

#Trí Bior-Ghaoithe an Bháis


<!-- // 
 function footNote(link) {
 openpopup = window.open(link,"openpopup","width=512,height=128,left=256,top=256,resizable=no,scrollbars=1,menubar=1,statusbar=0,toolbar=0");
}
// -->



#### Corpus of Electronic Texts Edition


### Background details and bibliographic information


Trí Bior-Ghaoithe an Bháis
==========================


Author: Geoffrey Keating
------------------------


### File Description

Osborn BerginElectronic edition (based on a file donated by Foclóir na Nua-Ghaeilge) compiled by Beatrix Färber

Funded by School of History, University College, Cork 1. First draft.Extent of text: 146 250 words#### Publication


CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College, Cork  
College Road, Cork, Ireland.—http://www.ucc.ie/celt

 (2016) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland.  
Text ID Number: G100055Availability [RESTRICTED] 
Available under a Creative Commons Attribution Non-Commercial Share Alike (cc by-nc-sa).


#### Notes

This text was first published in electronic form on http://www.ria.ie/research/focloir-na-Nua-Ghaeilge.aspx. CELT is grateful for permission to use it under a Creative Commons Attribution Non-Commercial Share Alike. You can purchase the book containing this text via the DIAS bookshop website (https://books.dias.ie/index.php).

#### Sources


**Manuscript sources**- MS H. 5 32, Trinity College Dublin, cat. no. 1403. "A large folio ... written by Seán Ó Maoilchonaire in 1645."- MS 23 O 13 (RIA), a paper MS written by Seán Ó Maoilchonaire. "Lines 508–692, 877–1178 and 7796–8064 are missing, and the MS breaks off at (line) 8413." These two manuscripts "generally agree word for word, with slight variations in spelling." The edition is based on these two copies.- MS 23 G 2 (RIA), written by Diarmuid Ó Mathghamhna in 1704, and Eoghan Ó Caoimh.- 23 E 17 (RIA), written by Eoghan Ó Caoimh. These two manuscripts "follow the older literary standard less strictly. After line 2288 they insert paragraphs on John the Baptist and St Patrick, followed by seven quatrains beginning 'Tri chaogad psalm luaidhtior libh', and there are other occasional discrepancies."**Edition**2. Robert Atkinson, Trí bior-ghaoite an bháis: ("The three shafts of death") of Geoffrey Keating. The Irish text, ed. with glossary and appendix by Robert Atkinson. (Dublin: Royal Irish Academy 1890).
3. For Bergin's edition see below. To my knowledge there is no English translation available in print.
**Literature**2. Tadhg Ó Dúshláine, 'An t-exemplum in 'Trí bior ghaoithe an bháis'', in Léachtaí Cholum Cille 14 (1983) 90–105.
3. Bernadette Cunningham, 'The sources of Trí biorghaoithe an bháis: another French sermon', in Éigse 31 (1999) 73–78.
4. Breandán Ó Doibhlin, 'Athléamh ar Trí bhiorgha an bháis', in Bliainiris 6 (2006) 203–229.
**The edition used in the digital edition**2. Trí Bior-Ghaoithe an Bháis: Séathrún Kéitinn do sgríobh/ The Three Shafts of Death by Geoffrey Keating, D. D.. Osborn Bergin (ed), Second edition [One volume.] Hodges, Figgis & Co.Dublin (1931)

### Encoding


#### Project Description


CELT: Corpus of Electronic Texts


#### Sampling Declaration


The present text represents pages 3–338 of volume 1; addenda and corrigenda were integrated by Foclóir na Nua-Ghaeilge. Manuscript readings and variants, and all additional materials compiled by the editor are omitted. There is no Englih translation.


#### Editorial Declaration


##### Correction


Volume 1 has been proofread at Foclóir na Nua-Ghaeilge, and further checking has taken place at CELT. Any further corrections of errors are welcome and will be credited to the scholars who submit them.


##### Normalization


The electronic text represents the edited text with the corresponding line numbering. Bergin elucidates his editorial policy on pp x–xi of his Introduction.


##### Quotation


Quotation marks are tagged q.


##### Hyphenation


Soft hyphens are silently removed. When a hyphenated word (hard or soft) crosses a page-break or line-break, the break is marked after completion of the hyphenated word (and accompanying punctuation mark).


##### Segmentation


DIV0=the whole work; div1=the book; div2=the article; 
div3=the section; paragraphs are marked; passages of verse occurring within paragraphs 
are treated as embedded texts; stanzas are marked lg, and metrical lines are marked 
l. Page-breaks are marked pb n="".


##### Standard Values


Dates are standardized in the ISO form yyyy-mm-dd.


##### Interpretation


A small selection of personal names and titles of works have been tagged. A more complete encoding is envisaged in a future edition.


#### Canonical References


This text uses the DIV2 element to represent the Alt. ### Profile Description


Created: 1631
 (1631) #### Use of language


##### Language: [GA] The text is in Early Modern Irish.


##### Language: [LA] Some quotations, terms and phrases are in Latin.


##### Language: [EN] A few terms are in English.


### Revision History


* (2016-05-03) Beatrix Färber (ed.)

* File parsed and validated; TEI header created. SGML and HTML files created.
* (2016-04) Beatrix Färber (ed.)

* Text encoded in accordance with CELT standards: renumbering of lines acording to printed edition, encoding and numbering of divisions, subdivisions and headings. Encoding of passages of verse as embedded texts; insertion of Latin text where necessary, limited amount of content encoding applied for personal names and book titles; correction of some typos in the Latin passages.
* (2016-03)  Foclóir na Nua-Ghaeilge, Royal Irish Academy, Dublin (ed.)

* Text with basic XML encoding and integrated addenda and corrigenda donated.




---


#### Corpus of Electronic Texts Edition: G100055


### Trí Bior-Ghaoithe an Bháis: Author: Geoffrey Keating


Ag so síos Trí Bior-ghaoithe an Bháis, mar a
 dtráchtar ar na trí básaibh atá 'na mbearnaibh
 baoghail ar an duine, agus mar a gcoi-meastar
 ré chéile iad, agus mar a gcuirthear
 síos tuarasgbháil an bháis chorpardha,
 agus mar a bhfoillsighthear cionnus
 fhéadas duine é féin d'iongabháil
 ar an dá bhás oile, mar atá bás
 na coire agus bás na péine;


Arna sgríobhadh agus arna gcor i n-eagar agus arna
 gcnuasach le Séathrún Kéitinn, sagart agus
 doctúir diadhachta, agus atáid arna roinn i
 dtrí leabhraibh, agus gach leabhar díobh
 roinnte i n-altaibh, agus gach alt i
 ngonaibh, mar bhus follus don
 léaghthóir.


Aois an Tighearna ag críochnughadh na
 hoibre se don ughdar, 1631, an
 dara lá do mhí December.



---

p.2




---

p.3


Trí Bior-ghaoithe an Bháis
--------------------------

AN CÉAD-ALT
-----------


#### An chéad-ghoin


Statutum est hominibus semel mori ‘do horduigheadh dona daoinibh
 aon-uair amháin bás d'fhagháil,’ do réir Phóil san naomhadh
 caibidil gusna hEabhraidhibh.


Is uime cheana rug Dia an daoir-bhreath so ar na daoinibh,
  
5] 
tré choill a chána don chéad-athair ór fhásadar .i. Ádhamh.
 Óir do fhógair Dia, i bpéin bháis d'imirt ar Ádhamh agus ar a
 shliocht, gan toradh chroinn na haithne do fhromhadh, do réir
 mar léaghtar san dara caibidil in Genesi. Agus do bhríogh
 gurab é Ádhamh budh ceann fine ar a chlann-mhaicne féin, do
  
10] 
luigh dochar agus daoirse na breithe sin air féin agus ar gach aicme dar
 chin uaidh, agus dá ngeinfidh go bruinne an bhrátha. Agus ó's
 d'ainiarsma na breithe sin táinig an bás dá rochtain féin,
 roichfidh an bás céadna gach aon dár fhás agus dá bhfásfaidh
 uaidh go foirceann an bheatha, an mhéid nach fuair bás cheana
  
15] 
dhíobh.


#### An dara goin


Is é an bás so do taisbéanadh i riocht reithe do Daniel fáidh,
 an tan do-chonnairc reithe ag beartughadh a adharc ar cheathra
 hairdibh an domhain fa seach, agus nach féadadh beathadhach ar
 bioth cathughadh ris, ná é féin do dhíon ar a láimh, acht do-níodh
  
20] 
do réir a thoile féin orra, do réir mar léaghthar san
 ochtmhadh caibidil ag Daniel chéadna. Tuig cheana do réir na
 háite sin go raibhe adharc ag an reithe sin dobudh faide ioná an


---

p.4



 adharc oile. Dá chor i gcéill go gcinneadh sé leis an adhairc
 budh sia ar na tréanaibh, agus leis an adhairc budh giorra ar na
 hanbhfannaibh. Is eadh mar an gcéadna chialluigheas an
 beartughadh nó an t-innliughadh do-ní sé ar na ceithre hairdibh,
 an t-amus do-bheir sé ar cheathra haosaibh an duine .i. aos
 macaoimh, aos ógáin, feardhacht agus seanórdhacht.


#### An treas goin


Is ar anfhorlannaibh an bháis se agus ar a ghnéithibh laibheóram
  
30] 
san trácht so síos, agus do bhríogh nach cumhachtach sinn féin ris
 aní se do chuireamair romhainn do chríochnughadh mar is
 díol, gan congnamh speisialta an Spiorad Naoimh, guidheam ar
 n-eadarghuidhtheóir agus ar n-abhacóideach Muire Mháthair, dá
 iarraidh uirre a himpidhe do chur ar an Spiorad Naomh, fá
  
35] 
gach ní dá gcuirfeam san trácht so do dhul i nglóir do Dhia, agus
 i sochar agus i soileas dona Críostaighthibh i gcoitchinne.


#### An ceathramhadh goin


Measaim gurab é an bás, an marcach úd an eich bháin do
 taisbéanadh d'Eóin, do réir mar léaghthar san seiseadh caibidil
 in Apocalypsi. Is amhlaidh iomorra do-chonnairc Eóin an
  
40] 
marcach so, agus coróin fána cheann, agus bogha 'na láimh, ré buaidh
2 do bhreith as gach aird. Is eadh cheana chialluigheas an
 choróin do bhí fána cheann, gur dhearbh leis buaidh do bhreith
 ar gach n-aon ré gcaithfeadh soighead gáibhtheach an ghalair a
 bogha bhríoghmhar an bháis.



  
45] Atáid briathra san cheathramhadh caibidil déag don dara
 leabhar do Leabhraibh na Ríogh as a dtuigthear go bhfuil an
 bás i gcinneadh dá gach aon-duine go coitcheann, mar a n-abair
 Dáibhídh, omnes morimur etca. ‘do-gheibhmid uile an bás, agus
 tuitfeamaoid ré fánaidh amhail na huisgeadha.’


