#An Liagh i n-Eirinn i n-allod III & IV: De Febrium Symptomatibus #### Corpus of Electronic Texts Edition ### Background details and bibliographic information An Liagh i n-Eirinn i n-allod III & IV: De Febrium Symptomatibus ================================================================ Author: [unknown] ----------------- ### File Description Winifred Wulff (=Úna De Bhulf)Electronic edition compiled and proof-read by Beatrix Färber Funded by School of History, University College, Cork 1. First draft.Extent of text: 31320 words#### Publication CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College, Cork College Road, Cork, Ireland—http://www.ucc.ie/celt (2019) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland. Text ID Number: G600024Availability [RESTRICTED] Available with prior consent of the CELT project for purposes of academic research and teaching only. More information about Winifred Wulff's Life and Work is available on the CELT website at https://celt.ucc.ie//wulff.html. #### Sources **Manuscript sources**- Dublin, Royal Irish Academy, MS 456 = 23 P 10 iii. 15th century? Vellum; pp. 70. Scribe unknown. 'The MS. contains a translation of the major part of Book 1 of the Rosa Anglica of John of Gaddesden, with occasional pieces from Bernard of Gordon and Gilbert the Englishman interspersed'. See ISOS website (http://www.isos.dias.ie/) for catalogue description and manuscript images. See also Kathleen Mulchrone, T. F. O'Rahilly et al. (eds.), Catalogue of Irish manuscripts in the Royal Irish Academy (Dublin 1926–70) vol. 2, p. 1207–09.- British Library, London, Harley 546, ff59–65b. Not dated, but estimated to be from the 15th century by Standish Hayes O'Grady. For further details see his Catalogue of the Irish Manuscripts in the British Library, reprint, 2 vols (Dublin: Dublin Institute for Advanced Studies, 1992), v 1, 171–177. For sample pages see http://www.bl.uk/manuscripts/FullDisplay.aspx?ref=Harley\_MS\_546.**MS sources for Latin Rosa Anglica.**2. Edinburgh University, 168 (Laing 180); ff. 1–305, c 14. 3. Oxford, Merton College, 262, ff. 1–237, c 14. 4. Oxford, Corpus Christi College 69, ff. 1–191, c 14 late. 5. Exeter Cathedral, 35.O.6, c 14., probably spurious. 6. London, British Library, Sloane, 1612, ff. 125 r–430v, c 14 to 15. 7. London, British Library, Sloane, 134, ff. 48r–169r, c 15, abbrev. 8. London, British Library, Sloane, 280, ff. 9r–262r, c 15. 9. London, British Library, Sloane, 1067, ff. 1–280v, c 15. 10. London, British Library, Sloane, (Additional) 33996, ff. 148–210v, c 14, imperfect. 11. Cambridge, Corpus Christi College 261 ff. 1–232r, c 15. 12. Oxford, Bodleian, E Musaeo 146 (3619), ff. 19–348v, c 15. 13. Oxford, Bodleian, Bodl. 608 (2059), c 15 early, probably spurious. **Printed sources for Latin text**2. John of Gaddesden (Johannes de Gaddesden) (1280?–1361), Rosa anglica practica medicinae. Pavia: Franciscus Girardengus and Joannes Antonius Birreta, 1492. Reprinted 1517. The reprint ("nouiter impressa & perquam(?) diligentissime emendata" "1516") is available on Google Books. 3. Idem, Rosa anglica practica medicinae. Venice: [Bonetus Locatellus for the heirs of Octavianus Scotus], 1502. *Electronic edition of 2011 at the Universitäts- u. Landesbibliothek Düsseldorf (urn:nbn:de:hbz:061:1-18491) available online at http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:1-18491.* 4. Idem, Joannis Anglici Praxis medica, Rosa Anglica dicta, quatuor libris distincta: de morbis particularibus, de febribus, de chirurgia, et pharmacopoeia, emendatior & in meliorem redacta ordinem / recens edita opera ac studio . . . Philippi Schopffii; Augustae Vindelicorum: Typis Michaëlis Mangeri, 1595. 5. See also: Byron A. Finney, 'The "1516" Edition of Gaddesden's 'Rosa Anglica'', Proceedings and Papers (Bibliographical Society of America) Vol. 1, No. 1 (1904–1905) 71–74. (About an edition wrongly recorded as of 1516 but properly of 1502). **Select bibliography**2. Giovanni Marinello, Practica Ioannis Arculani Veronensis: Particularium morborum omnium, in qua partium corporis humani anatome, morbi, symptomata, causae, ac signa, atque omnino universa medendi ratio, et remedia adeo aperte, & copiose traduntur, ut nullum aliud opus medicinae studiousis hoc uno esse videatur utilius / . . . cum probatis exemplaribus collata, et plurimis locis emendata Ioannis Marinelli / Magna diligentia cum probatis exemplaribus collata, et plurimi locis emendata Ioannis Marinelli Formiginensis Medici opera: cuius tum scholia in plurima, tum explicationes in quindecim Rasis capita ab Arculano praetermissa eduntur. / Instrumenta vero chirurgica, quae in opere hic, illic ab Authore citantur, ea sunt ad finem secundi indicis depicta. (Venetiis: Ex officina Valgrisiana 1560). 3. Bartholomew Parr, The London Medical Dictionary (Philadelphia 1819). 4. Jonathan Pereira, Selecta è præscriptis, selections from physicians' prescriptions, containing lists of the terms, phrases, contractions, and abbreviations used in prescriptions ... (London 1881) p. 67 (on measurements of cochleare; available at https://archive.org/stream/b28129222#page/n79/mode/2up/search/cochleare). 5. John Lancaster Gough Mowat, Sinonoma Bartholomei, a Glossary from a Fourteenth Century Manuscript in the Library of Pembroke College (Oxford: Clarendon Press, 1882). 6. Whitley Stokes, 'On the materia medica of the mediaeval Irish', Revue Celtique 9 (1888) 224–244. 7. James J. Walsh, Medieval medicine (London: Black 1920). 8. Karl Sudhoff, Geschichte der Medizin (Berlin 1922). 9. Max Neuburger, History of Medicine, translated by Ernest Playfair, M.B., M.R.C.P. Vol. II. (Oxford 1925). 10. Winifred Wulff, Rosa anglica sev Rosa medicinæ Johannis Anglici; an early modern Irish translation of a section of the mediaeval medical text-book of John of Gaddesden (London: Irish Texts Society 1929). 11. Theodor Meyer-Steineg und Karl Sudhoff, Geschichte der Medizin im Überblick (Jena 1931). Available at http://www.archive.org/details/geschichtedermed00meyeuoft. 12. John D. Comrie, History of Scottish medicine (London, published for the Wellcome historical medical museum by Baillière, Tindall & Cox 1932). 13. Eleanor Knott, Glossarial Index to 'An Irish Seventeenth-Century Translation of The Rule of St. Clare', Ériu 15, Supplement (1948) 1–110. 14. Henry Risk, French loan-words in Irish, Études Celtiques 12 (1968-71) 585–655. 15. On the Properties of Things, John Trevisa's Translation of Bartholomaeus Anglicus De Proprietatibus Rerum, a Critical Text, (BL Add. 27944), eds. M. C. Seymour, et al., vols. 1 and 2 (1975). 16. J. Fleetwood, The History of Medicine in Ireland (Dublin: Skellig Press 1983). 17. Linda E. Voigts and Michael Rogers McVaugh, A Latin Technical Phlebotomy and its Middle English Translation, Transactions of the American Philosophical Society, 74:2 (Philadelphia 1984). 18. Tony Hunt, Plant names of Medieval England. (Cambridge 1989). 19. Aoibheann Nic Dhonnchadha, 'Irish medical manuscripts', Irish Pharmacy Journal 69/5 (May 1991) 201–2. 20. Sheila Campbell, Bert Hall, David Klausner (eds), Health, disease and healing in medieval culture (London: Macmillan 1992). 21. Margaret R. Schleissner (ed), Manuscript sources of medieval medicine: a book of essays (New York: Garland 1995). 22. Lawrence I. Conrad, Michael Neve, Vivian Nutton, Roy Porter, Andrew Wear (eds), The Western medical tradition: 800 BC to AD 1800 (Cambridge: Cambridge University Press 1995). 23. Tony Hunt, Anglo-Norman Medicine. 2 vols. (Cambridge 1994–97). 24. Fergus Kelly, 'Medicine and Early Irish Law', in: J. B. Lyons (ed), Two thousand years of Irish medicine (Dublin 1999) 15–19. Reprinted in Irish Journal of Medical Science vol. 170 no. 1 (January–March 2001) 73–6. 25. Monica H. Green (ed) and trans, The Trotula: a medieval compendium of women's medicine (Philadelphia: University of Pennsylvania 2001). See especially the Appendix on Compound medicines, pp 193–204. 26. Aoibheann Nic Dhonnchadha, 'Medical writing in Irish', in: J. B. Lyons (ed), Two thousand years of Irish medicine (Dublin 1999) 21–26. Published also in Irish Journal of Medical Science 169/3 (July-September 2000) 217–20 (available online at http://www.celt.dias.ie/gaeilge/staff/rcsi1.html). 27. Aoibheann Nic Dhonnchadha, 'Winifred Wulff (1895–1946): beatha agus saothar', in: Léachtaí Cholm Cille 35 (Maigh Nuad [Maynooth]: An Sagart 2005) 191–250. 28. Luke Demaitre, Medieval Medicine: the art of healing, from head to toe. Praeger Series on the Middle Ages (Santa Barbara, California 2013). 29. Peter Wyse Jackson, Ireland's generous nature: the past and present uses of wild plants in Ireland (St. Louis, Missouri 2013). 30. Lia Fáil: Irisleabhar Gaedhilge Ollsgoile na hÉireann, ar n-a chur i n-eagar leis an gCraoibhín (Dubhglas de hÍde). Facsimile reproduction of volumes 1–4, with a Foreword by Liam Mac Mathúna and a Réamhrá by Seán Ó Coileáin. (Dublin: National University of Ireland 2013). 31. Liam P. Ó Murchú (ed) Rosa Anglica: Reassessments, Irish Texts Society. Subsidiary Series, 28 (Dublin: Irish Texts Society, 2016). 32. Aoibheann Nic Dhonnchadha, 'The Irish Rosa Anglica: manuscripts and structure', in: Rosa Anglica: Reassessments, Irish Texts Society Subsidiary Series vol. 28, ed. Liam P. Ó Murchú, (Dublin 2016) 114–197. 33. Whitley Stokes, Lord Crawford's Medical Manuscript, fol. 117a1–118 a1 has similar items. For a first description of this MS see *The Academy* 49, May 16, 1896, pp 405–407. The manuscript is now kept in Manchester, John Rylands University Library, MS Irish 35 and described in N. R. Ker, *Medieval manuscripts in British libraries* (Oxford 1983) 456–58. 34. Thomas King Chambers, The Renewal of Life: Lectures, Chiefly Clinical (Philadelphia 1866). 35. Abbreviations used in Glossary: Cens. I.: Census of Ireland for the year 1851. 36. N.E.D.: New English Dictionary. **Internet resources**2. Dictionary of the Irish Language, mainly compiled from Old and Middle Irish materials: eDIL. See http://www.dil.ie/. 3. Dictionary of Irish Placenames: See http://www.logainm.ie/. 4. An Anglo-Norman Dictionary at http://www.anglo-norman.net/gate/ 5. The Oxford English Dictionary at http://www.oed.com. 6. LOGEION, A Dictionary incorporating several dictionaries of Greek and Latin at the University of Chicago, including the Dictionary of Medieval Latin from British Sources (DMLBS) http://logeion.uchicago.edu/. 7. Dioscórides Interactivo: the Salamanca Dioscorides (De materia medica), Unversidad de Salamanca. Estudios y Traducción del Dioscórides, Manuscrito de Salamanca. Traducción: Antonio López Eire y Francisco Cortés Gabaudan. Con estudios de Bertha Gutiérrez Rodilla y Maria Concepción Vázquez de Benito. Editor y coordinador Alejandro Esteller. Available at http://dioscorides.usal.es/. 8. The Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (http://www.dbnl.org/) has an edition of the Antidotarium Nicolai (including a Middle Dutch version) online. This was edited from Mss 15624-15642 from Brussels, Kon. Bibl. by W.S. van den Berg (Leiden 1917); see http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=\_ant004anti01. **The edition used in the digital edition**2. **Winifred Wulff (=Úna De Bhulf)**, An Liagh i n-Eirinn i n-allod. III; An Liagh i n-Eirinn i n-allod. IV in Lia Fáil, Ed. Douglas Hyde (Dubhglas de hÍde). , Dublin (Baile Átha Cliath), Educational Company of Ireland (Comhlucht Oideachais na h-Éireann) (1930; 1932) volume 3; 4 pp 115–125; 235–268 ### Encoding #### Project Description CELT: Corpus of Electronic Texts #### Sampling Declaration The present text represents pp 115–25 and 235–268. The glossaries at the end of each article have been combined into one in alphabetical order and appended to the text. In some cases common Latin variants of the terms given have been added to facilitate searching. The extracts 1–9 of the second article have been re-numbered and are now in sequence, i.e. 7–15. Wulff's paragraph numbering in article IV was left intact. #### Editorial Declaration ##### Correction Text has been checked and proofread twice. All corrections and supplied text are tagged. Corrections to the text made by the editor to the original text are marked corr sic resp="WW". Where the text was imperfect Wulff restored it from Harley 546; these phrases appear in italics in the HTML version. Latin variants and sections are cited in 155 footnotes by Wulff, sometimes profusely. 52 further explanatory footnotes have been added by CELT editor Beatrix Färber. ##### Normalization The electronic text represents the edited text, to which some normalization, marked sup resp="BF", was applied. In the manuscript the first few words of each section were written in capitals, a practice retained by Wulff, but abandoned in the CELT edition. (The images may be compared on the ISOS website.) The headwords in the glossary were changed to lowercase to achieve consistency between Irish, English and Latin terms. Forms of do-ni and do-ci were hyphenated; maillere/maillire was segmented. Missing silent f, and missing internal consonants suppressed in eclipsis were restored, apostrophs were added to d'. In words with a vowel or s- in anlaut, h- and t- were hyphenated off; so was eclipsed n- before a vowel. In the manuscript, long vowels are indicated only rarely and were left unmarked by the editor. The hardcopy uses italics to show expansions, which are infrequent; in the digital text ex tags are used instead. The Irish text contains vernacular plene variants for the proper names Avicenna and Galen (usually abbreviated in other manuscripts) namely Auidseanna/Auidseanda, Gailighen, Ipocraid. The latter form is used here a nominative. Isaac (Israeli), Constantinus and Isidorus are also mentioned. ##### Quotation Quotations are rendered q. ##### Hyphenation Hyphenation was introduced (see under Normalization.) Soft hyphens are silently removed. Words containing a hard or soft hyphen crossing a page-break or line-break have been placed on the line on which they start. In rare instances of a tagged term of several words crossing a page-break, whether of the edition or the manuscript, the tagged term has been placed before the break. ##### Segmentation div0=the whole text; div1=the individual part published in each issue; page-breaks are marked pb n=""/; milestones indicating manuscript foliation are tagged mls unit="MS fo" n=""/. ##### Standard Values Dates are standardized in the ISO form yyyy-mm-dd. ##### Interpretation Medical, pharmaceutical and botanical terms, many of which are Latin loanwords (or Latin in the disguise of Irish spelling) have been tagged. #### Canonical References This text uses the DIV1 element to represent the part. ### Profile Description Created: Written by an unnamed Irish medical scribe. Date range: c.1400–1499. #### Use of language ##### Language: [GA] The text is in (Early) Modern Irish. ##### Language: [EN] The front matter and some explanatory matter in the footnotes is in English. ##### Language: [LA] Some words and phrases, especially in the footnotes, are in Latin. ##### Language: [GR] Some words and phrases are in Greek, or Latino-Greek. ##### Language: [FR] A French term is quoted in a footnote. ##### Language: [AR] A term from Arabic is quoted. ### Revision History * (2019-05-30) Beatrix Färber (ed.) * Minor edits made. * (2018-09-05) Beatrix Färber (ed.) * Minor edits made. * (2018-06-06) Beatrix Färber (ed.) * Minor changes made to header. * (2018-04-26) Beatrix Färber (ed.) * File proofed online; minor corrections made. * (2018-04-25) Beatrix Färber (ed.) * File proofed and encoded up to end (1); glossaries combined, entities added; content and structural encoding applied; added to back matter. File parsed and validated. SGML and HTML files created. * (2018-03-28) Beatrix Färber (ed.) * TEI header created. File proofed (1); structural and dense content encoding applied. * (2018-03-28) Beatrix Färber (text capture) * Lia Fáil 3 and 4 captured by scanning. --- #### Corpus of Electronic Texts Edition: G600024 ### An Liagh i n-Eirinn i n-allod III & IV: De Febrium Symptomatibus: Author: [unknown] --- p.115 ### An liaigh i n-Erinn a n-allod. Uimh III. ### De Febrium Symptomatibus THE following six sections are from the RIA MS. 23 P 10, part iii, and are a translation of the portion on the concomitant symptoms of fever ( De Febrium Symptomatibus) in the Rosa Anglica of **John of Gaddesden**. These items form part of the cure of Tertian Fever. In all mediæval medical books the treatment of disease is divided into the following parts: — **caussae**, **signa**, **prognostica** and **curatio**. In this particular case, i.e., Tertian Fever, **Gaddesden** further subdivides **curatio** into five parts: ‘In curatione febris tertianæ conspiciendum est ad quinque capita. (1) ad digestionem materiæ. (2) ad evacuationem. (3) ad amotionem Dyscrasiæ febrilis. (4) ad accidentia. (6) ad regimen sex rerum non naturalium.’ The fourth of these (‘ad accidentia’) forms our present text. These accidents which are fifteen in all, I will hope to continue in subsequent numbers of Lia Fáil. The Rosa Anglica was written about 1314 by **John of Gaddesden (Johannes Anglicus)** who was court physician to **Edward II. of England**. It was one of the leading text books of medicine in the Middle Ages, though it was never as popular as **Bernard of Gordon**'s work, the Lilium Medicinae. There is another fragmentary copy of this section in the British Museum *(now British Library)*, BL Harl. 546. The Rosa Anglica seems to have been a favourite in Ireland, as various fragmentary copies of the Irish translation exist in MS. in different libraries throughout Ireland and Great Britain, though no complete version has come to light. 23 P 10 is a very beautiful vellum MS., richly illuminated and written in a clear hand with few contractions. It contains a large portion of the Rosa Anglica, 70 pages in all, forming about half of Book I. of the Latin text. The section De Febrium Symptomatibus occupies --- p.116 pp. 687–736 of the fourth edition of the Rosa Anglica, from which the appended Latin phrases, etc., have been taken. (See footnotes.) ÚNA DE BHULF Mí na Nodlag, 1928. --- p.234 ### An liaigh i n-Erinn a n-allod. Uimh IV. In the last number of Lia Fáil I stated that I hoped to complete the concomitant symptoms of fever in a later issue. These are contained in the following nine items, along with the section on the six non-naturals referred to by **Gaddesden** in the opening words on the cure of **Tertian Fever** (p. 115, Lia Fáil, no. 3). The MS. is badly damaged on pp. 19/20, 21 /22 where **O'Curry** suspects it had been chewed by some animal (a rat?) but a piece has also been deliberately cut out with a knife or a pair of scissors on pp. 19/20. As a good many words are missing on these pages I have supplied them from Brit. Mus. *now British Library* MS. Harl. 346, in square brackets, and have also added the words of the Latin original in footnotes. The glossary contains such words as were not discussed in that of the last issue (pp. 123–125). Mí na Nodlag, 1931. Úna De Bhulf --- p.116 {Lia Fáil 3}{MS 23 P 10 iii page 8a}{edition page 687} ¶1] An ceathrumad ni adubrumar cum leighis na cuisi seo, comlintar e trid na h-**aicidib** noch tig gu minic a leanmain an **fiabrais** seo. (& ) IS iad so iad sein .i. tart & easbaidh codalta & **teinneas cind** & frenisis no easbaidh ceilli, & **anbainde cridhi** & flux & roceangal & **galar buidhi** & dubadh no losgadh na teangadh, & **bainneadha** & alga ssa bel; & do reir sin atait .x. n-**aicidi** coitceanna ann. (& ) Cuirimsi cuca sin greann & fuacht tig a d*t*osach na h-aicisisi, & allus & **sgeathrach** & anbaindi na brighe tothlaithe no a heasbaidh, & **flux fola na srona** & iumarcaid codalta rotrium. (&) Tuig go foirthear an ceadaicid[1](javascript:footNote('G600024/note001.html')) dib seo le digh d'uisge fuar — an tart tig isna **fiabrasaib** seo, acht guma saint leisin easlan hi & gur gnathaigh a ol acht gu mbeid **comarthadha** dileagtha ina **fual** & gan easbaidh[2](javascript:footNote('G600024/note002.html')) arna h-indib & gan fuardhacht na h-anbainne a m-**bel an gaile**, amail adeir **Auerroes** annsa caibidil dorinne se do legheas na **fiabrus** gu coitceann. (& ) Gidh eadh adeir se tar eisin, an lucht aga mbid brigha laidire isna **fiabrasaib** gera loisge seo, nach du fuireach risin **dileagad**, gan a*n* t-uisgi do tabairt doib, oir ni cintach an t-a*d*bar do reir a cruas na righni acht do reir a droch*c*aile geire abhain. Et adeir **Isidorus** an ni cena, nach du sa **cabson** an t-adhbar d'olmughad acht a droch*c*ail abain do claethmodh le h-uisge fuar. (&) As trid sin adeir **Auedseanna** [*...*] ni faghaim oibriugh maith isin n-uisge acht a tabairt isna fiabhrasaib {MS 23 P 10 iii page 8b} gera,[3](javascript:footNote('G600024/note003.html')) & da fetar intu sin deoch maith do tabairt de, amain noch d'f*h*etfa an duine dol a n-aenfeacht & gan a **anail** d'f*h*uaradh. --- p.117 Et is e seo mu ghnathugh*as*sa .i. an t-uisge do berbadh gu maith gu n-uige a trian, & **siucra** & beagan **aigeidi** trid, & madh romilis an deoch so, curtar tuilli **aigeidi** intu, & madh rogoirt hi, curtar tuillead **siucra** inte, & fedaid sin dol an meidi as ail leis aenuair amain, & annsa n-aicisis, acht na rab ana thosach. Item da ndearnathar **tamareindi** do cognam isin mbel, & a congbail gu fada ann, minidh sin an tart, do-ni **berbeiris** an ni cedna, & an **siucra roiseaca** no an **uiola** maille re h-**uisge andibi** no an **midhaidhi**, no na **raibi uisge**, no na **cruaiche Padraig**, do reir atharraigh na cuiseadh, oir as maith uisge **andibi** an trath bis teas mor isna h-**aeib** gan **neasgoid**; & as maith uisge an **midhaighe** a **neasgoid** inmeadhonaigh, & as maith uisge na **raibi uisge** annsan **fiabras** tig re cois na **plaghadh**, & as maith uisge na **cruaiche Padraig** a **flux**, & as maith uisge na **uioili** an trath bis ceangal ar duine san **fiabras** & an trath teagar reisin n-**gaili** o roteasaidheacht; *no* da mbia **coilera praisina** no **coilera erusinosa** sa ghaili, is maith **cristall** ann sin, arna thabairt ar **uisge na roisi**. Item da congmaiter **caindi**[4](javascript:footNote('G600024/note004.html')) san mbel no gu sgailidh, & coisci sin an tart. Item nighther an bel gu meinic le h-uisge & le h-aigeid, innus gu mbia a dha oiread d'uisge ann a mbia d'aigeid, uair muna bia, da bheanfadh a croiceann don teangaidh; & muna fagar aigeid fina, gabtar aigeid do linn uball, & coisgidh sin an tart. Item dentar cuma finginni[5](javascript:footNote('G600024/note005.html')) d'uball, curtar a n-uisge aran teangaidh, & coisgidh sin an tart. Item curthar eang lin a **sugh cruaiche Padraig**, no a **sugh teinegail** & a cur arna h-**aeb** no aran **gaili**, & coisgid an tart, & a atharrach gu minic no da meideochadh sin **na duinti** gu firinneach. ¶2] An darna h-**aicid** dar labrumar[6](javascript:footNote('G600024/note006.html')) .i. easbaide codalta. Tuig da d*t*ugthar **sil an poipi** **letus** & **adhann** da ʒ no tri de gach ni, & a berbadh {MS 23 P 10 iii page 9a} a **potaitsi** no a n-**eanbruithe**, no a m-**bainne almont**, & a tabairt da caitheam, & do beir an codhladh & beaththaid an t-**othar** & minidh an tart & is beg na coisgeann an teas **minadurdha**. (& ) Adearar gu coitceann go ceanglann an **bainne almont** neach, deirimsi nach dein sin, acht uair and do reir an meid d'uisge curthar ann fuaraidhi se, & congmaidh an t-uisge seala gan siubal e, & trid sin is amlaidh seo --- p.118 chleachtaimsi a tabairt .i. **bran** do berbadh a n-uisge & a sgagadh, & **bainne almont** do cur trid, & a bogadh & ni dein urcoid & ghlanaidh an t-ucht & an **gaili**. Item coimilter na buind gu laidir le salann arna cur a n-**edach lin**, & arna tuma a n-aigeid; & nighter na cosa le h-uisge ara mberbtar **duilleoga saileach** & **fineamhnach** & **camamilla** & **poipi**, & furailidh sin an codladh. Tumtar **edach lin** a **sugh cruaiche Padraig** & a **letus**, a n-**uisge na roisi** & a n-**gealan uighe** & a m-**bainni cich** & a **sugh na mighaidhi**, & curtar aran **edan** & arna h-airgib, & furailidh an codladh. (&) Madh o **gaethmaireacht** gan **fiabras** tig easbaidh an codalta, is maith neiche deagbalaidh and sin maille risna neitib adubrumar .i. **nutmaig** & **spica nairdi** & **cainel**. Item gab .ii. ʒ do **sugh poipi**, & tri do **cruithneacht**, no do **bran cruithneachta**, & coimbris iad, & cuir aigeid trithu & coimil don **phuls** gu coitceand, & furailidh an codladh, mar adeir **Consantin**. Item an lucht na fedann codlad tri **fiabras**, no tri ni ele, ceangailter na **baill imeallacha** go laidir, & mothaidh gu madh h-urusa an ceangal do sgailidh, ge mad teind e; & curtar coinnli ar lasadh ana fiadhnaisi & dentar comraite binni & sgelaidheacht doib, & mar dunfas a shuili (& ) sgailter go doith na ceangail, & muchaidhter na coinnli gu doith, & coisgead an comradh go h-oband, & collaid gan cuntabairt, do reir **Auidseanna**. ¶3] A n-agaid an treas **aicid**[7](javascript:footNote('G600024/note007.html')) da ndubrumar .i. a n-aghaidh teinnis an cind do-nither o **fiabras**. Tuig gurub maith ann sin na buind do coimilt, & na **baill imeallacha** do ceangal, & an t-sron do coimilt & mullach an chind le h-**olaidh na uiola**. {MS 23 P 10 iii page 9b} Item gab corcan aga mbid ton leathan & poill iumdha and, & cuir teas teagail a ngach aenpoll dib, & lin d'uisge e, & cuir a n-airdi e isa tig a mbia an t-**othar**, & curtar sitheal leathan fan sileadh tig as, & ibhith ceinelach binnis isin sileadh sin,[8](javascript:footNote('G600024/note008.html')) & measraidh se an t-aeir & minid an teinneas, & furailid an codladh; & ni coir seo do denum san geimreadh, madh fLiuch and acht muna bia easbaidh ceilli air an **othar** maille re teinneas an cind. Item dentar **ceirin** da **samadh** & da beirene trid a ceile, --- p.119 & curthar uman **edan** & umna h-airgib hi, no risan inadh a mbia an teinneas, & as maith rois & **blath camamilla** ann acht munba teasaidhi in aimsir. (&) Madh o **fiabras** **lenna fuair** no **lenna duibh** do-nither an teinneas, no o cuis fuair ele is maith **bitoine** & **saitsi** cuige, & **clisdire** do denam d'impogh an adhbair ina cuirfither leath unsa d'**iarapigra **Gailieni****[9](javascript:footNote('G600024/note009.html')), no **agairg** a n-egmais na neicheadh g*c*oidceann, & as maith ann **nutamuig**[10](javascript:footNote('G600024/note010.html')) & **cainel** & **pioine** & **coiriandra** seocha gach ni, & **sugh na praisge** do coimilt dona hairgibh. (&) Madh teasaidhi in cuis as maith **clisdire** coitceann inti maille re **sgamonia** & **caisia fistola**. ¶4] A n-agaid an ceatrumad[11](javascript:footNote('G600024/note011.html')) **aicid** adobrumar .i. **freinisis**, & tuig gu **fuil** **frenisis** fhiri and .i. **neasgoid** bis aran incinn eadain,[12](javascript:footNote('G600024/note012.html')) & **frenisis** nach fir do-nither o **deathaighib coileargdha** noch eiriges cum an cinn, & do-ni easbaid ceille, & as maith intu ar aen **clistire tarraingtheach**, an t-***s*ron** do coimilt le h-**olaidh na biola** & le **uisge na roisi**, & sugha fuara do coimilt dona hairgib & d'uainneadhaib an cinn; & bid ceinelach buidheachta isna sughaib sin & is iad so iad .i. sugh **lactuca** .i. **letuis**, & an **teinegail** & an **poipi** & an **midhaighe** & an **c*ruach* Padraig**, maille re began d'**uisge na roisi**, & d'**aigeid** & do **bainni cich**, & curthar uman ceann arna bearradh iad, & leicthear gu fada uime iad, & tar eis .iiii. n-uaireadh .xx.ed curthar cuilen[13](javascript:footNote('G600024/note013.html')) & arna sgoltadh uime, & as ann sin is minca bis an t-adbar arna daingniugad, oir muna beith ni budh incuir neiche teasaidhi, no curthar sgamhain reithe is iada te reis, & teighthear gu meinic na neiche seo a n-uisge, muna bia an atharrach sinn, & curthar a cedoir {MS 23 P 10 iii page 10a} *da eis* sin coileach arna sgoltadh reis, & muna *fe*da edromugad leo sin, na bidh doith agud as. Gab **sil an beithe**, maille re h-**uisge na roisi**, no na **raibi uisge**, no in **midhaighe**, oir is maith annsa cuis sin iad; & da mbia da neart annsa mbrigh, leagar **cuisli** an cind ar d*t*us do, & connmaidhtear gu maith e, & **cuisli** barr na srona annsein, & curthar guairi muici asdeach ana sroin do buain fola aiste, & madh eigean andsein leictear cuisli an edain do, oir foiridh sin **teinnis an cind**, ge mad arrsaidh e, acht guma lac*th*ach an **meadhon**. Item do --- p.120 fedaither **deocha athraitheacha** & **lacacha** do denam do mar adubrumar a leigeas an **causoin**. ¶5] A n-agaidh an cuigead **aicid**[14](javascript:footNote('G600024/note014.html')) adubramar romaind do-niter o **fiabras** .i. **anbainde craidhi**. Tuig an anbaindi do-nither o gheiri an **fiabrais** & ona mailis, gu n-aithinthear sin trid na **comartaib** do cuir **Ipocraid** ar **Pronoxis**[15](javascript:footNote('G600024/note015.html')) .i. srona gera & airghe reighe setera, & leigheastar sin maille re biadhaib ar maith cum na h-easlainte, mar ata **sugh uball ngernel** no a n-graineadha maille re h-**aran**, oir ata do **dileas** inntu sin gabail an morgaid on dentar an t-adbar, gu madh lugaidhi iumpaigheas na biadha a **drochdeathaidhib**, & is maith doib buidhean ugh ar teigheadh na brighe do dul a n-anmaine, ge roibi **fiabras** orro, oir is inand **singoipis** & eg beg, & is maith doib **magralla coiligh** & ein bhegadh cearc, do reir **Auerroes**. (&) Et mad o **leandaib omha** do-nithear an anbaine is maith doibh **aran** arna thumadh a fin deaghbalaidh. (& ) Mad o **leandaib ramra raighne** do-nithear an t-adhbar, is maith inte **aran** maille re fin ara cuirfiter uisge te, uair do-nid na neithe fuara urchoid isa chuis sin, & as maith a d*t*osach na cuisi **uisge na roisi** do chrothadh aran aghaidh & uisge fuar. Et mad o **leandaib omha** do-nithear indus go n-impaidheann an **teas nadurda** asdeach chum inadh an **ceaddilea*gh*tha** & an **dilea*gh*tha tanaiste**, & uair and do-nithear sin da dhusacht na brighi neoch do bi arna traethad {MS 23 P 10 iii page 10b} leisan **anbaindi craidhi**, & uair ann do fedaithear uisge do crothad go h-obann annsa n-**aicisis** aran tia ara mbia an **anbainne craide**, & ma tar eis na h-**aicisisi** crothar e uair do-ni gluasacht. Item da ndearntar cleite circe do tumadh a n-aigead & a measgadh sa sroin, & foirfidh sin hi, & as maith an cedna a muchadh na breithe. ¶6] A n-agaid an .vi.eadh **aicid**[16](javascript:footNote('G600024/note016.html')) do-nithear o **fiabras** .i. **flux**, ma sa **sdaid** tig, ni hinnenta leigeas ann, an fead bias an brigh is & laidir, & gebe aimsear don easlainte a tiucfa, ma iumarcradhach e, tabair **siucra roiseaca**, 'se arrsaidh do, oir da tucar[17](javascript:footNote('G600024/note017.html')) **siucra na roise nua** do, do-ni sin urcoid ar son a uire, adeir **Isidorus**. --- p.121 Item as maith **crual** & **cristall** & **niamhanda** isan **flux**. Item as maith **cruach Padraig** & **samadh** & **letus** & **ae aba** & **bainne almont** do chur a **potaitsi** doib, do-nithear ar **eanbruithi reithe**. Item as maith **sil na roisi** ana enar doib no a mbiadh no **lectubairi**, no le **fuil dregain** no le **maistix**, ge mad anband an **gaili**. Item da ndearntar **ubla searbadh na cailli** do berbadh & a cur uman **duban** & uman **imlican** ma seach, & foiridh an **flux fola** re n-abar **disinteria**, & a n-atharrach gu meinic & foiridh gach uili **fhlux** do-nithear ona h-**indib**, acht munbha harrsaid e, do reir **Ghailighen**. Item duilleoga **praisge** do berbad a tri h-uisgeadhaib & a fasgad & a mberbadh fadheoidh a n-uisge fhearthana maille re **persille** & re **bainne almont** foiridh an flux risa nabar **diarraidhea**.[18](javascript:footNote('G600024/note018.html')) Item da ndearntar seanchaisi do berbad a moran d'uisgeadhaib & fhasgadh annsein & a tirmugad & **pudar** do denam de & comtrom dragma da tabairt de & adeir **Auidseanda** nach fuil ni is treisi coisgeas an **flux** na sin. Item coisgid **binid mhil**[19](javascript:footNote('G600024/note019.html')) a chedoir an **flux**.