#Betha Choluim Chille #### Corpus of Electronic Texts Edition ### Background details and bibliographic information Betha Choluim Chille ==================== Author: Unknown --------------- ### File Description Whitley StokesElectronic edition compiled by Beatrix Färber , Elva Johnston , Ruth Murphy Funded by University College, Cork and Professor Marianne McDonald via the CELT Project 2. Second draft.Extent of text: 8440 words#### Publication CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College, Cork College Road, Cork, Ireland—http:www.ucc.ie/celt (2001) (2012) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland. Text ID Number: G201011Availability Available with prior consent of the CELT programme for purposes of academic research and teaching only. #### Sources **Manuscript sources**2. Dublin, Royal Irish Academy, MS 1230 (formerly 23 P 16 or Leabhar Breac) pp. 29b–34a. **Editions, Translations and Secondary Literature**2. W. Maunsell Hennessy, The Old Irish life of St. Columba, being a discourse on his life and character delivered to the brethren on his festival. Translated from the original Irish text [with notes] by W. Maunsell Hennessey. In:William F. Skene: Celtic Scotland. Vol. II, App. 467–507. (Edinburgh 1877). 3. Whitley Stokes, Three Middle-Irish Homilies on the lives of Saints Patrick, Brigit, and Columba. (Calcutta 1877). 4. Whitley Stokes, Lives of Saints from the Book of Lismore. Edited with translation, notes and indices. (Oxford 1890). 5. Whitley Stokes, Another Parallel. Revue Celtique 5 (1883) 393f. 6. Rev. Richard Henebry, The Life of Columcille. [Ascr. to Magnus O'Donnell.] Text from Rawlinson B. 514, with translation, Zeitschrift für celtische Philologie 3–5 (1901–05). 7. Sir John T. Gilbert, Facsimiles of National manuscripts of Ireland. Pt. III [Pl. LXVII Life of Saint Columba, compiled for Manus O'Donell, Lord of Tirconnell (A.D. 1532), Bodleian Libr. fol. 1. Gaelic Preface, text and translation]. (London 1879). 8. Kuno Meyer, Anecdota from Irish MSS. VII. Colum Cille in Arann. Rawlinson B. 512, fo. 141a, with translation. Gaelic Journ. 4 (1892) 162. 9. Joseph Vendryes, Une anecdote sur Saint Colomba. [Text of same from Paris MS. No. 1, fol. 56 v. with French translation.] Revue Celtique 33 (1912) 354–56. 10. Paul Grosjean, The life of St. Columba from the Edinburgh MS. [XL. p. 13; Text and translation.] Scottish Gaelic Studies 2 (1928) 111–171; 3 (1929) 84f. 11. A. O'Kelleher and Gertrude Schoepperle, Betha Colaim Chille. Life of Columcille compiled by Manus O'Donnell in 1532. Edited and translated from manuscript Rawl. B. 514 in the Bodleian Library, Oxford, with introduction, glossary, notes, and indices. Facs. pl. 78 + 516 pp., Irish Foundation Series of America No. 1 (Chicago 1918). 12. A. O'Kelleher, Betha Coluimb Chille. The Life of Colum Chille [continued from Zeitschrift für celtische Philologie 5 (1905); ibid. 9 (1913) 242–287; 10 (1914) 228–265; 11 (1916) 114–147.] 13. P. Walsh, Two Irish manuscripts. Studies 18 (1929) 292–306. [O'Donnell's Beatha Coluim Chille, Franciscan Convent, Dublin: A. 8, and Rawl. B. 514.] 14. Paul Grosjean, A tale of doomsday Colum Cille should have left untold. Scottish Gaelic Studies 3 (1929) 73–85; (1931) 188–199. [Liber Flavus Fergusiorum I. f. 26 (77) b. Beg. 'Do luigh Colum Chille feacht naill agus Baithin do Ard Macha.' Text and translation.] 15. Kuno Meyer, Corrigenda to 'A. O'Kelleher and Gertrude Schoepperle, Betha Colaim Chille. Zeitschrift für celtische Philologie 13 (1916) 383f. 16. Paul Grosjean, Ascetic practices of Colum Cille. King's Inns No. 10, f. 32 v (Irish Texts IV, 1934, 98). Two quatrains (1) Gle no laighedh; (2) Teora bliadhna boi cen lés. [Amra Coluim Cille, LU 640–654, etc.] 17. Paul Grosjean, Hagiographica celtica. 1. Narratiuncula de S. Columba Hiensi (Analecta Bollandiana 55 (1937) 96–108). LL 366, 369 marg. inf. 'Isé Sen Brenaind dorat in chomairli do Cholum Chilli.' Text and Latin translation. 18. Paul Grosjean, S. Columba Hiensis cum Mongano heroe colloquium. Analecta Bollandiana 45 (1927) 75–83. 'Imacallam Coluim Cille & ind óclaig.' Ed. with Latin translation, from H. 2. 17, p. 178, Lec. 145 b, H. 3. 18, p. 555. 19. B. Albers, Zu den beiden ersten Lebensbeschreibungen des Abtes Columba von Iona. Studien und Mitteilungen zur Geschichte des Benediktinerordens 33 (1912) 405–420. 20. J. F. Kenney, The earliest life of St. Columcille. Catholic Historical Review N. S. 5 (1926) 636–644. 21. Gertrud Brüning, Adamnans Vita Columbae und ihre Ableitungen. [8. Die irische Vita. 10. Die Vita von O'Donnell], Zeitschrift für celtische Philologie 11 (1915–1917) 213–304. 22. H. Parlin, The book-owner in the Columban transcript legend. Irish Ecclesiastical Record 5 Ser. 28 (1926) 181–190. 23. Paul Grosjean, La mort de S. Columba, celle de S. Donnán et le cycle pascal celtique. Analecta Bollandiana 63 (1945) 119–122. (Notes d'hagiographie celtique, no. 12). 24. Joseph Szövérffy, The Well of the Holy Women; some St. Columba traditions in the west of Ireland. Journal of American Folklore 68 (1955) 111–122. 25. Joseph Szövérffy, Manus O'Donnell and Irish folk tradition. Éigse 8 (1956/57) 108–132. 26. Pádraig Ó Beirn, review of O'Kelleher/Schoepperle, Betha Colaim Chille, 1918 (2nd ed. Richard Best, 1956). Donegal Annual 4 (no. 1, 1958) 45–54. 27. Ó Conmhaigh, an tAthair, Colmcille: Deoraíocht Cholmcille. Irisleabhar Mhá Nuad (1958) 25–32. 28. Paul Grosjean, Pour la date de fondation d'Iona et celle de la mort de S. Coluim Cille. Analecta Bollandiana 78 (1960/61) 381–90. 29. Vernam Hull: Amra Choluim Chille. Zeitschrift für celtische Philologie 28 (1960/61) 242–251. 