an ær & tigc *céo* ann íarsin do nim & doluid an rí for merugud ó Loch Aindind co Tech Natfráeich i mBregha*ib*. Andarleis is do Laind tánigc & andarléo da*no* ba hé --- p.72 Loch Aindind an Bóann i mBregha*ib*. Tángatt*ur* im*murgu* meic Áeda Sláne an aidchi-sin cugci .i. Blathm*a*c & Díarmait & Cernach Sotal a thrí meic-sein. Dias im*murgu* díb-sein rogab rígi Temrach .i. Blathmac & Díarmaitt & rogabsat tech air & romarbsat ár a muindtiri 5] isin tich & éluid féin im-murba*ch* na Bónne & a ndab*aig* tuc*ad* hé & bél dabcha ele 'na bél-si anúas & rosráoined íatt amach íarsin, co fúair Mælumæ mac Forannáin meic Áeda Find meic Mane, id est, manach Colmáin meic Lúacháin hé & mac bráthar a seanathar & marb*ais* hé ac Lis Dochuind a *cinaidh* sáraigt*h*i Colmáin imon cimidh .i. 10] Mælodrán, conid ann asbert Conall: ‘Cach rí gébus Temr*aig* am díaidh-si dom díg*ail*-si fort .i. rop tú elegæ ríg Temræ co *bráth*.’ ¶70] Táinigc íarum Mæluma co Colmán & tásgc an sc*eóil* less, feib dorónad uile an sg*él*. Asbert im*murgu* Colmán fris-sim; ‘Búaid n-échta & áithesa for fer th'inaid & cen a marbad ind & ní muirfidter 15] nech ele úait a ndígail Conaill co bráth & gurab é fer t'inaidh goires gairm ríg Temrach co bráth .i. a menmæ fri hÉrinn ósin amach & menmæ hÉrenn friss, acht go rogairt*her* gairm ríg de (.i. rígi & airechus hÉrenn duit, a rí.’ ‘Uod*er*gc *?* ort-sa,’ ol an rí .i. ac tabairt urchair dó, ‘an tugcais Conall Guthbind let?’ Ocus is amlaid dlegar 20] sin: an rí do *buth* a mbun Cart*h*i na nGíall túass & an fer do Híb Forannán ar an lic sís & echlasgc ana láim gan imíadad amail conicfa{MS folio 85 a 2} ar an orchur, acht ná digc din lic immach). ‘A meath nó a trucha an ríg goinfes nech úait, mane tartta a each & a err*ed* dó ind. Do c*h*ét comlín-sa do esb*aid* ó ríg Temrach an tan cuinicfiss císs nó 25] bés fort-sa & maidm fair in cath ule a mbía nech úait, mad *égin* notb*er*a leis.’ --- p.74 ¶71] *A*raile fecht da*no* luid Colmán mac Lúacháin do imt*h*echt Tóiden Moling Lúachair & ro imt*h*ig hí & luid reme as sein co Ferna Mór Móidógc. Antan iarum rosía*cht* an proindtech, is ann robói an fert*h*igis marb isin proindtig ar a ciund .i. Crob Criad a ainm-sein. 5] Rochunicsett da*no* desgipuil Colmáin meic Lúacháin *ássa*i*gc* dóib & isbertatar; ‘Atá clérech úasal 'sa proindtigh,’ ar íat-som, ‘& déntar, ássaigc fair.’ Indist*ir* tra sin do Mói*d*ógc & isb*er* Mói*d*ógc tria ocla móir: ‘Masa clérech antí fil ann, dúscid féin dó an fert*h*igis & dogéna a ásaicc.’ Rosíachtt an fis-sin co Colmán mac Lúacháin & ba 10] nár laiss ammus amlaid fair & isbert: ‘Ma tol le Mac na hIngine mo særa*d*-sa don ammus-sa donicfa.’ Is annsin da*no* bói an mac begc i sp*ro*uc ina fiadnaisi an c*h*uirp & *íarfaigis* Colmán de: ‘Cia dochairt fil fort-sæ, a maic bicc?’ ‘A domna fil ocam,’ ar ésium, ‘.i. mo athair marb am fiadnaisi.’ ‘Is cett tra dó-som érgi diar 15] n-óssaigc-ne & is cuma da*no* cid Dochartach t'ainm-si féin co bráth.’ ¶72] Atfétt iarum *a*ní-sin do Moi*d*ógc & tigc féin cona ule manch*aib* la*is* co n-ecla fair & co fóilti móir dochum Colmáin meic Lúacháin & sléchtaitt a cindu dó a cinaid a sáraigt*h*i .i. a imdergt*h*a. & cíid Mói*d*ógc & a manaig malle ind-sein & doníatt a n-æntaid & a 20] cata*ch* a neim & a talmain .i. {MS folio 85 b 1}Colmán & Moi*d*ógc. & *asbert* Mói*d*ógc íarnabárach: ‘Maith aile, a C*h*olmáin meic Lúacháin, antí tucc Día duit se*ch*anne tætt lat féin, ní béram-ne t'áthi*us* ort.’ Donít*her* tra amlaid-sin & dob*er* Colmán dó hi fus in dán cena cétna, conid íatt sin Húi Dochartaig ic Laind .i. Hí Cruib Críad íatt ic 25] Moi*d*ógc .i. a slonnud tess .i. trí randa dorigne don lind .i. bunad & tánaisi & íarlind & ca*n* ní díb-sin dia comadus & trí randa don arán léo-sin .i. cruthnecht & éornæ & corcæ & ce*n* ní díb-sin dia comadus, conid aire-sin isbert Colmán fri Dochartach an dá rann-sin sís: > 1. Fer tri fune, fer trí scó, > > ifernn dubach dorchæ dó, > > > > 30] is buide*ch* Rí na n-uile > > do c*h*á*ch* cona *a*onfuine. > * As amlaid roclechtus-sa > > roind coitchenn am t*h*igh, > > bíad inann cech ænduine > > déna dúnn, a fir. Fer. > --- p.76 ¶73] *A*raile fechtt da*no* rofíarf*aig* Murchad mac *Airmedaig* meic Conaill Guthbind dia anmcharaitt .i. do *chrumthir* Casá*n* Domnaig Móir: ‘Cía ráott beres rígi Temrach & hÉrenn ó chl*aind* Colmáin Móir meic Díarmatta indosin, a c*h*lérig?’ ar sé. ‘Cid ón, a m*ai*c,’ 5] ar an cruimt*hir* c*ét*na, ‘nach fet*ur*-sa.’ ‘Nát fetur-sa *immurgu*,’ ar Murchad ‘.i. an *g*g*éin* bes ullidu escaine Colmáin meic Lúacháin hi lenm*ain* clainni Conaill Guthbind ní bíatt hi rígi Temrach.’ ‘An fil a tuict*h*i dúnne cobair desin, a c*h*léirig?’ ar Murchad. ‘Atá co demin,’ ar Cruimt*hir* Casán, ‘.i. día nderna sib síd fri Colmán mac 10] Lúacháin.’ ‘Caidhi an síd hí-sin?’ ar Murchad. ‘A ríar féin do Cholmán,’ ar Cruimt*hir*. Tánicc iarum Murchad co Colmán & sléchtaidh dó & trosgci*d* lais teora laithe & .iii. aidchi & *bennachaidh* Colmán hé & a mac .i. Domnall mac Murchada meic Díarmata meic Airmedaigh meic C*h*onaill Guthbind meic Suibne meic Colmáin 15] Móir meic Diarmatta Deirg meic Fergusa Cerbéoil meic Cremt*hainn* meic Néill Nóigiallaig. & conid triasin mbennachtain-sin Colmáin rogab Domnall rígi Temrach. {MS folio 85 b 2}& dobert sei*n* im*murgu* do Cholmán fulled criichi & feroinn & sæire co *bráth* dia muindtir et*ir* na cell*a* hi fus cona muindtir & a cella a nÚib Forannán cona muindtir 20] .i. secht *m*bale .x. & na trí cella fil indtib a sæire co bráth do Cholmán. ¶74] ISsíatt so bailedha tugc Domnall ifus do Cholmán .i. Ros Dullenn & Ard Cáin & Rát*h*ín na Bréchmaigi & Les an Pob*uil* & Ráith Drogcán & Dún Senchada & Ard Nessan & Les Conín & Ráithín 25] na Gabann cona Ard Mucada leis & Less Glindi & Ráith Donnch*ada* & Ard Mór & Lethc*h*lúain & Ross Omna & Less na hÚama ic Clúain Gilli Fínáin & Less na Moga cona Tulaig an Oiss & Ráthín in Pupu*i*ll ria andíu & Bale Asidta & a sæiri sin co bráth .i. secht mbale .x. sin, amail tugc Conall Guthbind secht mbale .x. dó-s*o*m. Ferann im*murgu* 30] bráthar a athar-som .i. Ráth Leacett & Clúain Gamna & Senráith Leis an Daire, Conall Guthbind féin tugc iatt-sein do Cholmán. ¶75] *A*raile fechtt da*no* tánicc Colmán mac Lúacháin & Mæltule --- p.78 & Ua Súanaig ó C*h*lúain Iraird. Gabaid adaig forra ic Ráith Co- semnaig & ní roléigcitt indti co mattain. Táinigc im*murgu* ben Cosemnaig cucu íarnabárach & messair lomma aici, conid de isb*er*t; ‘Ní raga t*ar* mesair co bráth loim fir na rátha-sa.’ Asberatt na 5] cléirig an láeid-sea. Úa Súanaig dixit.i. Fidmuine a ainm batside: > 1. 'Fágcbaim' ar Fidmuine find, > > 'miscid do ré*i*r Ríg na rinn > > for Coisemnach, comal nglan, > > cona secht *bráth*raib** > [*...*] > ' > Mæltuile dixit an rand-so tíss: > 1. Ní ro-atrebatt an ráth > > a *chomarbai* co tí bráth, > > > > 10] artrop **sic** na sr*uith*e sean, > > a Chríst cáid, rocomoltar. > *Colmán dixit;* > 1. 'Mo mallacht-sa co tí bráth > > for Cosemnach cona ráth, > > for a chl*aind*, clú adcanar, > > cé*i*n bes neam *ocus* talam.' > La Colmán ósin alle fognam an bale-sin, ar is fáss ó c*h*omarb*aib* 15] féin hí m*in*a tarttatt a ré*i*r do Cholmán do chriich & manchine co bráth. ¶76] {MS folio 86 a 1}*A*raile fecht da*no* lottar na trí Colmáin Midhi do indsaigi*d* Rómæ Letha. Dolottar tra slúag díairme leo ar febus na cuidechtæ. Ó rángcatar tra co Slíab nElpa atcess dóib annsin múr 20] na Rómæ. Conid ann isb*er*t*atar* an duchann-so sís: > **Colmán Ela:**1. Atlaigmitt do Ríg na rend > > isí sútt Róm, an rochell, > > dorónsam rogha cennaig > > mad indíu inarner*n*aig. > > **Colmán Comraire:**1. Is becc sæthar dontí tigc, > > fogeb trócaire treimit, > > is cennsa do Chríst cin chrád > > nem do t*h*abairt ar > > 25] beccán. > > **Mac Lúacháin:**1. Fogébatt cendsa 'ga tigh > > lucht íarthair an domain dil, > > dia n-arberat bith cen ceilgc, > > cen braitt, cen gaitt, > cen gnáthfe*i*rgc. > > **Colmán Ela:**1. 30] Gen fingail, cen dímus dron, > > cen cráes, cen saint, > cen étrad, > > cen torsi, cen tsním, cen móitt, > > acht tairisim 'sin > Trínóitt. > > > > > --- > > p.80 > > > **Colmán Ela:**1. Móitti fochraic cech duine > > ar an talmain donnbuide, > > is ferrdi a hanóir cen ail > > trosgc*ud* for lec*aib* Peattair. > > **Mac Lúacháin:**1. Ní rag-sa ó Róim as nach mud > > co ndernar trichait > trosgcud, > > > > 5] ar nem dam féin, fáth cen cneit, > > is do cach æn bíass > im religc. > > **Colmán Ela:**1. Úir Pettair is Póil íar sin > > ocus úir lept*h*a Grigair, > > b*ér*t*hair* sin co deimin lind > > ina herib co hÉirind. > > **Mac Lúacháin:**1. Dorúach*t*amar