[20](javascript:footNote('G600024/note020.html')) Item cosa an duine ara mbia an **flux** do nighe a h-uisge ara mberbthar **cruach Padruig** & **bithnua** & **duilleoga darach** & curthar ni di fein mon **meadhon**. {MS 23 P 10 iii page 11a} Item do-nid **neiche sdipeaga** urchoid isan **flux** do-nithear o **dhunadh na n-ae** & na **cuisleand** re n-abar **misiraidsie uena**.[21](javascript:footNote('G600024/note021.html')) Item da ndearntar **plur mine cruithneachta** no **mine raisi** do rosdal foiridh an **flux**. Item coisgidh **pudar** na ***niamnaite*** no an t-uisge ara mberbtar hi gach uili **flux** noch is inleighis. Item as maith an **tartairi .i. lus an sparain**, aran **flux fola** gebe ordugad a duibartar e. Item as maith an **garblus** annsa **flux** da curtar as cinn an tia ara mbia an **flux** he. Item as maith uighe arna mberbadh a flnegra. Item as maith ann **aran** arna denam a n-uamhain do **phlur mine cruithneachta** & buidhen ugh arna chur trid mar cleachtaid na tuatadha & cuirid daine **cuimin** trid & uair ann ni coir sin, uair da mbristear an **cuimin** gu ramar lagaid se, & da mbristear gu seim e coisgidh an **flux** & furailidh in **fual**, do reir **Auidseanna**, & ailledig[22](javascript:footNote('G600024/note022.html')) --- p.122 **Auidseanna** **Gailighen** uime sin, & trid sin is coir da tucar an **cuimin** isa **flux** a tabairt gu hindill. Item madh o **linn ruadh** do-nithear an **flux** gab **merbolaini sitrini** & tabair **ceinelach** brisdi orro, & dena beagan da ruaghadh a n-aighean da eis sein & cuir a n-**uisge na roisi** gu maidin, no na **cruaiche Padruig** idir da thshoitheach iad & sgagtar & glantar arna maireach & an ni shilfeas astu tabair don **fothar**[23](javascript:footNote('G600024/note023.html')), oir folmaigid adhbar na h-easlainte reimhe — dunaidh ana diaidh. Item madh o **linn fuar** bias an t-adhbar tabair **merbolaini cebuili** do & curtar a n-**uisge an fheineil** gu maidin mar adubrumar. (&) Madh o linn dubh no o **linn ruadh arna losgad** do-nithear he, tabair **merbolaini inndi** & **beileiritsi** do & cuirthear a **n-uisge cruaiche Padruig** gu maidin iad no a n-**uisge an f*h*eineil**, madh o **linn dubh nadurdha** bhias, oir is anband tig sin acht a ndeireadh **chartana** no easlainte na **seilge**. Item da mbia an **flux** gu h-imarcradhach ar son **leighis lacaigh**, no ar son **anbainne na brighi** a ndeireadh easlainte, tabair .iiii. ʒ do **shil pibrair**[24](javascript:footNote('G600024/note024.html')) arna ruadhadh a n-aighean do & arna berbadh a m-**bainde ghoirt** no gu tiughaidhi, & ibeadh an t-easlan, uair foghnaidh sin re gach ndeighenach adeir **Auidseanna**, & do bhearaid daine an **bilar garrdha**[25](javascript:footNote('G600024/note025.html')) {MS 23 P 10 iii page 11b} amain doib arna theghadh a n-aigeann. Et muna feda an t-**othar** leigheas do ghabail, curthar **adharc** mor aran **imlican** & fona **cliathanaib** & idir an da **shlinden**, & connmaiter re .iiii. huairib ann hi, & ceanglaidh; no curtar **tuis** no **pic** ar ndenam **pudar** dib ar **smeroidib**, & gabadh a dheathach fae no curtar **smeroidi** a crocan bel-chumang & curtar **easgumain** orro, & gabadh a ndeathach aran corugadh cedna, & coimilter an **coinneall Muiri**[26](javascript:footNote('G600024/note026.html')) da timtireacht arna tuma a fin bhog, & gu hairithi da mbe **daerghalar**[27](javascript:footNote('G600024/note027.html')) leisin air. Et bith **ceinelach** tirmaideachta, mar is fearr gu fetar isin biadh caithfeas, & trid sin is mor in comfurtacht isa chuis seo **bainne almont** arna dhenam le h-uisge fearthana; no **pertraisi** & ein bega eili, oir is beg na coisgid siad an **flux** do reir duchais. Item madh a n-aimsir geimridh no a n-aimsir flich (sic) --- p.123 bes an **flux**, dentar tene gan deataidh asdigh, & na licthear an t-aer is e teasaidhi, na se fuairidhe, da fetar a chondmail gu measardha, uair dingidh an t-aer fuaraidhi an **meadhon** ara ceili indas gu lagand se, oir da faisgea **spongc**[28](javascript:footNote('G600024/note028.html')) fliuch ara cheili, tig uisge as, & lagaidh an t-aer teasaidhi an bru do reir **Auidseanna**. Item is maith isa chuis sin na **baill imeallacha** do ceangal[29](javascript:footNote('G600024/note029.html')) & a d*t*indsgaint aga mbun & a ceangal mar sin tar eis a cheili gu n-uig a mbarr. Item da curtar **cearchaill** te aran meadhan fortachtaidh, oir coisgidh an **leadarthach** & an teinneas ag tarraing an adhbair amach, & do-nid daine fothrughudh isin cuis seo, & da ndearntar, is le **luibib sdipeaga** as maith a dhenam, mar ata resta boibis[30](javascript:footNote('G600024/note030.html')) & tren tarraing, & **cruach Padruig** & **bithnua** & a chosmaili, & na dentar acht began conmaid ann.[31](javascript:footNote('G600024/note031.html')) --- p.235 {Lia Fáil 4} ¶1] {MS 23 P 10 iii page 11b}A n-agaid an .vii.mad **aicid** neoch adubrumar.i. a n-aghaid an fhasdaidh[32](javascript:footNote('G600024/note032.html')) do-nither isin **fiabras**, dentar **cleistir** do **hocus**[33](javascript:footNote('G600024/note033.html')) & do **shail cuach** & do **mercuirial** & do **hocus mor** mailli re h-**olaidh** coitcind & re **bran** & beagan salaind, no mailli re **blonaig uir muice**, {MS 23 P 10 iii page 12a} no mailli re h-**im** is **cleistir** coitceann glanta[34](javascript:footNote('G600024/note034.html')) sin & is fearrdi **mil** do cur ann no trid no **meadhg** eigin, mad ail linn a denam go loisgeach curthar moran salaind ann mailli risna neichi adubrumar **dedga** & **uormont** **surrumunt**,[35](javascript:footNote('G600024/note035.html')) & madh ail lind a miniugad curtar **camamilla** & **aineid** ann; & madh ail lind a cur do greannugad an **fuail** curtar **cailemeint** & **buathfallan**, & madh ail lind an **gaethmaireacht** --- p.236 do cnamh[36](javascript:footNote('G600024/note036.html')) do curthar **ruib** & **cuimin** ann, & madh ail lind tarraing on ceann & on ghaili do denam do curtar **iara pigra **Gailieni**** ann, & mad on churp uili curthar **catoilicon**[37](javascript:footNote('G600024/note037.html')) ann, & madh ail leat **linn ruad** do glanadh cuiri **caisia fistola** and, & madh ailt **linn finn** cir **agairg**, & madh ailt **linn ruad** cuiri **sene** and, & madh ail leat tarraing ona **dubhanaib** a cuis fuair, cuir **benedicta** ann, & madh ail a **cuis teasaidhi**[38](javascript:footNote('G600024/note038.html')) cuir **lictubairi** do **sugh na roisi** and, & mad ail **cleistir cneasaithe**[39](javascript:footNote('G600024/note039.html')) do denam de cuir **cruach Padruig** & **lus an sparain** & **ros** & a cosmaili & methradh gabar and, & madh **cleistir aileamna** na mball as ail lind do denamh an trath na fedand duine biadh na deoch do caitheamh cuir isin **cleistir** cuilis arna denam do **chearcaib** & do **chabunaib**, & da n-**eanbruithe**, oir is meinic do chondmasa daine na beathaid caeicis leisin, noch na fedadh biadh na deoch do caitheam indus eili .i. mar[40](javascript:footNote('G600024/note040.html')) da ceangailti cos duine a n-airdi da curthea biadh ana bel, acht gu fedadh se a chaitheam do rachadh brighi an bidh suas, do reir ***C*osantin**, is mar sin aderimsi and seo an biadh do teilgthear isin timthireacht a n-aimsir ghorta & folmaithe an cuirp go leir, gu fedand a brigh dul chum an **gaili**, oir teid an **cleistir** uair and gu n-uige in **inde** re n-abar **ieiunium** gengub **cleistir aileamnach** e & tarrngid an naduir on chorp uili an uair rig a leas; & is mo an t-ingantais an leanum d'aileaain a **meadhon** a mathar trina **imlican** na sin. ¶2] ITEM do fetar **supositoiri** do denam do **mil** arna berbadh no gu diubaidhi si & a cur ar clar & a cuma mar mher & beagan salind da cur trid & curthar a n-uisgi fhuar da cruadhughad hi & cuireadh {MS 23 P 10 iii page 12b} ana timtireacht hi & snaithe reamar trithe & ceangailter ama sliastaib an snaithe, indus gu feda a buain amach madh eigean do. ITEM do fedaiter **supositoiri** do denam do **gallunaidh** ar an corugad cedna & **seanblonag muice** do coimilt de no **im** no **ola coitceann**. ITEM do-nither **supositoiri** do **laeghan** **sdupoige praisge** no **hocais**[41](javascript:footNote('G600024/note041.html')) arna tuma a mil, no da **blonaig** arna cuma mar ceann coinnli pairisi[42](javascript:footNote('G600024/note042.html')) arna cur a n-uisgi fuar da cruadhughad. --- p.237 ¶3] Fecham anoise dona neichibh neoch lagas, mar **ceirin** no arna coimilt no arna caitheam, & lagaidh moran do neichibh mar **ceirin** .i. mar ata **domblas ae** tairb arna cur ar sgarthaigh & da curthar ar an **imlican** e, lagaidh. ITEM gab comor do shugh an da luib seo: an **tathaba** & **laibriola** & curtar deannach[43](javascript:footNote('G600024/note043.html')) trithu & **mil** no **blonag ur muice**, & madh suas is ailt a lagadh, cuir ar an **gaili** & madh sis cuir ar an **imlican**. ITEM dena **iubar craige** d'f*h*iuchadh & methrad & began **aloe** trid & **domblas ae** **tairb** no **daimh** no **cailig** & a cur ar an **imlican** & lagaidh. ¶4] ITEM is iad so na neiche noch lagas arna coimilt mar **uendimint** .i. gab comor de gach ni dib seo .i. sugh prem an **balauird**[44](javascript:footNote('G600024/note044.html')) & coirt meadhonach an truim & prema no duilleoga an **spiuirsi**[45](javascript:footNote('G600024/note045.html')) & prema an **hocus mhoir** & duilleabar an **mhercuiriail** **laibriola** & **tathaba** & **prema sgime**, & dentar a fhiuchadh & **im** & **ola** trithu & began degredium [*...*] sbeorna & do **ceir** trithu & denthar **uinnimint** dib & gan chuntabairt lagaidh da coimilter don **imlican**. ¶5] ITEM is iad so na neiche noch lagas ara n-ol .i. **eanbruithe cailigh** ar cur **sgeama** ann & **sugh praisge** & **meadhg** arna glanad, & madh ail leat oibriugad ni is laidiri na sin, cuir **caisia fistola** and & lagaidh gan baeghal & do-ni **reubarbarum** an ni cedna. ITEM is iad so na neiche lagas arna caitheam .i. mar atait **lectubairi iumdha** .i. **catoilicon** & **diatuirbid** do lucht **leanna finn** & a n-aghaidh **leanna finn**, & **diasene** & **seine** do lucht **leanna duib**, & **siucra na biola** & **ola na roisi** do lucht **leanna ruaidh**. ITEM lagaidh **sgamoinia** gu maith da mberbtar a n-uball {MS 23 P 10 iii page 13a} e, uair da connacsa fein neach do cuir se amach re .x. n-uairib .xx.ed,[46](javascript:footNote('G600024/note046.html')) & is inand an **diagreidium** & an **sgamoinia** arna bearbadh.[47](javascript:footNote('G600024/note047.html')) ITEM do fedaiter **potaitsi** do denam do **shail cuach** & do **hocus** & do **mercuiriail** & do **borraitsi** & do **glaisin caili**, & madh laidir e curtar ni do duilleogaib an craind re n-abar **labruis** trithe. ¶6] ITEM lagaid sil an **spuirsi** & trid sin is maith an sil do tirmugad & a cur tri **bainne almont**, oir is lughadh a urcoid. --- p.238 ¶7] ET ni healadhnach an **leigeas lac*th*ach** da tabairt a mbiad acht muna tucai do dhainib anbanna no do dainib noch na fedann a caitheam indus ele, & as amlaid as du a tabairt: sealad fada roim an cuid da caitheam, oir muna tucai mar sin e do tairrngfeadh an leigeas an biadh go ro-aibeil gan **dileagad**. ITEM ag seo **pudar** lac*th*ach arna derbadh damsa fein .i. gab .ii. ʒ do **reubarbarum** & da ʒ da **tuirbid** & .ʒ. da **sheindser** & .ʒ. do **shene** .ʒ. d'**agairg** & is **pudar** gan ghuasacht sin, is maith da gach uili duine noch rig a leas lagadh & gan acht **lanleighe** no ni is mo no ni is lughad do gabail de do reir a riachtanais a leas. ¶8] A n-agaidh an ochtmad **aicid** da n*d*ubrumar .i. a n-aghaidh an **galuir bhuidhi**;[48](javascript:footNote('G600024/note048.html')) tuig gurub olc a theacht roime an seachtmadh la isna h-easlaintib gera & a **crith fuair**, gidh ead da d*t*i se an cuigeadh la a crich theasaidhi & a n-aimsir teasaidhi & a **choimplex theasaidhi** fedaidh se teacht cum maitheasa, & da d*t*i se tar eis **comarta** dilea*gh*tha do beith isin **fual** is eigean leigheas d'ordugad do gin gu bia **fiabrus** air mailli reis & madh gearr o thainig se, dentar an leighis so air .i. gab glac do premaib an **teilidonia**[49](javascript:footNote('G600024/note049.html')) & glac de gach ni dib seo .i. **andibi** & **aé aba** & **samadh** & **cruach Padruig**, & leth glac de gach ni dib seo .i. **dubcosach** se hur & **lactuca**, & leth unsa de gach ni dib seo .i. an da **shandail** & **na ceitri sila fuara mora** & ; **na .iiii. sila bega fuara** & unsa do **shnas iuboiri** & ʒ do **spica nairdi** & da unsa do sugh **sheilidonia** & **misaidhi**[50](javascript:footNote('G600024/note050.html')) & leath funt do **siucra** & dentar deoch dib; & gnathaigheadh annsein an **lectubairi** seo .i. da unsa da **triasandaili** & unsa do **shiucra roiseagadh** {MS 23 P 10 iii page 13b} & leath unsa do **cnaim iuboiri arna losgad** no da **campora**. (&) Tabair an **purgaid** seo do da heis .i. unsa da **chaisia fistola** & unsa do **thamaireindi** & da ʒ do **reubarbarum** & unsa do **merbolaini sitrini**, & ullmaither iad mar adubrumar le neichib ana mberbeochar **ae aba** & **samadh** & **andibi** & sgagtar & tabair do. Gab andsein da eisi sin sugh an **mighaidh**[51](javascript:footNote('G600024/note051.html')) & na **cruaiche Padruig** & **uisge na roisi** & **finegra** & **indibi**, & coimilter don taeb deas gu minic e no tumtar **edach lin** aim curtar arna h-**aeb** e, & athraiter gu minic e. --- p.239 ¶9] ITEM mad fada o tainig in **galuir buidi** dentar na**duinte** d'oslugad leo seo .i. **prema feneil** & **sdoinsi cruind** & **meirsi** & **seilidonia** & **emer sleibi**[52](javascript:footNote('G600024/note052.html')) & **dubcosach** & **searban**[53](javascript:footNote('G600024/note053.html')) & **indibi**, & **ae abha** & **spica nairdi** & **sandaili** & **siucra** & **borraitsi** (&). Glantar leo so e .i. tri ʒ d'**agairg** & .ʒ. do **reubarbarum** & leth ʒ **masdix** & **oxisacra**. No gab leth unsa d'**agairg**, .ii. ʒ do **reubarbarum** & .ʒ. do **caisia fistola** & tabair le meadg arna *glanadh* iad no le ni ele ara berbtar **seledoinia** & **indibi**, **iubar sleibi** & **ae aba** & millsiter le **siucra** & caiter, & is coir **agairg** da tabairt isin easlainte seo, oir adeir **Misue**[54](javascript:footNote('G600024/note054.html')) gu tabair se gne mhaith ar an neach caitheas e; & tabair an **lectubaire** so do da eisi sin .i. leth ʒ do **reubarbarum** & .ʒ. de gach ni dibh seo .i. **rois** & **snas iuboiri**[55](javascript:footNote('G600024/note055.html')) & **adann** ʒ d'**iuboire loisge** & leth ʒ do **spica nairdi** & .ʒ. do **nutumaic**, & dentar **lectubairi** dib mailli re leathfunt **siucra** & is inann sin & **diareubarbarum**. ¶10] ITEM dona neichib d'erraidi dilsi do reir **Auidseanna** .i. gab .ʒ. do **pudar** **cuideog**[56](javascript:footNote('G600024/note056.html')) arna tirmugad mailli re hunsa **indibi** no **meadhg** arna glanadh, oir is dileas do sin an **galar** so d'f*h*oirithin a ceadoir. ITEM foiridh **sugh an tseledonia** mailli reis an **pudar** sin gach uili duine noch arna mbia an easlainte sin, acht gu madh hindleighis iad & do-ni gach ni aca ar leith sin. ITEM do-ni an ni ara mbearbtur an **liathlus**[57](javascript:footNote('G600024/note057.html')) an ni cedna. ITEM do-ni an **midhaige** ar ndenam **pudar** de an ni cedna.[58](javascript:footNote('G600024/note058.html')) ITEM atait tri cuisi ana maith do neach a **fual** d'ol[59](javascript:footNote('G600024/note059.html')) .i. isin **ghalar buidhi** & isin **atcomall** & a n-easlainte na **seilge**, & madh ar son an **ghalair buidhi**{MS 23 P 10 iii page 14a} ibeas, curthar **snas an iuboiri** trid & is moidi foireas. ITEM molaid daine an **croch** do tabairt isin cuis seo & **gallunach** da tabairt gan fis do, & aderimsi gu foireand **sug na cruaiche Padruig** ar ndenam **siroip** di isin cuis seo & a n-**idroipis** teasaidhe. (&) As eigean da n-eisi seo uili an leathar do glanadh le **finegra find** ana mbearbtar **dubcosach** & **iubar shleibi** & **eorna** & coimilter a linedach garb da n-eisi sin don corp uili, & curthar enbraen isna suilib de, no sugh an tamaidh, no licter deathach feola uiri mairt futha & coimedadh a sron ar an deathach.