#### An cúigeadh goin



  
50] Atá fioghair san treas caibidil ag Daniel as a dtuigthear nach
 gabhann an bás ag druing ar bioth dona daoinibh. Do-chonnairc


---

p.5



 iomorra rí uaibhreach anfhlaitheach do bhí ar an mBáibhiolóin
 darbh ainm Nabugodonasor íomháigh éagsamhail iolchrothach i
 n-aisling. Is amhlaidh dobhaoi an íomháigh mhór sin 'na
  
55] 
seasamh, agus í ard, agus dobudh uathbhásach urghránna ré faigsin í:
 a ceann d'ór, agus a hucht agus a lámha d'airgead, a bruinne agus a
 leasracha d'umha, a sliasda d'iarann, agus an chuid oile dá cosaibh
 d'iarann agus do chriaidh. Agus do-chonnairc cloch gan lámha
 uirre ag tuitim do shliabh, go dtarla ré cosaibh na híomháighe
  
60] 
í, gur mhionuigh agus gur bhris cosa na híomháighe maraon ris
 gach mball oile dhí idir chriaidh, iarann, umha, airgead, agus ór, go
 ndearnadh luaithreadh dhí, amhail luaithreadh samhraidh ag
  

éirghe do lár ré gal ngaoithe, go nach fríoth a tuarasgbháil dá
 héis. An chloch cheana lér turnadh í, do-rinne sliabh mór dhi,
  
65] 
do líon an talamh go huilidhe. Tar gach míniughadh oile dá
 dtugthar ar an aisling se, measaim gurab é is fáth-rún di: gurab í
 an íomháigh úd an nádúir dhaonna, agus gurab é chialluighid na
 boill éagsamhla úd na híomháighe, staide éagsamhla na ndaoine.
 Óir cialluighidh an ceann óir úd ríghthe agus prionnsadha; an
  
70] 
t-ucht agus na lámha airgid, comhairligh na ríogh agus na bprionnsadh;
 na bruinne agus na leasracha umha, na huaisle agus na hurraidhe
 bhíos ag cíosughadh agus ag tabhairt chána dhóibh; na sliasda
 iarnaidhe, na cinn fheadhma agus na daoine díolmhaine bhíos ag
 cosnamh agus ag caomhna na gcríoch; na luirgne agus an troightheach
  
75] 
criaidh-iarainn, an pobal coitcheann ó shoin amach; an sliabh úd
 do luaidheamair dar thuit an chloch, ceirt-bhreitheamhnas Dé;
 agus an chloch féin, an bás. Óir amhail do turnadh an chloch
 réamhráitte don tsliabh, do bhloghadh agus do bhriseadh na
  

híomháighe, go ndearnaidh luaithreadh dhi, is mar sin thuiteas
  
80] 
an chloch úd .i. an bás, don tsliabh .i. ceirt-bhreitheamhnas Dé
 gusan nádúir dhaonna, dá briseadh agus dá buan-raobadh idir cheann
 agus chois .i. idir uachtarán agus íochtarán, ionnus nach téid aon uaithe
 gan aidhmilleadh.


#### An seiseadh goin


Adeir fós Solamh san cheathramhadh caibidil déag in
  
85] 
Ecclesiastico go ndligheann gach aon bheith cuimhneach ar an


---

p.6



 mbás. Ag so mar adeir: memor esto quia mors non tardat ‘bí
  

cuimhneach nach déin an bás moill gan teacht d'fhios gach
  

aoin.’ Más eadh bíodh a fhios ag gach aon gurab luaithe
  

chéimnigheas an bás sna haimsearaibh se ioná i dtús na
  
90] 
n-aimsear, mar is follus ar ré Ádhaimh, do mhair tuilleadh agus
  

naoi gcéad bliadhain, agus ar ré Mathasalem, do mhair an comhfhad
 céadna. Agus ní hiad amháin fuair ré fhada ón mbás réna linn
 féin, acht drong mhór oile maille riú sna haimsearaibh i rabhadar;
 ní hionann agus an aimsir se, óir is follus gurab tearc duine do-gheibh
  
95] 
os cionn cheathra bhfichid bliadhan, acht i gcruth gurab
 cuma dhó a bhás nó a bheatha ó shin amach, do réir mar adeir
 Dáibhídh san .89. Salm, octoginta anni, amplius labor et dolor
 ‘ceathra fichid bliadhan, ó shin amach duadh agus doilgheas.’ Is
  

follus do réir a ndubhramair go bhfuil an bás go cinnte i gcionn
  
100] 
gach aoin, idir óg agus arsaidh, idir uasal agus íseal, amhail adubhramair
 thuas.


#### An seachtmhadh goin


Gidh eadh faríor, is ionann dál do mhórán do dhaoinibh an
 tsaoghail se agus don lá luing bhíos ag imteacht an mhara i
 gcuinne a chéile; óir saoiltear lé lucht gach luinge dhíobh gurb
  
105] 
í a long féin bhíos 'na comhnaidhe, agus gurb í an long oile bhíos
 ar siubhal. Mar sin do mhóran do dhaoinibh bhíos ag maraidheacht
 ar mhuir mhailísigh na beatha so, saoiltear léo iad féin do
 mharthain i réim na beatha so agus cách dá mbreith ré buinne rabharta
 na ré tadhaill atá san bheathaidh se. Agus is iongnadh an dáil
  
110] 
dóibh, nach tuigid gan an bás do shíoth ris an nádúir dhaonna, agus é
 go laothamhail ag oirleach orra, agus fós é agá sloidhe agus agá
 snámh-chnaoi go fóill, amhail shnigheas gainimh na huaire san urláisde,
 ionnus gurab ionann dáil dona daoinibh do leith an bháis agus don
 druing do bhiadh damanta i bpríosún, agus a bhara fá gach aon aca
  
115] 
bás d'fhulang diaidh i ndiaidh ar uainibh do réir thoile an ríogh.


#### An t-ochtmhadh goin


Mar sin iomorra do-ní bás ris na daoinibh; óir mar nach
 feas dona coireachaibh cia dhíobh dá gcinntear bás ar dtús,


---

p.7



 mar sin dona daoinibh i gcoitchinne. Agus is uime sin adubhairt
 Thomas Morus, amhail léaghthar san dara caibidil déag
  
120] 
dá bheathaidh, cibé cimeach agá mbí dá chonair ré triall dó
 ón charcair go croich, agus slighe dhíobh fada agus an tslighe oile
 gearr, nach feas dó cia dhíobh raon 'na dtriallfadh an básaire
 nó an céasdúnach gusan gcroich leis; mar sin dona daoinibh i
 gcoitchinne ag triall go croich na cinneamhna.



  
125] Agus is ag cur na guaise sin i gcuimhne dhúinn atá aní
 léaghthar ag Eóin san treas caibidil in Apocalypsi, ag labhairt
 i bpearsain Chríost mar a n-abair, si non vigilaveris veniam ad
 te tanquam fur ‘muna dhearna tú faire, tiocfad id dháil amhail
 bithbhineach.’ Dá chor i gcéill go dtig sé san mbás gan fhios,
  
130] 
an uair is lugha shaoiltear a theacht. Dá bhríogh sin ní foláir
 don uile dhuine bheith ollamh roimhe, ó atá an bás dearbh agus
 an aimsir aindearbh.


#### An naomhadh goin


Más eadh is é ollmhughadh is fearr dho do dhéanamh air
 féin, bheith ag sgrúdadh agus ag sgáthántacht agus ag bioth-chuimhniughadh
  
135] 
an bháis agus shomharbhthachta an duine do shíor, do réir
 Sholaimh san seachtmhadh caibidil in Ecclesiastico, mar a
 n-abair, memorare novissima et ca. ‘cuimhnigh a dhuine do
 neithe déidheancha, agus ní pheacóchair go bráth.’ Adeir mar an
 gcéadna Solamh san seachtmhadh caibidil do Leabhar na
  
140] 
hEagna, ní do bhíodh 'na mheanmain gach a mhionca tigeadh
 uaill a inntinne nó airde a aigeanta. Ag so aní adeireadh, sum
 quidem et ego mortalis homo, similis omnibus ‘is dearbh go
 bhfuilim-se im dhuine shomharbhtha amhail chách oile.’ Mar
 an gcéadna do réir mar léaghthar san cheathramhadh caibidil
  
145] 
déag do Ghníomharthaibh na n-Apstal, an tan do shanntuigheadh
 pobal Licaonia Pól agus Barnabas d'adhradh mar dhée tré iomad
 agus tré aidhbhsighe a ngníomh, agus tré mhéad a míorbhal, is eadh
 do-rónsad na hapstail, smuaineadh ar an mbás, agá rádh, et nos
 mortales sumus, similes vobis homines ‘ní fhuil ionainne acht
  
150] 
daoine somharbhtha mar sibhse.’ Agus is uime adubhradar
 sin, do theagasg an phobail agus dá thabhairt mar aiceacht dóibh,


---

p.8



 gacha mhionca dobheidís i mbaoghal a n-uaille nó a n-aigeanta
 d'ardughadh, gurab eadh do dhlighfidís, smuaineadh frithir
 friochnamhach do dhéanamh ar an mbás, amhail do-rónsad féin
  
155] 
an tan dobhádar i mbaoghal a n-aigeanta d'ardughadh, an tan
 do bhí an pobal ar tí a n-adhartha mar dhéé. Óir ní héidir
 leigheas d'fhagháil i n-aghaidh urchóide na huaille is fearr ioná
  

smuaineadh meinic an bháis. Agus is iontuigthe sin as aní do-rinne
 Abraham, amhail léaghthar san .23. caibidil in Genesi .i.
  
160] 
gurab ionadh adhluicthe dhó féin agus dá mhnaoi céid-fhearann do
 cheannuigh sé riamh. Créad is iontuigthe as sin, acht gurab
 eadh dhligheas gach aon, smuaineadh an bháis do bheith i
 seilbh a mheanman ó thús a ré go deireadh a shaoghail?


#### An deachmhadh goin


Tuig a dhuine, nach lór duit amháin eagla nó omhan an
  
165] 
bháis do bheith ort i n-aimsir do sheanórdhachta nó th'arsaidheachta,
 acht go ndligheann gach neach bith-eagla an bháis do
 bheith air ó thosach go deireadh a aimsire. Atá fioghair san
 mBíobla ag teacht leis so, amhail léaghthar san chéad-chaibidil
 do Levitico, mar ar orduigh Dia dona sagartaibh clúmh na n-éan
  
170] 
n-iodhbartha do chor imeasg luaithe na hiodhbarta don taoibh
 thoir don altóir. Is eadh chialluigheas an taobh thoir don
 altóir, oirthear .i. tosach aoise an duine, amhail chialluigheas an
 taobh thiar earr nó deireadh na haoise; agus is eadh chialluigheas
 an clúmh agus an luaith do chor tréna chéile, smuaineadh sochrach
  
175] 
na somharbhthachta do chor tré eiteadhaibh uaille na hóige, do
 mhúchadh a hainmhian. Agus is ait an ní léaghthar ag
 Eustatius san seiseadh leabhar, mar ar sgríobh ar athach
 darbh ainm Antaeus. Ag so aní aithristear air: go ndeachaidh do
 ghleic ré hEarcuil, agus gach a mhionca do mhothuigheadh a neart
  
180] 
agá thraothadh, do iarradh árach ar an dtalmhain do phógadh,
 agus gach a mhionca do-níodh sin, do fhásadh a bhruth agus a bhríogh
 arís ann. Mar an gcéadna dhligheas Antaeus .i. an duine, an
  

tan bhíos ag gleic ré Hercules .i. ris an aibhirseóir, agus bhraitheas
 a bhríogh spioradálta agá chlódh lé gleic ghuasachtaigh na glóire
  
185] 
díomhaoine, árach na humhlachta d'iarraidh, do chromadh agus


---

p.9


  

do chlaonadh na toile do phógadh na talmhan, do shíor-smuaineadh
 na somharbhthachta atá san gcolainn do dhúthchus ón
 talmhain. Óir tiocfaidh dhe sin aithbheódhadh a bhríogh
 spioradálta ó anuaill na glóire díomhaoine. Mar an gcéadna
  
190] 
adeirim ris an saoghal cromadh trésan déirc, nó ris an gcolainn
 cromadh trésan dtrosgadh, nó tré chiorrbhadh cuirp.


#### An t-aonmhadh goin déag


Ní fhuil fós easbaidh spioradálta dá mbí ar dhuine nach
 leighiseann smuaineadh meinic an bháis. Agus is dearbhadh air
 sin aní léaghthar ag Lucas san chúigeadh caibidil mar do leighis
  
195] 
Críost an dall nach facaidh a bheag nó a mhór ó do geineadh
 é gusan dtráth soin. Is amhlaidh iomorra do-rinne Críost sin,
 sileadh do chur i gcuid do luaithreadh na talmhan, agus laitheach
 do dhéanamh dhíobh, agus a gcomailt do shúilibh an daill, agus tug a
 radharc amhlaidh sin dó. Mar an gcéadna dhligheas gach
  
200] 
aonduine bhraitheas é féin dall ó dhoilbh-cheó dhoiléir an
 pheacaidh, as nach léir dhó a leas do dhéanamh, léigeadh
 sileadh do dhéaraibh an doilgheasa ar luaithreadh na somharbhthachta
 atá ann féin, agus coimleadh sin do rosgaibh a rúin, agus do-ghéabhaidh
 aiseag amhairc a intinne as.