slán ille > > cen tedm, cen égc æn > > 10] duine, > > moc*h*en fechtsa in t-égc cen on, > > is do Chríst a > altugud. At. > > > > > > > > > > > > > > > > > > > ¶77] Dorónsatt iarum fon cummæ-sin & dorónsatt co fúaratar cádus mór & anóir ic Róim na trí Colmáin & dorattad andsin forru an teist 15] móir tugc Colum Cille fechtt n-aill for na trí Colmánu isin mórdáil Droma Ceata. & robátar .xl. láa & aidchi na trí Colmáin 'sin Rúaim íar sin & rotinólsatt leo úir lept*h*a Pet*air* & úir lept*h*a cech apstail ele & cech ardnæim fil isin Róim dochum hÉrend. Táncatar íarum dochum hÉrenn doridhisi co port Duiblin*n*e. Íarnabárach im*murgu* 20] luid Colmán Ela & Colmán Comraire co Láthrach mBriúin. Luid im*murgu* Colmán mac Lúacháin co Glais Naeiden do *chobligi* for *lepaid* Mobí Clárenaig. Ó rosíachtt im*murgu* Colmán mac Lúacháin hi pronntech Mobí, luid chuigci in {MS folio 86 a 2}fert*h*igis, id est Cromm Deróil, & ferais fæilti *friss* & isbert ann so síss. Ní tucsatt 25] imargo na manaig aichne for Colmán mac Lúacháin & tug-s*o*m, ut dixit: ¶78] > 1. Mochin gustánig na tech > > an t-ógc úasal ailithrech, > > Colmán Lainne, glan a lí, > > cenn cunga *Col*uim** C*ille*. > * Is anbail a nert ar neim, > > is cléirech 'gatátt cléirig, > > > > 30] bid cáid, bid *comdid* caidchi > > an c*h*eall a mbía ænaidche. > + Iss é sea an t*re*s Colmán cóir > > do chlainn Colmáin Midhi móir, > > cuincsett a n-ænta armt*h*á > > naoim hÉrenn a nDruimm > Ceatáe. > > > --- > > p.82 > > - Fáifid a lepaid Mobí, > > gébaid p*ati*r lind fo thrí, > > i nGlais Næiden, nertad nglic, > > mochin dontí gustáinigc. Mo. c. > ¶79] Laigid iarum Colmán mac Lúacháin *an* aidchi-sin for lepaid 5] Mobí *Clárenig*. Bennach*ais* im*ur*gco Colmán mac Lúacháin an cill uile íarnabárach & fácgb*ais* búaidh n-erlabra don fert*h*igis & cen dáim fa dimda úad co *bráth*. Tigc íarum Colmán mac Lúacháin assein co Láthrach Briúin dochum na Colmán *n-*ele & luidsitt as sein dochum Findén, ar ha haitti dóib-sim é-sei*n*, co cenn trí mblía*dan* 10] iccon croiss ón temp*ul* fotúaid. Lottar da*no* asein co Miliuc & luid assein Colmán mac Lúacháin co Droind Fæichnigh & foillsight*hir* dó timthirecht n-angel inti. Cuncid-sim Droind íarum cusan ríg .i. Domnall mac Murchada ba rí annsein & dobert dó hi sæire co bráth Droind cona ferann & bennachais Colmán hí & fágcb*ais* Bætán Breatnach 15] fria láim indti .i. Uidrín é-sein & deochain ar grádaib & sacart ar úaisle & ar clú & iss é an sechtmad descipal lauid leisim co Róim Letha hé .i. Uidrín mac Aram*ail* meic Dubáin meic Fíachrach meic Oilella, ó filett Cenél Oilella hi Feraib Tulach & iss é an sechtmad ele dochúaid lesim hi Róim hé béus & is é fil hi Cill Uidrín hi cind Ruis 20] Omna tair isin machaire, conid and isbert Colmán ann so: ¶80] > 1. Báettán Breatan, bél co mbr*eth*aib, > > rop sén sochair, > > bid im c*h*ill-si cona ruthin > > it*er* loch*aib*. > * Dronn ard Fáichnig > > cona ferann sona saidbir > > {MS folio 86 b 1}la mac Lúacháin rombía inbaid > > bess lán d'aingclib. > + 25] Día día dídin ar chreich n-echtrann, > > ar báss duine, > > rob dín ar millti cach daire > > impi uile. > - Bíaid úaim indti deochain dermár > > cen súg n-aisgci, > > mo ríaglóir cáid, is tenn tugcsi, > > mo c*h*enn battsi. Bætán. > ¶81] 30] Anaid tra Colmán a nDroin*n* fri .xl. aidchi & bennach*aid* hí & tigc a sein co Daire Aidné*n* ar teith*ed* congaire a*n* dæssc*ur**slúaigh* & doní secht n-aifrinn ann fa bun óændarach, conid Dair Colmáin a ainm ósin hille béus. Lottar tra chugci-sium faolchoin an daire & ligsitt a chúarána & síatt co n-erblaib abbélaib accu ó mud na con --- p.84 tairisi .i. na con tighi & nó-laightis ana fíadnaisi. & isbert friu: ‘Bíd sund dogrés & in llá dobért*har* mo ainm-si a n-et*ar*guidhi cugcaib, is cett d*ú*ib can dergad for nech in laithi-sin.’ ¶82] Luid-sim íarum .i. Colmán mac Lúacháin co Tech Colmáin .i. co 5] Conchraid & arrub*er*t bith ann fri .xl. aidchi an c*h*argais fo glére lesaigt*h*i bíd & cormæ, conid frisin ré-sin dlegaitt comarba Colmáin bith ac Tig Colmáin .i. bre*ch*tán aníss & anúass dó & coirim inti in erett-sin. Lúaidh Colmán as sin co Laind meic Lúacháin & here mórsesir lais do úir Rómæ & na n-apstal arc*h*ena. Doní tra Lassar a máthair-sim an 10] aidchi sin araile gaitt irise*ch* do imdugud 'mon tech in C*h*oimded .i. lán a bulchre do úr Rómæ do br*ith* dochum a brátharfin*n*e .i. Úa nGuill & hú Dímma .i. co Tech Lommán. *Rofoillsiged* sin fochéttóir do Cholmán & isbert: ‘Ni g*ét*tar nem fort ind-sin, a c*h*aille*ch*, ar is ar maith dusgní, acht ní ba tarba an úir-sin dóib, acht sunn namá.’ 15] ‘Tabair nem dóib sunn,’ ar isi. ‘Ac,’ ar Colmán, ‘ar ní maith lim-sa a manaig do béim ar Lommán, acht mar bítt bæ móelæ odhræ i mbúaile .i. hi tíachtain hille cettus & nem dóib-sin sunn.’ Rochí íarum Lasar {MS folio 86 b 2}cáoi s*er*b co ndéraib falæ & roscæiled iar sin úir Róma & úir na dá apstal *déc* in cech aird i religc Lainniu, conid 20] adnacal a n-úir *Róma* da cach æn adnaict*her* inti ósin hille. ¶83] *A*raile sgcél da*no* forath*mentar* sunn .i. cæmc*h*lód bachall dorónsatt ic Róim Colmán Eala & Colmán mac Lúacháin & doratt Colmán Eala dethfir eturra .i. étiud do cochall gimángurm im a bachaill féin .i. co mbeith a rath féin a coimett*echt* a bachla, co fil 25] brat ósin hille impi. ‘Is doilig in t-er*r*ed sin do íarraid dogrés dí,’ ar Colmán mac Lúachain. ‘Cid doilig,’ ar Colmán Ela, ‘dobér-sa lóg aire .i. nem dontí dogéna secht mbroit dí am*ail* caithfes íatt,’ & *inde* dicitur bachlach cochlach di-si. ¶84] *A*raile fe*ch*tt dan*o* robátar a manaigh ac búain cruth*nechta* 30] ic Croiss na T*ru*ma ro airig-sim brón forro .i. an laa rogníatt ænach Taillten. Doróne-sim im*murgu* ernaigthi co tángcatar angil *cu*gci-sim fo c*h*éttóir do neim .i. iccon cloich impóid itir croiss ó Adrad Mot*ur*u --- p.86 súass .i. is ann robói Colmán. & rognísitt .iii. grafne óenaich dó, conid de sin atá ænach Laindi ósin alle. & forfágcaib Colmán mac Lúacháin cid bé brist*er* ann dá ría 'na bethaid fo Loch Annind co ticfa slán ass fochéttóir. ¶85] 5] *A*raile fe*ch*tt da*no* luid Cíarán Clúana co Colmán mac Lúacháin do chuncid ænta & cennachta fair. & rofaillsiged sin do-sum & nírbo cett lais. Doratt Colmán im*murgu* saithe demna hi richt foiche dóib ic Crois na T*ru*mma co foréimetar imt*h*echt se*ch*a sin acht a n-aigt*h*i fri lár. ‘Is clérech’ ar íatt, ‘antí gus 'tegcum. Iss é dob*eir* 10] dúnn so. Tíag*ur* úann cugci & cuint*er* cabair dúnn fair.’ Dorónad amlaid & dochuir na focha fo talmain. Is de sin atá Cross na Trumma fuirri. Romórad da*no* {MS folio 87 a 1}ainm Dé & Colmáin triasin f*ir*t-sin. Targcaid tra Cíarán ænt*aid* do Cholmán & *obbaid* Colmán hí & is bert: ‘Nocha *bía* cenn talmanda acam-sa acht Mochutta namá (.i. a oittiu ésiein) nó 15] acam muindtir am díaidh.’ ¶86] *A*raile fechtt da*no* tucc Cinæth mac Oengusa rí Húa Foilgi serc do mnæi ríg Temrach & tánigc 'na comdáil co Guirtín Tíre Bandála hi Fid Dorcha & *hi* drúth namá immalle friss. Luidh sí & a hinailt namáa lée. Doratt íarum na fir córaitt ett*er* na dá ech. 20] Doratt Cinæth a ech for g*rci*s Colmáin meic Lúacháin & doratt a drúth for g*rei*s Óengusa meic an Ógc. Tángatar íarum na merlig & rucsat each an drúad & andar léoa ba taman ferna each Cinæth*a*. Romórad da*no* ainm Dé & Colmáin trit an f*ir*t-sin. Ro hindisid tra do ríg Midhi a ben do dul hi comdáil ríg Úa Foilgci co Goirtín Tíre Bandála 25] hi Fid Dorcha. Tánigc im*murgu* rí Midhi ina díaid íar sin dia marbad corigci an goirtín-sin & rogab cách lám a céle día muindtir a timchell an goirtín & atconnairc Cinæth mac Conchubair sein & ba gábad mór laiss & isbert Cinæth: ‘Ar comairci Colmáin meic Lúacháin dúnn riasin ngábad-sa & dia n-ainci sinn air bemæitt fo chís dó co bráth.’ *Ronaisced* 30] sin for Cinæ*th* & roérig Cinæth foc*h*éttóir & rosóad hé & a drúth hirricht dá dam all*aid*. Rosóed *immurgu* an rígin & a hinilt a richt --- p.88 dá n-ag all*aid* & tángcatar iar sin slán amach óna slógaib & nírcumaingsit coin ná renna ní dóib & romórad ainm Dé & Colmáin trit an f*ir*t-sin. ¶87] Táinigc im*murgu* Cinæth íar sin co Laind & a each lais do 5] Cholmán mac Lúacháin & dogníatt caratrad annsein & fágb*aid* Colmán búaidh each acu & buáid læch & buáidh cléirech & cruth a mban im c*h*æime for feraib Úa Foilgci co {MS folio 87 a 2}bráth & cruth a ríg úastu & gráin ríg cóigcid for fer a inaitt dogrés & ná bad begc la hingin ríg hÉrenn feis lais & cosgc*ur* remi dogrés mad for eoch 10] gerr bes alló chathæ. Roci*n*d im*murg*u cúairt do-som uáid féin .i. ó Chinæ*th* & ó c*h*ách ina diaid co bráth .i. screbull cecha