[60](javascript:footNote('G600024/note060.html')) ITEM do-ni uisge do blath an fonaire[61](javascript:footNote('G600024/note061.html')) no do raib no --- p.240 do **bran** an ni cedna arna coimilt gu minic, oir bacaid siad an drochgne do beith ar an leathar leath amuith & is uimi sin ghnathaigid na mna na tri h-uisgeada sin do gealad a n-aitheadh. ¶11] A n-agaid an naemad **aicid** adubrumar romaind .i. a n-agaidh tirmaideachta & losgaid na teangad.[62](javascript:footNote('G600024/note062.html')) Dentar an bel gu meinic do nighe le h-uisge le finegra, & coimiltear sliseog crom thanaidhi don teangaid ana ndheaghaidh & glantar hi le linedach min & dentar mill bega do **laeghan** **casia fistola** do **siucra** & connmadh ana bel iad & is maith sin a n-agaidh lasaidh & tirmaid na teangadh; is maith **dragantum** arna cur a n-**uisge na roisi** & do fetur de sin & do **caisia fistola** **pilloilidha** do denam & is maith sin isin cuis sin & a n-**algaib** na teangad, & is maith in t-**sail cuach** faru sin. ITEM is fearr uisgi te ana cuirfither beagan **finegra** a nduibi & a losgadh na teangadh na an t-uisgi fuar, & is maith an **caindi** in gach uili tirmaidheachta mar sin. ¶12] A n-agaid an .x.mad **aicid** da n-*d*ubrumar .i. a n-agaidh **alg** & **bainneadh** na teangad[63](javascript:footNote('G600024/note063.html')) & an beil, & tuig gurub olc sin da d*t*id siad isin **fiabrus** roim **comarta** an **dilea*gh*tha** & is maith da d*t*isidis da eisi & is leigeas {MS 23 P 10 iii page 14b} coitceand so orro: gab **dragantum** & bruigh e & cuir a n-**uisgi na roisi** e, & coimilter le cleite dona h-**algaib** iad. ITEM gab **almont** arna bruidh gu maith & faisg tri **edach lin** e & da d*t*i sugh as coimilter dona h-**algaib** e & muna thi coimilter an linedach fein dib mar bes & foirid. ITEM glanaidh **mil roiseaca** na h-**alga** bis isin bel & is fearr foghnas an **siucra roiseagdha** a n-aghaidh na teangad ar ndul a croicind di. ITEM coimilter **buighean uighe** gan beith rochruaidh d'**algaib** an beil & foirid. ITEM gab **ugh** arna bearbadh gu cruaidh & cuir an **sicne** bis aturu & an **gealan** ar **algaib** & ar **bainneadhaib** an beil & foiridh, & do-ni an **teinegal** an ni cedna. ¶13] A n-adaigh an aenmad **aicid** deg da ndubrumar .i. a n-aghaidh na **sgeathraighe**[64](javascript:footNote('G600024/note064.html')) tig isin **fiabras**: tuigh da d*t*i si tar eis **comartha** an dilea*gh*tha no a tosach --- p.241 na h-**aicsisi** nach incoisge hi, muna bia gu himarcradach guma holc an t-adbar o tig si, amail ata coileargha praisina no coilera erusilensa,[65](javascript:footNote('G600024/note065.html')) uair is olc an **sgeatrach** sin a ngach aimsir don easlainti, uair ge roib dath dub ar an **sgeathraidh** fedaigh si teacht cum maitisa a ndeiread **fiabrais cartana** no easlainte na **seilge**, gid ead dleaghar ann sin an**gaile** da comfortacht le **spongc**[66](javascript:footNote('G600024/note066.html')) no le fadarcan da coimilt de arna tuma a **finegra** no a **fin te**. An t-ia lerab ail gan **sgeathrach** do denam .i. gabadh balath neicheadh noch bacas an t-urrlugad[67](javascript:footNote('G600024/note067.html')), amail ata balath **mintais** & **ruibi** & **meirsi** & **roisi** ar crothadh **aigeidi** orro, & balath **uisge na roisi**, balath **arain ghoirt**[68](javascript:footNote('G600024/note068.html')) arna rostail re teine & began **aigeide** do crothadh air. Et itheadh **maistix** & **sidhubal** & **coriandra** arna cur a n-**aigeid** & **nutumaig** & **lignum aloeis**, & coimilter & ceangailter na **baill imeallacha** gu laidir. ITEM is maith a **pudar** so gu coitceand a ngach uili **sgeathraidh** & a mbiadh as du a cur .i. gab tri ʒ de gach ni dib so .i. **lignum aloeis** & **maistix** & **coriandra** & **sandaili geal**, & dentar **pudar** dib sin. {MS 23 P 10 iii page 19a} ITEM foiridh **campora** an **sgeathrach** a **cuis teasaidhi** & in gach uili **flux coileargdha**, & foiridh **maisdix** & **nutumaig** a ngach uili **cuis fuaraidhi**. ITEM is maith na **baill imeallacha** do teghad, uair tairrngidh an teas an t-adhbar da n-innsaidhi, & adeir **Auidseanna** gurub maith a fuarad a **cuis teasaidhi** mar is maith a tegadh a **cuis fuaraidhi**. ¶14] ITEM dentar **plasdra coitceann** dona neichib seo & curthar uman **gaili** .i. gab **mintas** & **uormont** & **rois** & **aran ruadh** arna rostail[69](javascript:footNote('G600024/note069.html')) ar smeroidib, & mad ailt a denam ni is fearr & ni is laidiri cuir **sidubal** & **maistix** trid a **cuis fhuaraidhi** & **calumus aromaticus** & **cruel** & **sandaili** a **cuis teasaidhi**. ITEM gab .ʒ. do **lignum aloeis** & .ʒ. da **nutumaig** & da **cainel** & .ʒ. d' **ainis** & leath ʒ do **shidubal** & leath ʒ do **clobus** & do **rois** & .ʒ. *do* **blath camamilla** & .ii. ʒ do **sugh uormont** & da ʒ do **shugh mintais** & .ʒ. do **cruel** & mheacan maith do **gailingein** & began ciara mailli re h-**olaidh na roisi**, & is maith an **plastra** sin do dainib saidhbri & fedaidh an **liaigh** desgrideach[70](javascript:footNote('G600024/note070.html')) a denam don bloidh as ail leis fein dib do reir an breitheamnais is fearr do-cifear do fen. ITEM do-ni an fin ara mberbtar --- p.242 **masdix** an **dileaghad** d'f*h*urtacht & coisgidh an **sgeathrach**. ITEM curtar ar lic the e no gu leagha & dentar **edach lin** do tuma and & curtar ar an **gaili** & comfortachtaidh sin **gaili** na ndaine neoch *eirigheas* a h-easlainteib fada ag na bi **dileagad** no **algus bidh**. ITEM berbtar **rois** & **uormont** a n-**aigeid** & a n-**uisgi fearthana** a haithle a tuma ann & coisgidh an **sgeatrach** & in **flux**. ITEM is maith **iuboiri arna losgad** a n-agaid ata an **gaile** & na **sgeathraidhi coilearghadh**. ¶15] A n-agaid an darna h-**aicid**[71](javascript:footNote('G600024/note071.html')) .x. da n-ubramar .i. a n-aghaid easbaid **brighe tochlaichi**, no a n-aghaid a hainmainni is maith na neichi adubrumar isin n-aicid dereannaig .i. mar ata an **plasdra coitceand** & balach an **arain goirt** do gabail & is maith ann sin **cearc arna rostail** &ar chrothadh **uisgi na roisi** uirri & **clobus** dithi mailli re . . . & is maith **nutumaig** & balath na **roisi** do gabail.{MS 23 P 10 iii page 19b} ITEM greannaid an **pibarcas**[72](javascript:footNote('G600024/note072.html')) & an **pi *bar fada*** . . . *an tochlugad* & a n-ingnais **fiabrais** is maith *so & is maith* ***spica* naird** da mbia an **aicid** seo . . . eigean oibriugad do denam . . . .i. **rois** & **aran goirt** & **uormont** *arna berbad a* *n-***aigeid** & a n-uisgi & a cur ar an ***gaile** & **edach lin** do* tuma intu. ITEM seachantar an **croch**[73](javascript:footNote('G600024/note073.html')) isin cuis *so oir marbaid* se an **tothlugad**. ITEM *dentar sabsa do* **cardamomum** & do **sugh an mintais** . . . iad a **cuis fuaraidhi** & do **nutamuic** *& do **shamad*** a **cuis teasaidhi**, & seachnadh . . . neichi metha & neichi raigne noch le*nas* . . . dona meraib an trath glacaiter iad. ¶16] A n-agaid an treas **aicid** *deg*[74](javascript:footNote('G600024/note074.html')) adubrumar .i. a n-agaid an **allais**: fech an fuil easbaidh an **allais** isin **fiabrais** no an fuil imarcaidh. Madh *ium*arcach e & gu cuireann se an brigh a n-anbaindi coisgther e le bolgaib[75](javascript:footNote('G600024/note075.html')) gabann no cearda do sedead fai & linedach do togbail suas a n-airdi & a ligean sis aris go h-oband, & gnaithigher sin gu minic do denam. ITEM neach lerab ail an t-**allus** do cosg na coimleadh se enraod de, oir oslaigeadh au coimilt na **poiri**, oir adeir **Auidseanna** --- p.243 gu ngreandaigeand coimilt an **allais** an t-**allas** ag oslugud na **poire**.[76](javascript:footNote('G600024/note076.html')) ITEM teilgter uisgi fuar uma aghaidh & curtar a cosa a n-uisgi fuar & crothar **pudar na roisi** ara colaind no ar an *brath* lin bis fae. ITEM dentar[77](javascript:footNote('G600024/note077.html')) uisgi don **raibi uisgi** & dona **cruaiche Padruig** . . . e & coimilter **edach lin** dona h-**aeb** & don **gaili** sealad beg & c*oisgid an t-**allus*** & adeir **Auidseanna** no berbtar duilleoga *na **darach** & tab*air a sugh da ol do no crothar air *e & do-ni* **pudar na roisi** an ni cedna *& a crothad air*. ITEM madh a d*t*osach na h-easlainte[78](javascript:footNote('G600024/note078.html')) *no na h-**aicisisi*** tig an t-**allas** ni **nadurda** e & madh *tar eis* **comartha** an **dilea*gh*tha** no a **sdaid** na h-easlainte as lugha as olc e, oir as **nadurdha** and . . .ir nadurdha na brighe indarbtaighe & d . . . nadurdha an gnathaighthe, oir is gnathach *don n*aduir **allus** d'inarbadh an trath sin & gid . . . **minadurdha** e do reir an adbair, oir is olc {MS 23 P 10 iii page 20a} . . . an t-easlan a fulang gu maith . . . air a ceili de gu ngaba an gh. . . *Muna feda an teas*lan **allus** do cur de[79](javascript:footNote('G600024/note079.html')) & gurub *ail* leat a tiacht dena mar adeir ***Auidseanna*** . . . oslugad na **poiri** le h-**olaidh an cama*milla*** . . . is i bog & leisin colaind do . . . an coimilt & oslaigidh na **poire** . . . *Tabuir ai*ndsein **fin find** de is e bog & . . . sin & tirmaiter e & curtar edach tairis . . . is mo furaileas an collad an t-**allas** . . . le gan collad. ¶17] *Furai*lidh an t-uisgi ara mberbtar **ros lin** an t-**allus** do tiacht & in ros fein is e te . . . do cur ar an **gaili**. *ITEM curtar* **meirsi** & **cuimin** & **cailiment** & **bitointe** & **athair losa**[80](javascript:footNote('G600024/note080.html')) & **ualobord** *& pair*itairi[81](javascript:footNote('G600024/note081.html')) do berbhad a n-uisgi & curtar a soitheach uma *& a* mairille craind[82](javascript:footNote('G600024/note082.html')) iad re cosaib an easlain & cludaither e gu maith & connmhadh a anal fon edach *no go* dena **allus**. *ITEM ber*btar luibi teasaidhi and da crocan criadh arna folach gu maith & dentar *da* poll doib isin leabaid ina cuirfither iad & laigead an t-easlan atarru, & beantar a --- p.244 folach doib & do-nid sin an t-**allas**. ITEM curtar luibi teasaidhi da mbearbad a crocan & curtar feadan fada on chrocan . . . e an leabaid ana mbia an t-easlan & do-ni . . . **allus**.[83](javascript:footNote('G600024/note083.html')) ¶18] *ITEM curtar* **pudar cuimin** & ola tri na cheili & tum olann inntu & cuir sin um **bonnmaidib** & ar . . . tumandandaib an easlain a leabaidh te & furailid an t-**allas**. *ITEM berbtar* **peiletra** & **calamint** & **ros neantoige** a n-olaidh no gebe acu do gebtar *& coim*ilter don corp uili e & do beir sin an t-**allas**.[84](javascript:footNote('G600024/note084.html')) ¶19] A n-agaid an ceathra*mad* **aicid** deg da n-*d*ubrumar *.i. a* n-aghaidh **flux fola na srona**[85](javascript:footNote('G600024/note085.html')) . . . mor is infechsana[86](javascript:footNote('G600024/note086.html')) ara shon sin . . . a cuisi ar d*t*us & a **comartadha** andsein & a taisgelta andsein & a leigeas *fa deo*igh. IS mor do cuisib on dentar *an easl*ainte seo .i. o **imarcraidh** na fola *no ona* ***s*eimideacht** no ona **geiri** no ona h-**uisgeamlacht** *do-ni*ther hi a leith na mball .i. mar ata fiuch*ad na* fola ar son teasbaidh na n-**ae** no ar son **dumaidh** *na* ***s*eilge** an uair nach fedand si an **fuil reamur** {MS 23 P 10 iii page 20b} do gabail cuice, no ar son fiuchaidh na fola isin chorp uili, mar bis isin **crith ger** & da d*t*i an **flux** a tosach na h-easlainte ni **nadurdha** sin & da d*t*i se tar eis na **sdaidi** so-**fhaothugad** tig & uair and tig se o umarcaid in cind & uair ele o linad an cind no o **rema** & uair ele ar son tanacht no edluis na **cuislean** isin sroin, & uair eili ar son sgoltaigh no oslaice no loisgte amail teagmaim isin **lubra**, & uair ele ar son briste **airtiread**[87](javascript:footNote('G600024/note087.html')) na h-**inchindi** & is annam leighistear sin, & uair ele tre fhastadh na fola noch do gnathaigh sileadh tre **cuisleannaib** na **timtirechta** no an mbreith no tri gnathugad na **cuisleann** do ligean, & uair ele ar son biadhann nger do chaitheam, amail atait **uindeamain** & **lus** & **gairleog**, & neithi furaileas ar an **fuil** fiuchadh do denam mar ata **feoil lachan** & **ghanndal**, & uair ele ar son neici mbruidearnach nger do cur isin *sroin* amail ata guairi muice no le tochas eigeantach, & uair ele tar eisi na **brighi indarbthaighe** no ar son anbainni na **brighi fasdothaigh**, & cuirid **Isidorus** aen*n*i coitceann .i. gurub eigean in gach uili easlainte adhbardha tri neichi do smuaineadh .i. --- p.245 **lind** & **brigh** & **ball**, & da reir na tri neicheadh sin athraither cuisi, & signidh & leageas na h-easlainte no bacaither iad no do-nither. (sic)[88](javascript:footNote('G600024/note088.html')) ¶20] Fecham anois do **sighnib** na h-easlainte seo, madh o iumad **fola derge** do-nither hi beith an **puls** is e lan & an **fual** tuigh derg. Madh o **uisgeamlacht** bes, biaidh an aghaidh is & ban ag dul cum datha luaighe & saillsighidh folad na folasain.[89](javascript:footNote('G600024/note089.html')) Mad o **geiri** na fola biaidh an aghaidh is i buidhi & tig an **dortadh** fola mailli re bruidearnaigh & mailli re losgadh[90](javascript:footNote('G600024/note090.html')), indus gurub beg na tig si guna mothugad. Madh o iumarcraid **fola derge** beth an aghaidh is i dearg. ¶21] Madh ona h-**aeib** is on leith deis sileas. Madh on t-***s*eilg** is on leith cle sileas, oir gebe leath o sileand taisbenaidh tromdacht an leatha sin & is mar sin do teindeas an chind. Madh o **faethogad** sighnighter sin o easlainte do beith roime & gurub a la an **faethaighthe** mailli re h-edrumagad an fhothair. Mad ar son **rema an cind** a **cuis teasaidhi** is moidi thig sin & beith an ceann is e te re glacadh & an aghaidh gu derg no gu buidhi mailli re **mialgas bidh** & {MS 23 P 10 iii page 21a} re **saint dighe** air. Mad o **rema fuar** tig, a contrardha sin is **comarta** ann. Mad ar son **edluis** no tearcacht na **cuisleann** isin sroin[91](javascript:footNote('G600024/note091.html')) ni fuil da loigead cuis mina sileann & bith leathar an cuirp is e tanaidhi & is furusa a sgoltadh, & garbaid an gaeth fuar tirim e & tig si o tshraeghaid ann sin & a coimilt na srona gu laidir & teagaim sin gu minic a lucht na **lubra** & isin lucht bis ullam cuice. Madh iad na h-**airtireadha** bristear isin **inncinn**, tig an **fuil** and sin mailli re leimnidh & bith sisi cubranach dondnderg.