#### An dara goin déag



  
205] Léaghthar san .22. caibidil do Levitico mar do orduigh Dia
 dona sagartaibh gan chaoirigh ar bioth ar a mbiadh easbaidh
 earbaill do ghabháil réna hiodhbradh. Mar an gcéadna ní
 ghabhann Dia mar iodhbairt chuige an duine ar nach bí earball
 .i. an té léigeas de gan bheith ag smuaineadh ar a chrích
  
210] 
dhéidheanaigh. Óir adeir S. Athanasius naomhtha gurab uime
 do mhalluigh Críost crann na bhfígeadh, tré mar is do dhuille
 chroinn na bhfígeadh do chuir Ádhamh roimhe i bparrthus a
 shomharbhthacht féin do cheilt, tuilleadh agus cheithre mhíle
 bliadhan sul do mhalluigh Críost an crann. Is iontuigthe as
  
215] 
soin gurab tuar malluightheachta don druing cheileas, nó chuireas
 ar ceal, cuimhne do bheith aca ar shomharbhthacht an duine
  

san chrích dhéidheanaigh; agus is iad an drong soin an lucht do-bheir


---

p.10



 iad féin do shainnt an tsaoghail agus d'ainmhianaibh na colna
 agus do ghlóir dhíomhaoin. Óir saoilid an drong soin go mairfeadh
  
220] 
sin leó do shíor. Gidh eadh, mar nár dhíon an duille réamhráitte
 sin somharbhthacht Ádhaimh, mar an gcéadna ní dhíonaid na
 dubháilce ná na droich-bhéasa ná saidhbhreas ná díomhaoineas
 an tsaoghail se an drong do-ní flaitheas díobh, agus do-bheir i
 ndearmad agus i ndíochuimhne a gcríoch dhéidheanach.


#### An treas goin déag



  
225] Ní hionann iomorra dál don druing se agus do Mhaoise, do réir
 mar léaghthar san treas caibidil déag in Exodo. Óir gérbh
 iomdha ór agus airgead agus iolmhaine i n-imirce Chloinne Israel,
 is eadh fá muirear agus fá maoin do Mhaoise ag dol dó trésan Muir
 Ruaidh, luaithreadh agus taise na naomh, agus go háirithe taise an
  
230] 
ardathar .i. Ioseph, do réir na caibidleach céadna, mar a n-abair,
 tulit quoque Moyses ossa Ioseph ‘do iomchuir mar an gcéadna
 Maoise cnámha Ioseph.’ Agus is dona hadhbharaibh fá ndearna
 sé sin, mar chuimhniughadh ar an mbás agus ar shomharbhacht
 an duine. Léaghthar ag Andreas Massius san chaibidil
  
235] 
déidheanaigh ro sgríobh ar leabhar Iosue gur chuir an t-ard-athair
 Noe taise Ádhaimh i dtaisgidh san áirc ré hucht na
 dílinne, mar ionnmhus luachmhór, ionnus go mbiadh aige mar shaidhbhreas 
 réna roinn idir a chloinn, amhail do-rinne. Óir tug sé an ceann 
 don mhac fá sine, agus do roinn go cudroma an chuid oile idir an 
  
240] 
dís oile. Agus is uime do-rinne sé sin, do bhríogh
 gur mheas gur mhó do shochar dá chloinn na taise sin, do-bhéaradh
 an bás 'na gcuimhne, do bheith aca, ioná ór agus iolmhaoine na
 cruinne.


#### An ceathramhadh goin déag


Ní hiongnadh an meas soin do bheith ag an hardaithreachaibh
 réamhráitte a sochar chuimhnighthe an bháis, agus a mhionca do
  
245] 
bhí cuimhne ag prionnsadhaibh págánta ar an mbás. Bíodh a
 fhiadhnaise sin ar Alexander, do réir mar léaghthar 'na
 bheathaidh go raibhe lá n-aon ag éisteacht ealadhan agus eólais ó
 fheallsamhnaibh feasacha foghlamtha a theaghlaigh agus a thighe
 féin; agus an tan do gheall a mbreath féin dóibh, is é ní do iarrsad


---

p.11


  
250] 
air, iad féin do dhéanamh domharbhtha. Do fhreagair dhóibh agus
  

is eadh adubhairt: ‘Ní thabhair duine uaidh aní nach bí aige;
 agus do bhríogh nach fuil domharbhthacht agam, ní fhéadaim a
 tabhairt daoibh-se. Agus a thruagha, ar sé, nach tuigthí gurab
 duine mise, agus dá réir sin go bhfuilim féin somharbhtha amhail
  
255] 
gach nduine oile.’


#### An cúigeadh goin déag


Léaghthar arís ar Aelianus, san chúigeadh caibidil déag don
 naomhadh leabhar ar Philip, athair Alexander, go mbíodh an
 uiread soin do chuimhne ar an mbás aige, go dtug sé tuilleamh
 agus tuarastal do thaoiseach dá mhuinntir fá thoidheacht dá fhios
  
260] 
gacha maidne lé forfhógra an bháis agá rádh, O Rex, memento
 te esse hominem ‘a rí, cuimhnigh gurab duine thú, agus dá réir sin
 go bhfuile somharbhtha amhail chách.’


#### An seiseadh goin déag


Léaghthar mar an gcéadna ag Plutarc, san gcéad-obair ro sgríobh
 go Apollonius, gur fhiafraigh rí anuaibhreach na Lacedemonia
  
265] 
darbh ainm Pausanias, d'fheallsamh fhoghlamtha do
 bhí 'na fhochair darbh ainm Simonides, créad an teagasg tarbhach
 nó an chomhairle chríonna do-bhéaradh dhó, lé bhféadfadh a
 fhlaitheas do stiúradh, agus a bheatha do thabhairt as go measardha.
 Do fhreagair Simonides agus adubhairt, ‘ag so an chomhairle is
  
270] 
glioca do-cíthear dhamh: O Rex, memento te esse hominem,
 a rí, cuimhnigh gurab duine thú.’ Dá chor i gcéill go raibhe sé
 somharbhtha. Óir do mheas an feallsamh fír-eólach, nach
 raibhe san domhan foirceadal ná teagasg budh tarbhaighe dhó
 ré a thabhairt don rígh, ioná an bás do chor i gcuimhne dhó, do
  
275] 
mhúchadh a mhacnais agus a mheanman, agus d'ísliughadh a uaille agus a
 ard-aigeanta.


#### An seachtmhadh goin déag


Léaghthar ag Plutarc san leabhar dá ngoirthear Fleadh na
 n-Eagnaidheach, go raibhe rí san Éigipt do bhí roi-eagnaidhe, dar
 bh'ainm Ptolomeus Philadelphus, agus go mbíodh aige do ghnáth, ré
  
280] 
linn bheith ag caitheamh a phroinne dhó, cloigeann duine mhairbh


---

p.12



 ar an mbord 'na fhiadhnaise, agus fós fá héigean dá fheadhmannach,
 ar mbeith ag caitheamh a phroinne dhó, seasamh 'na fhiadhnaise
 agá radh, ‘A rí agus a thighearna, cuimhnigh go raibhe fear an
 chloiginn se mar ataoi-se, agus go mbiaidh tusa amhail atá-san.’
  
285] 
Léaghthar san áit chéadna go raibhe 'na ghnáthughadh ag lucht
 na hÉigipte, an tan do bhídís ar cóisir nó ar cuireadh choithcheann,
 ré freastal an bhídh ar na bordaibh, go dtigeadh fear friothóilte
 imeasg cháich ré suidhe dona huaislibh agus dona hurraidhibh, agus
 taise dhuine mhairbh leis dá leagadh ar na bordaibh i
  
290] 
bhfiadhnaise na n-uasal agus na n-oireach, agá rádh: ‘A chairde
 tairise, cuimhnighidh gur éagsad an dream dar chnámha na taise
 se, agus go n-éagfuidhe-se mar an gcéadna.’


#### An t-ochtmhadh goin déag


Is iomdha sompla oile do fhéadfamaois do thabhairt anuas
 ar Phágánchaibh, léigfeamaoid dínn don chur so gan teacht
 tarsa. Gidh eadh, bíodh a fhios agaibh gurab dona céad-aiceachtaibh
 tug Dia don duine smuaineadh ar an mbás, an tan
 adubhairt ré hÁdhamh, an tan do chaithfeadh ní do thoradh an
 chroinn, go bhfuighbheadh bás, do réir mar léaghthar san dara
 caibidil in Genesi; agus arís, mar do innis don duine gurab do
  
300] 
luaithreadh do-rinneadh, agus gurb i luaithreadh do claochlódhthaoi
 é, ag cor an bháis i gcuimhne dhó, amhail léaghthar san treas
 caibidil. Agus fós léaghthar san chaibidil chéadna gurab do
 chroicnibh beathadhach marbh do-rinne Dia an céid-éadach
 d'Ádhamh agus d'Éva, do chor an bháis i gcuimhne dhóibh, ionnus
  
305] 
an tan do-chífidís croicne na mbeathadhach marbh, gomadh
 cumhain leó an bás do bheith i gcinneadh dhóibh féin.


#### An naomhadh goin déag


Is iontuigthe as aní léaghthar san ochtmhadh caibidil déag
 ag Ieremias, nach fuil sgol ar bioth 'nar tarbhaighe do neach
 dol d'fhoghlaim a leasa ioná go ceardchain an bháis, d'fhagháil
  
310] 
fheasa agus eólais ar an somharbhthacht atá i gcinneadh dona
 daoinibh i gcoitchinne. Óir an tan do bhí Dia ar tí Ieremias do
 theagasg, is eadh adubhairt ris, dul isteagh i gceardchain 'na


---

p.13



 raibhe ceard chorcán gcriadh do dhéanamh. Agus ar ndol dó
 isteagh san gceardchain, is amhlaidh do bhí an ceard, agus crocán
  
315] 
ar deil aige dá ollmhughadh; agus sul do dhealuigh ris an roth, do
 bhris aige. An dara feacht do thiomsuigh an gcriaidh gcéadna,
 agus do ghabh agá suathadh, go ndearna corcán oile dhi. Mar sin
 dó ris na crocánaibh, óir do bhriseadh cuid díobh sul do
 thiormuighdís aige, agus cuid oile d'éis tiormuighthe. Go
  
320] 
fáith-chiallach, is é an ceard úd an nádúir dhaonna, agus an roth beatha an
 duine, ó thig anam ann go fagháil bháis dó; an soitheach criadh
 an duine; agus an cheardcha úd sgol sgrúduighthe an bháis. Agus
 is eadh chialluighid na crotha éagsamhla ar a bhfaghaid na daoine
 bás, mar atá, cuid díobh sul bheirthear iad, agus cuid oile iarna
  
325] 
mbreith, cuid iona n-ógánchaibh agus cuid 'na seanóiribh. Agus
 is córaide an coimmeas so do dhéanamh idir an gcriaidh agus an
 duine, mar adeir Iob san .30. caibidil, Comparatus sum luto
 ‘atáim arn-am choimmeas ré lathaigh.’ Dá chor i gcéill gurab
 amhlaidh theagmhas don duine amhail theagmhas don lathaigh
  
330] 
nó don chriaidh bhíos i gceardchain na soitheach gcriadh, amhail
 adubhramar. Créad is iontuigthe as so, acht nach fuil cruth ar
 bioth 'na mbí an duine acht cruth 'na bhfuil sé somharbhtha?
 Agus is dá chor so i gcéill tug Dia an taisbéanadh úd do Ieremias,
 ré a chor i gcéill do Chloinn Israel do bhí díomsach doitheagaisg
  
335] 
ionnta féin, do bhríogh gur mheas nach raibhe sás a meanman
 do mhúchadh agus a n-uaille d'ísliughadh dob fhearr ioná an bás
 do bhagar orra.