cathrig 'na t*h*ír & cúra cach fir bale & a heach & a errad an ríg féin in cach .iii. bliadain co bráth & rofágaib Colmán troscud umpi seo mani tartha chena hí .i. a meath nó a thrucha an ríg nách tibræ hí, ut 15] dicitur: ¶88] > 1. Searc tugc ben ríg Taillten trell > > do ríg Úa Failgci fortenn, > > d'fir inaitt rocæin Rossa > > do Chinæth mac Áengossa. > * Tigc an Cinæth-sin andess > > risin céttsercus comdes, > > sé 's a drúth, ba dind dírmma, > > d'agcallaim na hairdrígna. > + Lá is *adaig* dóib sund mar æn > > an rí 's a rígan roc*h*æm, > > ic bæis dóib ann, ic búaphud > > fo inc*h*lid *i n-inúathud*. > - Érgidh rí Midhi na modh > > a ndíaidh a mná co solom, > > cor íadsattar, comoll ndil, > > 'mon ríg ocus 'mon rígain. > * Nassgcaitt a comairci cáir > > ar Colmán Lainne línmáir > > ac facsin cetherdne an ríg > > 'mon gort i ndernnsat mígním. > + Dorigne Colmán calma > > ferta imda adamra, > > docuir an rí*g* 's a drái *n*dil > > a richtt dá dam ógc allaid. > > > --- > > p.90 > > - Dorigne ferta aile, > > nírb áille da mírbaile, > > an rígan 's a cumal cain > > a richt dá n-agaid allaid. > * An dá each tuscat leo andes > > an rí 's a rígdrúth rígdes > > rolásett fase*ch* ri slíab > > ar anord, ara n-anríad. > + 5] Rolásett each an drú*i*th duind > > for g*rei*s in æsa imthruimm, > > rolásett each an ríg ráin > > for fír comairci Colmáin. > - Rugcsat eachtraind each an drú*i*th > > don c*h*omairci uilc indlúith, > > rofágcsat each ríg Berba > > i richt tamain tromferna. > * 10] Térno do c*h*omairci an næim > > each ríg Lifi lethanchae*i*m, > > hathle an eich rugscatnámaitt, > > d'óendreim dóib is d'ænc*h*áraid. > + {MS folio 87 b 1}Anci*d* Colmán íatt uile > > et*ir* ech ocus duine > > ón tráb dobói ga celgad > > can ágh nó can imdergcad. > - An t-ech roainciss féine > > ar náimdib tenda in *tsléibe*, > > > > 15] tair dom druimm, a Cholmáin cain, > > ar in ech is fíu cum*ail*. > * Dofágcaib Colmán cubaid > > da rab ar eoch ngiurr glumuir > > ná gebt*h*a tresa dangni > > ri ríg fíal Úa finnFailgci. > + Dofágcaib dóib co hatta*i*n > > cruth a mban for a maccaib, > > gráin ríg cóicid ar cur áir > > ar ríg Úa Falgi fortreáin. > - 20] Rogell Cinæth ca*ch* ní ndes, > > rogell cáin, rogell cairdes, > > rogellad do-som íar fír > > ná*ch* bíad can erred airdríg. > * Robennach-som ule an tír > > it*er* mná is maccu mo lí*n* > > i cé*i*n nobeitis co mbáidh > > do ré*i*r Colmáin meic Lúacháin. > + Fúaratar gábad *igair* > > minbad Colmán dia n-anacal > > > > 25] i comrád im dáil *serci* > > i comdáil a céttserci. Serc. > ¶89] *A*raile sgcél forath*mentar* sund. Rí Temrach .i. Domnall mac Donnch*afa* meic Murchada tugc *ingin* ríg Úa Failgci & rogell --- p.92 tochra mór díi .iiii. fichit bó .i. dá *fichit* díb fochéttóir & dá fichit ar cairdi co belltaine ar cind. Rochuinigh íarum an ben a tochra i n-áge a gellta & ní fríth dí acht ferann ar son a bó. Rogab sí an ferann diamad a comfogcus dia hanmcharaitt nóbeith .i. do Cholmán 5] mac Lúacháin, conid ann sin tugad dí Cæille na hIngine ó c*h*ind Átha an Daire co hulaid esp*uic* Áeda hi Feraib Tulach. Dobeir tra an ben hé ule do Cholmán co bráth. Dobeir im*murgu* Colmán manach dia muindtir ind .i. Uidrín mac Aramail, conid de atá Cell Udrín hi Cæille na hIngine & Less na Con túass ann & Cell Uidrín 10] tíss. ¶90] *A*raile fechtt and rugc Áed Ruóin rí Laigen sesrig Mocholmógc .i. ó C*h*lúain Iraird ar égcin & trosgcis Mocholmógc impu fair & fodlaidh íar sin baill an maic mallachta fo næmaib hÉrenn acht a c*h*umal fir namá. *Asbert* im*murgu* an rí: ‘Cía da tugc 15] Moc*h*ol*móc* mo {MS folio 87 b 2}c*h*omol-sa?’ ar sé, ac fonamat imme. Ó rochúala tra Mochol*móc* sin isbert sein: ‘Tíagam-ne co Colmán mac Lúacháin co Laind co rodingha dínn an ball útt.’ Dorónad tra amlaid sin & dogníatt óentaid ic Laind Mochol*móc* & Colmán mac Lúacháin & clód dá clogc .i. Findfáidech ce*ch*t*ar* de diaraile. Asbert im*murgu* 20] Colmán: ‘An ball fil am c*h*omair-si, iss é tæisech rosía taisselb*ad* chugut-sa, ar iss é dédenach roármed.’ ¶91] Táinigc íarum Áed Róin for creich im Midhi co Carnn Fiachach. Tánigc im*murgu* rí Midhi .i. Conall Guthbind mattan moch iarnabárach co Colmán & atfétt dó an sgcél-sin & ba begc slúaig do 25] Chonall & ba sochaidi do Áed Róin. Asbert im*murgu* Colmán fri Conall: ‘Érg-siu cuca & beir mo bachaill-sea lat do mergci remat & dobér-sa taidbsi trí cath fort & doragha duit ceó dar a rosgcaib nó a lláma do gab*áil*,’ ar Colmán. ‘Is ferr lind,’ ar Conall, ‘a lláma do gab*áil*.’ Iss ann sin do cengail cach fer do muindt*ir* Conaill lóm*an* 30] día brut do gimánaib bruit na bachla co rabi cochall fa cenn díb & *inde* dicitur ‘bachall cochlach’ ría-si .i. do naidm a comairci fuirri & for Colmán mac Lúacháin. Ocus iss é an lín amus dóib-sim an lín lom*an* fil for brot na bachla *cochlaige*. Dorónad tra amlaid sin & --- p.94 romarbad Áed Dub & ár a muindtiri ic *Faithchi* m*eic* Mecnán & rugcsat meic tíre a ball ferda co dorus an tempuill co Colmán & isbert Colmán ría: ‘B*er* co Finnén nó co Mocholmógc & co næmaib hÉrenn hé dia taisbenad.’ Romórad da*no* ainm Dé & Colmáin trit an f*ir*t sin. ¶92] 5] Tugc im*murgu* Moc*h*ol*móc* íarsin do Cholmán mac Lúacháin rigléss a Clúain Iraird. Táinigc tra íarsin Conall co Colmán mac Lúacháin dia réir & robaist mórcúairt na Bretcha dó ó sin alle, ar is íatt robói ana farrad ann a fían a sært*h*a ar ca*ch* cath na{MS folio 88 a 1} Bretcha co bráth .i. screball cach cathrigh & cúra cech *fírbale* & ech 10] cach tósich an cach sechtmad blíadain co bráth. ¶93] *A*raile fecht da*no* robátar nóairi for muir & murthaidhi an mara aca togairm & síat-som ar sæbchoire. Ó roaitcheatar ainm Colmáin meic Lúacháin térnatar slán i tír & is amlaid sin cach æn guidhfes Colmán fri tendta dogéba cobair imslán ó Día. ¶94] 15] *A*raile fechtt da*no* luid fer a cath & tograim fair & féimdidsim imt*h*echt fri scíss. Ó dorat-som im*murgu* sele Colmáin meic Lúacháin ima c*h*osaib *féimditt* eich & dæine ní dó, conid ann isbert Colmán: > 1. Sele Colmáin meic Lúacháin > > mo c*h*náma cen meth, > > > > 20] romsnáidi a comarci > > corigci ar cach leth. > * Doríachtt cuigci næmCholmán > > ina chruth glan glé, > > na traight*h*igh notograimtis > > nódiuscartiss de. > + Colmán mac Lúacháin im leth > > re ndul ar creich cridhi crúaidh, > > da tegmad dam dul ar leth > > co ná b*er*a nech mo búaidh. > 25] Romórad da*no* ainm Dé & Col*máin* *trít* sin & gach duine géb*us* so & fo ngébt*har* nocha cuirf*i*t*her* hé & ticfa slán dia t*h*igh & dlig*id* Colmán screpall de. ¶95] *A*raile fechtt da*no* luid fer for slúaig*ed* i ndíaid cáich & ní rucc forru. Doralatar im*murgu* a námaitt dó & cach æn díb téged dia --- p.96 *grei*m nó dia marbad ó roataig-sim Colmán mac Lúacháin riu andar léo ba banscál hé & næidhi for a muin. Romórad ainm Dé & Colmáin triasin f*ir*t-sin. ¶96] Táinigc tra faindi do Cholmán mac Lúacháin & órba cindti 5] forba a bethad dó tángcatar cugci a maic ecl*aise* & a manaig & rochísit cáoi serb ina fíadnaisi & rochuincsett fair cetugud dóib fúaslucud an talman for a taisib næma & a mbith i scrín cumdachta eturru am*ail* cach ardnæm & cach n-ardapstal {MS folio 88 a 2}arc*h*ena fo Érinn. Rodeónaig tra Colmán sin coma*d* *comdídnad* torsi dóib-sium & 10] comad chádus ar cach ngúasacht acside & nemaicsidi hé. ¶97] An tan im*murgu* rocomláin*i*g sim .iii. blía*dna* i talmain, is annsin dorala Fursa cráb*dech* for cúairt sechnón Érenn ó c*h*ill co cill. Ó doríacht im*murgu* co hÁth an Daire, is annsin roben aist*ri* Lainne a clogc. ‘Dimmbúaid n-aist*er*echta for fer t'inaid!’ ar Fursa. ‘Ní 15] lamam-ne ní is mesa do rád frit.’ Rosuid Fursa íarum ic Croiss Fursa ic déscin úada an muilind cirr sair. Is ann isbert in r*ann*: > 1. Dá chomurtha súaichinti > > ac Lainn sech cach rúaim rachaill: > > muilenn cerr fri combleth*ad* > > ocus brat im a bachaill. > Táinigc cucu fochétóir ægaire coit*chenn* bó Laindi & feraid fóilti friu 20] & dobir fiss don chill gusan airc*h*indech .i. co Cuána mac Cumaine. ¶98] Íar fairind tra da*no* comad hé tósech nóadhrad Fursa .i. mær na bachla *cochlaige* & ní fæilti doróne friss nách fria muindtir, conid de sin rofágaib Fursa do-som ifernn & do fir a inaitt & dimbúaid n-erlabra & athaisgc & sodethbriugud co bráth, ar is sodethbriugud 25] doróine fri Fursa & ní fiss tugc don chill am*ail* tugc an t-úgaire. Tíagaitt im*murgu* muinnter Laindi et*er* *sacart* & airc*h*indech ar cend Fursa & *dobeir an* sacart secht n-*an*ála Dé for a muin & fácbaid Fursa dó nem & ana & sæg*al* & secht mbríathra atberad do chomall. Dob*eir* íarum an t-airchindech secht n-anála Dé for a muin