[92](javascript:footNote('G600024/note092.html')) ¶22] Mad o fosdadh na fola do cleacht sileadh tig si, no tre easbaidh baill eigean,[93](javascript:footNote('G600024/note093.html')) do gebtar a fis ag an easlan & ar an corugad cedna do fetar a fis d*'fh*agbail uatha fein mad da caithidar biadha gera mar adubrumar. Madh o neart na **brighi innarbtaidhi** tig, do geib an t-easlan etrumagudh le. Mad o anbainne na **brighi fasdothaidhi** tig ni faghann edromugudh le & aithnither sin trid na --- p.246 h-easlaintib ana raibi se ag sileadh na fola mar adeir **Auidseanna**. ¶23] Labrum anois do **taisgelt*aib*** na h-easlainte seo, oir adeir **Auidseanna** gurub e **faethugad** is geiri & is neasa do sgaramain na h-easlainte re neach **flux fola na srona**, oir tig innarbad na h-easlainte a ceadoir da h-eis & **flux fola an meadhoin** annsein & **sgeatrach** andsein & **fual** andsein & **allus** andsein & na **neasgoide** tig tre **faetugad** annsein. Et adeir **Auidseanna** aris gu traethann **flux fola na srona** adhbar na h-easlainteadh luamneach gu minic & tig slainte a ceadoir da heis. (&) Adeir gu g*c*richnaither **neasgoid** droma na nac tre **flux fola na srona** don leith deis no tre **allus** no tre **fual** mar crichnaither an **neasgoid** bis ar an leath asdeach dona h-**aeb** tre **flux an meadhoin** no tre **allus** no tre **sgeatraig**. (&) Adeir gu crichnaither **causon** gu minic tre **flux fola na srona** no tre **allus**, gidh eadh an **fiabras** do-nither o **neasgoid** an chind ni crichnaither tre **flux** na srona no no[94](javascript:footNote('G600024/note094.html')) **neasgoid** na **sgaman** na **litairgia** & uair ann crichnaither a*n* ***neasgoid*** cleib tre **flux fola na srona**[95](javascript:footNote('G600024/note095.html')) & is trid aithnither gu crichnaither **causon** {MS 23 P 10 iii page 21b}[96](javascript:footNote('G600024/note096.html')) tre **flux fola na srona** . . . tri fogar do beith isin cluais & tre bi . . . il moir do beith fona asnach . . . gan teinneas & o **chuimgi anala** an . . . an naduir an t-adhbar cug na mball *uachtarach* & aithinter e o lasadh an cind . . . & o aislingtib teintighe d'f*h*aicsin . . . deirge na sul & na h-aithe & o bruth do beith *fon* sroin. (&) Cuirid **Ipocraid** da **comarta** ele as . . . srona ann sin .i. **teinneas an edain** . . . faiceand do gnath ainminteagha dul . . . nam no ag siubal no ag eteallaighe . . . is coirmilta & gu h-airithe isin neach *bis leath* asdig do .u. bliadan deg . . . gurub iumdha ni fu. . . gurub tren an brigh & gurub . . . noch na fedand f. . . maith doib fuil op te[97](javascript:footNote('G600024/note097.html')) . . . Et is trid sin aithnither o tein*neas an cind . . .* --- p.247 *rao*daib ele duba da thaisenadh . . . siubal roime no ag eiteallaigh & tig . . . chleib & an bel ichtarach ar . . . iad*h* isan agaidh a doilicaitidh (?) . . . ar an aghaidh. (&) ¶24] Adeir **Auidseanna** an trath nach *crichnaither an fia*bras sin tre ***flux fola na sro*na** gu crichnaither a n-**allus**[98](javascript:footNote('G600024/note098.html')) & bid . . . an **fiabras** an trath sin; & an **phuls** *go tond*mar & an leathar is e braen . . . *arna gla*cad & an **fual** gu hard ag dul cum *ringeacht & bi* fasdadh ar an **fual** & ar an **fearadh** & do . . . aisligntib dabach & fotrugud & gu h-airithe . . . isna h-easlaintib raigni fada, & an uair bi an **fiabras** rotren & an brigh laidir mailli re **comartaib** maithe ele tig an **faethugad** tre **allus**. Madh uilidhi an easlainte *bh*u huilidi an t-**allus** & madh rannaigh *bh*adh rannaidhi[99](javascript:footNote('G600024/note099.html')) an t-**allus** mad docum maitheasa tig. (&) ¶25] Aderim gurub uatha so do-nither an **faethugad** .i. **flux fola na srona** & **sgeatrach** & **allus** & **fearadh** & **seile** & **neasgoid** & **fual**. Madh trid an **fual** do-nither an **faethugad** bidh fasdadh ar an **allus** & ar an **fearadh** & ar **flux fola na srona**, oir an trath medaither enni dib seo laigditer {MS 23 P 10 iii page 22a} . . . loigditer aen*n*i medaither . . . Bit tromdacht isin les ann sin & lasadh *isin ball fer*dha --- p.248 & reime isin **fual**. Mad on **fearadh** do-nither an **faethugad** bidh fasdadh ar an **fual** & ar an **sgeathraigh** & ar a **comartaib** ann . . . *bruid*earnach isin **meadhon** gu leir & tromdacht ina iachthar & **gairfeadhach** & **at** fana cliabanaib[100](javascript:footNote('G600024/note100.html')) & **comarta** berbta moir ana **fearadh** . . . **gairfeadhach** ag claechmodh cum teindis an droma. Ni tic **faetugad** trid an **seile** acht a n-easlainte na **sgaman** no an **ochta**. *ITEM do reir **Isag** ni tic dri* uch & an greann & **flux fola na srona** is . . . *don*ither a n-aeineacht iad isin **crith gher** . . . driuch sin & an greann an t-adhbar . . . na soitigib masead . . . srona an t-adhbar do . . . maseadh an trath . . . ge da na **faethaitib** hi . . . the do reir an fothair . . . as eigean do teacht di an . . . easlainte & gur taisen an **fual** **comarta** dilea*gh*tha roime, is mailli re **flux fola na srona** sin & geallaidh slainte. *Da d*t*i la in* **faethaithe** & gan acht began do . . . is mo na fedann an brigh du . . . is baeghlach & gu h-airithe da . . . na h-easlainte no roim **comarta** an . . . sin adeir **Isag** nach inmolta an **fuil**, as an sroin an dara la don easlainte, oir as cuis eagla hi uair is o geire . . . iumarcaidh tig & o olcas na h-easlainte & ni ho . . . *foll*amnugad na nadurha. (&) ¶26] Gidh eadh da d*t*i si la an **faethaithe** is maith hi lo ata si gan . . . teinneas mailli re hedromugad & is d'iumarcaidh in treas dilea*gh*tha hi mar adeir **Auidseanna** an uair bis ni is mo and di na mar rigid na baill a leas & ni mar sin ata dan **fuil** tig tri **cuisleannaib** na **timtireachta** & trid an **ball ferrda**, & fecham ar son an focail adeir **Ipocraid**: an **fuil** teid suas is olc hi & is fir sin madh tar an mbel teid & an **fuil** teid sis tig si gan olc madh dubh hi, is fir sin mad trid an mbreith no tre **cuisleannaib** {MS 23 P 10 iii page 22b} na **timtirachta** tig si, oir is inadh don **treas dileagad** sin & is d'imarcaidh an **treas dileagad** hi & ni **fuil** **treas dileagad** comlan uirri acht ullmugad[101](javascript:footNote('G600024/note101.html')) cum a h-innarbta tre shligtib **nadurdha** & trid sin ata red eigin **minadurdha** innte do reir **Gailigen**. ITEM adeir **Auidseanna** gurub iad daine is ullma cum **flux fola na srona** an lucht ana treisi **lind ruadh** & dath buidhi orra & fuil teim inntu & furtachtaidh iad an trath na sileann acht gu measardha & an trath shileas gu hiumarcach is baeghlach anbaindi na n-**ae** & **atcomall** & easlainteadha as cosmail ru do --- p.249 teacht, & bidh buidhecht intu nis mo na mar da gnathaidhidar no dath an luaighe no riabchi o buidheacht & o duibi[102](javascript:footNote('G600024/note102.html')) & iumarcaid truaighi & bidh fuaraidacht isna **ballaib imeallachaib** ge fastaiter fa deoigh hi. ITEM is mor in **faetugad** isna h-**easlaintib gera** **flux fola na srona** & gu h-airithe isin bolgaigh & isin bruitinigh. ITEM fedaig **flux fola na srona** teacht cum maithisa gu ceann ceitri punt[103](javascript:footNote('G600024/note103.html')) acht muna ti gu h-oband & gu luaimneach & da neacha tar .xx. punt no tara .iiii. xx.id ni fedann beith mailli re beathaidh & da mbeiri cum **anbainni cridhi** e is **comarta bais**, oir adeir **Gailigen** ‘a duine eagnaidh mothaidh na gaba **anbaindi craidhi** t'othar fad lamaib’[104](javascript:footNote('G600024/note104.html')) & da d*t*i dath ban no riabach no dath an luaige no dath uaine a ndiaidh an **fhluxa** sin is **comarta bais**, acht gu mbeid na **baill imeallacha** ar fuaradh mailli ru sin adeir **Gailigen**. ¶27] Labrum anois da **leigeasaib** na h-easlainte seo[105](javascript:footNote('G600024/note105.html')) & as eigen ceitri nechi cuige sin: an cedni dib, an **drochcoimplex** d'atharrach & **uisgeamlacht** & **geire** na fola do sgaramain ria. An darna ni, an fuil da tarrang chum na **cos** isa cuis seo. An treas ni, na slighthe trina d*t*eid si isin n-**edan** & isna h-**airgib** do ceangal innas na sile si triuthu. An ceathramad ni, oibriugad randaidhe do dhenam da cosg & is mor iarthar cuige sin amail adubrumar romaind. Comlintar[106](javascript:footNote('G600024/note106.html')) an cedni dib sin le biadhaib & le deochaib fuaraidi do reir leighis mar ata **sumag** & **airneadha bega** {MS 23 P 10 iii page 23a} & **pereadha** arna fuaradh a sneachta & **smera** anaibchi arna tirmagad & **cruach Padruig** & a cosmailli gemmadh a **potaitsi** no gebe h-innas ara tiubartar iad, no da ndoirti ni dib isin sroin, no da ndearntai fothrugad a n-uisgi & se fuar tar eis a mberbti sin and & suighe and no da cuirthi **plasdra** arna h-**aeb** dona neichib fuara gu firinneach .i. mar ata **aigeid** no **sug na cruaiche Padruig** no in **midhaigh** no na **gafainne** & gu h-airithe da tumtar **edach lin** intu sin & a cur arna h-**aeb** no ar an **seilg**, madh uatha tig si & arna h-**uirgib**[107](javascript:footNote('G600024/note107.html')) agna fearaib & arna **cichib** agna mnaib & arna **ballaib imeallachaib** & mar sin aga n-atharrach tar eis a ceili, & dentar sin mailli re --- p.250 glicus na deachadh a rofuaraideacht & is maith an leigheas so arna h-**uirgib** & arna **cichib** isin **meisge** & a n-**easbaidh ceilli** & a **flux *(fola)* na srona** & na breithe. ITEM da ndoirter moran d'uisgi fuar gu h-oband ar an agaidh, reamraidh & coisgid an fuil. ¶28] An darna ni adubrumar tuasana .i. in fuil da tarraing cum na **cos**, gcoimlintar e le ceang laidir da thabairt arna **cosaib** mailli re **cuislind do ligean** asa laim is sia on leath don t-**sroin** asa sileand an fuil & madh eigean leagar cuisle an cind do as an laim as neasa don leath o sileann in fuil muna foghna began di, legar hi no gu tinnsgna anbainne do gabail acht gu ti an ais & an **coimplex** & na neichi rannaidhi ele le ceile, & curtar **adharc**[108](javascript:footNote('G600024/note108.html')) arna h-**aeb** madh isin **leath shroin** deis tig an fuil & ar an **seilg** madh isin **leath shroin** cle, & da d*t*i uatha ar aen curthar ara leith asdigh dona **cosaib** & arna **luirgnib** & arna sliastaib & muna coisgid sin hi curtar **adharc** idir an da (na) **shlinnen** mailli re **fuiliugad** anband, dentar comailt laidir arna **ballaib imeallacha** & ar **uirgib** na fer & ar **cichib** na m*b*an & ara n-**dearnannaib** & ara m-**bonnaib**. ¶29] Comlintar an treas ni adubrumar le **neichib fuara sdipeagdha** do coimilt don **edan** & dona h-**airgib** amail ata ros & {MS 23 P 10 iii page 23b} a sil & **mill na darach** & **bolus**[109](javascript:footNote('G600024/note109.html')) *&* ***fuil* dreagain** & **ailim** & **mirra** & **sugh *duilleog na s*aileach** & sugh **duilleog na finemna** *& is mar* seo[110](javascript:footNote('G600024/note110.html')) oibrighimsi leo so .i. ni eigin dib . . . & ni is mo do gabail & **geal uighte** no **bainni ci*ch*** no ni eigein do cur trid & **edach lin** da tuma and & a cur ar an **edan** & arna h-**airgib** & ceanglaidh[111](javascript:footNote('G600024/note111.html')) sin iad no do fedaither oibriugad do denam leisin n-**gafaind** amain, & na leg in ceangal sin and no gu cruaghaidhi gu leir, oir do cuimgeochadh se gu romor na slighthe *& d*ubad (?) cuis don teinneas[112](javascript:footNote('G600024/note112.html')) sin & do tarrongad an teinneas an t-adhbar cum an inadh sin *ni is* mo acht an trath as ail, athraithear & coimilter **bainne cich** de & curtar air aris e . . . an trath as ailt da eis. --- p.251 ¶30] An ceathramad ni aerdha[113](javascript:footNote('G600024/note113.html')) Adubr*umar rom*aind .i. oibriugad rannaidhi do denam do cosg na fola & coimlintar e le .u. neichib .i. le neichib ceanglas[114](javascript:footNote('G600024/note114.html')) mar **ghlae** & le **neichib sdipeaga** & le neichib fuaras & le neichib togas lesa[115](javascript:footNote('G600024/note115.html')) & doirsi ar an mball & le neichib aga fuil do dileas an fuil do cosg. Comlintar an cedni dib seo le deanna[116](javascript:footNote('G600024/note116.html')) na mini bis isin muileann & le **lin an damhain allaith** le **gealan uighe** & le **pic** & le **tuis** & lena n-*d*eatach & le **cac asail** & le **binid** & le **finnfad mil**, oir coisgidh se an fuil gebe hinadh asa d*t*ig g*e mad* mar **plasdra** curtar ar an inadh asa d*t*ig no ge madh e a shedeadh do dhentar isin **sroin**, madh aisde dig, & mothaigh na bia **cosa an damain allaith** na ball da ballaib ameasg na neicheadh so, oir da mbiadh do millfeadh an neach re cuirfi.[117](javascript:footNote('G600024/note117.html')) An darna ni rannaidhi adubrumar romaind .i. na **neichi sdipeaca** adubrumar iad isin treas ni aerda iarthar cum an leigis *is* na cuisi seo. An treas ni randaidhi adubrumar .i. na **neichi fuaras** .i. neiche iadsein furaileas, ar an fuil techtadh[118](javascript:footNote('G600024/note118.html')) mar ata **campora** & **sugh na gafainde** & in **foboil**[119](javascript:footNote('G600024/note119.html')) & an **foipin** & **losa na leadhan**[120](javascript:footNote('G600024/note120.html')) & is **sdipeagda** leis he. ¶31] {MS 23 P 10 iii page 24a} *An ceatr*amad ni randaidi adubrumar .i. na neiche togbas lesach, coimlintar *e le h*ael & uma arna losgadh & blath an uma no co*i*piros, oir is inand sin & dentar mair seo riu .i. gab . . . ʒ de gach ni dib seo .i. ael & **tuis** & **fuil dreagain** & **gealan uige** gu lor & curtar ar an inadh asa sileann in fuil & gan doras do denam isna feichib na gealan *do cur* orro, oir da cuirfeadh a rofuaraideacht iad. COMLINTAR an .u. ni randaidhi adubrumar le gnathugad **incinneadh cearc** . . . dithe & gu h-airithe an trath tig sileadh na srona o **airtirib na hincinne** & is maith **sugh losa** & **againni** & **columpin** do dortadh isin **sroin** & **cac muice** 'se tirim no 'se fliuch & a balath do gabail. ¶32] Is mair seo oibrigimsi leo so .i. le neichib glanas an ceann & le neichib seidither isin **sroin** & le neichib coimilter --- p.252 dhi & le neichib ghabtar balath & le neichib lintar hi.[121](javascript:footNote('G600024/note121.html')) Glantar an **inchind** leo so .i. **sugh na cruaiche Padruig** & **lus na leadan mor** & **campora** arna mbrudh gu maith mailli re h-**uisgi na cruaiche Padruig** & **sugh caca muici** 'se hur do cur inte, oir da connac mar nar foghain leigeas ele a n-aghaid dortadh fola gur coisg **pudar** do **cac muici** air na cur isin **cneidh** he. Gaib **tuis** & **findfadh mil** arna gearra gu min & **gealan uighe** & curtar trid na ceili iad no gu meid mar thighe meala *& cur*thar **lin an damain allaidh** no **cadas** maille riu sin & curthar isin **sroin** iad no madh **cneadh** hi curtar **ceirin** ina timcheall dib & licther greas do laethib gan atharrach e, uair is maith sin a ngach uili dortadh fola gebe **cneadh** ona mbiadh acht gu fetur **ceirin** do cur ria. ITEM is maith **sugh losa** ana cuirfiter **pudar mintais** & **lin an damain allaith** no **deannac mine muillind** & is maith **sugh duilleog an losa** & na **neantoige** arna cur imeasg a ceili no **blaesg uigeadh** arna losgad & dub & **mill na darach** trid. Is iad so na neiche curtar le h-**anail**[122](javascript:footNote('G600024/note122.html')) isin **sroin** .i. **blaesg uigeadh** arna mbrugh gu min & rois & mirr & seiditer tri feann isin **sroin** iad & duntar an t-***s*ron** feadh en uair amain & an ni tuitfeas cum an beil de curtar amach he. ITEM an fuil shilfeas as tirmaither ar **slind** te hi & {MS 23 P 10 iii page 24b} seiditer an **pudar** isin **sroin** hi & duntar an ***s*ron** & ardaither an ceann & do-ni sugh **caca na muc** an ni cedna. IS iad so na neiche coisgeas an fuil mailli re comilt .i. gab leath unsa do **min ponairi** & .ii. ʒ d'**fuil dreagain** & **gealan uighe** & **sugh cruaiche Padraig** & **lus an sparain** & cuir **edach lin** intu no dentar **plasdra** dib ar in **edan** & arna h-**airgib**, oir ni abraim acht a chormilt an trath tumthar **edach lin** ann & **plasdra** an trath curthar a foladh reamar thiugh and & do fedaither mar sin a denam do **duilleogaib na saileach** & na **fineamnach** & in **losa**. IS iad so na neiche coisgeas **fuil na srona** lena mbalath[123](javascript:footNote('G600024/note123.html')) do gabail .i. **cac muici** 'se hur no 'se tirim arna losgadh & a deathach do gabail & do-ni **cac na muici allaith**[124](javascript:footNote('G600024/note124.html')) an ni cedna. ITEM loisg **plaesgach uigheadh** le **caindill** & a balath do gabail & foiridh. IS iad so na neiche coisgeas **fuil na srona** le linadh[125](javascript:footNote('G600024/note125.html')) .i. an bel do linadh le h-uisgi fuar & --- p.253 a connmail and gu fada & an t-***s*ron** do dhunadh & a linadh le **cadas**[126](javascript:footNote('G600024/note126.html')) no le **blath saileach** no le h-**edach ndub** arna tuma a **sugh an curradain**[127](javascript:footNote('G600024/note127.html')) & a