AN DARA HALT
------------


'na gcuirthear i gcéill go bhfuilid trí sochair do-geibhthear a
smuaineadh bioth-ghnáth an bháis.
#### An chéad-ghoin


An céad-shochar dhíobh, go dtabhair ar neach dimbríogh agus
 neimhsheadh do thabhairt san tsaoghal, do réir mar adeir
  
340] 
Ieronimus ag sgríobhah go Paulinus, mar a n-abair, facile
 contemnit omnia qui se semper cogitat moriturum ‘an tí smuaineas


---

p.14



 do ghnáth go bhfuighbhe féin bás, is urusa leis dimbríogh do
 thabhairt san uile ní,’ agus dá réir sin i maoin agus i maitheas
 sho-ghluaisde an tsaoghail se. Óir amhail thréigeas an dallóg bheith
  
345] 
ag súghadh fhola an easláin, an tan chroittear luaithreadh ar a
 ceann, mar an gcéadna don tsanntach, tréigidh bheith ag súghadh
 agus ag slogadh núis na talmhan, agus ag diúl duille dhiombuain an
 domhain, an tan chroittear crithir do chuimhne an bháis ar
 bhuaic a mheanman.


#### An dara goin



  
350] Bíodh a fhiadhnaise sin ar aní léaghthar ag Galiensis, .i. go
 raibhe aon-mhac duine uasail agá raibhe oighreacht mhór 'na
 chomhair, go ghabh cuing chrábhaidh agus do thréig toicce an
 tsaoghail ar ghrádh na bochtachta. Agus an tráth do-chualaidh
 a athair sin, do ghabh fearg mhór é, agus do-chuaidh d'fhios an
  
355] 
mhic, dá ghuidhe um thoidheacht as an ord bhocht 'na raibhe.
 Do fhreagair an mac dhó, agus adubhairt nach tréigfeadh féin an
 t-ord 'na raibhe ar an oighreacht do bhí aige-sean ré a fágbháil,
 acht muna dtigeadh dhe an droch-nós do bhí 'na dhúthaigh do
 chor ar gcúl; agus is é droch-nós do mhothaigh do bheith ann .i.
  
360] 
gurab ionann tigeadh an bás do rochtain an óig agus an arsaidh, an
 bhoicht agus an tsaidhbhir, an uasail agus an ísil. An an iomorra
 do-chualaidh an t-athair uraghall an mhic, do thuig go raibhe an
 bás d'áirithe ag gach aon-duine; agus dá bhríogh sin nár chuirthe
 seadh sna sealbhaibh saoghalta. Agus leis sin do thréig féin a
  
365] 
uile mhaitheas talmhaidhe ar an mbochtacht, amhail do-rinne a
 mhac, mar do-chualabhair. Ag so is iontuigthe go dtig do
 chuimhne an bháis neimhsheadh ag duine i maoin shaoghalta.


#### An treas goin


An dara sochar, go múchann macnas na colna; agus gurab
 uime sin do bhagair Dia ar Ádhamh gurb do luaithreadh do-rinneadh
  
370] 
é, agus gurab i luaithreadh do fillfidhe é, do bhríogh
 nachar mheas sé leigheas ar bioth i n-aghaidh chraois agus antoile
 Ádhaimh budh fearr ioná an bás do bhagar air. Agus fós is ag
 cor aneithe se i gcéill atá aní léaghthar san naomhadh caibidil


---

p.15



 déag do Leabhar na Nuimhreach, mar ar orduigh Dia don
  
375] 
mhuinntir do bheith cáidheach nó salach dol d'fhios na sagart
 dá nglanadh; agus is amhlaidh do-níthí riú, luaithreadh na hiodhbarta
 agus fíor-uisge ar n-a gcumasg do chrothadh orra le craoibh
 íosóipe. Agus is eadh chialluigheas sin, go ndligheann gach
 aon bhíos cáidheach nó salach ó cheanaibh an chuirp, luaithreadh
  
380] 
smuaintighthe an bháis do chumasg tré fhíor-uisge na
 haithrighe, agus a gcrothadh ar an anam lé híosóip na hurnaighthe.


#### An ceathramhadh goin


Dearbhadh oile fós air sin aní léaghthar ag Isidorus, san
 dara caibidil don seachtmhadh leabhar do Leabhraibh na
 Sanasán, ar luaithreadh an chroinn dá ngoirthear iuniper .i. go
  
385] 
gcaomhnann sí grís gan mhúchadh ar feadh bliadhna. Mar an
 gcéadna do luaithreadh smuaintighthe an bháis, do-níthear do
 chrann an choguais bhíos ar n-a uile-losgadh lé teine grádha Dé
 ar altóir na hanma; cumhduighidh sí grís an ghrádha céadna
 i n-aigneadh an fhíréin do shíor. Agus is é sochar thig dhe
  
390] 
sin: an gcéin mhaireas grádh Dé i n-anam an fhíréin, nach
 éidir éin-spréidh do theine na hantoile do mharthain 'na mheanmain,
 amhail nach féadann teine ghrádha Dé marthain mar
 aon ré hannsacht na hantoile. Agus cibé do shaoilfeadh go
 bhféadfadh grádh ainmhianach na hantoile bheith mar aon ré
  
395] 
grádh nDé, bíodh a fhios aige gur bréagach a bhreathnughadh.
 Óir ní héidir a mheas go mbiadh dúil ag duine i gcraos agus i
 ndrúis nó i ndroich-bheartaibh oile, agus iona gcur i ngníomh, agus a
 fhios aige féin gurab neamhthoil ré Dia a ndéanamh, agus a rádh
 go mbiadh grádh do Dhia i n-aoinfheacht riú aige.


#### An cúigeadh goin



  
400] Is iontuigthe fós as aní léaghthar ag Galiensis san leabhar dá
 ngoirthear Toirbheart an Uamhain, go dtig múchadh na
 n-ainmhian do smuaineadh an bháis; mar a léaghthar go raibhe
 lá n-aon duine foghlamtha ainmhianach ag éisteacht ré beathaidh
 na n-ard-aithreach úd an tsein-reachta agá léaghadh, agus an
  
405] 
sgríbhinn agá fhaisnéis go maireadh drong dhíobh ós cionn ocht


---

p.16



 gcéad bliadhan, agus drong oile ós cionn naoi gcéad bliadhan; gidh
 eadh, i ndeireadh bheatha gach aoin aca do-chluineadh na
 briathra so agá léaghadh: et mortuus est ‘agus atá ar bhfagháil
 bháis.’ As na briathraibh sin do thuig an t-eagnaidheach dá
  
410] 
fhaide mhaireas duine gurab cinnte dhó an bás dá rochtain.
 Agus táinig don smuaineadh sin gur dhiúlt sé d'áineas agus d'antlás
 an tsaoghail, agus do ghabh cuing chrábhaidh ré ais, agus do chaith a
 aimsir go haithrigheach ó shoin amach. Mar sin do gach aon
 oile smuaineas go grinn glain-eólach ar an mbás: do-bheir sé i
  
415] 
dtáir agus i dtarcaisne bláth bréige na beatha so.


#### An seiseadh goin


Is uime sin atá aní léaghthar ag Galiensis, ar an ngnáthughadh
 bhíos ann ré linn Phápa do dhéanamh. Téid iomorra
  

duine ar an raon roimhe, ré dtriall i nglóir-réim dhó, agus ultach do
 bharrach lín aige, agus an tan loisgthear an líon lais adeir na
  
420] 
briathra so: Pater Sancte, transit gloria mundi .i. ‘a athair
 naomhtha, is mar sin téid seacha glóir an domhain.’ Dá chor
 i gcéill gurab sás sriain do chor ré macnas na colna smuaineadh
 an bháis. Agus is uime sin do dheónuigh Dia do Chloinn
 Israel, ré hucht bheith ag déanamh crábhaidh, luaithreadh
  
425] 
do chrothadh ar a gceannaibh, dá chor i gcuimhne dhóibh a
 mbeith féin fá dheóidh iona luaithreadh. Agus is maith do
 thuig Abraham a shomharbhthacht féin, do réir mar léaghthar
 san ochtmhadh caibidil déag in Genesi, mar a n-abair, loquar
 ad Dominum cum sim cinis et pulvis ‘labheóraidh mé ris an
  
430] 
dTighearna, ar mbeith im luaith agus im luaithreadh dhamh.’
 Adeir fós Solamh san seachtmhadh caibidil déag in Ecclesiastico
 ní as a dtuigthear nach fuil acht talamh agus luaith san cholainn
 daonna, mar a n-abair, omnis homo terra et cinis ‘is talamh agus
 is luaithreadh na huile dhaoine.’ Agus is ag cur an bháis chéadna
  
435] 
i gcuimhne dhúinn atá an fógra tug Dia do Chloinn Israel,
 amhail léaghthar san naomhadh caibidil déag do Leabhar na
 Nuimhreach, mar do aithin díobh luaith na bó do bheith ar n-a
 hiodhbairt do dhortadh i n-ionadh ro-ghlan. Dá chor i gcéill
 go ndligheann an duine luaith a mheanman bhíos arna losgadh


---

p.17


  
440] 
le teinidh grádha Dé do chor i dtaisge i n-ionadh ghlan, mar
 atá i gcisde, nó i gcliabh chomhghonta an choguais. Is mar
 chuimhniughadh ar a shomharbhthacht féin atá aní léaghthar san
 chúigeadh caibidil don cheathramhadh leabhar do Leabhraibh na
 Ríogh ar Naaman, mar thug leis muirear cuingreach don úir do
  
445] 
bhí láimh ré Sruth Iordáin, ionnus gomadh cumhain leis go
 raibhe féin 'na lobhar easlán ré ndol go Iordáin dó, agus dá réir
 sin go raibhe an bás d'áirithe aige féin fá dheireadh.


#### An seachtmhadh goin


Léaghthar san .28. caibidil in Exodo gur orduigh Dia don
 ard-shagart Maoise anmanna dá threibh dhéag Israel do sgríobhadh
  
450] 
ar dhá leic — sé treabha ar gach leic dhíobh, do réir uird
 a ngeineamhna. Agus is uime do dheónuigh Dia na treabha
 soin do sgríobhadh ar na leacaibh, ionnus an dream do léighfeadh
 anmanna na dtreabh soin iar n-éag dóibh, go dtugdaois i
 gcuimhne an bás do bheith coitcheann dá gach aoin-treibh,
  
455] 
agus dá gach aon-aicme don druing dhaonna.


#### An t-ochtmhadh goin


Is do chor fós an bháis i gcéill atá aní léaghthar san .20.
 caibidil in Exodo, mar ar fhoráil Dia ar Chloinn Israel altóire
 criadh do dhéanamh mar a ndighéandaois a n-iodhbarta agus a
 n-uile-losgadh. Dá chor i gcéill nach fuil acht cré ionnta féin,
  
460] 
an tan bhíd ag foghnamh don Dúileamh, agus dá réir sin go
 bhfuilid somharbhtha.


#### An naomhadh goin


Is ag cor an bháis mar an gcéadna i gcuimhne dhúinn atá
 aní léaghthar san .23. caibidil don cheathramhadh leabhar do
 Leabhraibh na Ríogh, mar ar chuir Iosias Rí taise na marbh
  
465] 
dá dtógbháil as na feartaibh agus dá losgadh ar altóir do láthair an
 phobail, ionnus go dtiocfadh dona taisibh d'fhaigsin 'na luaith
 go dtuigfeadh an pobal gur chinnte dhóibh féin bheith 'na luaith
 fá dheireadh.




---

p.18


#### An deachmhadh goin


Léaghthar ag **Tertullian** san leabhar do sgríobh do Choróin
  
470] 
an Ridire, gur nós idir na Rómhánchaibh, an tan do bhíodh
 caiptín cosgrach dhíobh féin 'na charbad caithréime ag triall
 go tóicheastalach i nglóir-réim tré a ghníomhaibh gaisgidh, do
 bhíodh daoirseach iona seasamh láimh réna charbad ag aithis
 agus iomcháineadh air, ag rádh na mbriathar so: respice post te,
  
475] 
hominem te esse memento ‘féach id dhiaidh, cuimhnigh gurab
 duine thú.’ Is uime do bhí an nós so idir Rómhánchaibh, do
 chor a chríche, .i. an bháis, i gcuimhne don chaithréimeach, do
 mhúchadh a mhéide meanman, d'eagla go bhfásfadh a uaill
 a los na glóir-réime 'na mbíodh.