30. Alan Orr Anderson & Marjorie Ogilvie Anderson (eds.), Adomnan's Life of Columba. (London [etc.] Nelson 1961, 2nd ed. Oxford 1991). 31. Francis John Byrne, Review of Anderson and Anderson. Scriptorium 16 (1962) 397–400. 32. Daniel A. Binchy, Review of Anderson and Anderson. Studia Hibernica 3 (1963) 193–195. 33. Ludwig Bieler, Review of Anderson and Anderson. Irish Historical Studies 13 (1962/63) 175–184. 34. Tomás Ó Fiaich, Saint Colmcille in Ireland and Scotland. Irish Monks in the Golden Age, ed. John Ryan. (Dublin and London 1963) (Thomas Davis Lectures [1960]) 16–30. 35. Daphne D. C. Pochin Mould: Naomh Colmcille. Irish Ecclesiastical Record 99 (1963) 381–391. 36. Joseph Szövérffy, The Altus prosator and the discovery of America. Irish Ecclesiastical Record 100 (1963) 115–118. 37. Marjorie O. Anderson, Columba and other Irish saints in Scotland. Historical Studies 5 (1965) 26–36. 38. Francis John Byrne, The Ireland of St. Columba. Historical Studies 5 (1965) 37–58. 39. K. W. Hughes, The Church in Early Irish Society (London 1966). 40. Brian Ó Cuív (ed.), A Colam Cille dialogue. Éigse 12 (1967/68) 165–172. (Middle Irish Poem 'Mo-chean duit, a Colaim caidh'. Dipl. ed. from Book of Uí Mhaine; variants and 3 additional quatrains from British Museum. English translation, notes, relationship to BCC.) 41. W. I. R. Finlay, Columba (London 1979). 42. Máire Herbert, Iona, Kells and Derry: the history and hagiography of the monastic familia of Columba (Oxford 1988). 43. Máire Herbert, The preface to 'Amra Coluim Cille'. In: D. Ó Corráin et al. (eds.), Sages, Saints and Storytellers (Maynooth 1989). 44. Adomnán of Iona, Life of St Columba, translated by Richard Sharpe (London 1995). 45. Richard Sharpe, Maghnus Ó Domhnaill's source for Adomnán's Vita S. Columbae and other vitae. Celtica 21 (1990) 604–607. 46. Cormac Bourke (ed.), Studies in the Cult of Saint Columba (Dublin and Portland/Oregon 1997). 47. Pádraig Ó Riain, A dictionary of Irish Saints (Dublin 2011), 211–214 (with bibliography). **The edition used in the digital edition**2. Betha Choluim Chille. On the life of Saint Columba, Three Middle-Irish Homilies. Whitley Stokes (ed), First edition [35 pp.] (One hundred copies privately printed)Calcutta (1877) ### Encoding #### Project Description CELT: Corpus of Electronic Texts #### Sampling Declaration The present text represents pages 90–125 of the volume. All editorial introduction and translation have been omitted. The editorial addenda and corrigenda are integrated in the electronic edition. #### Editorial Declaration ##### Correction Text proofread twice. Editorial corrections are tagged corr sic resp="WS"; text supplied by the editor is tagged sup resp="WS". ##### Normalization The editor's divisions of words have been silently changed to bring them into accord with modern practice. All compound personal names are segmented in accordance with CELT practice. The editor's 'din' has been expanded to 'dino' throughout. ##### Quotation Quotation marks are rendered Q in the prose text. ##### Hyphenation Soft hyphens are silently removed. When a hypenated word (hard or soft) crosses a page-break or line-break, this break is marked after the completion of the hyphenated word. ##### Segmentation div0=the whole text; div1=the individual saint's Life or religious text; page-breaks are marked. Folio numbers of the manuscript as rendered in the facsimile are marked. Paragraphs are marked. Passages in verse are marked by poem, stanza and line. ##### Standard Values Dates are standardized in the ISO form yyyy-mm-dd. ##### Interpretation Names of persons (given names and surnames) are tagged. Place names are tagged. #### Canonical References The *n* attribute of each text in this corpus carries a unique identifying number for the whole text. The title of the text is held as the first *Head* element within each text. *Div0* is reserved for the volume. Page-numbers of the printed text are tagged *pb n="nn"*, and line-breaks of the printed text are tagged *lb n="nn"*. A canonical reference can be made by counting the line-breaks and by counting the page-breaks as two separate series, expressed in the form xxx.yyyy. ### Profile Description Created: By one or more unknown authors in Irish monastic scriptoria. Date range: Middle Irish period.#### Use of language ##### Language: [GA] The text is in Middle Irish. ##### Language: [LA] Some phrases and formulae are in Latin. ### Revision History * (2012-02-21) Beatrix Färber (ed.) * Addition made to bibliographic details. * (2010-04-30) Beatrix Färber (ed.) * Conversion script run, header updated; new wordcount made; file parsed; new SGML and HTML versions created. * (2008-09-30) Beatrix Färber (ed.) * Keywords added; file validated. * (2005-08-25) Julianne Nyhan (ed.) * Normalised language codes and edited langUsage for XML conversion * (2005-08-04T15:40:40+0100) Peter Flynn (ed.) * Converted to XML * (2001-11-27) Beatrix Färber (ed.) * Tagging of nomina sacra, quotes, dates, numbers; parsing of file using NSGMLS and creation of HTML file. * (2001-11-06) Ruth Murphy (ed.) * Second proofing of text; integration of addenda and corrigenda; completion of personal names markup. * (2001-05-08) Beatrix Färber (ed.) * Bibliography inserted. * (2001-05-03) Beatrix Färber (ed.) * Text converted to ASCII, provisional header created; file parsed using NSGMLS. * (1996-08) Elva B. Johnston (ed.) * More structural markup applied, Stokes' *din* expanded to dino throughout, Stokes' *(?)