ndub, oir ni du do sin **edach dearg** d'*fh*aicsin, oir do furailfeadh se am fuil sileadh. ¶33] Da d*t*i fuil na srona mailli re **teinneas cind** no baill ele coisgthar an teinneas ar d*t*us le h-**olaidh** do-nither do **camamilla** no do **ros** no do ni is cosmail riu, oir ni fuil ni is urcoidi nas mo furaileas ar an fuil sileadh na an teinneas & adeir ***Galienus***[128](javascript:footNote('G600024/note128.html')) nach du neiche fuara do cur reisin mball o sileann an fuil muna hiumpaiter cum ball ele ar d*t*us hi mailli re ceangal na m-**ball imeallach** no le h-**adhairc** gan **fuiliugad** do cur fona **cichib** & is romaith ann sin na **luirgne** do ceangal & na **sliasda** gu cruaidh & na **uirgi** & na **cluasa** agna fearaib & na **cluasa** guna mnaibh. ITEM coisgidh uisgi fuar dol gu h-oband sileadh na fola madh o dasacht na fola tig & curtar **adharc** mailli re **fuiliugad** ar cul an cind & gan **fuiliugad** fa **cich** an leithe o sileann an fuil, & licter began fola a **cuislind an cind** asa leith cedna. (& ) IS iad biadha is imcubaidh a **cuis teasaidhi** a n-uabar fola & ana comcumasg re **linn ruadh** .i. **caisi ur fliuch**, oir furailidh an **seanchaisi** ar an fuil silead & coisgid {MS 23 P 10 iii page 25a} **bainne** arna berbadh no gu tiughaidhi gach uili sileadh fola do-nither o fiuchadh na fola, & uair and is olc neiche goirte inte, maseadh na caitear acht beagan dib. ITEM is maith uighe arna mbearbabh & arna mbriseadh & arna inberbabh a n-uisgi ann & **raisi**[129](javascript:footNote('G600024/note129.html')) & **bainne almont**, oir anbainniter an brigh a ngach uili **flux** acht gu madh mor e & an lucht ara mbi dortadh fhola o dtuitim no o bualadh caitheadh **inchinneadha cearc** & moran dib & gu minic & madh anbund an brigh ibeadh began d'f*h*in mailli re h-uisgi, oir ni du moran dol de acht munba **sdipeaca** e & da fedaither a denam **sdipeaca** mailli re h-**ealadhain** madh ail .i. **mill na darach** & **rois** & **lus an sparain**[130](javascript:footNote('G600024/note130.html')) do berbadh and & iarann te do muchadh gu minic and no a n-uisge cuirfiter and. ¶34] Da duite an fuil cum an **gaili** no cum na **sgaman** & gu techtfa si and sin da fetar a h-indarbabh mailli re sgeatraigh noch do-niter le **mil** & le **sugh meirsi** & le h-uisgi te no le h-**aigeid** ar cur uisgi te trithe & ibeadh ana deochannaib & ana bolgamaib iad & sealad aturru, oir adeir --- p.254 **Galienus** gu sgaileann sin an fuil techtas isin **sgaman** & adeir **Auidseanna** gurub beg nach neimh an fuil techtas isin **gaili** & trid sin is eigean leigheas aibeil[131](javascript:footNote('G600024/note131.html')) do denam uirri sul techtas si an trath moitheochair gu sileann si sis, oir adeir **Galienus** an trath bis fuil isin corp leth amuith da n-innadh fein gu niumpaigeann si cum silidh no cum truaillnidh ele, dentar maseadh **clisdiri** tren do ana racha **sugh losa** & **calamint** & **dedga**, oir tairrngidh sin an fuil & curtar **edach** ar an **gaili** arna tuma a fin te, & da techta si ibeadh fin te & **siroip aigeidite**[132](javascript:footNote('G600024/note132.html')) & aithnither an fuil do techta trid an **puls** do beith go ro-anband & tri fuaraidhecht do beith isin corp & tri **atmairecht** isin **gaili** & tri **anbainne an cridhi** an trath do cifither na **comartadha** sin dentar na leighis sin a cedoir do innus na d*t*eacha dég[133](javascript:footNote('G600024/note133.html')) gu h-oband. ¶35] Fecham anoisi na h-urcoisg noch foireas an dortadh fola: eirigh gu n-uig an inadh ana fasand **lus an sparain** & abair tri h-Aue Maria & tri Paidreacha ar do gluinib ann & an fearsa so[134](javascript:footNote('G600024/note134.html')) .i. Guidhmid tu a Thigearna innus gu foiri tu an dortadh fola so ata ar do banoglach no ar t'oglach fein {MS 23 P 10 iii page 25b} noch [*...*] trid fhuil na sail fein & aga radh sin duit boin an *lus*radh fein & madh ail leat a do de do buain abair mar sin guma dho & madh ailt nis mo abair no mar sin & cuir an lusradh um braigid antia o sileand an fuil andsein no uman mball o sileand & da mbia comnaidhi air ann gan cuntabairt coigidh an fuil & madh ailt gan an lusradh d'aithne bris gu maith e & cuir asteach e fo **braighid** anti o sileann an fuil & coisgid.[135](javascript:footNote('G600024/note135.html')) ITEM is inand brigh don lusradh sin & da sugh ge madh ma*r* ***emp*lasdra** no arna coimilt no arna ol bias & da connmair ad laim e & a fechain & a balath do gabail fod t*sh*ron an trath thilfeas an fuil & foiridh. ITEM do-ni an **perbingc**[136](javascript:footNote('G600024/note136.html')) arna cognum an ni cedna. ITEM do-ni prema na **neantoige** an ni cedna. ITEM curthar braen don fuil tsileas ar cruaidh no ar --- p.255 ingingain[137](javascript:footNote('G600024/note137.html')) & mar tindsgnas tirmugad tinnsgnaidhi an fuil cosg & mar tirmaidheas uili coisgidh an fuil uili acht muna thi si o briseadh cuisleann no **airtiri** & ibeadh sil pibracais[138](javascript:footNote('G600024/note138.html')) ann sin & foiridh. ITEM curtar **buigheacan uighe** arna rosdail gu cruaid isin scroin & foiridh. ¶36] ITEM da mbe dortadh fola o **chneidh** gab **cuideoga** & curtar ar slind te iat da tirmugad & dentar **pudar** dib & lin an **cneadh** d'**edach lin** gu laidir & dib sin & coisgidh. ITEM curtar an **pudar** cedna sin & **tuis** & **gealan uighe** trina ceili ar an **edan** & arna h-**airgib** & coisgidh **fuil na srona**. ITEM do-ni **findfadh mil** arna miniugad gu min mailli re **gealan uighe** an ni cedna. ITEM an fuil noch sileas tre **faethugad** tuig nach du a cosg acht muna thi si gu ro-imarcach. ITEM coisgid **duilleoga na h-eillindi** arna cur mar **flasdra** gach uili dortadh fola. ¶37] Fecham anois cum na neiche[139](javascript:footNote('G600024/note139.html')) noch furaileas ar **fuil na srona** sileadh, mar is eigean in uair bis in naduir gu leasg cum an **faethaithe** do denam tri **fuil na srona**, gab guaire muice ann sin & curtar gu h-eigintach isin **sroin** & oslaigidh sin na cuisleanna. ITEM curtar **mathair thalman**[140](javascript:footNote('G600024/note140.html')) gan brudh isin **sroin** & furailidh sileadh ar an fuil & ibh hi no gab a balath & coisgid. ITEM curtar **neantog** isin **sroin** & do-ni si **alga** inte & coimil {MS 23 P 10 iii page 26a} [*...*]ige don **edan** & dona h-**airgib**[141](javascript:footNote('G600024/note141.html')) & coisgidh an fuil. Et da tochasair an t-**sron** dod tinginib leth asdig & dath dearg fechain duit greannaigh an fhuil. *ITEM co*nnmadh an **anal** gu laidir & ceangailter an muinel & silidh an fuil & seachnaid an lucht bias ullumh cum **sginainnsia** sin . . . greannaigh **suurbund**[142](javascript:footNote('G600024/note142.html')) arna cur isin **sroin** an fuil. Coisgidh **sugh na ruibi** arna cur isin **sroin** in fuil & da sedthear **pudar** inte greannaigh an fuil. ITEM coisgidh **pudar** **edaigh duib** & clum **cearca caille**[143](javascript:footNote('G600024/note143.html')) gach dortadh fola mailli re ceangal maith. ¶38] A n-agaid **aicidi** ele da ndubrumar .i. a n-agaid rotruime an codalta[144](javascript:footNote('G600024/note144.html')) tig trid an **fiabras** sin & tuig gurub du comradh ard do denam ana fiadhnaisi sin & na baill --- p.256 imeallacha do ceangal gu cruaidh le neichib ara cuirfiter snadhmanna iumdha *bh*us[145](javascript:footNote('G600024/note145.html')) deacair do sgaileadh & coimilter a buind & a dearnanna & faisgter a **sron** & tarraingter a folt & faisgther gu cruaidh **meir a cos & a lamh** & tabair **clisdiri** ger do & curtar **adharc** idir an da **hlinnen** & loisgter folt duine arna gearradh & gabadh a balath & gluaister an ceann do gnath. ITEM coimilter folt duine arna gearradh gu min don **edan** & dona h-**airgib** & a cur tre **finegra** & bacaidh an codladh. ITEM curtar **craidhi** no **suil** sbideoige uchtdeirge[146](javascript:footNote('G600024/note146.html')) fo cind **adhairt** an fothair & fa **braighid** & ni choideoladh. ITEM furaihdh **domblas mil** arna tabairt ar fin an codladh & do-ni **sal cluaisi con** mailli re fin an ni cedna, & duiscidh an **aigeid** lucht an codalta sin. ITEM curtar **pibar** isin **sroin** duraileam sreghaidhi & **edach** loisge no cleite loisge & tumthar cleite circe a **finegra** & dingthar co domain isin **sroin** e & duisgidh sin an loeht aga mbind an **neasgoid** re n-abar **litairgia** no **subeth** no codladh rotrom[147](javascript:footNote('G600024/note147.html')) uair is inann sin, no an lucht aga mbind muchadh na breithe no **anbainde cridhi**. ¶39] Labruim anoisi don cuigedh ni oireadha adubrumar[148](javascript:footNote('G600024/note148.html')) a d*t*osach na h-easlainte seo .i. d'aileamain {MS 23 P 10 iii page 26b} bidh & dighe lucht an **fiabrais** & is eigean neiche coitceanna da gach uile **fiabras** d'f*h*echain cuige sin .i. na **se neiche nach nadurdha** .i. mar ata aer & biadh & gluasacht & linadh & gairdeachas & colladh. (&) Tuig ma samradh and & an t-aeir is e te gurub du a claechmodh le **duilleogaib saileach** & **fineamhnach** & le **blath ruibi uisgi** & le h-uisgi fuar arna dortadh ar fud an tighe. Et mad geimreadh and & an t-aer is e fuar fliuch as du a tirmugad do denam le teinidh gan deathach & na bidh fear an **fiabrais** a ngairi di & gabtar deathach neicheadh n-*d*eadhbalaith ar fud an tighe, mar ata **tuis** da mbia **rema** arin **othar** no da mbe an t-aer is e nellach buaidhirthe. Et madh fuaraidhi tirim an t-aer is du teine mor do denam do connadh **fuindseann** & a sgaileadh a ceadoir na rothirmaidheadh sin an teach. Et os oband[149](javascript:footNote('G600024/note149.html')) marbas an t-aer truaillnithe trina d*t*ig an flaidh an lucht bis ullum cuice, trid sin a truaillneadh na leandand mailli reis --- p.257 in drochaer ge madh shamradh no geimreadh and is maith comtrom tri ngrainne no ceathair gach lae do gabail do campora. ¶40] An darna ni nach **nadurda** adubrumar romaind .i. biadh & tuig do reir **Ipocraid** gurub biadha fliucha is maith in gach uili **fiabras** ge madh mo chintaigheas se do reir a theasaidheachta no do reir a tirmaidheachta gidh eadh o tirmaidheas gach teas an uair bis se gu fada & o dani an fliuchaidheacht an teas sin do muchadh mar geraigheas an tirmaidheacht hi trid sin is biadha fliucha is maith no is fearr intu. (&) Tuig ge ta **fiabras** fliuchaidhi gu hadhbardha and .i. mar ata **sinocus** & **coididiana**, gidh eadh is teasaidhi tirim gach **fiabras** & trid sin is biadha fuaraidhi fliucha is maith doib. (&) Tuig ara hon sin gu mbind biadh reamar & biad seim & biadh meadhonach & fogailter an biadh ramar, uair bidh biadh is reime na sin ann & biadh roreamar, & bidh biadh seim ann & biadh is seime na sin & biadh roseim & bidh biadh meadhonach ann ag dul cum reimhe & do reir **Auidseanda**. Et adeir se gurub he {MS 23 P 10 iii page 27a} is biadh reamar gacha dirgha and biadh na ndaineadh slan noch na denann enchuid. Et adeir **Ipocraid** gu dabar biadh dona dainibh slana o da modhaib .i. ag coimed do reir a ngnathaithchi no ag medugad, innas gu comfurtachtaidhi se an brigh, meideochaid maseadh an biadli reamar an brigh da ndilea*gh*tar gu maith e, & coimedfaid an biadh measardha & laighdeochaid an biadh seim & trid sin ni foghnaid siad dona dainib slana acht do lucht na n-**easlainte nger** mar a ndligheann in brigh cinelach laigdithe do denam, uair ni le moran do biadha reamra dleagar a coimed. Maseadh da mbia easlainte and is coir do crichnugad an treas la no an ceatramadh la da fuilnge an **brigh** he na tabair acht biadha rosheimi inte & ni mor nach inand sin & gan enred da tabairt inte & da faidighi an easlainte gu n-uig an .iii.mad la reamraither e ni is mo acht gu d*t*i an ais & an aimsear & an gnathugad le ceili. (&) Gidh eadh adeir **Auerroes** nach inand ordaither biadh dona dainib anois & roime seo ar son a nghinaidhi[150](javascript:footNote('G600024/note150.html')), oir is e is biadh roseim ann ana thir sin .i. **uisgi eorna** & mir[151](javascript:footNote('G600024/note151.html')) arna nighe --- p.258 a h-uisgi te mar meid da unsa no a tri ar an lucht aga fuil **coimplex teasaidhi** & do gnathaidh biadh da caitheam gu madh dho no gu madh tri isin lo ni fedaidh siad gorta d'*fh*ulang, gidh eadh an lucht aga mbind **coimplex fuaraidhi** & gnathaigeas began bidh da chaitheamh & iad gu sean fedaid gorta d'*fh*ulang, oir adeir **Ipocraid** gurub urusa leisna dainib seana **cedlongad** d'*fh*ulaing & an lucht aga mbind **teinneas cind & gaili** ni fedaid siad gan urcoid do beith gu fada a n-egmais bidh ar son comceangail an dana ball sin re ceili.[152](javascript:footNote('G600024/note152.html')) IS cora maseadh biadha reamra da tabairt do lucht an **fiabrais** na haimsire seo na do lucht na seanaimsiri .i. ceinelach **potaitsi** arna denam do **coirce** no d'**eorna** & cearca & ein cearc, & na tabair ein cholum doib, oir is deacair a ndileaghad & is fada bid isin **gaili** do reir **Auidseanna** & da fetar **cuilis**[153](javascript:footNote('G600024/note153.html')) do denam dib sin no pastae[154](javascript:footNote('G600024/note154.html')) & & na caitheadh an t-**aran** bis umpo na fhetar na neiche sin da rosdail madh aimsir {MS 23 P 10 iii page 27b} gheimridh and & an **fiabras** do beith o **linn find** bean*tar* dib na neiche loisge bis leth amuith dib.[155](javascript:footNote('G600024/note155.html')) ¶41] Et ni mholaim **cosa na muc** da tabairt inte ann . . . gu fetar **potaitsi** do denam dib,[156](javascript:footNote('G600024/note156.html')) uair is cruaidh raighin a fhola ar son a **fheithidi**, ceadaither a d*t*abairt mailli re h-**aigeid** gumadh geiridhi an **tochlugad**, uair cuiridh beagan dibh ar lucht na h-easlainte aga n-ithe & trid sin is beg an urcoid, oir is beg caitear dib, oir tairsitear a cedoir iad. Ni mo molaim fos na h-ein bega inte mar atait na **finseoga**[157](javascript:footNote('G600024/note157.html')) a n-ingnais gu fedaiter **pastaethadha** do denam dib & dona **pertrisi** & dona henaib aga mbid guib fada[158](javascript:footNote('G600024/note158.html')) & dona h-enaib lathach[159](javascript:footNote('G600024/note159.html')) aga mbid cosa sgoiltithe & do **chailchib feadha**[160](javascript:footNote('G600024/note160.html')), is maith inte feoil **coinineadh** & **meannan** & **uan** & **banum**[161](javascript:footNote('G600024/note161.html')) & **oglaegh**, gidh eadh ata ceinelach reime intu so, dentar maseadh a rosdail innus gu cnaitear an rand uisgeamlachta[162](javascript:footNote('G600024/note162.html')) ata intu no ma tirim iad berbtar iad & ni maith doib enbiadh da ndentar do cruadhugad le salann. Gidh eadh ma **fiabras** **leanna find** he tabair feoil droma muc do, & tuig gurub amlaidh is fearr an **feoil muice** arna berbadh a n-**aigeid** uair sgaraidh sin a raignecht --- p.259 & a methradh ria & is seime don corp daenna adeir **Auidseanna**,[163](javascript:footNote('G600024/note163.html')) & da fetar a rosdail isin **fiabras** sin. (&) Tuig gu n-abair **Isidurus** an lucht eirgeas a h-easlainte & iarras biadh is urcoideach doib nach ineithig iad acht dentar intleacht uman ni is luga do fetar da tabairt doib de, uair ata sgribta: an ni iarrus an t-easlan ge madh contrardha do e a tabairt do, oir is moidi eirgeas brigh isin naduir in uair coimlintar a toil.