#### An t-aonmhadh goin déag



  
480] Is eadh thrá dhligheas an duine do dhéanamh, amhail do-rinne
 Agathocles rí na Sisile, do réir Policrates san chúigeadh
 leabhar, mar a n-abair go gcleachtadh an rí réamhráitte cuirn
 agus cuacha criadh do thabhairt fá-deara ar a dháileamh do fhreastal
 go laothamhail ar a bhord. Agus an tan do fhiafruigh duine
  
485] 
uasal dá mhuinntir dhe, créad fá bhfuilngeadh soitheach criadh
 do chor dá láthair ar a bhord, agus a usacht dó easgar airgid nó
 bleidhe béil-dearg óir do bheith ann, is eadh do fhreagair an rí,
 gurab uime do ghnáthuigh na cuirn chriadh do chor ar a bhord,
 do thabhairt uirísle na hinnmhe do bhí 'gá athair 'na chuimhne.
  
490] 
Óir fá ceard chorcán gcriadh do dhéanamh an t-athair ór fhás
 sé; ionnus an tan do-bhéaradh dá aire dearóile agus doimheastacht
 an athar ór fhás féin, ré faigsin na gcorn gcriadh, go dtréigfeadh
 a dhíomus agus a anuaill. Mar an gcéadna do dhlighfeadh gach
 aon agá mbiadh toicce nó trom-chonách nó aird-innmhe
  
495] 
shaoghalta aige, a mheas gurab dearóil díomhaoin an t-athair
 ór fhás féin, .i. Ádhamh, an mhéid gurab de tháinig an cine
 daonna do chor ó oighreacht fhlaithis Dé, agus an bás do bheith
 i gcinneadh dá gach aon dá shliocht agus dá shíol-aicme.




---

p.19


#### An dara goin déag


Léaghthar san chúigeadh caibidil don cheathramhadh
  
500] 
leabhar do Leabhraibh na Ríogh gur bhagair Eliseus ar Giezi
 go mbiadh 'na lobhar, agus gach aon dá ngeinfidhe uaidhe. Mar an
 gcéadna do bhagair Dia ar Ádhamh, do réir mar léaghthar
 san dara caibidil in Genesi, go bhfuighbheadh féin agus gach aon
 dá ngeinfidhe uaidh bás, tré choill na cána do chuir ar chrann
  
505] 
na haithne i bparrthas. Agus atá sin agus gach ainiarsma oile
 dá bhfuil 'na dhiaidh a los uilc agus ainghníomh Ádhaimh ag
 tuitim i gcoitchinne ar a chloinn, ar mbeith galrach uile dhóibh
 ó lubhra an phréimh-pheacaidh do chin ó Ádhamh ionnta.
 Agus is uime sin adeir Pól, amhail léaghthar san chúigeadh
  
510] 
caibidil déag don chéid-Eipistil do sgríobh gusna Coirintibh,
 in Adam omnes moriuntur ‘do-gheibhid na huile bás i n-Ádhamh.’
 Dá chor i gcéill gur chaill Ádhamh dhó féin agus dá shíol an
 tearmann do bhí aca ón bhás, ar mbeith i staid an ionnracuis
 dó, agus gur tuilleadh leis an bás do bheith i gcinneadh dhó féin
  
515] 
agus dá shíol; agus gach ainiarsma oile atá 'na leanmhain, mar atá
 fuacht agus teasbach, íota agus ocrus, taoma agus tinnis, galair ghéara
 gháibhtheacha, agus gach amhgar oile lingeas orra; ionnus an
 tan ghabhas an bás greim dhíobh agus thraothas iad, nach bí acht
 cairn chrumh 'na gcorpaibh, agus nach bí acht fearta feil-ghníomh
  
520] 
'na n-anmaibh, madh peacthaigh iad.


#### An treas goin déag


Gidh eadh, fa-ríor, ní thuigthear cor na cinneamhna go
 cuimhneach lé hógaibh uallacha éigcríonna na haimsire se, an tan
 bhíd ag breith a ruag reabhraidh, agus ag imirt a mbáire baoise, ag
 déanamh cluiche lúibe agus liathróide, ag lámhach bonnsach agus bior-ghaoitheadh,
  
525] 
agus ag eatrasa agus ag iomáin, agus fós ag ól agus ag
 imirt, ag beannradh agus ag breasnaigheacht. Agus mo thruaighe na trocha
 nach tuigid mar thig an bás go hobann dá bhfuadach leis go
 meinic, an uair is mó bhíd i n-árach a n-il-chleas agus a n-antlás.
 Agus saoilim go measaid na baotháin úd go mbí ceart cinnte
  
530] 
aca ar ré shíordhaidhe d'fhagháil, mar nach tabhraid dá n-úidh


---

p.20



 ná dhá n-aire guais ná gábhadh dá mbí rompa. Oir ní héidir
 nach diongnadaois iad féin d'inneall i n-oirchill na n-olc bhíos ré
 tuirling orra, dá meastaoi leó iad féin do bheith somharbhtha.


#### An ceathramhadh goin déag


Gidh eadh, is eagail dóibh go n-aibeóraibh Dia riú amhail adubhradh
  
535] 
ris an saidhbhir luaidhtear san dara caibidil déag ag Lúcás, mar a
 n-abair ris an saidhbhir gcéadna do shaoil é féin do bheith i
 gcéim ard i roth na réime aimseardha, stulte, hac nocte
 animam tuam repetent a te, quae autem parasti cuius erunt ‘a
 amadáin, iarrfaidh siad aiseag h'anma san oidhche anocht ort;
  
540] 
cia trá 'gá mbeid na neithe do ollmhuighis?’ Dá chor i
 gcéill — tar ceann gur shaoil an toicceach nach raibhe baoghal
 air féin ar mbeith dhó i mí aoibhill a ratha saoghalta, nó gur
 ling an bás go hobann air, lér sgaradh ris gach sochar saoghalta
 é — gurab mar an gcéadna theagmhas go meinic don óg agus don
  
545] 
arsaidh anollamh. Tig an bás go meinic dá mbreith, an tan is
 lugha bhíos a uamhan orra, agus caillid a lúth agus a láthar, a
 ngné agus a maise agus a maoin agus gach sochar oile ó shin amach. Agus is é sin
 do-ní Iob d'éagnach ar an mbás, amhail léaghthar san .30.
 caibidil do Leabhar Iob mar a n-abair, abstulit quasi ventus desiderium
  
550] 
meum, et velut nubes pertransiit salus mea ‘do fhuaduigh
 mar ghaoith mo mhian, agus do-chuaidh mo shláinte seocham amhail
 néall.’ Dá chor i gcéill go ndealuigheann an bás ris an duine
 a mhaise, a mhiana, agus a mhaitheas saoghalta. Gidh eadh, bíd
 drong do dhaoinibh doitheagaisg ann, ionnus nach bí feidhm
  
555] 
an bás do bhagar orra, do bhríogh go saoilid nach bí aca féin
 acht léim do bhreith a sódh agus a sádhaile na beatha so go
 grinneall na glóire síordhaidhe.


#### An cúigeadh goin déag


Acht cheana, mealltar an dream so, amhail do mealladh an
 saidhbhir sádhail luaidheas Lúcás san seiseadh caibidil déag, do
  
560] 
chleachtadh é féin d'oirneadh d'éadaighibh sróill agus síoda agus sigir,
 do phurpur agus do bhiosóir, agus fós é féin do bhiathadh do bhiadhaibh
 séimhe soineamhla sochaithmhe, agus do dheochaibh milse míne


---

p.21



 measgamhla, agus fuair bás obann gan aithrighe, agus do hadhnaiceadh
 i n-ifreann, go raibhe dá il-chéasadh ann. Mar an gcéadna
  
565] 
theagmhas don druing shaoileas iad féin do bhreith ó chonách
 an tsaidhbhir go coróin Lazarus. Agus is uime sin adeir Iob,
 ag labhairt ar an druing se san dara caibidil déag, ducunt in
 bonis dies suos, et in puncto ad inferna descendunt ‘treóruighid
 a laithe i maoinibh, agus tuitid i bpongc go hifreann.’ Dá chor
  
570] 
i gcéill, an drong bhíos i meadhón a maoine agus a maitheas
 saoghalta, go bhfuaduighthear san mbás lé prap na súl, nó lé
 haithghearr aon-uaire i bhfodhomhain agus i bhfír-íochtar uathbhásach
 il-phiastach aigianta ifrinn iad.


#### An seiseadh goin déag


Léaghthar ag Galiensis go raibhe duine dh'áirithe ag teitheadh
  
575] 
rés an mbeathadhach dá ngoirthear aon-adharcach, nó gur thuit
 i bhfairthis nó i ndeirc dhomhain, áit i bhfacaidh crann, agus dá
 luchóig, luchóg díobh bán agus an luchóg oile dubh, agus iad ag
 tochailt fhréimhe an chroinn. Agus do-chonnairc dragún
 uathbhásach ar ghrinneall na deirce ar tí é féin do shlogadh.
  
580] 
Do-chonnairc mar an gcéadna i sleasaibh na deirce cheithre
 cinn nathrach neimhe dá ngoirthear aspides, agus iad ar tí a
 sháir-itte. Agus ré tógbháil a shúl suas do-chonnairc beagán
 meala ag sileadh do ghéagaibh an chroinn. Agus ar ndearmad
 gach guaise 'na raibhe ós a chionn, tug amus d'iarraidh milse
  
585] 
na meala gan féachain don ghuasacht 'na raibhe. Féadtar a
 rádh go fáthach gurab é an duine úd do bhí ag teitheadh an
 peacthach; an aon-adharcach, an bás; an deirc, an domhan;
 an crann, bile barr-úr na beatha; an luch bhán agus an luch dhubh,
 an lá agus an oidhche; na ceathra cinn nathrach, na ceithre dúile
  
590] 
dá ndéantar an corp; an dragún, an diabhal; na braoin mheala,
 an sólás saoghalta.


#### An seachtmhadh goin déag


Is truagh, ó tá an gadhar saothair se, .i. an bás, ag seilg na
 hanma, nach tabhair an duine dá aire deirc dhuaibhseach an
 domhain, ionnus go bhféadfadh é féin d'iomchosnamh ar lot


---

p.22


  
595] 
na luchóg úd bhíos ag cognamh agus ag creim-ghearradh fréimhe
 na beatha; agus fós é féin d'iongabháil ar na ceithre ceannaibh
 nathrach úd .i. ar na ceithre cáilibh contrárdha, mar atá teas
 agus fuacht, tiormacht agus flichidheacht; mar an gcéadna fós é féin
 do dhíon ar dhaoirsigh dhaor-dhálaigh an diabhail; agus tar gach
  
600] 
éin-ní é féin d'inioclann ar mhil mbréige na beatha tadhaill se.


#### An t-ochtmadh goin déag


Is trésna guaisibh se do bheith i cionn an duine adeir
 Dáibhídh ag labhairt ré lucht an díomusa mar a n-abair, ut quid
 diligitis vanitatem et quaeritis mendacium ‘créad fá dtugthaoi
 grádh don díomhaoineas, créad fá n-iarrthar libh an bhréag?’
  
605] 
Dá chor i gcéill gurab éadtarbhach don druing do-bheir iad
 féin do bhaoth-ghlóir na beatha aimseardha réim ná rath dá
 bhfaghaid, agus na guaise réamhráitte 'na gcionn. Bíodh a
 fhiadhnaise sin ar na daoinibh is oirdhearca do-chuaidh romhainn.
 Óir níor chaomhain a cheannas feadhna Séasair, ná a neart
  
610] 
Samson, ná a eagna Solamh, ná a áitheas Alexander, ná a áille
 Absolón, ná a intleacht Aristotail, náid a bhriathra bláithe
 briocht-shnoighthe **Cicero**, ná aon oile aon-acfuinn dá mbí ann,
 ar ghuaisibh an bháis. Agus is uime sin adeir Ieremias, ag
 smuaineadh ar anfhorlann luchta an díomusa, amhail léaghthar
  
615] 
san seachtmhadh caibidil déag mar a n-abair, maledictus homo
 qui confidit in homine ‘is malluighthe an duine chuireas a
 mhuinighin i nduine.’ Is eadh is iontuighthe as na briathraibh
 se gurab malluighthe an tí chuireas a dhóigh i nduine dá mhéid,
 agus ghiallas dá réir do dhéanamh i ngeall ar onóir shaoghalta,
  
620] 
agus thréigeas toil Dé do dhéanamh i ngioll orra.