corigci an lic 30] i ndorus a tighi ap*ad*. Táinigc íarum an banairc*h*indech & messar lenna & messar lomma lé corigci an lic. Fácbaid Fursa sonuss lomma & lenna co bráth sund & ní b*er*t*h*ar doblad tariss so cid mór dogéna. --- p.98 Fácbaid Fursa don airchindech neam & ana & sægal & ná bert*har* a erb*ir*i bíd acht co ro {MS folio 88 b 1}gabad p*ate*r fri Lic Fursa fri Fursa & comad br*eth* cach t*res* bríathar atberad & ca*ch* ní forbt*h*i nochuincfed fo secht .i. secht troisgcid ic ulaid Fursa ar an *Coimdid* a n-anmum 5] Fur*sa* co tibred Día dó. Rofritháil*ed* tra co maith an aidhchi-sin Fursa, conid ann asbert Fursa: ¶99] > 1. Is *cett lem* don ægaire > > cía nobeth sund co sona, > > cía fogaba mórc*h*ennsa > > lassin Dúilem íar ndola. > * Is de tætt ar tárcud-ne > > co Laind na Col*mán* credal, > > > > 10] áit hi fagbaim ermitin > > is mó inás imar dlegar. > + Táinigc maith an tsámaid-sa > > dom toisgc cucu buddechtsa, > > bíaid do ré*i*r mo chrábuid-sea, > > for a cet-sain mo c*h*etsa. Is c. > Bendach*ais* tra Fursa an cill íarnabárach. Tegcaitt im*murgu* na 15] manaig co Fursa & aitchitt an *Comdid* ris comad hé noberad a tal*main* *taissi* Colmáin meic Lúacháin. & donít*her* amlaid uile. ‘Indis fechtsa dúinn, a Fursa!’ ar na manaig uile: > 1. Do macne mín muindterach > > ar t'úib t'íarmúib tendmaid-ne, > > do ríg is do rígrada, > > do gnímrada gerrma*i*t-ne. > * 20] A congal*a* coscaraig > > ar tæb t'íardaigi tarsem, > > rongrádis rotcrádsimar, > > rotbáidsimar rotbáidfem. > Bidgaid íarum an rí as asa c*h*odlud & ba meb*ur* lais an láid & *mebraigid* an rígan úada-som hí & an slúag arc*h*ena úaithe-sim. ¶100] Ba hé so tra clérech ba ferr enech a nÉrinn. Follus ón sin, 25] ar táinigc-sim cid íarna étsecht do foráil a t*h*ighi óiged for Airechtach mac Muiredaig & dorigne an láid-so cuigi & fri senóir isin c*h*ill isbert Colmán hí. > 1. Fir timna céin bett abus > > dénatt idna, iss *ed* a lless, > > creitett athair *conigc* nem, > > ar iss é focren ca*ch* ceas. > * 30] {MS folio 88 b 2}Crommatt cind fon eclais n-uill > > mad áil dóib rath spira*i*tt glain, > > adrat do Chríst credlach cross > > erett bett aboss 'ga tigh. > > > --- > > p.100 > > + Tennatt corp fri *crábud* nglan > > do ré*i*r sámad sochla sean, > > co risatt tír n-angel find, > > is ferr lim a ndul for nem. > - Nempní ar bith c*h*é an doman dub, > > bíd oirb oman Dé do neim, > > ferr c*er*t an genusa glain > > ria techt an terus-sa, a fir. Fir. > * 5] Cóir are re dígail Dé, > > mairgc romídhair bid fa t*h*núth, > > ná rís ifernn *n-*úathmar n-ard, > > imda gol gargc ar a brú. > + Brisiud ar sin, iss é a fír, > > deich timna Dé do neim nár, > > gním co n-iris, nertad n-óg, > > techtad na tróg is na *trén*. > - Timna ele, úaisle grád, > > dleg*ar* do c*h*ách cid dusgní, > > > > 10] aoine, ornaigt*h*i co fáth, > > timgoire tráth conotlí. > * Tabairt bíd do bochtaib Dé, > > tlath do nochtaib, begc is gó, > > bith cen órad acge a clí, > > méraid sin co *nó*mad nó. > + Afrenn is celebrad glé, > > ní fedalrad fand co lí, > > dleg*ar* ria tocht do c*hor*p Críst > > t*er*mud gen trístt co ba thrí. > - 15] Abair dam fri hAirechtach, > > déna maith ar bochtaib Dé, > > ar is aigci atá cach maith > > iccon fl*aith*, ic mac mo Dé. > * Mór an crech > > tech *n-æiged* Críst arna meth, > > mad ainm tigi Críst na cloth, > > is inann is Críst cen te*ch*. > + Ná ceil dam-sa in fírindi! > > dá cele-sæ tárast*ar*, > > > > 20] na tabrad a druim fria Ríg, > > ná ría an tír atágast*ar*. > - Tech n-áiged na mbocht fo bail > > ria tocht a ngnúis Dé do neim, > > ní ferr grés ar *crábud* glan > > dia rab lat dogrés, a fir. Fir. > ¶101] *A*raile scél forath*mentar* sund .i. *Becrachán*, manach do manchaib Colmáin hé & iss é an *sechtmad* fer luid leis do Róim béus 25] & iss é fil hi Cill Becrachán fri láim Colmáin meic Lúacháin & is sær hí ar chíss ríg & flatha{MS folio 89 a 1}. Tugcsat im*murgu* muindter Laindi --- p.102 d'Ú Scoil hí for a manchine co bráth. Ní dlegar da*no* do Feraib Tulach cethernn timchill ríg Midhi forru acht a gille each an tan bías isin Cróindsi ar son na cethernne timchill & ní dlegar díb dol a cath illó catha acht imon ríg & deoraid & amais. ¶102] 5] *A*raile scél da*no* forath*mentar* sund. Fecht ann fæmait na trí Colmáin móra Midhi trian slóig do dingmáil do ríg Temrach acht co mbeth dia ré*i*r .i. dá cath do dénum do feraib Midi díb & trí catha do feraib hÉrenn díb & an tres cath díb-sin .i. do na trí Colm*ánaib* Midhi, conid ann isbert in rand: > 1. 