[164](javascript:footNote('G600024/note164.html')) (&) ¶42] Dleagar biadha an lochta bis ar **fiabras** **leanna ruaidh** d'ullmugad le **sail cuach** & **hocus** & le h-**adhainn**, & a **fiabras** **leanna find** le h-**isoip** *&* le **peirsille** & a **fiabras** **leanna duib** le **crim muc fiadh** & le **tim**; & is iad eisg is iumcubaidh doib .i. eisg ara mbid lanna & bis a n-inadh clochach & da fetar leathogad[165](javascript:footNote('G600024/note165.html')) d'ithe ann sin acht muna beidh siad rote & do fetar **uighe** & **caibdel**[166](javascript:footNote('G600024/note166.html')) ina cuirfitear **samadh** do caitheamh a n-**dighbail** an **fiabrais** sin & is fearr na h-**uighe** arna mberbad na arna rostail, oir dunaidh an luaith a **poiri** in trath do-nither *a ros{MS 23 P 10 iii page 28a}t*ail & is amlaidh is fearr na h-**uighe** arna mbriseadh a n-uisgi te, & a mbearbadh gan a mbeith rocruaidh gan a mbeith robog & **samadh**[167](javascript:footNote('G600024/note167.html')) no **aigeid** da caitheam leo muna baca **anbainne gaili** no cumga **ochta** he, & na caitheadh **feoil mairt** na **ghandal** na **lachan** na **mil muighe** na **fiadh** na feoil mheth ele a n-egmais gu fedaidh feoil raithe is i ur do caitheamh, oir ata si fliuchaidhi teasaidhi gu measardha & na caitear hi a d'easbach na **fiabras** & seachnadh **croch** & **cuimin**. ¶43] Et curtar **borraitsi** & **glaisin cailli** & **hocus** & **sail cuach** ana **potaitsi** mailli re h-**eanbruithe feoladh** *uiri m*airt, & a laethib eisg do fetar **peirsilli** da cur fara and & curthar **bainne almont** mailli re lind no mailli re **sisan**, & du bud fearr gu curtai **siucra** and & do fetar a **fiabras** **leanna find** neichi teasaidhi da tabairt ar son a **remcuisi** ge teasaidhi a **cuis comcheangail**, oir adeir **Auidseanna** gu d*t*ug **Gailien** sa cuis sin **sisan** mailli re **pibar** & is maith **bitoine** da tabairt a **fiabras coitidiana** & **dairghin** & **calamint** a **fiabras chartana**.[168](javascript:footNote('G600024/note168.html')) Tuig ceana nach du aeniasg da tabairt a **fiabras** choididiana, oir is fuaraidhi uili iad ge tait neichi --- p.260 is fuairri na cheili dib ni maith **oisreada** *d' enduine*, acht do dhaine slan*a* aga mbia **gaili** roteasaidhi, oir fedaidh sin a nithe om, oir ni teo **gaili** fo cinn ana **gaili** & an lucht bis mar sin loisge siad na biadha seime & dileagaid gu maith na biadha ramra. (&) ¶44] Tuig gurub i uair is coir don lucht ara mbi **fiabras nach contineoideach** biadh da caitheam a la na h-**aicisisi** .i. madh deigheanach tig si caitheadh tri huairi roimpi innus gu fadha an **fiabras** an **gaili** 'se folam & ni du acht began da chaitheam ann sin gu madh usaidi a **dileagad**, & ni dligheann an **gaili** ann sin beith folum o gach uile biadh acht o biadh omh amain, oir adeir **Auidseanna** gu mbind an biadh ana comnaidhi isin **ghaili** da uair dheg ge adeir **Auerroeis** gu coimlintar an **dileagad** a ngach uili ball re nae n-uairibh & is fir sin tar eis an dilea*gh*tha do denam isin **gaili**, oir is cuige sin is mo iarthar d'aimsir, oir is ann sin is anumhla an biadh munba hedrom e & began da caitheam de tar eis na {MS 23 P 10 iii page 28b} h-**aicisisi** no ana **dighbail** & is maith do a chuid da caitheam & is coir do do caiteam an la sin na a ngach la ele ar son med na buaidhearta do-ni an **aicisis** do, & da d*t*i an **aicisis** co h-obann is fearr do gan a beg do chaitheam no gu mbia ar **dighbail** nono gu crichnaithear hi, & muna bia an bhrigh gu h-anbann na caitheadh biadh na deoch isin n-**aicisis** fein, gidh eadh a n-**anbaindi na brighe** fedaid biadh do caitheam in gach uair is ail & isna laethibh bis idir in **aicisis** caitheadh mar chleachtas gidh eadh ceana is fearr na huair d'imdugad na an meid, caitheadh maseadh began & gu minic & mad **fiabras contineoideach** e caitheadh a n-aimsear is mo do gebadh cumsanadh[169](javascript:footNote('G600024/note169.html')) & mothrach & a ndeireadh lae is fearr a denamh muna bia ni bacas e mar ata **rema** no **faisgeathrach**,[170](javascript:footNote('G600024/note170.html')) uair ann sin ni du enred **suipeir** do denam no da ndearntar firbegan. ¶45] Tuig gurub du cuid fir an **fiabrais** do beith ullam do gnath fa chomair, & ni du ein no eisg bearbthar mothrach do ligean a soitheach umha[171](javascript:footNote('G600024/note171.html')) gu maidin no la caithe acht dleagar a cur a soitheach crainn .i. a soitheach **fuindseann** a **fiabras chartana**, no a **masal**[172](javascript:footNote('G600024/note172.html')) a **fiabras coididiana** & a soitheach airgid a **fiabras tersiana** & teigter aris iad --- p.261 mailli re h-**eanbruithe** & ar an gorugad cedna don **cuilis**, oir an trath do-nid na biadha sin fuaradh gabad siad raighneacht cucu & ni maith neiche raighne mar ata easgumain & a cosmaili a **fiabras**. ¶46] Et madh anband an t-**othar** & na fetfa se feoil do caitheam na ni do-nither di curtar **aran** edrom arna rostail & arna sgoltadh gu tanaidhi a n-**eanbruithe chabain** no a n-uisgi ana mberbtar **pis** & caitheadh e & muna feda a caitheam mar sin brister ar enlighe[173](javascript:footNote('G600024/note173.html')) iad & licter tri **edach lin** iad indus gu mbia brigh an arain ann & neartochaidh an naduir trid sin & dleaghar sin do denam, oir aderaid lucht na haimsiri seo na denaid na **leagha** acht biadh do bacail don **othar** & trid sin innus na tucar cin anbainni an **othair** ar an **liaigh** is beg nach eigean a ngach uili easlainte biadha arna n-ullmugad gu maith do ceadugad do, oir is fearr sin na miclu[174](javascript:footNote('G600024/note174.html')) d'*fh*aghbail don **liaigh**, & trid sin is faididi bid na h-easlainteadha {MS 23 P 10 iii page 29a} gan chrichnugad isin n-aimsir seo & ni du sin do dhenam gu leir acht adeir **Gailighen**[175](javascript:footNote('G600024/note175.html')) an tia do-ni toil an **othair** gu leir nach ail leis slainte d'*fh*aghbail don **othar**, uair is eigean an t-**othar** do beith gu humal & an **liaigh** do beith dichra cum an leighis & a locht frithalma do denam a seirbisi gu maith. ¶47] IS e **aran** is coir isin **fiabras** do-nither o **leanna ruad**: **aran eorna no coirce** no **aran cruithneachta** gona **bran**[176](javascript:footNote('G600024/note176.html')) & **aigeid** no saland gu measardha trid, oir muna be se mar sin do denadh duinte & ni maith **aran eorna** a **fiabras tersiana no chartana**, acht **aran cruithneachta** edrom noch bis urusadh do **dileagad** trina cuirfiter pudur **calamint** no **cainel** no **ainis**, & is maith a **fiabras cartana**[177](javascript:footNote('G600024/note177.html')) **tim** do cur trid, & a **fiabras** **leanna find** **bitoinne** no **isoip**, & a **fiabras tersiana** **cruach Padruig** mailli re **snas imhoiri** indus gu madh biaidh do reir leigis gach enbiadh caithfid[178](javascript:footNote('G600024/note178.html')) & is mair sin do fedfaidhi moran do dainib do leigheas a moran d'easlaintib mailli re **folamhnugad** maith --- p.262 bidh & dighe & ma saint leo gan ni da caitheam rena leigis & gu faictear ni nua do denam don **liaigh**, oir is truagh[179](javascript:footNote('G600024/note179.html')) an t-indtleacht gan aenni nua d'*fh*aghbail & is daer don **liaigh** m uair nach eol do beatha an **othair** d'ordugad na d'ullmugad. (&) Gabadh mar deochaib na neiche adubrumar romainn a caibidil an tarta & as maith ann linn anbann ar tuitim da dheasgaib arna denam d'**eorna** na do **coirce** & gan **pis** na **ponairi** ann, uair is **gaethmhar** an lind & an t-**aran** do-niter dib sin mar as eadh gach **aran te** & trid sin is inteachanta e & is maith and **cathbruith eorna**[180](javascript:footNote('G600024/note180.html')) & **siroip aigeidithe**, uair ni rotheasaidhi hi & coisgidh an tart & da d*t*ucar mailli re h-uisgi e do-ni **sgeathrach** & is maith fin seim gan beith ronua no ro-arrsaidh a **fiabras** **leanna find** no **leanna duib**, & fin uisgeamail[181](javascript:footNote('G600024/note181.html')) & do fetar fin uisgeamail do tabairt a n-**dighbail** **fiabrais** **leanna ruaidh** & a n-aimsir na h-**aicisisi** na hibeadh acht ni is lugha fetfas acht connmadh **caindi** no **siucra** na bel. ¶48] An treas ni nach **nadurdha** adubrumar romaind .i. gluasacht & cumsgugad[182](javascript:footNote('G600024/note182.html')) & is amlaidh seo dleaghaidh beith .i. gluasacht aderumh do denam sealad roimhe a cuid an la na tig an **aicisis** a n-inadh {MS 23 P 10 iii page 29b} an begain thaethair *bh*u choir do denam d'inarbadh na n-iumarcradh noch d'f*h*ag an **fiabras** idir feoil & leathar a ndeireadh na h-**aicisisi** & is coir sin do denam gu h-airithe an trath na tainig **sgeatrach** na **allus** na dul amach isin n-**aicisis**, oir arna maireach da eisi sin is du an gluasacht anbann sin do denam, ma measarda an aimsir gan gaeth gan fearthain, acht madh samrad and ni d'ingnadh began fearthana urcoid do acht munba buaidhirte an t-aer. IS fearr cheana la na h-**aicisisi** & isin n-**aicisisi** fein comnaidhi do denam na siubal, oir comgluaisidh an gluasacht na **leanna**, & o ceinelach gluasachta an comradh[183](javascript:footNote('G600024/note183.html')) ni dleaghar acht began do denam de, uair tirmaigh se an teanga & ni dleaghar an tia bis isin n-**aicisisi** d'f*h*isrugad no guma deireadh di ar teitheadh gu d*t*iubradh se da airi doibsean, & gu madh lughaidi do denadh an naduir a h-oibriugad & ni dleaghar do radh reis acht ni --- p.263 uma ngeba gairdeachas e & ni dleagar comradh rofada do dhenam reis, oir teighidh moran an comraidh & na sgelaidheachta an t-aer & cuiridh *an* leabur so caidhi an comfurtacht do beir comradh alaind[184](javascript:footNote('G600024/note184.html')) an **leagha** ar an **othar** & caidhe an midhochas a cuireann drochcomradh gruamdha an **leagha** e, oir adeir **Damasenus** is eigean slainte do gealladh don **othar** & gona chur o dhocas eirghe ge roib midhocas agud fein as.[185](javascript:footNote('G600024/note185.html')) ¶49] Da mbia **drochanal** ag an **liaigh** no ag an lucht fhisraideas an t-easlan no madh duadar **gairleag** no ma ta drochbrucht[186](javascript:footNote('G600024/note186.html')) acu do-ni sin urcoid fuinnidheach don easlan, ge theagaim uair ann gu ndeirgheann neach bis a **fiabras** fada ara dabar saint gegh & **gairleog** & fhina & caitheas iad, gidh eadh is tri **aicid** ata sin, oir ata eiri ar an naduir[187](javascript:footNote('G600024/note187.html')) ann sin gurub eigean gu gluasaidfear hi nono gu claife si an t-adhbar, na tabair maseadh taeb reisin, oir adeir **Auidseanna** na bi gairdeochas ag an lucht do beir drochfollamhnugad orro fein, uair gen ga gortaithear iad ar lathar ni reachaid siad on builleadh fa dheoigh.[188](javascript:footNote('G600024/note188.html')) ¶50] {MS 23 P 10 iii page 30a}An ceathramadh ni nach **nadurdha** .i. **linadh** & **dighbail**[189](javascript:footNote('G600024/note189.html')), & tuig na dligheann neach slan na easlan a **linadh** gu h-iumarcrach, oir adubairt **Arasdotail**[190](javascript:footNote('G600024/note190.html')) reh Eilsdront[191](javascript:footNote('G600024/note191.html')), tarraing da lam gen bes ni dot' **algas** agud & adeir **Auidseanna** na caith an urdail sin na mera fuigleach t'**algais** agud. Ar an corugad cedna don dig, oir adeir **Auerroes**[192](javascript:footNote('G600024/note192.html')) da n-ibter deoch gu minic gu mind si mar do doirti uisgi fuar a crocan ag fiuchadh, oir coisgid sin a fiuchadh a ceadoir. Ni mo is du d'f*h*ir an **fiabrais** toradh d'ithe, ach toradh leis nach urusa impodh cum uilc, mar atait ubla geirneil[193](javascript:footNote('G600024/note193.html')) & **caisia fisdola** & **tamareindi** da mbe **meadhon** lac*th*ach ag an **othar**, oir is mo is leigeas na toraidh sin na's biadh, gidh eadh is urcoideach doib na h-**ubla** & na **pireadha** & na **sirineadha** & na subha & na **cno**, oir adeir **Auidseanna** gurub urcoideach do lucht an **fiabrais** gach uili --- p.264 thoradh[194](javascript:footNote('G600024/note194.html')) lena fiuchadh fein & lena truaillneadh isin **gaili** & is dona toraib is mo is biadh ann labras seann sin & ni dona toraib is mo is leigheas, oir ge do-nid siat umlacht don **ceddileaghad** ni denaid don **dileagad thanaiste** na don **treas dileaghad** ar son an **uisgeamlacht** mar adeir **Isidurus** & ni du do lucht an **fiabrais** a cur a n-**dighbail** gu hiumarcrach, oir easlainte dhighbalach ata acu & ni maith doib dighbail a ceann na **digbala**, gidh eadh dleagar a cur a n-**dighbail** la na h-**aicisisi**, uair cuiridh an **fiabras** fein a n-**dighbail** iad, & da fuilnge a mbrigh e, ni du doib a beg da caitheam an la sin & ni is lugha da caitheam gach lae na mar da caithfidis ana slainte, oir ni fedann an **brigh anbann** a dhileaghad mar do denadh ana shlainte & is eigean an t-adbar d'f*h*olmugad mailli re leigheas & is **dighbail** sin, oir gach ni thig inadh slanaidh a folmughad e, do reir **Gailighen**[195](javascript:footNote('G600024/note195.html')) ¶51] An cuigeadh ni nach **nadurda** .i. **aicidi na h-anma** mar ata **gairdeochas** & **modaracht**. Bid lucht an **fiabrais** a ngairdeachas do gnath & dentar a ngach uili **fiabras** mar adeir **Damasenus**[196](javascript:footNote('G600024/note196.html')); tabair dod t'aire na neiche noch dab inmhain leis an easlan na na *s*hlainte do reir a meanman mar ata canntaireacht[197](javascript:footNote('G600024/note197.html')) no cheolchaireacht ele, & do reir a cuirp mar ata biadh & **edach** & eich & or & airgead & a cuimniugad ana fiadhnaisi & da fedair a daisenadh[198](javascript:footNote('G600024/note198.html')) do no a radha gurub urusa a faghbail & mar sin aga cur a nochas gu brach, & gidh eadh ceana ni du do beith gu santach umcheann an t-*s*aeghail na enred do smuaineadh acht Dia & an t-*s*lainte, oir is e Dia fein *s*hlainaigheas gach easlainte, oir adeir Daibith da me dochas agum, a Dia, ni geba easlainte mhe. IS e an liaigh is seirbiseach do Dhia[199](javascript:footNote('G600024/note199.html')) & don naduir & ni he aileas a uagra isin margadh no sa n-aireachtas gurub maith e fein acht an **liaigh** aga fhuil modh oibrithe & do bi aga fhoghlaim gu fada ana leabraib, oir adeir **Ipocraid** gurub --- p.265 fada an ealadha & an **liaigh** do connaic moran & d'oibrigh iad is do sin is coir creideamain, oir adeir **Auidseanna** in tia is mo re tabraid daine taeb gurub e is mo foireas & adeir se na fuil ni is mo foireas an t-**othar** na med an dochais & na tairiseachta bis aige asa **liaigh**, & ni du d'f*h*ir an **fiabrais** fearg do denam ge deir **Galighen** na teid neach deg tri feirg, gidh eadh oidh do-ni si fiuchadh a d*t*imcheall in craidhi trid sin do-ni si urcoid osa **easlainte cridhe** gach **fiabras**, & dleaghar a cuid do beith ullam fo gomair do ghnath & a frithealeam gach uair ricfaid a leas, & iarfaidh munba haimsear a indleis denach madh tren an brigh, gidh eadh da mbe in brigh ar digbail tabair biadh gach trath iarfas do. ¶52] An seiseadh ni nach **nadurdha** .i. colladh: tuig gurub olc an colladh do denam a d*t*osach na h-**aicisisi** & began roimpe, & is olc colladh fada tar eis na h-**aicisisi** ge deir **Galighen** co faethaigheann arna leanmhaib trina colladh[200](javascript:footNote('G600024/note200.html')) & is olc beith gu rofhada gan cholladh tar eis na h-**aicisisi**, oir bacaidh sin **dileaghadh** na h-easlainte, oir adeir **Galieghen** go tabair in colladh do-niter in trath fein furtacht ar in **dileaghad** & is iad so do beir ar duine beith gu fada gan chollad isin easlainte seo .i. biad do bacail do lucht leanna ruaidh & biadh do chaitheam in uair nach coir, oir adeir **Galieghen** gurub brigh do na dainib slana an biadh & gurub **galar** dona dainib easlana[201](javascript:footNote('G600024/note201.html')). FINID AMEN. ### VOCABULARY ### *This vocabulary combines the parts from Lia Fáil III, 123–125 and IV, 265–268. Original page-breaks are omitted.* Numbers after each word refer to paragraph where it first occurs. {In part 3, these were not indicated]: The first word=headword; the second word=English equivalent; last word=Latin translation from RA. 1. **adhairt**; **pillow**; **pulvinar**. 37. 2. **adarc; adharc** **cupping horn**; **ventosa, cucurbitula.** [part 3], 28. 3. **adhann**; **coltsfoot**; **portacula**. [part 3] 4. **adhbar**; **matter**; **materia**. [part 3] 5. **ae abha**; **liverwort**; **hepaticon**. [part 3] 6. **aerdha**; **principal**; **principalis**. 30. 7. **agairc**; **agaric**; **agaricus**. [part 3] 8. **aibeil**; **quick**; **velociter.** 7. 