#### An naomhadh goin déag


An treas sochar .i. cathuighidh smuaineadh an bháis ré
 haimsighthibh an aidhbhirseóra, an mhéid go dturnann an 
 díomus fhoráileas an diabhal ar na daoinibh do bheith ionnta, do bhríogh
 gurab é féin ard-fhlaith an uabhair, do réir Iob san 
  
625] 
.41. caibidil mar a n-abair, ipse est rex super omnes filios superbiae
 ‘is é súd is rí ar uile mhacaibh an díomusa’. Dá chor i


---

p.23



 gcéill gurab í is oiffig phrinsiopálta dhó, an t-uabhar d'adhnadh
 i n-aigeantaibh na ndaoine. Gidh eadh, ní fhuil leigheas ar
 bioth is éiffeachtaighe i n-aghaidh an uabhair sin ioná smuaineadh
  
630] 
friochnamhach an bháis. Agus is uime sin adeir Solamh, ag
 turnamh uaille an duine, san deachmhadh caibidil in Ecclo.
 mar a n-abair, quid superbis terra et cinis ‘a thalaimh agus a
 luaithridh, créad as a ndéine díomus?’ Dá chor i gcéill nach
 fuil ar bioth gléas do thurnamh an díomusa is mó ioná smuaineadh
  
635] 
ar an gcrích ndéidheanaigh, dá dtig talamh nó luaithreadh
 do dhéanamh don duine.


#### An .20. goin


Is uime sin do chleachtadh Democritus, do réir mar léaghthar
 ag Laertius, caidreabh na mbeó do thréigean, agus dol i n-imchian
 an fhásaigh do chinneadh chomhairle ré taisibh na marbh.
  
640] 
Agus is í comhairle do-gheibheadh ón marbh, aní léaghthar
 san .38. caibidil in Ecclo. mar a n-abair an marbh, memor esto
 iudicii mei, erit tuum, hodie mihi, cras tibi ‘bí cuimhneach
 ar mo bhreitheamhnas-sa, a shamhail theigéamhas duit-se;
 aniogh dhamh-sa, amárach dhuit-se.’ Dá chor i gcéill, amhail
  
645] 
do slíobadh gach sochar saoghalta uaidh féin nó gur fágbhadh
 folamh foghtha é, go dteigéamhaidh an creachadh céadna ar
 an mbeó an tan éagas.


#### An t-aonmhadh goin fichead.


Léaghthar mar an gcéadna ag Laertius san seachtmhadh leabhar
 go ndeachaidh Zenon d'iarraidh comhairle ar a láimh-dhéibh,
  
650] 
cionnus do fhéadfadh a bheatha do thabhairt as go
 subháilceach somholta. Do fhreagairsead dó, agus is eadh
 adubhradar ris, dol do dhéanamh comhairle ris na marbhaibh.
 Créad is iontuigthe as sin, acht gur dhearbh leó nach raibhe
 sompla san bhioth is cinnte as a dtuigfeadh Zenon amhgar agus
  
655] 
ainiarsma an duine, ioná ó bheith go frithir fuireachair friochnamhach
 ag feitheamh thaiseadh na marbh. Óir tré shilleadh orra
 is léir dó a lomnochtaighe fhágbhas an bás iad, dá mhéad do
 bhí d'innmhe agus d'acbhuing 'na mbeathaidh aca.




---

p.24


#### An dara goin fichead


Is cosmhail gur thuigeadar Gréagaigh an bhuaidh se do
  
660] 
bheith i smuaineadh an bháis i n-aghaidh an díomusa, ar an
 ngnáthughadh do bhí aca ré linn choróine do chor ar an
 impire, do réir mar léaghthar ag Leontius i mbeathaidh na
 n-aithreach, gur nós ag na Gréagachaibh, an lá do cuirthí coróin
 ar an impire, agus do bhíodh ag triall i gcaithréim ghlórmhair ón
  
665] 
dteampall go soiche a phálás féin, drong mhór do shaoraibh cloch
 do chor ar an raon roimhe, agus clocha marmair ar a nguailnibh,
 agus cuid dona clochaibh dubh, cuid bán, agus an chuid oile glas,
 agá fhiafruighidh don impire cia dhíobh sin dath budh maith
 leis do chur 'na thuama. Agus is uime do ghnáthuighidís sin,
  
670] 
do chor an bháis i gcuimhne don impire, an tráth is mó do
 mheasdaois a uaill do bheith ag ardughadh.


#### An treas goin fichead


Tig leis so aní léaghthar ag Ieronimus san .55. Eipistil, ar
 rígh do bhí ar an bPersia darbh ainm Xerxes. Ar dtiomsughadh
 iomorra agus ar dtroim-thionól shluagh agus shochaidheadh ndíoáirmhighthe
  
675] 
don rígh réamhráitte as gach aird dá fhlaitheas féin, agus ar
 gcruinniughadh agus ar gcoimhthionól go haon-ait dóibh, do-chuaidh
 an rí ar tulaigh aird i gceirt-mheadhón na sluagh, agus do bhí 'gá
 bhfeitheamh agus 'gá bhfír-fhéachain do gach leith dhe. Agus do
 mheas 'na mheanmain ná táinig ó thús domhain ar aon-láthair
  
680] 
sluagh budh líonmhaire ioná iad, ionnus gur ghabh sé uaill
 aigeanta agus méid mheanman de sin. Gidh eadh, go grod 'na
 dhiaidh sin do chuimhnigh nach mairfeadh i gcionn chéad
 bliadhan drong ná díorma ná duine don deagh-shluagh dhíoáirmhighthe
  
685] 
sin gan bás agus buain-éag dá mbreith. Agus leis
 sin do chaoi go searbh, agus do smuain go bhfuighbheadh féin bás
 mar gach fear, ionnus gur turnadh dhe sin an uaill aigeanta
 do fhás roimhe sin ann, ar bhfaigsin na sluagh.


#### An ceathramhadh goin fichead


Léaghthar mar an gcéadna ag Basilius naomhtha, gur orduigh a
 uaigh féin do thochailt, ar mbeith 'na easbog dó, agus go dtug fá-deara


---

p.25


  
690] 
ar óglách dá mhuinntir teacht gach aon-lá dá fhaisnéis dó
 nach bíodh sí críochnuighthe. Léaghthar fós ar easbog darbh
 ainm Iohannes Eleemosynarius, do dtug fá-deara a uaigh féin do
 thionnsgnamh, agus a deargadh gach aon-lá, agus níor léig a críochnughadh
 go bás. Léaghthar arís ag Excipilinus, gur chuir an t-impire
  
695] 
darbh ainm Severus a uaigh féin dá déanamh. Agus is uime
 do-rinneadar na gníomha soin, mar chuimhniughadh ar an mbás.
 Dá chor i gcéill iad féin do bheith somharbhtha. Óir fá dearbh
 leó nach raibhe sás a n-uaille do chlódh budh mó ioná bioth-chuimhne
 an bháis; agus fós nach fuil ní san mbioth is mó
  
700] 
chaomhnas agus do-ní dídean don duine ar díbheirg Dé do thuilleamh
 ioná bioth-chuimhne an bháis.


#### An cúigeadh goin fichead


Is 'na fhioghair sin atá aní léaghthar ag Ezechiel san naomhadh
 caibidil, mar ar orduigh Dia don aingeal singin tau do chor i n-éadan
 gach aoin ar a ngoillfidís feil-ghníomha deanachta cathrach
  
705] 
Ierusalem, ionnus an tí ar a mbiadh an singin sin, go mbiadh
 tearmann aige ón oirleach do bhí ag Dia ar tí a imeartha ar
 gach aon ag nach biadh an singin sin 'na éadán. Measaim go
 fáthach gurab í an chathair úd Ierusalem an domhan, agus gurab
 iad na feil-ghníomha úd na peacaidh mharbhthacha i gcoitchinne,
  
710] 
agus gurab iad dream ar a ngoilldís na feil-ghníomha, na haithrighigh
 rénar doiligh dubháilce agus doibhéasa na bpeacthach, agus gurab é an
 singin tau an bás. Óir mar is í an leitir úd tau an leitir dhéidheanach
 d'aibghitir na hEabhra, mar sin is é an bás is pongc
 déidheanach do líne na beatha corpardha. Agus mar nach
  
715] 
raibhe tearmann ag aon do lucht chathrach Ierusalem ón oirleach
 acht an tí 'gá mbíodh an singin tau 'na éadan, mar sin ní bhí
 tairiseacht ó dhíoghaltas Dé ag aon-duine acht an té agá mbí
 an bás nó a chuimhne sgríobhtha go sgagtha sgrúduighthe i n-éadan
 a anma .i. i mbuaic a mheanman, ag sgáthántacht do
  
720] 
shíor air.


#### An seiseadh goin fichead


Measaim gurab é snáithe saoghail an duine an téad úd do-chonnairc
 Sacarias ré tomhas chathrach Ierusalem ar fad agus ar


---

p.26



 tarsna, do réir mar léaghthar san dara caibidil ag Sacarias. As
 so is iontuighthe nach fuil acht líne léir-mheasta ar a bhfuilid
  
725] 
ciomhsa cinnte, agus darbh ceann sgríbe an chríoch dhéidheanach, i ré na
 beatha so. Agus is ionann dál dona daoinibh innte agus
 dona soithighibh criadh. Óir mar is comhluath raobthar go
 meinic an soitheach nua agus an sean-shoitheach, mar an gcéadna 
 is comhluath bhriseas agus bhreódhas an bás corp an ógáin agus an 
  
730] 
athlaoich, ionnus nach mó an ghuais bhíos ar arthrach éislinneach 
 i n-oidhche dhoiléir dhoilbh-cheó, ré taisteall na mara, ioná
 bhíos ar an duine ré triall bóchna na beatha tadhaill. Óir mar 
 nach feas do stiúrthóir na luinge bhíos san riocht réamhráitte, 
 cá huair nó cá tráth theilgthear dá taobh-lot agus dá tuargain go 
  
735] 
tinneasnach ar tráigh í, go ndéantar blogha béal-sgaoilte dhi, 
 mar sin don duine ré dtriall ar lear luath-thonnach na locht, ó 
 phort a gheineamhna go cuan a chríche déidheanaighe, i 
 gcurachán chriadh na colna, agus é ag loingseóireacht i n-oidhche 
 na hurchóide, fá dhoilbh-cheó dubháilceadh agus droch-rún, ar
 chor nach feas dó cá tráth theilgthear ar thráigh nó ar charraig 
  
740] 
chinneamhnaigh a chríche déidheanaighe é.


#### An seachtmhadh goin fichead


Gidh eadh, fa-ríor, bíd drong do dhaoinibh ann do-ní 
 amharc an éaga i n-imchian uatha, ionnus nach léir dhóibh an 
 lot nó an leónadh fhéadas do dhéanamh, amhail nach féadann 
  
745] 
duine, an tan do-chí ainmhidhe i gcéin uaidh, a mheas go cinnte 
 cia dhíobh beathadhach nó duine bhíos ann. Mar sin don tí 
 shaoileas ré fhada d'fhagháil. Ní thuig sé ainimh nó urchóid
 an éaga, ar nach fiú leis léir-mheas do dhéanamh.


#### An t-ochtmhadh goin fichead


Mo thruaighe, dom dhóigh is eadh is nós dóibh amhail do-níd 
  
750] 
na héagcráibhthigh. An tan iomorra at-chluinid san tseanmóir coire
 troma dá gcor i leith an phobail, adeirid gurab ris an tí se 
 no ris an tí oile bheanaid siad, agus ní thuigid iad féin do bheith 
 ciontach ionnta. Mar sin, an tan at-chíd an t-éag ag breith a 
 gcomharsan, saoilid gurab orra sin amháin bhíos a chóir. Gidh


---

p.27


  
755] 
eadh, is truagh nach tuigid na trocha gurab ionann éiliughadh an 
 éaga ar gach aon bheireas an bás, agus ar an druing mhaireas dá 
 n-éis i gcoitchinne, ionnus nach bí tearmann i cionn aon-duine
 seoch a chéile aige.