10] Cach olc do muir is do t*h*ír > > tigc fri Temraig toth*acht* mín, > > comlann ris ac Ríg neime > > na trí Colmáin cænMidi. > ¶103] Follus tra asna scélaib-so Colmáin meic Lúacháin nách fil clérech is amru ac Día oldás-*s*om. Ar cía clérech ele a nÉrinn ro-imthig an loch cen eathar acht éisium? 15] Cía clérech da*no* ar rossluigc talam a n-ænfecht an uile díarmidhi et*er* dæine & echu & conu feib rosluict*h*ea da bréithir-sim a ænar? Cía clérech da*no* rotathbeóaig trí marbu fo c*h*osmailes Críst acht éisium féin? Cía clérech da*no* is cell chottaig dia manchaib féin acht a c*h*eall-som 20] namá? Cía clérech da*no* dia ndernnsatt na hallta umalóitt dia ndeóin féin acht dó-som? Cía clérech da*no* da fil muilenn cerr do c*h*um achta a mírbuile acht éissium? 25] Cía clérech da*no* gus'tángadar muindter ifrinn fo forcongra hi richt foiche acht cuicci-sim? Cía clérech da*no* cus'tángadar muindter neime fo forcongra co ndernnsat grafne n-óenaigh {MS folio 89 a 2}dó ana fíadhnaissi co himnmlán? 30] Cía clérech cus'táinigc Críst féin hi richt claim ic Crois Clamán acht chuigci-sim namá? Cía clérech da*no* dorigne cruthnechtt don eorna acht éisium a ænar namá? --- p.104 Cía clérech dorigne céo lomma do englais midg acht éiseam a ænar béus? Cía clérech da*no* robáid indsi cona dæinib fo loch acht éisim ana ænar béoss? 5] Cía clérech da*no* dorigne ferta & mírbaili ríana geinemain acht é-sim a ænar? Cía clérech gusa tángadar angil a n-aidchi a gene co céolaib *dersgaigthecha* acht cuci-sim? Cía clérech da*no* dia ndernad tairc*h*etal ratha Dé ria feis a máthar 10] fria athair acht dó-som? Cía clérech da*no* rochotail fon sruth ón tráth coraile cen fliuchad a éttaig acht é-sim? ¶104] Huc usque signa fiant & c .i. ní coimsidh nech dechmad an neich dorigne-sim do aisnéis acht mane tísad a aingel comaidechta nó 15] spiratt a anma féin ana churp doridhisi dia falsiugud. Ar issíso teisd dobir Cruimt*her* Cassán Domnaig Móir & Mæltuile mac Nóchuire & Colum Cille ac a molad .i. cía dofætsad nem for talmain dogéna Día are-sim a athnúadugud doridisi 'sa sonairti cétna. Ar ba fer glan idb*ar*tach toltanach é-sium don *Choimdid* na ndúla am*ail* Abél mac 20] Ádaim; prímfáid fri tairc*h*etal todochaidi am*ail* Issahías mac Namais; cend irsi & creitim íarthair an betha am*ail* Abrám mac Tarra; prímtóisiuch togaidi an popuil iræsaig tria muir na baisti & na der*g*marta am*ail* Móisi mac Amræ tre Muir Rúaid; salmc*h*etlaid cennais dúthrachtach fri cant*ain* tsalm amail Dauíd mac Íasse; {MS folio 89 b 1}fer 25] fulaing fochaidhi & treablaitti ar an *Coimdid* na ndúla am*ail* Ióp fo*chaidech*; istu*d*loc toghaidhi do ecna Dé & día airchet*al* am*ail* Pól apstal; comarba óigi & genais na eclaisi tiarmórtigh*th*i am*ail* Eóin mbrun*n*dalta; *prímliaig* cuirp & anmae ca*ch* iræsaig am*ail* Lúcáss suibisc*él*taid*e*. ¶105] Ba hí-so ríag*ol* a *chrábuid* .i. trí renna dogníd don aidchi 30] & cethri huaire ca*cha* raindi. Dogníd-som *immurgu* *trí* cét sléchtain isan c*h*étna raind & *no* canad na trí .l. isin rainn tánaisti. *No* hetarscarad da*no* a m*en*main óna talmandaib cusna nemdaib i teóir isin tres raind. Dogníd im*murgu* .iiii. celebart*h*a cach lái & *no* chanad .l. salm it*er* cech celebrad & no baisted & no pritchad & *no* chanad 35] ernaigt*h*i imda ele archena. --- p.106 ¶106] Ó thainigc im*murgu* cusna *dédenchu* dó-som, ar ní raba fuil ná feóil fair, ar roforbanast*ar* a bethaid triasna hæintib cíanastib & triasna frithairib aidchidib, iss ed sin im*murgu* indisitt na senchusa næma nách do galar sainruthach et*ir* atbath, acht aingil an Choimded tancatar día t*h*ogairm i forba a bethad, dicentes: ‘O bone Colmane, festina ad nos’ .i. ar cia bé-siu isna talmandaib atchíam-ne tú am*ail* *catharda* díless hi neim. Conid aml*aid* sin im*murgu* roforbanast*ar* a bethaid et*ir* na himacallma anglecda & na cumsanta díada. Iss *ed* im*murgu* indisitt na scríbenda díada conid é-sim féin bus brethem for a manch*aib* & for a manchesaib illó brátha & ní bért*h*ar nech díb úada a n-ifrinn acht æn do chétt & cid hé sin bid drú*th* nó díbergach nó mac mallachta. FINIT.