9. **aicid**; **accident (of fever)**; **accidens**. [part 3] 10. **aicisis**; **paroxysm**; **accessus, paroxysmus**. [part 3] 11. **aigean**; **pan**; **patella**. [part 3] 12. **aigeid**; **vinegar**; **acetum**. [part 3] 13. **ailt; = ail leat**. 27. 14. **ailledigim**; **I mention, recount**; **allego**. [part 3] 15. **aineid**; **anetho**; **anethum**. 1. 16. **ainis**; **anise**; **anisum**. 14. 17. **airgib, airgibh**; **temples** (dpl. of ara, arach); **tempora**. [part 3] 18. **alga**; **apthous sore (in the mouth)**; **ulcus, scissura**. [part 3] 19. **algus bidh**; **appetite**; **desire for food**; **appetitus**. 14. 20. **mialgua**; **disinclination**. 19. 21. **anbainne craidhe**; **syncope**; **faintness**. [part 3] 22. **andibhi**; **endive**; **endivia**. [part 3] 23. **ard**; **high-coloured (of urine)**; **tincta**. 24. 24. **athair losa**; **ground ivy**; **hedera terrestris**. 7. 25. **atcomall**; **dropsy**; **hydrops**. 10. v. **idroipis.** 26. **atharrach**; **change, variation**. [part 3] 27. **bainne almont**; **milk of almonds**; **lac amygdalarum**. [part 3] 28. **baluaird**; **wallwort**; **cameactus ebulus**. 3. 29. **beirene**; **verbena**; **verbena**. [part 3] 30. **beithe**; **box tree**; **buxus**. [part 3] 31. **benedicta (herba)**; a mild laxative, 1. 32. **berbeiris**; **barberry**; **berberis**. [part 3] 33. **bilar gharrda**; *(**garden cress**)*; **nasturtium hortense** *(=**lepidum sativum**)* . [part 3] 34. **binid mhil**; **hare's rennet**; **coagulum leporis**. [part 3] 35. **bithnua**; **St. John's Wort**; **hypericon**. [part 3] 36. **bitoine**; **betony**; **betonica**. [part 3] 37. **bolg gachann**; **smith's bellows**; **flabellum.** 15. 38. **bolgach**; **smallpox**; **varioli**. 27. 39. **bolgam**; **mouthful**. 34. 40. **borraitsi**; **borrage**; **borrago**. 5. 41. **breith**; **womb**; **matrix**. 19. 42. **brigh tochlaitheach**; **digestive force**; *(**virtus digestiva**)*. [part 3] 43. **bruidearnach**; **irritation**; **punctura**. 25. 44. **buaidhirte**; **turbid, troubled**; **turbidus**. 49. 45. **buathfallan; buathfallan liath**; **mugwort, ragweed**; **artemisia**. 1. 46. **buidhen uighi**; **yolk of egg**; **vitelli ovorum**. [part 3] 47. **cabann**; **capon**; **caponem**. 46. 48. **cabson**; **causon, an inflammatory fever,**; **causon**. [part 3] 49. **cadhas**; **cotton**; **cottum**. 32. 50. **caibdel**; **custard**; **candellum** *A misreading for caudellum; see footnote*. 42. 51. **Calamus aromaticus**; **sweet flag**. 14. 52. **cail**; **quality**; *(**qualitas**)*. [part 3] 53. **caindi**; **candy**. [part 3] 54. **cainel**; **cinnamon**; **cinnamomum**. [part 3] 55. **camamilla**; **camomile**; **camomillae**. 1. 56. **cardamomum**; **cardamom**. 15. 57. **cartana**; **quartan fever**; **quartana (febris)**. [part 3] 58. **cassia fistola**; **pod of a species of herbs, highly laxative** *(Golden rain tree)*; **Cassia fistula**. 5. 59. **ceangal**; **constipation**; *(**constipatio**)*. [part 3] 60. **cearchaill**; **pillow**; **pulvinar**. [part 3] 61. **ceirin**; **poultice, plaster**; **emplastrum**. 2. 62. **claethmodh, claethmuighim**; **vn. change; I change**. *(also claoch-, claech-.)* [part 3] 63. **cliathanaib**; **chest, ribs**; **sub hypochondriis**. [part 3] 64. **clisdire tarraingtheach**; **an attractive clyster**; **clyster attractivus**. [part 3] 65. **clobus**; **cloves**; **garyophylli**. 14. 66. **cnamh**; **consuming; consumption** 1. 67. **cneadh**; **sore, wound**; **ulcus; vulnus**. 36. 68. **cneasuigheach, cneasugad**; **healing, to heal**; **consolidatio.** 1. 69. **coileardha**; **choleric**; *(**cholericus**)*. [part 3] 70. **coilera eruginosa**; **cholera aeruginosa**, a form of choleric humour; *(see footnote)*. [part 3] 71. **coilera praisina**; **cholera prassina**; a form of choleric humour; *(see footnote)*. [part 3] 72. **coimbris**; **bruise (imperative)**. [part 3] 73. **coinneall Mhuire**; **great mullein**; **molena**. [part 3] 74. **copiros**; **vitreolum**. 31. 75. **coimplex**[202](javascript:footNote('G600024/note202.html')); **complexion**; **complexio**. The combination of certain qualifies hot, cold, moist and dry, in an animal body determining its nature. *28, 40*; ***drochcoimplex** **bad complexion** 27.* 76. **coriandra**; **coriander**. *(**coriandrum**)* 13. 77. **cosa scoiltithe**; **pedes fissi**. 41. 78. **crim muc fiadh**; **hart's tongue**; **scolopendria**. 42. 79. **crith ger**; **ague**. 8. 80. **cristall**; **crystal**; **cristallus**. [part 3] 81. **cruach Padraig**; **plantain**; **plantago**. [part 3] 82. **cruad**; **flint**; **silex**. 35. cf. slind. 83. **crual, cruel**; **coral**; **corallus**. 14 [and part 3] 84. **cubranach**; **frothy**. 22. 85. **cuideog**; **flies**; **cantharides**. 10. 86. **cuilen**; **whelp**; **catulus**. [part 3] 87. **cuisle an cind**; **cephalic vein**; **cephalica (vena)**. [part 3] 88. **cuimin**; **cumin**; **cyminum**. [part 3] 89. **cumsanad**; **rest**; **quies.** 44. 90. **curradan**; **horsetail**; **cauda equina**. 33. 91. **dabach**; **vat**; **tina**. 24. 92. **dairgin**; **germander**; **chamadreos**. 43. 93. **daorgalar**; **piles**; **tenesmus**. [part 3] 94. **deannach muilind**; **mill dust**. 4. 95. **dedga**; **centaury**; **centaurium**. 1. 96. **deoch athraitheach**; **alterative drink**. [part 3] 97. ***desgridech**; discreet. 14* 98. **diaturbith**; compound medicine made of turpeth, cf. **diasene**, **diareubarbrum**, etc. 51. 99. **digbail**; **declinatio**, **the final stage in a fever**. 44. 100. **domblas ae**; **gall, gallbladder**; **fel**. 3. 101. **dragma**; **drachm, *dram***; (***dragma***). [part 3] 102. **driuch**; **shudder**; **horripilatio**. 25. cf. **greand**. 103. **drochbrucht**; **sour eructation**; **eructationes**. 50. 104. **duadar**; **(bad) smell**. 49. 105. **duainneadh**; **fontanelle**; **commissura capitis**. [part 3]. 106. **dubchosach**; **maidenhair**; **capillus veneris.** 8. 107. **dubhan**; **kidney**; **renes**. [part 3] 108. **duinti**; **oppilation** [part 3] 109. **eanbruithe**; **soup, broth**; **brodeum**. 1 110. **eang**; **a strip** [part 3] 111. **easbaidh ceille**; **delirium?**; **alienalio mentis** [part 3] 112. **easguman**; **eel**; **anguilla**. [part 3] 113. **easlainte adburda**; **material sickness**; **morbus materialis**. 19. 114. **eillind**; **elecampane**; **enula**. 35 115. **fadarcan**; **knot in wood**. 13. 116. **faisgeathrach**; **nausea**. 44. 117. **faothagad**; **crisis**; **crisis**. 21. 118. **fasdadh**; **constipation**; **constipatio ventris**. 1. 119. **feineal**; **fennel**; **faeniculum** *(**foeniculum, feniculum)***. [part 3] 120. **fearad**; **faeces**; **egestio**. 24. 121. **fiabras ger**; **acute fever, ague****febris acuta** [part 3] 122. **follamnugad**; **ruling** *(i.e. health management and diet)*; **regimen**. 25. 123. **frenisis**; **frenzy**, **phrenesis** [part 3] 124. **fual**; **urine**; **urina**. 8. 125. ***fuil dearg**; **sanguine humour**; one of the four humours.* 126. **fuil dregan**; **dragon's blood**; **sanguis draconis**. [part 3] 127. **gaethmhaireacht**; **flatulence**; **ventositas**. [part 3] 128. **gafann**; **henbane**; **iusquiamus** *(= **hyoscyamus**)* 31. 129. **gailingein**; **galingale** *(= **galangal**)*; **galanga**. 14. 130. **gairfideach**; **a twisting of the bowels**, Census of Ireland for the year 1851 1. (For this information I am indebted to Mr. Seamus O'Cassidy.) 27. 131. **gairleog**; **garlic**; **allium**. 19. 132. **galar buidhe**; **jaundice**; **icterus**. 8. 133. **gallunach**; **soap**; **sapo**. 2. 134. **garbhlus**; **goosegrass**; **rubia minor**. An leg. madder? (Cf. ‘rubia maior .i. an madra,’ Stokes, On the Materia Medica of the mediaeval Irish, Revue Celtique 9, p. 240.) [part 3] 135. **gealan uighi**; **white of egg**; **albumen ovis**. [part 3] 136. **ginaidh**; **gluttony**; **gulositas**. 48. 137. **glac**; **handful**; **manipulus**. 8. 138. **glae**; **glue**; refer to **glutinativa**. 30 139. **glaisin caille**; **boglus**; **boglossa**. 5. 140. **grainde**; **grain, seed**; **grana**. [part 3] 141. **greann**; **rigor** [part 3] 142. **greannugad**; **irritation**; provoco; cf. **greann**; **rigor**; v. **driuch**. 143. **hocus**; **mallows**; **malvos**. 1. 144. **idroipis**; v. **atcomall.** 145. **imlacan**; **navel**; **umbilicus**. [part 3] 146. **inde ieiunum**; the **jejunum**; **jejunum**. 1. 147. **indles**; **meal**. 5. 148. **ira pigra**, **hiera pikra**; a remedy composed of various drugs. *(Cf. note p. 119.)* [part 3] 149. **iubar craige**; **juniper**; **iuniperus**. 3. 150. **iubar sleibhe**; **wild sage**; **eupatorium**. 9. 151. **labriola**; **laurel**; **lauri**. 4. 152. **lacach**; **loose, relaxed** [part 3] 153. **lanleighe**; **cochlear**; **cochleare**: liquid measure = **one tablespoonful**; **cochleare amplum** = one fluid ounce. 7. Cf. **leathleighe** etc. **cochleare mediocre**[203](javascript:footNote('G600024/note203.html')) 154. **leadartach**; **gripes?**; **torsio**. [part 3] 155. **leagan** (botany), **tansy**; **leagan** (medicine), **reduction**. 2. 156. **leas**; **bladder**; **vesica**. 20. 157. **leathog**; **flat fish, flounder**; **merlingus**. 42. 158. **lectuaire**; **electuary**; **electuarium**. [part 3] 159. **letus**; **lettuce**; **lactuca**. [part 3] 160. **liathlus**; **mouse-ear**; **pilosellla**. 9. 161. **lignum aloes**; **aloes, lign aloes**. 3. 162. **linn dubh**; **melancholy**. [part 3] 163. **linn fuar**; **phlegm**. [part 3] 164. **linn ruadh**; **choler**; one of the four humours. 1 *(Cf. **fuil dearg**)* 165. **litairgia**; **lethargy**. 22. 166. **loisgeach**; **burning**; **pungitivus**. 1. 167. **lubra**; **leprosy or other skin disease**; **lepra**. 19. 168. **lus**; **leek**; **porrum**. 19. 169. **lus an leadan**; **tansy**; **virga pastoris**. 3. 170. **lus in sparain**; **shepherd's purse**; **sanguinaria**, cf. **lus na fola**. [part 3] 171. **magralla**; **genitals**; **testiculi**. [part 3] 172. **mailis**; **malice**; **malignitas**. [part 3] 173. **maistix**; **mastiche**; **mastix**. [part 3] 174. **masal**; **mazer** ( N.E.D.); **mazenus**. 46. 175. **mathair thalman**; **millefolium**. 37. v. **athair t.** 176. **meirsi**; **smallage**; **apium**. 9. 177. **mercuiriel**; **the plant mercury**; **mercurialus**. 1. 178. **merolaini beileiritsi**; **belliric myrobalans**; **myrobalani bellerici**. [part 3][204](javascript:footNote('G600024/note204.html')) 179. **merolaini inndi**; **myrobalans**; **myrobalani indici**. [part 3] 180. **merolaini cebulli**; **myrobalans**; **myrobalani chebuli**. [part 3] 181. **merolaini sitrini**; **myrobalans**; **myrobalani citrini**. [part 3] 182. **methrad**; **fat**; **adeps, pinguedo**. 1. 183. **miniugad**; **reducing, lessening**; **minuere**. 1. 184. **midhaighi**; *also **midhaigh**, **midhaidh**, **mighaigh(e)***) **nightshade**; **solatrum**. [part 3] 185. **misaidhi**; **wild fiax**; **linaria**. 8. 186. **miseraidci uena**; **meseraic vein** *(= mesenteric vein)*; **meseracia vena**. [part 3] 187. **moduracht**; **depression, gloom**; **tristitia**. 61. 188. **morgadh**; **corruption**; **corruptio**. [part 3] 189. **mormont**; **wormwood**; **absynthium**. 1. 190. **muchadh na breithe**; **suffocation of the uterus**; **suffocatio matricis**. [part 3] 191. **neantog**; **nettle**; **urtica**. 17. 192. **neasgoid**; **boil**; **apostema**. [part 3][205](javascript:footNote('G600024/note205.html')) 193. **niamhain**; **pearl**; **margarita**. [part 3] 194. **niamnaid**; **tormentil**; **potentilla tormentilla**. [part 3] 195. **nutamug**; **nutmeg**; **nux moscata**. [part 3] 196. **oisrida**; **oysters**; **ostrea**. 43. 197. **oxisacra**; a concoctio of **oximel**.[206](javascript:footNote('G600024/note206.html')) 13. 198. **pairitari**; **parietory, pellitory**; **paritaria**. 19. v. **peledra**. 199. **pastae**; **paste, pastry**; **pasta**. 40. 200. **peledra**; **pellitory**; **pyrethrum**. 18. v. **pairitari**. 201. **perbingc**; **periwinkle**; **pervinca** *(=vinca pervinca; vinca spp.)*. 35. 202. **pertrais**; **partridge**; **perdrix** *= **perdix***[207](javascript:footNote('G600024/note207.html')). [part 3] 203. **pibrachas**; **nasturtium**. 35. 204. **pibrair**; **nasturtium**. [part 3] 205. **pic**; **pitch**; **pix**. [part 3] 206. **pilloili**; **pills**; **pilula**. 11. 207. **pingin**; **penny**; **ducatum**. [part 3] 208. **pioini**; **peony**; **paeonia**. [part 3] 209. **poball**; **butterburr** *(**Petasites hybridus**)*. 30. 210. **poire**; **pore**; **porus**. 16. 211. **ponaire**; **bean**; **faba**. 10. 212. **potaitsi**; **pottage**; **brodeum**. [part 3] 213. **praisech**; **cabbage**; **caules**. 5. 214. **raibe uisge**; **raibhi uisge** [part 3], **water rue**; **nenuphar**. 39. 215. **rais**; **rice**; **oryza**. [part 3] 216. **rannaidhi**; **local**; **particularis**. 27. 217. **reithe**; **ram**; **aries**. [part 3] 218. **ros lin**; **flax seed**; **semen lini**. 17. 219. **sabhsa**; **sauce**; **salsamentum**. 15. 220. **sail cuach**; **violet**; **viola**. 1. 221. **saitsi**; **sage**; **salvia**. [part 3] 222. **samadh**; **sorrel**; **acedula**. [part 3] 223. **sandaili**; **sandalwood, sanders**; **santala**. 8. v. **triasanduile** 224. **scamonia**; **scammony**; *(**Convolvulus scammonia**)*. [part 3] 225. **scim**; **polypody**; **pollipodium**. 4. 226. **sdaid**; **stasis, the third stage of a fever**. 17. 227. **sdipeaga** *( also **sdipeaca**)* 30 etc; **styptic**; **styptica**. [part 3] 228. **sealg**; **spleen**; *(**lien**)*. [part 3] 229. **seilidonia**; **swallow-wort**; **chelidonia**. 8. 230. **sgeathrach**; **vomiting**; **vomitus**. 13. 231. **sicne**; **membrane, skin**; **peritoneum**. 13. 232. **sidhubal**; **setwall**; **zedoaria**. 13. 233. **singcoipis**; **syncope**. [part 3] 234. **sisan**; **tisane**; **ptisana**. 43. 235. **sitheal**; **basin, pelvis**. [part 3] 236. **slind**; **flint**; **silex**. 32. cf. **cruad**. 237. **siucra roiseaca**; **sugar of roses**. [part 3] 238. **snas iboiri**; **ivory turnings**; **rasura eboris**. 8. 239. **spica nairdi**; **spikenard**; **spica nardi**. 8. 240. **spiursi**; **spurge**; **tithumalli**. 3. 241. **spongc**; **sponge**; **spongia**. [part 3] 242. **stupog**: coarse part of stalk of cabbage or similar plant (...) (Gr. **stúpé**; cf. stup, 23 F 19 buaicis ‘cum stuppis canabis’) 243. **subeth**; **lethargy**; **profunditas somni similis lethargo**. 37. 244. **sumag**; chopped leaves of genus **Rhus**, **sumach**. 27. 245. **supoisitoir**; **suppository**; **suppositorium.** 3. 246. **surrumont**; **southernwood**; **abrotanum**. 1. 247. **tairisecht**; **trust, confidence**. 51. 248. **tamareind**; **tamarind**; **tamarind**. [part 3] 249. **tartaire**; **tartary?**; **lus in sparain**. [part 3] 250. **tathaba**; **hellebore, dropwort**; **helleborus**. 4. 251. **teagail**; **an t-seagail** sgs. **rye**; *(**secale**)*. [part 3] 252. **teinegail**; **houseleek**; **sempervivum tectorum**. [part 3] 253. **timtireacht**; **anus**; **anus**. [part 3] 254. **tochlugad**; **appetite**; **appetitus**. 15. 255. **tondmar**; **undulating**; **undosus**. 23. 256. **tuis**; **incense**; **olibanum?** [part 3] 257. **tus**; **incense**; **thus**. 3 258. **triasanduile**; concoction of **sanders**. 8. v. **sandaile**. 259. **trom**; **elder**; **sambucus**. 4. 260. **truailnithe**; **corrupt, pestilential**. 39. cf. truaillnead.[208](javascript:footNote('G600024/note208.html')) 261. **uball gornel**; **pomegranate**; **malum granatum**. [part 3] 262. **uball searbh na caille**; **crab-apple?**; **poma sylvestris**. [part 3] 263. **uilidhe**; **universal**; **universalis**. 24. 264. **uirge**; **testicles**; **testiculi**. 27. 265. **unsa**; **ounce**; **uncia**. 32. The mediaeval Irish scribes used the usual sign ℥ for this, which is a debased form of [illegible symbol]. This sign is not known outside Ireland. 266. **urcoid**; **harm, injury**; **nocentia**. 9.