* replaced by *uncl*; basic punctuation introduced. Markup of names begun. * (1995-05) Mavis Cournane (ed.) * First proofing and structural markup of text. * (1995) Project Staff at the CURIA/CELT Project (ed.) * Text capture. --- #### Corpus of Electronic Texts Edition: G201011 ### Betha Choluim Chille: Author: Unknown {MS page 29b-30a} --- p.90 *E*xii de terra tua et de cognatione tua et de domo patris tui et vade in terram quam tibi monstravero. ‘Facaib do thir & do thalmain, do *choibnes* collaide. & t' athardu n-diles erum-sa, & eirg isin tir faillsigfet-sa duit.’ IN Coimdid fen do-rat in comairle cairdemail-sea do chind na h-irsi forpthi & na cretmi comlani .i. do **Abraam mac Tara** co ro facbad a thir & a talmain fén .i. tír **Chaldea** & co tísad dia oilithre isin tír ro failisig Dia dó .i. **Tír Tairngire**. **Moysi** immurro mac **Amra** tóisech Tuathi Dé in fer ro linad ó rath & deolaidacht in Spirta Nóeb is e ro scrib in coibige coisecarthasa thall h-i n-Genesis rechta, co ro marad do grés ic on eclais in chomairle cairdemail do-rat in Coimdiu fodessin do **Abraam** do erail ælithre fair, co n-epert friss: Exi de terra. ‘Facaib do thír & do thalmain e*rum*-s*a*.’ Haec quidem istoria nota est. **Abraham** a Domino praeceptum fuisse ut terram **Caldeorum** desereret, et terram repromisionis adiret. {MS page 30a}. IS scel airdirc isin scriptuir, in Coimdiu fén dia erail for **Abraam** facbail tíre **Caldea** rop athardu diles dó & tidecht dia oilithre i **Tir *Tarngeri***, ar daig in maithiusa no biad dó fén de ocus dia cloind & dia ciniud tara n-essi. ISte hautem **Abraham** caput fidei est et pater omnium fidelium sicut dicit apostolus. In fer immurro dia tarut Dia in chomairli-sea .i. **Abram** is esside airmither isin scriptuir ar athair dona h-uli iresechaib amal demniges in t-aspol co n-apair. Omnes qui sunt ex fide híí sunt --- p.92 filii **Abrahæ**. ‘IS iat meic **Abraham** iar fír’ ar in t-aspol ‘na h-uli nós-inntamlaigend o iris forpthi.’ Quod hautem patri fidelium *praecipitur*, hoc omnibus filiis eius implendum relinquitur, ut terram suam deserant et carnalem patriam derelinquant. IN maith dino ro erail Dia sund for athair na n-iresech .i. for **Abram**. dlegar dia macu ina diaid. .i. dona h-uli iressachu a comalliud .i. a tír & a talmain. a n-indmas & a n-airfited sægulta do fhacbail ar in Coimdid na n-dúla, & dul a n-æletir forpthi iarna innsamail-sium. Tres hautem sunt modi uocationum. O tri modaib immurro tho-cuirither na dóine co h-aichentus & co munterus in Choimded. Primus ex Deo. Is e cétus in cétna mod .i. an gresacht & an adannad na n-dóine on rath diada co tecat do fhógnam don Choimdid iar n-desmirecht **Póil** & **Anntóin** manaig & na manach n-iresach archena ro fógnatar do Dia tall isin **Egipt**. Secundus per hominem. To-cuirther dino na daine on mod thanaise tria duine .i. trés na proceptorib noemu pritchat in scriptuir n-diada dona dóinib iar n-desmirecht-sin **Póil** aspuil ro pritchan do gentib co nus-tuc tria line in t-s oscéla dochumm puirt bethad. Tertius ex necessetate. To-curither dino na dóine on tres mod tria ecentaid .i. in tan chomécnigther fri fognum do Dia tria threblatib & tria gvassachtu bais, no tria deliugud frisna maithib aimserda i m-bit, iar n-desmberecht-sin popuil **Israel** ro chomthoi co menicc cosin Comdid h-o adrad h-ídal & arracht iarna comécnugud o na tréblatib ocus o na doccomla fuaratar o na cinedaib echtrandai amal indister isin scriptuir noem. Hinc **Dabid** dicit: conid dia forcell-sin at-beir in faith **Dabid**. Clamauerunt ad Dominum cum tribulabantur et de necessetatibus eorum liberauit eos. O fo-gebed popul **Israel** tréblati ocus guassachtu móra, no guided & no aitched in Comdid co ro særad iat dona doccomlaib-sin. **Abraam** ergo diuina gratia instinctus mandatum quod fuerat ei imperatum a domino impleuit, et exit in Cárrán in qua mort*u*us est pater eius et inde transmigrauit in **Terram Repromisionis**. **Abram** dino cend na h-irsi forpthi & na cretmi comlani, o ro greised on rath diada ro chomaill in timna ro for-congrad on Chomdid fair .i. do-chuaid h-i tir **Chaldea** co Carrán airm i n-epilt a athair, & tanic as-side co **Tír Thairngire**. Tribus hautem modis patria deseritur, uno inutili et duobus utilibus. Atát immurro trí h-ernaile ó fácaib nech a athardai in tan --- p.94 teit in ælethir, & ata oen dib-side arna fagabar fochraicc o Dia & a do ara fagabar. Aliquando enim patria corpore tantum relinquitur, nec mens a cárnalibus studiis alienátur, nec bona opera appetuntur .i. tan and fácbaid nech a athardai o churp namá & ni etarscarann a menma fri pecdaib & dualchib, & ni santaig sualchi na so-gním do dénam. IN tali ergo perigrinatione nihil nisi afflictio corporis *fit*, nullus uero anime perfectus. IN ælithre iarum do-gnither amlaid-sin ni fhásand di torad no tarbai don anmain, acht sæthar & imlvad cuirp co dímain, ar is svail a tharbai do neoch ergi a atharda mine dernai maith na h-ecmais. Nam et postquam **Abraham** corpore patria *exivit* tunc et Dominus dixit. Uair cid **Abraham** fen is iar facbail do a thíre dílis & is iar n-etarscarad friss iar curp do-rat in Coimdiu in comarlise dó, co n-epert: Exi de terra tua. ‘Ben do cheill budesta do tír & do talmain, & ná bíd do menma ra h-impod ris doridise.’ Acsi aperte {MS page 30b} diceret. Carnalia uitia patriæ in qua fueras corpore, mente simul et corpore deuita. Amal bid ed at-berad Dia fein cu follus re h-**Abraam**: ‘Imgaib o churp & o anmain o súnd amach it ailithri pecdai & dualchi in tíre in ro atrebais inallana iar curp, vair is inann do neoch & no aittrebad inna atharda dia n-inntamlaiged besa a atharda ina ailithri.’ Non enim in uia pedum sed in uia morum proximatur ad Dominum. ‘Uair nocon o set choss no o imluad cuirp chomfocsiges nech do Dia, acht is tria denam so-bes & sualach.’ Aliquando mente tantum patria relinquitur, et non corpore, sicut sunt quidam qui quamuis in patria peragunt uitam regione. Patriam tamen uiuendo carnaliter non norunt, sed iustis causis quibusdam cogentibus in suis locís manent habitantés quasi non habitantés. Fecht aile immurro fácaib nech a athardai ó duthracht cride & menman cen co fácaib o churp, amal do-cuirither dona h-ordnigib tóchathit a m-betha ina tírib fen co bás, ár nos-fastat tuatha ocus eclasi isna ferannaib i m-bit for mét a tarba do chách, & vair nách ar chollaidecht tairisit ina n-athardai, gebid a cain duthracht gréim n-oilithir dóib ic on Chomdid. Aliquando mente & corpore, ut sunt hii quibus dicitur. Fecht aile tra fáccaib nech a athardai co comlán o churp & o anmain, amal for-ácsat ind apstail, & lucht na h-ailithri forpthi dia ro tharngir in Coimdiu mor maith isin soscéla, dia n-erbairt: Uos qui dereliquistis omnia --- p.96 propter me, patrem et matrem uxorem filios et filias agrum et omnia quae habere potuistis centuplum accipietis in hoc seculo, et uitam eternam in futuro. ‘Denaid airithe de seo’ ol Ísu. ‘Uathad sochaide ro thrécsib form-sa bar tir & bar coibnes collaide, bar selb & bar n-oibnius sægulla co fuidbi a cét coibes do maith vaim-sea i fus isin t-sægul & isin bethaid suthain tall iar fuigell bratha.’ Híí sunt ueri perigrini qui cum psalmista possunt dicere. IS iat-so lucht na h-oilithri cómláni iar fír, isa na persaind at-bert in faith ic comaidem & ic atlugud do Dia: Aduena sum apud te Domine et perigrinus sicut omnes per mundum. ‘Berim a buide ritt a Dé’ ar in faith ‘is ailithri & is deoraidecht dam isin t-sægul iar n-inntsamail na sruthi remtechtach.’ Sochaide tra do mogadaib dilsi in Choimded etir petarlaicc ocus nu-fiadnaise ro chomaillset co forpthi in comairle cháin-tarbach-sa .i. for-acsat a tír & a talmain, a n-athardai & a coibnes collaide ar in Coimdid na na n-dúla, & do-chotar i n-oilithri *toltanaig* i tírib ciana co manchuib. Feib ro chomaill & for-acaib a duchus talmain ar grad & vaman in Choimded, in t-ard-noem & in t-ard-ecnaid & in mac toga do Dia dia ta líth & foraithmet i n-ecmong inna ree-sea & na h-aimsire, id est sanctus prespiter **Columba** .i. vasal-sacart innse **Goedel**, in choer comraicc ro h-eccrad o thallnib & o dánaib examlu in Spirta Noem .i. intíí noem **Cholum Cille mac Fédlimthe**. Is ann immurro celebrait na cristaide líth & sollamain a etsechta **Coluim Cille** h-i quint id Iuin arái lathi mis gréne cecha bliadne isin lathi-se indiu & rl. INdisit immurro ecnaide na n-**Goedel** ind inbuid-sin cecha bliadne becan cumbair *don foilsiugud* socheneoil & særchlandachta noim **Choluim Cille**, & dino dona fertaib & dona mirbulib díairmide do-roine in Coimdíu aire i fus isin t-sægul, & don forbai & don forciund t-sainemail do-rat fa deoid for a rith m-bvadai .i. rochtain co a fir-athardai ocus co a fir-duchus fen .i. co h-attreb parrduis i frecnarcus De co sír. --- p.98 Uasal tra a cenél **Choluim Cille** i l-leth in t-soegail .i. do Chenél **Conaill meic Néill** ata-comnaic. Toich do rige n-**Erenn** iar cenél & tarcus do mi nas-leced fén vada ar Dia. Follus dino cu m-bad mac toga do Dia h-e, vair batar sruthi **Erenn** oca thaircetul rena genemain. Do-rarngert cétus sinnser sacart n-**Erenn** .i. sean-**Mochtai** **Lugbaid** inti {MS page 31a} **Colum Cille** cét m-bliadan rena genemain. Vair fechtus do-lluid a choic **Mochta**, **Mac Rith** a ainm, & coad cno ina laim do, co n-erbairt **Mochta** friss: ‘Ni lem-sa’ ol se ‘in ferann asa tuctha na cnoi sin, taisig iat co ti inti isa ferann.’ ‘Cuin do-raga sin’ ol in coicc. ‘I Cind cét m-bliadan’ ar **Mochta**. No gnathaiged dino **Mochta** a aiged fothuaid ac airnaigthe. Na fiarfaigitís a munter de cid ara n-denad sin, ut dixit friu: > 1. Macán gignither atuaid, > > la turcbail na m-bitho, > > torthigeid **Eriu** án breo > > ocus **Alba** dóinech dó. > Do-rarngert tra athair baitse & forcetail na n-**Goedel** .i. **Patraic**, dia m-boi oc bennachad **Conaill** i **Síth Æda**, in tan ro furim a dí láim for **Conall** & for a mac, for **Fergus mac Conaill** .i. a lám dess for cend **Fergusa** & a lám chle for *cend* **Conaill**. Ro machtnaig **Conall** sin, & *ro iarfaig* de cid ar ar *sámaig* a lámu amal siut. Ut dixit **Patricius** in rann-sa: > 1. Genfid maccán dia fine > > bid sui bid fáith bid file & rl. > > Bid súi & bid craibdech, > > bid abb la rig na rig-rath, > > bid bvan & bid bith-maith, > > rom-bia i m-bith-laith dia dídnad. > Do-rinchan tra **Brigit** co n-epert: > 1. Maccan **Eithne** toebfotai > > sech is bal is blathugud, > > **Colum Cille** can cen on > > nir' bo rom a rathugud. > --- p.100 Do-ra*r*ngir tra espoc **Eogain** **Arda Sratha** dia n-epert: > 1. Mac bérthar do **Fédlimid** > > bid mínd for cech cleir, > > **Fedlimid mac Fergus*a***, > > maic **Conaill maic Néill**. > Do-rarngir tra **Bóite mac Brónaig** i n-vair a etsechtai intíí **Choluim Cille** co n-epert *fria muntir*: ‘Ro genair isin óidche-se anocht mac án oirmitnech fia Dia ocus dáinib & do-raga sund i cind .xxx. bliadan onocht. Da fer .x. dino bid h-e a lín, & is e foillsigfides mo ligi-sea & tórindfess mo relicc ocus biaid *ar n-oentu* h-i nim & i talmain.’ Amal ro terchanad iarum o sruthib **Erenn** gein **Choluim Cille**, is ámlaid ro fiugrad i físib & i n-aislingib feib ro fiugrad isin táidb-sin tarfás dia máthair .i. andar lea bratt mor do thabairt di co rocht o **Indsib Mod** co **Cær na m-Brocc**, & ni boi do dhathaib dath na bói and. Co n-acca óclach in etach taitnemach co r-ruc uathi in brat isin ær ocus ba toirsech **Ethne** de-sin. & andar lee tanic in t-óclach cétna a d-dóchum dorídise co n-epert fria-si: ‘A ben maith’ ar in t-óclach ‘ni rice a less toirse do dénam, acht is córu duit suba & forbáilti, uair in m-bratsa iss ed do-forne co m-bera-su mac & bid lán **Éri** & **Albu** dia forcetul.’ IT-connarc tra an ben imtha-sin aislingthe .i. ethaite in æoir ocus in talman andar lea do breith in athir **Ethne** fo críchaib **Erenn** & **Alban**. Ruc tra **Ethne** fén breith for in aisli*n*ge-sin & is ed at-bert iarum: ‘Bérut-sa’ or si ‘mac & ro-sia a forcetul fo crichaib **Erenn** & **Alban**.’ Amal ro terchanad tra o sruthib **Erenn** & amal it-cess i físib ró genir **Colum Cille** ámlaid. **Gortán** dino ainm in luicc in ró génir, i sept id Decimbir tra arai lathi mís gréne ró génir. Dárdain dino arái lathi sechtmaine. Amrá tra in mac ro genir and, mac rig nime & talman .i. **Colum Cille mac Fedlimid meic Fergusa meic Conaill Gulbain meic Néill --- p.102 Nóigiallaig**. A máthair tra do **Chorprigiu** **Laigen** .i. **Ethne Ólmár ingen Díma meic Noee**. Rucad immurro iarna breith fo chétoir co ro baitsed **Cruithnechan mac Cellachain** in t-uasal-sacart. & ros-ail iar sin iarna rad do aingel Dé ris. O tanic tra aimser légind dó, luid in clérech co araile fáith bói isin tír dia iarfaigid dó cuin bud chóir tíndscetul don mac. O ra fég in fáith nem is ed at-bert: ‘Scríb dó innossa a apgiter.’ Ro scríbad iar sin i m-bairgin & is amlaid do-romailt **Colum Cille** in bairgen .i. a leth fri usce anair & a leth fri usce aniar. At-bert in fáith tria rath faitsine: ‘Is amlaid bias ferand in meic-seo .i. a leth fria muir anair .i. i n-**Albain** & a leth aile fri muir aniar .i. a n-**Eirinn**.’ Nir' bo cian iar sin, luid & a aite co **Brugach mac n-Dega** cusin epscop do ráthaib {MS page 31b} **Muige Enaig** i **Tír Énda**. Ro h-erbad fria *a*iti-sium frisin clérech ord sacairt do dénam isin mendut-sin ar in sollamain. Ro gab tra imnári essium co ro fhemid in salm ranic dó do gabail. Misericordias Dei in salm-sin. Gabais tra mac in raith **Colum Cille** in salm do raith a aite, acht chena ni ro lég-som acht a apgiter namá remi-sin. Co ro mórad ainm Dé & **Choluim Cille** triasin mírbuil móir sin. Fectus aile luid-sium do thórruma duine galair. Oc dul doib tria chollid tuslid coss in clerig forsin conair co n-epil de co h-opund. Tuc-som a chochall fo chend in clerig. Andar leis isin a chotlad boi, & gabaid for mébrugud a aicechta cu cualatar aroli caillecha a airlegend có a reclés. Is ed do-rímet eolaig mile co l-leith eturru, & no cluntí co menicc fogar a gotha-sum in oiret-sin. Ut dixit— > 1. Son a gotha **Choluim Cille**, > > mor a binde vas cech cléir, > > co cend cóic cét déc cémend > > aidble réimend ead ba réill. > Tancutar na caillecha iarum & fuaratar in clérech marb for a cínd & at-bertsat frisium dúscad in chlérig dóib. Teit-sium fo chétoir do duscad in clerig. At-racht dino in clerech a bás la bréthir **Coluim --- p.104 Cille** amal bid ina chotlad no beth. Iar sin ró edbairt **Colum Cille** don Choimdid na n-dúla & conattaig teora itge vad .i. óge & ecna ocus oilithri. Do-rata dó a triur co comlán. Celebrais iarum dia aite, & do-rat in t-aite cet & bennachtain dó co díchra. Luid iarum do fógluimm ecnai cusin uasal-epscop .i. co **Findén Muigi Bile**. Fechtus and testa fín *&* bairgen ol **Findén** on aiffriund. Bennachais **Colum Cille** in usce cor' soad h-i fín co tartad isin coilech n-aiffrind. Ro morad ainm Dé & **Choluim Cille** de-sin. Celebrais iarum do **Finden**, & luid co **Gemmán** Mágis*ter*. Fectus do-sum ic denam a aicechta ic **Gemán** co n-acutar ingen a n-dochumm for teichiud ria n-aroli duniorcnid co torchair ina fiadnaise & co rus-marb in duidlid. Ro furim **Colum Cille** bréthir n-escaine fair co n-epil fo chétoir. Celebrais iarum do **Gemmán** & luid co **Findén** **Cluana Eraird**. Ro iarfach-sum do **Finden** cia h-airm a n-dingned a boith. At-bert **Findén**: ‘Denad i n-dorus na cille.’ Do-rigne-sium tra a boith & nir' bo in dorus na cille ind uair-sin. At-bert-sum chena ro bad h-e dorus na cathrach iartain. & ro comallad tra anní-sin. Feis aidche no meled a broin cech fer arnuair dona h-apstalaib. Aingel De nime tra no meled do raith **Choluim Cille**. Ba h-i-sin onoir do-bered in Coimdíu do-som ara so-chenélchi sech cách. Taidbsiu tarfas tan ele do **Finden** .i. da esca do turcabail o **Cluain Eraird** .i. escai ordaige & escai aile airgide. Luid in t-escai ordai i tuaiscert na h-indsi co ro las h-**Eri** & **Alba** de-sium. Luid in t-escai airgide co ro gab imon **Sinaind** co ro las h-**Eri** ar medon de. **Colum Cille** co n-ór a so-cheneoil & a ecnai. Et **Ciaran mac in t-Shair** ind airged co taitnem a shualach & a so-gním. --- p.106 Celebrais iarum **Colum Cille** do **Finnén** & luid co **Glais Noiden**, vair boi .l. ic fógluimm isin dú-sin ic **Mo Bíi** im **Chaindech** & im **Chomgall** & im **Chiaran**. A m-botha immurro fri usce aniar. Adaig and ocus ro benad in cloc im iarmergi. Luid **Colum Cille** don eclais. Lia mor isin oidche-sin isin abaind. Luid araide **Colum Cille** cona etach trethi. ‘Is calma tecair annsin anocht a ua Neill’, ol **Mo Bíí**. ‘Is tualngi Dia’ ar **Colum Cille** ‘in sæthar do digbail dinne.’ Oc tidecht doib asind eclais co n-accutar na botha fri h-usce anair, i comfochruib na h-eclasi. Fec*t*us ann do-ronad eclas mor la **Mo Bíí**, & batar na clerig ic aimrad cia lan bud mian la cach díb do beth occai isin eclais. ‘Ropad maith lem-sa’ ol **Ciaran** ‘a l-lán do macu eclasi do athigid na trath.’ ‘Ropad maith lem-sa’ ol **Caindech** ‘a l-lan do lebrair dia fognam do macaib bethad.’ ‘Ropad maith lem-sa’ ol **Comgall** ‘a l-lan do sæth & galar do beth am churp uodessin dom træthad & dom timorcuin.’ Do-r*o*ega tra **Colum Cille** a l-lan de or & argut do cúmtach mind & manistrech Dé. At-bert **Mo Bii** na bad samail, acht ropad saidbriu {MS page 32a} samad **Choluim Cille** oltás cech samad etir **Eirinn** & **Albain**. At-bert **Mo Bíí** fria a daltaib dérgi ind inaid i m-batar, ar don-icfad téidm anaichnid ann .i. in **Buide Chonaill**. & at-bert beos fri **Colum Cille** na ro gabad ferand co ro deonaiged de-sium. Luid cach dib a lethi iar sin. Luid **Colum Cille** i **Cenél Conaill** ed do-cuaid dar in abaind dianad ainm **Biur**. Annsin at-bert-som bir fri fochainne, & nit horacht tra in téidm seca sin, & is firt bit-beo beos sin, vair cech teidm berthair taris ni len secha sin iar m-brethir **Choluim Cille**. Luid **Colum Cille** iarum do **Daire** .i. rig-dún **Æda meic Ainmirech**. Ba rí **Erenn** esside in tan-sin. h-Idprais in ri in dún-sin do **Colum Cille** & opaid-sium fo bíth timmna **Mo Bíí**. IC tidecht tra do-sum asin dún imach con-dricc fria diis do munntir **Mo Bii** & criss **Mo Bíí** occai do-sam & deonugud feraind do gabail iar n-éc **Mo Bíí**. Ut dixit **Colum Cille**: > 1. Criss **Mo Bíí** > > niptar símne imm loa, > > > --- > > p.108 > > > sech nir' oslaiced fri sáith > > ni ro h-iadad imm goa. > Ga*ba*is **Colum Cille** iar sin h-i n-dún **Æda** & fothaigis eclais and co firtaib h-ile do dénam innte. Fecht and foidid-sium a manchu isin coillid do buain choelaig do cúmtach eclasi accai i n-**Daire**. Is and ro boinged in coelach i ferund aroile óclaig boi i fochraib don reclés. Ba docrád tra do-sum in findach do buain ina ferond cen deonugud do fodén. O 't-chuala tra **Colum Cille** innsin at-bert friá muntir: ‘Berid’ ol se ‘lóg a feda dó do grán eorna & curid isin talmain.’ Do-chuaid immurro tar medón samraid in tan-sin. Rucad iarum in grán don óclach. Ro la-side isin talmain ocus ro fás co m-ba h-abaid imm lugnasad iar sin. Fect do-sum i n-**Doire**, do-bert lenam bec chuice dia baitsed. Ni boi tra usce i fochraib do. Co tarut-sum sigin na crochi darsin carraic bói ina fiadnais, co r-remuid topar usci esti & cor' baitsed in lenam ass iarum. Tan aile dó-sam i n-**Doire** iarum, & nos-imraid dula do **Roim** ocus do **Ierusalem**. Luid-sium fectus aile o **Doire** cu **Torinis** **Martain** co nus-tuc inso scéla boi for broinnib **Mártain** cét m-bliadan i talmain co nus-facaib i n-**Doire**. Mor tra do fertaib & mirbulib do-rigne Dia for **Colum Cille** i n-**Doire**. Ro car-sum immurro co mor in cathraig-sin co n-epert: > 1. IS aire charaimm **Doire**, > > ara redi ara gloine, > > ar is lomnan aingel find > > on chind conice aroile. > Fothaigis iar sin **Colum Cille** **Rath m-Both**. Innsin ro thóduscastar in sær a bas, iarna bathud i l-lind in mulind. h-I **Raith Both** beous testa socc for á muntir-sium, co ros-bennachum lama in meic bicc boi ina fail. **Fergna** *a* ainm-sium co n-dernaside in socc, & ba h-eolach goibnechta h-e o sin imach tria na bennachad-som. Luid iarum for cuairt procepta co Rig **Tethba** .i. **Æd mac Brenaind** a ainm-sium, co tarut-sede do in inud h-ita **Dermach** indíu, co n-dernad --- p.110 recles aice-sium indsin. IN **Dermuig** dino tuctha ubla serua do-sam co rus-bennach iat comtar millsi. & is do **Dermuig** rucad uad-sum cloidem sénta do **Cholman Mor mac Diarmuta**. Is e rath boi for in cloidem co na h-aplad nech ina frecnarcus, conaitchess iarum óraile duine bói i n-galur. & tucad do in claidem co m-bói occa. Bliadan tra, don claidem acca, sech nír' ba beo nír' ba marb in oiret-sin co ruccaa in claidem vad iarum & co n-epil fo chétoir. 'Ar sin tra ro bennach-sum **Dermach** & for-ácaib cométaid dia muntir ann .i. **Cormac ua Liathan**. Luid-sium iarum co h-**Æd Slani mac n-Diarmata**. Taraill cusin magin h-ita **Cenandas** indiú .i. dún rig **Erenn** h-esede in tan-sin, dun **Diarmata meic Cerbaill**. O ro fuirged tra **Colum Cille** in doras in duine ros-gab for tairchetul in neich no biad don baile iartain. co n-epert fri **Becc mac Dead** .i. rig-faith **Diarmata meic Cerbaill**: > 1. A **Bicc** indis-siu dam-sai > > Cenandus lethan fér-glan,{MS page 32b}citne clerig no trefet, > > citne oic notn-deirget. > Ut dixit **Bec**— > 1. Clere fila fora lar > > canta molta maic thigirnd, > > Scerdait a óicc fria tairsech, > > biaid aimser bas inill. > Torinnis iarum in cathraig-sin in mod o fil, & bennachais h-i do léir. & at-bert ropad h-i congbail bud ardi no biad accai isna talmantaib cen cobad innte no beth a esergi. & oc denam do-som na fatsine-sin do-rat a aiged siardess, & ro fáitfestar co mor. Ro iarfaig **Boithín** fath na fáilte. ‘L. mac bethad’, ar **Colum Cille** ‘geinfess i n-oen-oidche don Cóimdid isind imorach-sa thiar’ .i. **Grafann Chille Scire** ro thirchan-sum and sin feib ro comailled iartain. --- p.112 Dair mor tra fo raba **Colum Cille** cein bói isin maigin-sin ro marustar in dair-sin co cian d' aimseru co torchair tria deilm n-gáithe mori, co nus-ruc aroli fer ní da rúsc do-choirtged a chuaran. O ro gab tra uime a chuarana iarna coirtged, ro len claime o búnd co a bathis. Luid iarum **Colum Cille** co h-**Æd Slane** co n-derna fátsine dó, co n-epert fris ropad sír-sæglach acht minbad fingalach. Dia n-dernat immurro fingal ni biad acht cethri bliadna dia sægul. Ro sénustar tra cochall dó, & at-bert ni gonfaide céin no beth in cochall sin imme. Da-róne immurro **Æd Sláne** finghal dar brethir **Coluim Chille** for **Suibne mac Colmain**. I Cind .