#### An naomhadh goin fichead


Is 'na fhioghair sin atá aní léaghthar san seiseadh caibidil 
  
760] 
déag do Leabhar na mBreitheamhan, mar do-chuaidh Samson, ar mbeith dall dó, do
 chathughadh ris na Filistínibh, gur mharbh a dtarla dá chóir dhíobh, gan
 fhéachain d'aon seoch a chéile dhíobh. Mar sin do-ní an bás ris na
 daoinibh. Agus fós is cosmhail Samson agus an bás ré chéile ar dhá adhbhar. An 
 céad-adhbhar, do bhríogh go raibhe Samson dall, agus mar an gcéadna don
 bhás, óir ní fhéachann do dhuine ar bioth seoch ar-oile. An dara hadhbhar,
 do bhríogh gurab gan fhios do ionnsuidh Samson na Filistínigh dá marbhadh.
 Mar sin don bhás, is gan fhios tig do mharbhadh na ndaoine. Óir an uair
  
770] 
is mó shaoilid ré fhada d'fhagháil, is annsin go meinic tig
 an bás dá mbreith, mar is follus i mbás an tsaidhbhir shádhail, fuair
 bás i mí aoibhill a ré, agus do hadhnaiceadh i n-ifreann, amhail
 léaghthar san seiseadh caibidil déag ag Lúcás; agus i mbás Ammon,
 do marbhadh ag caitheamh fleidhe, amhail léaghthar san treas 
  
775] 
caibidil déag don dara leabhar do Leabhraibh na
 Ríogh; agus i mbás Holofernes, dár beanadh a cheann ar a leabaidh lé mnaoi i
 meadhón a shluagh, ré mbeith i bhfoslongphort ré hucht chathrach Betulia,
 amhail léaghthar san treas caibidil déag do Leabhar Iudith; agus i mbás
 Aman san chroich do thógaibh féin do 
  
780] chrochadh Mardoceus, amhail léaghthar
 san seachtmhadh caibidil do leabhar na Hester; agus fós i mbás Balthasar,
 Ioruath, Ananias agus a mhná; i mbás mhíle do mhíltibh oile maille riú,
 rugadh go hobann leis an mbás. Gá dtám ris, ní beitte dh'aoin-neach bheith
 muinighneach as a ré féin, do bhríogh 
  
785] gurab obann éigcinnte uair an bháis.
 Agus is uime sin adeir Críost ris na daoinibh, amhail léaghthar san
 chúigeadh caibidil fichead ag Matha, vigilate, quia nescitis diem
 neque horam ‘déanaidh faire, óir ní feas daoibh lá ná uair.’




---

p.28


#### An .30. goin


Créad is iontuighthe as so, acht nach fuil cairt chinnte ag 
  
790] aon-duine ar lá
 ná ar uair don ré do-gheibh i gcolainn, acht gabháltas ar thoil an Tighearna
 neamhdha? Agus is í an cholann gona céadfadhaibh an gabháltas soin. Agus
 fós is éigean dó cúntas an ghabháltais sin do thabhairt uaidh, an uair bhíos
 dá chor amach i bhféile an bháis, do réir mar adeir 
  
795] Críost, ag labhairt ris
 an duine, redde rationem villicationis tuae ‘tabhair cúntas do ghabháltais
 uait.’ Dá chor i gcéill gurab éigean dá gach aon-duine ré hucht an bháis
 cúntas do thabhairt don Tighearna is gach sochar dá bhfuair uaidh, agus
 cionnus do chuir i mbreis dá Thighearna iad, idir smuaineadh, bhréithir,
  
800] 
ghníomh agus faill. Agus dá raibhe neimhchiontach, rachaidh i sosadh
 aingeal; agus madh coireach, cuirfidhear i gcarcair il-phiastaigh ifrinn é.


#### An .31. goin


 Is follus a briathraibh Pheadair naomhtha go bhfuil an cúntas so
 ré linn an bháis i gcionn na ndaoine, do réir mar 
  
805] léaghthar san
 cheathramhadh caibidil dá chéid-Eipistil chanónta, mar a n-abair,
 reddent rationem ei qui paratus est iudicare vivos et
 mortuos ‘do-bhéaraid cúntas nó comháireamh uatha don tí atá ollamh
 ar dhéanamh breitheamhnais ar bheóaibh agus ar mharbhaibh.’ Dá
 chor i céill gurab éigean dá gach aon, 
  
810] ré ndol as an mbeathaidh
 se, aiseag iomlán do thabhairt do Chríost ar dTighearna, agus é
 féin do bheith fornocht ag imtheacht tré bhealach an bháis, do
 réir mar adeir Iob san .27. caibidil, dives cum dormierit nihil
 secum affert, et aperiet oculos suos et nihil inveniet ‘an tan
 choideólas an saidhbhir ní bheir éin-ní 
  
815] leis, agus oisgeólaidh a
 shúile agus ní fhuighbhe éin-ní.’


#### An .32. goin


As gach ní da ndubhramar is iontuigthe go dtigid na trí sochair do
 luaidheamair a bioth-chuimhne an bháis. Agus is dá chor sin i
 gcéill atá aní léaghthar san .23. caibidil don cheathramhadh
 leabhar do Leabhraibh na Ríogh, mar do chuir


---

p.29


  
820] 
Iosias Rí na bréig-dhealbha agus na láimh-dhée fuair san teampall dona
 haltóiribh, gur mhionuigh agus gur bhris iad, agus gur chuir taise na marbh
 'na n-ionadh. Mar sin dhleaghair dona daoinibh do dhéanamh: bréig-dhealbha
 na séad saoghalta agus láimh-dhée Lúicifir, mar atáid blátha bréige na
 beatha so, díomus agus glóir 
  
825] dhíomhaoin agus sádhaile ainmhianach na colna,
 do ruagadh agus do sgrios d'altóiribh na hanma agus d'orláraibh an
 aigeanta, agus taise na marbh .i. meabhair nó cuimhne an bháis
 do bheith ar altóir na haigeanta, agus láimh-dhée na locht do leónadh agus
 do leadradh lé hord na haithrighe ar leic luim an lóir-ghníomha.


#### An .33. goin



  
830] Tig Greaghóir leis aní gcéadna san seiseadh leabhar do sgríobh dona
 Béasaibh nó dona hAirdheanaibh, mar a n-abair, nihil ita domat
 hominem sicut meditatio mortis ‘ní fhuil san bhioth ní is mó
 cheannsuigheas nó mhínigheas an duine ioná smuaineadh an bháis.’
 Tig **Seneca**, san .25. Eipistil leis aní 
  
835] gcéadna, mar a n-abair,
 nihil aeque tibi proficiet ad temperantiam omnium rerum quam
 frequens meditatio brevis aevi ‘ní fhuil san mbioth ní is
 tarbhaighe dhuit ré measardhacht gach aoin-neith ioná smuaineadh meinic na
 ré giorra.’ As gach ní da ndubhramair is soiléir gurab tarbhach cuimhne an
 bháis.


AN TREAS HALT
-------------


'na gcuirthear i gcéill go gcailltear cheithre sochair shonnradhacha leis an
 duine do thoisg an bháis dá rochtain, mar atá onóir shaoghalta, sádhaile
 na colna, saidhbhreas, agus compáin.
#### An chéad-ghoin



  
840] Is i bhfioghair na gceathra sochar gcéadna soin chailltear leis
 an mbás atá aní léaghthar san seachtmhadh caibidil ag Daniel, mar
 a n-abair, quatuor venti caeli pugnabant in mari magno ‘do
 chomhraigsead cheithre gaotha nimhe san mhuir mhóir.’ Dá chor i
 gcéill go mbí easbaidh na gceathra sochar úd ag commbuaidhreadh
 shearbh-aigeanta an chiontaigh ré linn an bháis.




---

p.30


#### An dara goin


An céid-ní, mar atá onóir shaoghalta, is follus go dtéid sí ar ceal
 ré linn an bháis. Agus is uime sin adeir Solamh san chúigeadh caibidil do
 Leabhar na hEagna, quid profuit nobis superbia nostra ‘créad an tarbha
 do-rinne ar n-uabhar dhúinn?’ 
  
850] Dá chor i gcéill go dtéid gach onóir agus
 gach glóir shaoghalta ar ceal uainn i n-aimsir an éaga.


#### An treas goin


Ionnus gurab ionann dál dona daoinibh i gcoitchinne agus d'fhuirinn an
 bhrannaimh. Óir mar bhíos barr ceana seoch a chéile ar fhearaibh foirne
 an bhrannaimh ré linn bheith ag imirt 
  
855] orra, ionnus go mbí rí na foirne
 arna shuidhiughadh san áit is onóraighe don chlár, agus an bhain-ríoghan san
 dara háit, agus mar sin dá gach fear oile do réir a gharma, ionadtar ar chlár
 an bhrannaimh é; mar an gcéadna dona daoinibh, an tan bhíd ar títhibh
 na talmhan, agus bearta brannaimh na beatha agá 
  
860] n-imirt leó, bí gach aon aca
 go cinnte 'na ionadh féin do réir a onóra agus a innmhe. Gidh eadh, tuigthear,
 tar ceann go mbí an t-éidirdhealughadh úd idir fhearaibh foirne an
 bhrannaimh ré mbeith ag imirt leó, an tan bhíos an cearrbhach agá gcor
 i mála na foirne, go ndoirteann imeasg a chéile iad, gan 
  
865] féachain d'fhior
 dhíobh seoch ar-oile, ionnus gur cuma leis tú nó deireadh dholta san mhála
 do bheith ag an rí seoch an bhfior is lugha san bhfuirinn; agus fós is cuma
 leis cia dhíobh bhíos i n-uachtar nó i n-íochtar an mhála. Mar an
 gcéadna theagmhas dona daoinibh; an tan tig buachaill brannaimh 
  
870] na beatha
 .i. an bás, agus teilgeas na daoine i dtiaich na talmhan do chlár tháiplise
 an tsaoghail, ní bhí onóir ag an mbás i gcomhair aoin seoch a chéile
 dhíobh. Agus dá dtugdaois lucht an díomusa dá n-aire an coimhmeasgadh
 so do-bheir an bás ar na daoinibh, do thréigfidís a n-uaill agus a n-ainmhiana.
  
875] 
Óir amhail thurnas fuaidreadh agus foluamhain na mbeach ré luaithreadh do
 chrothadh orra, mar sin dá gcrothaidh an duine crithir do chuimhne an bháis
 ar a mhéin, leagfaidh seólta a thoile, ionnus nach géabhadh gaoth na glóire
 díomhaoine greim


---

p.31



 d'arthrach na hanma, dá luasgadh nó dhá luadhaill, acht bheith
  
880] 
i gciúnas chobhsaidh chaon-dúthrachtaigh chrábhaidh, agus ag 
 diúl díoghraise agus diadhachta ón Dúileamh a ballán bheannuighthe 
 na sláin-íce síordhaidhe, agus ag rinn-fheitheamh ar rúin-diamhraibh 
 an fhír-Dhia fhorórdha.