íííí. m-bliadan iarum luid-sium for fecht. Dermatis a chochull. Marbthar isind ló-sin. Fothaigis **Colum Cille** iar sin cella immda im m-**Bregaib**. Fácbais tra sruthi & minda h-ile inntib. Fácbais **Ossine mac Cellaig** i **Cluain Mor Fer n-Arda**. Luid iar sin do **Manistir**. Is andsin ros-ben a bachall-som frisin arrad n-gloine fris ro *f*resgab **Búite** dócumm nime, co clos a fogur fón cíll uli, & ro fóillsig lige m-**Búite** & do-roraind a chill amal do-rarngert **Búite** fodessin i l-lo a etsechta. Ar is mor do chellaib do-roraind-sium & do lebraib ro scrib. Ut dixit in file: > 1. Tri cét do-róraind cen mannair, > > do chellaib cainib is fír, > > is trí cét buadach trebon, > > lebor solas sær ro scríb. > Cipe lebor tra no scríbad a lám, cid fota no beth fo usci nís-baithed cid en-litter and. Fothaigis eclais i r-**Rachraind** oirthir **Breg** & facbais **Cólman** deochain innte. Fectus bátar isin eclais sin .i. **Colum Cille** & **Cómgall** & **Caindech**. As-bert **Cómgall** co n-dernad **Colum Cille** h-idpairt chuirp Crist & a fola ina fiadnaise. Do-róine **Colum Cille** umaloit dóib imme sin. Conid annsin at-connairc **Caindech** columa *tentide* os cind **Coluim Cille** cein boi ic on edpairt. Ro indis **Caindech** do **Chomgall** sin, & it-conncatar diblinaib iarum in colamain. --- p.114 Fothaigis eclais isin inad h-itá **Sord** indiú. Fácbais fer sruith diá muntir and .i. **Finan Lobur**. & facbais in soscéla ro scrib a lám fodessin. Tóirnis tra ann tipra dia n-ainm ***Sord*** .i. glan. & senais croiss. Vair ba bés do-sum crossa & polaire & tiaga lebor & aídme eclastacda do dénum. Ut dixit: > 1. Senais trí cét crossa buadach, > > trí cét tiprat doba dian, > > cét polaire an anathach, > > la cét bachall la cet tiag. > La n-oen boi **Colum Cille** & **Coindech** for ur in mara. Boi anfud mor forsind fhairgi. At-bert **Caindech**: ‘Cid chanus in tond?’ As-bert **Colum Cille**: ‘Do munter-siu bói i n-gabud anallana for sind fairgi co n-epilt oen dib, & dos-bera in Coimdiu chucainde isin matain-se imbaruch cusin purt-sa h-itáum.’ Fechtus do **Brigit** oc imdecht **Churrig Liffe**. & o 't-connairc in n-og in mag n-alaind scoth-semrach ina fiadnaise, is ed at-bert-si ina menmain diamad lee comus in muigi conid berad don Choimdid na n-dula. Foillsigther sin tra do **Colum Cille** & se ina recles i **Surd**. Co n-epert ó guth mor: ‘*Is maith* ina tarla don noeb-óig, ar is inand di on Choimdid & co m-bad lee fein do diles in ferund ro idpair.’ {MS page 33a}. Luid iar sin co **Laignib** co nus-fácaib cella immdai iarna f(o)thugud leo im **Drúm Monach** & im **Moen** & im aroli cella imdai aile. Luid iar sin **Colum Cille** do **Chluain Mac Nóis** cusin ymmúnd do-rígne do **Chiarán** leis. Vair do-rígne-sium molta immdai do muntir Dé. Ut dixit: > 1. Soer .lll. *uasliu* 'ná cach (apstal), > > it lín ferta fér, > > aráill tria Latin dó ba soebail, > > araill tria Goedilg cáin in scél. > IS a Cluain tra do-l(lu)id in mac bec a dóchumm-som co táll brodirne bec dia étach cen airiugud dó. Ro follsig tra Dia do-sum aní-sin. Do-rarngert don mac co m-bad suí & co m-ba craibdech. Is esin --- p.116 **Ernan Cluana Deochra** indíu. Luid **Colum Cille** iar sin i crícha **Connacht** for cuairt a procepta, *cor* fothaig cella & congbala immda isin cóiced-sin im **Ess mic Eircc** ocus im **Druimm Cliab**. Fácbais **Mo Thoria** i n-**Druimm Cliab** & fácbais occa bachaill do-rigne fessin. Luid **Colum Cille** iarum dar **Ess Rúaid** & fothaigis cella h-ile la **Conall** & **Eogan**. Fothaigis **Toraig** & fácbais fer sruith dia muntir innti .i. **Ernaine**. O Rolá dino **Colum Cille** cuairt n-**Érenn** uli & o ro shilustar ires ocus cretem, o ro baitsed le-sium slóig immdai, o ro fothaig cella & congbala, o ro fácaib sruthi & minda & martire intib, tanic tra for a menmain an cinded ro chind o thós a bethad .i. tidecht i n-oilithri. Ro imráid iarum dula dar muir *do* procept bréthri De d' **Albanchuib** & do **Bretnaib** & **Saxaib**. Teit tra for fecht .xlii. a áeis in tan do-chuaid .xxxiiii. do in **Albain** .lxxuii. m-bliadan a áes chómlan. & ba h-e immurro lín do-cuaid .i. xx. epscop. xl. sacart .xxx. deochaine .l. mac légind. Ut dixit: > 1. Cethrachai sacart a lín, > > fiche epscop uasal bríg, > > frisin salmcetul cen acht > > tricha deochain, coeca mac. > Luid iarum fo somenmain co roacht in inud dianad ainm H-**Íí Colum Cille** indíu. Adaig chengcísi tra ro-siacht. Tancutar dí epscop bátar isin tír do gabail a láma ass. Ro follsig tra Dia do **Colum Cille** naptar epscuip iar fír, conid aire sin for-facsat an innsi lais o ro indis forru a tuirtechta & a tindrium n-díles. --- p.118 At-bert **Colum Cille** indsin rá muntir: ‘Is maith dún ár fréma do dul fó thalmain súnd.’ & at-bert friu: ‘Is cet díb nech écin uaib do dul fo úir na h-innsi-se dia coisecrad.’ At-racht suas **Ódran** erlattad. & is ed at-bert: ‘Dia nam-gabtha’ ol se ‘is erlom lem sin.’ ‘A **Ódráin**’ ol **Colum Cille**, ‘rot-bia a lóg-sin .i. ni tiberthar a itghe do neoch icom lige-se mina fort-sa shirfes ar tús.’ Luid iarum **Odran** docum nime. Fothaigisium eclais H-**Íía** iarum, tri .l. ri teoir im manchaine aca-som innti, & lx. fri h-actail. Ut dixit: > 1. Amra ócbad bói in H-**Íí**, > > trí coecait im manchuníí, > > imma curchaib iar sin ler > > oc imram trí fichit fer. > O ro fhothaig **Colum Cille** h-**Íí** luid for cuairt a procepta fo **Albain** & **Bretnu** & **Saxanchu**, co nus-tuc dócum n-irsi & cretmi iar fertaib ilib do dénum do, iar todúscad marb a bás. Bói tra isin tir aroli duine dia ro pritcastar **Colum Cille** co ro chreit cona múntir uli don Choimdid. Ba format la demun inni-sin, co ro ben-sede mac in duine ut o galar thromm, co n-epil de. Batar iarum na géntlide oc écnach Crist & **Choluim Cille** co n-derna-sum ernaigti n-dichra co Dia co ro thódhuisc in mac marb a bás. Dia m-bói tra **Colum Cille** i n-aroli lathi ic procept dona slogaib, luid aroli duine uadib darsin abaind bói i comfocus doib, na beth oc estecht fri bréthir n-Dé. Notm-benand in nathir h-e isin usci co rus-marb fo chétoir. Tuccad a chorp i fiadnaise **Choluim Cille**, & dos-beir-sede croiss dia bachaill dara bruinde co nd-éracht fo chétoir. Galar tromm tanic da thimthirid-sium, **Diarmait** a ainmm, co n-epil. Co n-derna-sum ernaigti leis & co ro tóduscad a bás h-e, & ni namá acht ro chuindig-sium sægul secht m-bliadan dó dia éis budéin. Tan and tanic **Caindech** uad-som a h-**Íí**. Dermatis a bachall tair. In tan do-riacht ille fvair a bachall for a chind i fus & léne **Coluim --- p.120 Cille** imalle fria .i. cuit **Chaindig** sin dia rechull-som, & is aire do-rígne-sium sin, uair ro-fitir co m-ba fochraib dia etsecht. Laisse mor tanic do-sum fechtus in h-**Íí**. Fiarfacht de-sium fath na laissi. ‘Tene {MS page 33b} De do nim’ ol esium ‘tanic innossa for teora cathracha isin **Etáil** co ros-marb trí mile fer cenmotá mná & maic & ingena.’ Gairm ro-chuala-sum tan aile i purt h-**Íía**. Annsin at-bert-som: > 1. Bachlach fil isin purt > > cona bachaill ina chrub, > > to-adlibi m' adircín, > > & doirtfe mo dub. > 2. Toirnfid-sium sis > > d' indsaígid mo pax, > > is benfaid fri m' adaircín > > nos-faiceba fás. > Fect n-aill do **Colum Cille** for-facaib **Boithín** h-e ic funi mairt don methil. Bói athlæch d' feraib **Erenn** accu .i. **Moel Uma mac Boetáin** esium. *Ro iarfaig* **Colum Cille** de cia met a loingthi in tan ba h-oclæch. At-bert **Moel Uma**: ‘No chaithind mart meth im sáith in tan ropsam oclach.’ For-congair **Colum Cille** fair-sium co ros-toímled a sháith. Da-roine **Moel Uma** airsium sin co n-*d*uaid in mart uli. Tanic **Boithin** iar sin cor' iarfaig in ba h-erlam in essair. Ro for-congair tra **Colum Cille** for **Moel Uma** uli chnáma in mairt do thinol in oen-baile. & da-ronad amlaid. Bennachais **Column Cille** iarum na cnámu & bói a fheoil fen impu iar sin co r-ructha don methil. Laa n-oen do **Colum Cille** i m-mís Mái, teit do fis scél na n-airemun i túaiscert na h-índsi. Boi 'cá comdidnad & 'ca forcetul. ‘Maith tra’ ol se ‘fon cáisc do-chuaid i m-mís Apreil, is annsin rop áil dam-sa techt dócumm nime. Acht nirb' ail dam brón na torsi dib-se iar bar sæthar conid aire sin ro anus ocaib-si da bar comdidnad o chaisc co cengcídis.’ O ra chualatar na manaig na briathra-sa roptar torsig co mor. Ro-shái tra iar sin a agad siar co ro bennach *in Coimdhe* na h-indsi cona h-aittrebthaib, & ros-indarb loscaind & nathracha esti. O ro bennach tra a n-indsi tanic iarum dar ecles. & ni cian iar sin tancatar crícha na sabóti & tossach in domnaig, & o ro thocaib insin --- p.122 a rusca a n-árdi tanic laisse mor da gnúis & dia agaid, & it-concatar na braithri sin. Aingel Dé dino tarrasar osa chind annsin. Luid iar sin do bennachad in t-shabaill, & at-bert fria foss .i. **Diarmait**, co nd-escomlaifed adaig dómnaig docúm nime. Ro suid iar sin in senoir oirmitnech .i. **Colum Cille** for ur na conaire uair tanic scís dó ciar' bo gar auide .i. lxx .uíí. m-bliadan a æs in inbuid-sin. Do-luid annsin a dochum in gerrán no bid oc na manchaib isind inis & cííd inucht in clerig co ro fliuch a etach. Ro tríall in fos .i. **Diarmait** indarpud in gerrain vad. ‘Leic dó a **Diarmait**’ ol **Colum Cille** ‘co n-derna a doethin dér & toirse icom choined-sa.’ IS lia tra tuirem & aisnés a n-do-rigne Dia do fertaib & mirbuli isna talmantaib for **Colum Cille**, ár ni fil nech co n-icfe a turim co leir, acht mine tissed a aingel fén no aingel Dé nime dia n-aisnés. Conid lor dun so do thabairt dib for desmbírecht. Ni ro genir tra do **Goedelu** gein bud uaisle na ba ecnaide na bad sho-cenelchiu oltas **Colum Cille**. Ni tanic dib aroli bud becda na bud umla na bud inisle. Mor tra a n-inisle do **Colum Cille** conid h-e fen no benad a n-iallachranda dia manchaib & no innlad doib. h-E no bered co menicc acuit arbai for a muin don muilend & no meled & nos-bered lais dia thig. h-E nís-gebed lín na oland fria chness. h-E na cotlad no cocomraiced a thoeb fri h-úir noicht. Is fo chind na bid acht corthi clochi do *f*rithadurt & ní dhenad do chotlad itir acht oiret no bid **Diarmait** a dalta ic gabail tri caibtel don biait. At-raiged suas iar sin & do-gníd gol & bascaire amal máthair baid oc cained a h-en-meic. No gebed na .lll. iar sin co matain in gainem na tragai. Ut dixit: > 1. Na trí coicait, tromm in t-aire isin oidche ba mor pian, > > isin liur fri toeb **Alban** risiu do-arcbad in grían. > > Glé frisleged uaisliu sæthu isin gainem, ba mor sæth, > > slicht a asna tria n-etach ba réill conid séted gæth. > --- p.124 A monar aídche insin. Isin lo immurro iarum no athaiged na tratha. No h-idprad corp Crist & a fuil. No pritchad soscéla. No baitsed. No coisecrad. No cosmad. No iccad clamu & dalla & bacachu & æs cecha tedmma archena. no duisced marbu. {MS page 34a}. O thanic tra cusna dedenchu do **Colum Cille** & o ro benad clocc iairmergi aidche domnaig chengcedais, luid-sium ria cách dócumm na h-eclasi.,& do-rígne slechtain & ernaigthi n-díchra ic on altoir. Ró lín in tan-sin sollsi aingelta ind eclais imme da cech leth, & ro fháid indsin in sruith airmitnech a spírut dochumm nime, i suba & i failte muntire nime cu coitchend. Ata immurro a chorp i talmain h-i fus co n-anoir & oirmitin o Dia & dáinib, co fertaib & mírbulib cech lathidib. & cid mor a anoir co l-léicc. Bid mo i n-dail bratha, in tan taitnigfes amal gréin nem-thrualnide [*gap: damage*] a chuirp & a anma. (Is ann) tra bess in mor-gloir-sin & in inócbail do-sum, i n-oentaid nói n-grad nime na tairmdechatar, i n-oentaid apstal & descipul Isu Crist, i n-oentaid deachta & doenachta meic Dé, isin oentaid is uaisli cech oentaid i n-oentaid na noem-Trínóti uaisle oirmitnige uilecumachtaigi. Athair & Mac & Spirut Noem. Ailimm trocaire n-Dé ulicumachtaig tria impide noem **Choluim Cille**, co rísam uli in oentaid sin. Ros-airillem, ros-aitrebam in sæcula. Amen.