#### An ceathramhadh goin


Is córaide dhúinn a mheas go dtéid gach glóir agus gach onóir 
  
885] 
shaoghalta ar ceal uainn i n-aimsir an éaga, agus dá réir sin go ndleaghair dhúinn bheith
 i n-oirchill ar an éag, mar gurab cosmhail Ceard na cruinne lé ceard
 soitheach gcriadh do dhéanamh, agus gurab cosmhail cuirp na ndaoine ré
 taoisleadh criadh. Óir amhail do-ní an ceard criadh mias bhreic-dhealbhach
 bhláth-chaoin 
  
890] ré freastal milséan ar bhordaibh na n-uasal don taoisleadh
 chriadh bhíos 'na cheardchain, agus fualán nó fual-shoitheach don chriaidh
 chéadna, mar sin do-ní Dealbhthóir na ndúl do charn chriadh na colna daonna,
 drong dhíobh go n-onóir agus go n-aird-innmhe shaoghalta, agus drong oile
 fhágbhas go lom lochardha fá 
  
895] thár agus fá tharcuisne. Agus is dá chor i
 gcéill go bhféadann Dia an t-eidirdhealughadh so do dhéanamh idir na
 daoinibh, tar ceann go bhfuilid arna mbuain a haon-charn amháin chriadh na
 cinn-leitre úd na nádúire daonna .i. Ádhamh, atá aní léaghthar ag
 Pól san naomhadh caibidil gusna Rómhánchaibh, mar a n-abair,
  
900] 
habet potestatem figulus luti, ex eadem massa facere aliud quidem
 vas in honorem, aliud vero in contumeliam ‘atá ar chumas chearda
 na criadh a haon-charn amháin, soitheach thrá do dhéanamh go
 n-onóir, agus soitheach iaramh go n-aithis.’ Gidh eadh, bíodh go
 mbí deithfir eatorra ar mbeith slán dóibh, mar is léir don 
  
905] 
tí at-chí breic-mhias an mheasraidh agá cor ar bhord an uasail, agus
 an fual-shoitheach i n-iargcúil an áruis go folaightheach mar
 thár agus mar tharcuisne air, acht cheana, an tan bhristear iad
 leath ar leath, san aon-áit ionainn theilgthear iad, mar atá i
 gcarn aoiligh nó i ndíogaidh an dúin 'na mbristear iad. Mar an
  
910] 
gcéadna theagmhas dona daoinibh bhíos arna ndéanamh do charn
 chriadh na daonnachta. Ré linn bheith slán dóibh, bí drong dhíobh
 arna suidhiughadh i bpíoláidibh ríoghdha ro-áille


---

p.32




 go n-onóir agus go n-aird-chéimibh, agus dream oile i ndúr-bhothaibh
 dearóile go n-easbaidh agus go n-anshódh. Gidh eadh, an tan 
  
915] 
bhloghas agus bhriseas an bás iad, teilgthear i n-aon-uaigh úire iad.


#### An cúigeadh goin


As so is iontuigthe go gcailltear a los an bháis an onóir shaoghalta leis
 na daoinibh bhíos mórdha ré linn a mbeatha, agus fós, teangmhaidh dochar
 is mó ioná sin dóibh go meinic i ndiaidh an bháis. Óir féadtar na
 daoine móra agus na fo-dhaoine 
  
920] do choimmeas ris an seabhac agus ris an gcirc
 ré linn a mbeatha agus d'éis a mbáis; do bhríogh go mbí onóir ar an seabhac
 ré linn a bheatha agus go dteilgthear san chamra i ndiaidh a bháis é. An
 chearc iomorra, léigthear san laithigh dhi ré linn a beatha, ag buain
 oileamhna as an aoileach. Gidh eadh, an tan marbhthar 
  
925] í, do-níthear a
 hollmhughadh go honórach, go gcuirthear ar bhord na n-uasal í. Mar an
 gcéadna, bí onóir ar na daoinibh mórdha ré linn a mbeatha, acht cheana an
 tan éagaid, teilgthear go meinic i gcamra na cruinne .i. i n-iomdhomhain
 ifrinn iad, go mbíd ag onfais innte. Gidh eadh, bí tár agus tarcuisne ar na
  
930] 
fo-dhaoinibh ré linn a mbeatha, agus bíd arna suidhiughadh go meinic i
 ndiaidh an bháis ar bhord bheannuighthe na beatha suthaine. Uch, is truagh
 nach tuigid lucht na honóra saoghalta, nó nach tugaid lucht na honóra
 saoghalta dá n-aire, na saobh-chrotha so chuireas an sealgaire úd .i. an bás
 díobh.


#### An seiseadh goin



  
935] An dara sochar chailleas an duine ag an mbás, .i. sádhaile na colna.
 Bíodh a fhiadhnaise sin ar an druing téid d'fheitheamh an mhairbh. Agus is
 uime sin adeir Hugo, ag labhairt ar ablachaibh míomhaiseacha na marbh bhíos mómhur ré linn a 
 mbeatha, quid profuit istis magnis gloria saeculi, brevis laetitia, 
  
940] 
mundi pompa, carnis voluptas, etc. ‘créad an sochar i dtéid dona
 daoinibh móra úd glóir an tsaoghail, gairdeachas gearr, poimp an domhnáin,
 agus antoil na colna,’ ná fós maitheas bréige, muinntear mhór, gáire,
 subhachas, ná aoin-ní áineasach oile, do bhríogh go dtéid siad go hobann ar
 ceal, do réir mar adeir Solamh san


---

p.33


  
945] 
chúigeadh caibidil do Leabhar na hEagna, transierunt haec omnia
 velut umbra ‘do-chuadar so uile seocha amhail sgáile.’ Dá chor i
 gcéill gurab éasgaidh shnigheas agus shileas sáimhrighe na colna
 ón toicceach.


#### An seachtmhadh goin


An treas sochar chailleas an duine leis an mbás, .i. saidhbhreas 
  
950] saoghalta.
 Óir is follus an tan do-gheibh duine bás, gurab éigean dó a uile mhaitheas
 do thréigean leis an mbás. Agus is uime sin adeir Dáibhídh,
 relinquent alienis divitias suas ‘fúigfid dá n-éis ag
 comhaightheachaibh a maoine.’ Dá chor i gcéill gurab éigean don
 tsaidhbhir a thoice d'fhágbháil dá 
  
955] éis ag daoinibh do féadfaidhe
 nach cuimhneóchadh ar dhéirc ná ar dheagh-obair do dhéanamh ar a
 shon.


#### An t-ochtmhadh goin


An ceathramhadh sochar chailltear leis an duine san bhás, .i. a cháirde,
 do réir mar adeir S. Augustine san seachtmhadh caibidil déag don leabhar ro
 sgríobh don Spioraid agus don 
  
960] Anam, mar a n-abair, anima recedens
 a corpore trahit secum omnes substantias, ‘ré triall an anma as an
 gcorp, tairrngidh leis a uilechumhachta,’ mar atáid a chéadfadha
 agus gach acfuinn oile dá mbí ann ó shin amach. Agus an mhéid
 bheanas ris na daoinibh, is amhlaidh do-níd do nós na muc. An tan
 iomorra mharbhthar muc don tréad, gabhaid an chuid oile dona
 mucaibh ag sgreadadh agus ag grafainn 'na timcheall. Gidh eadh,
 tillid go grod dá éis sin ar thomhailt otraigh, ar ndearmad bháis
 na muice. Mar sin dona daoinibh, acht gé bhíd ag doghra agus ag
 déar-chaoineadh i ndiaidh an mhairbh an tan 
  
970] éagas, mar fhágbhaid
 fá úir é, tillid dá n-árusaibh féin, agus ní mór ó shin amach go
 mbí cuimhne aca air. Agus is trés na dochraibh se do bheith i
 gcionn an mhairbh adeir Ieremias san dara caibidil ag cor an
 duine ar a choimhéad ar na heasbadhaibh móra do-bheir an bás air,
 vide vias tuas in convalle ‘féach do 
  
975] shlighthe féin san
 bhfáin-ghleann,’ .i. san uaigh, do réir an Seachtmhoghat Fear
 Friotail. Dá chor i gcéill gurab iomdha anágh agus amhgar
 theagmhas don duine a los an bháis.




---

p.34


AN CEATHRAMHADH HALT
--------------------


'na gcuirthear i gcéill go bhfuilid trí gnéithe báis ann, mar atá bás
 céadfadhach, bás nádúrtha, agus bás spioradálta.
Is eadh iomorra is bás céadfadhach ann, a mothughadh agus a ngluasacht do
 dhealughadh ris na ballaibh corpardha. Is eadh 
  
980] cheana is bás nádúrtha
 an duine, .i. a anam réasúnta do dhealughadh réna chorp. Is eadh mar an
 gcéadna is bás spioradálta ann, dealughadh grás nDé ris an anam. Is iad
 na trí báis se chialluigheas Dáibhídh Rí san .33. Salm, an tan
 adeir, mors peccatorum pessima. Nó fós is eadh chialluighid na
 trí báis úd, bás 
  
985] nádúrtha, bás na coire, agus bás na péine. Agus fós
 tuigthear an chiall so a briathraibh Dáibhídh mar a n-abair
 gurab ro-olc bás an pheacthaigh, óir ciodh olc an bás nádúrtha, is
 measa bás na coire, agus is measa bás na péine ioná ceachtar dhíobh.
 Agus do bhríogh go mbíd na trí báis se i gcinneadh don
 pheacthach, is 
  
990] uime adeir Dáibhídh na briathra so, mors
 peccatorum pessima ‘is ro-olc bás an peacthach.’


#### An dara goin


Is i bhfioghair na dtrí mbás so atá aní léaghthar ar Absolón
 san ochtmhadh caibidil déag don dara leabhar do Leabhraibh na Ríogh.
 Óir an tan do thogair Absolon a athair do dhíbirt, 
  
995] ionnus go
 dtiocfadh féin isteach 'na fhlaitheas air, do-chuaidh i gcogadh,
 é fein agus drong mhór do bhaothánaibh óga éigcríonna mar aon ris,
 agus do lean Ioab, caiptín Chloinne Israel é, go sluagh líonmhar
 maille ris, agus do chuir sé Absolon i raon madhma agus
 míochosgair. Agus iar mbeith ag teitheadh do Absolon, tarla
  
1000] 
géag dhairghe 'na fholt, do chongaibh i n-airde é, ionnus gur
 ling an t-each uaidh fán gcoill, agus go raibhe ar crochadh as an
 ngéig amhlaidh sin. Leis sin táinig an caiptín Ioab go grod
 gáibhtheach, agus tug trí sháthadh don tsleigh baoi 'na láimh air,
 gur fhágaibh i gcrothaibh báis é. Go fáith-chiallach, is é an
  
1005] 
tAbsolon so Ádhamh, do chuir roimhe é féin do bheith 'na


---

p.35



 dhia i n-ionadh Dé uile-chumhachtaigh, agus dá réir sin a chor as a
 sheilbh, do bhríogh nach éidir do bheith ann acht éin-Dia amháin.
 Agus is é an crann úd as ar crochadh Absolon, crann na haithne, as ar
 crochadh Ádhamh. Agus is í an tsleagh úd 
  
1010] do sáthadh tré Absolon,
 craoiseach na ceilge lér créachtnuigheadh Ádhamh. Agus is iad na trí
 cneadha crói-linnteacha úd do-rinneadh ar Absolon, na trí báis
 bhith-neimhneacha do imir an nathair neimhe ar Ádhamh. Agus atáid na
 créachta soin gan chneasughadh ar a shíol ó shoin a le, agus beid go bruinne
 an 
  
1015] bhrátha, do réir Phóil san chúigeadh caibidil gusna Rómhánchaibh, mar a
 n-abair, per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per
 peccatum mors, et ita in omnes homines peccatum transit ‘is tré
 aon-duine amháin táinig an peacadh isteach san domhan, agus trés an
 bpeacadh an bás, agus mar sin do-chuaidh an peacadh 
  
1020] trés an uile
 dhuine.’ As na briathraibh se Phóil is iontuigthe go bhfuilid
 na créachta úd do-rinneadh ar Ádhamh gan chneasughadh iona shíol,
 agus go mbeid amhail adubhramair.


#### An treas goin


Is i bhfioghair na dtrí mbás so atá aní léaghthar ag Daniel san
 seachtmhadh caibidil, eadhón go bhfacaidh sé beathadhach 
  
1025] fá cosmhail ré
 mathghamhain mór, agá rabhadar trí cíora fiacal 'na chionn, ré cognamh
 agus ré craos-longadh feólmhaigh. An peacthach iomorra an beathadhach
 atchonnairc, agus na trí cíora fiacal na trí báis úd bhíos aige ré cognamh
 agus ré cnáimh-ghearradh an chinidh dhaonna. Is leis aní gcéadna bheanas
  
1030] 
an fáith-sgéal atá ag Virgilius ar an madradh adeir sé do bheith i
 n-ifreann, darab ainm Cerberus, agá bhfuil aon-chorp amháin, agus trí cinn ré
 craos-longadh na druinge théid go hifreann. An madradh úd an peacthach, agus
 na trí cinn na trí báis. Is é aní céadna chialluigheas Eóin san
 naomhadh caibidil in Apocalypsi, 
  
1035] mar a n-abair go bhfacaidh féin trí
 cneadha lér marbhadh an treas cuid dona daoinibh. Agus is iad na trí báis
 úd mar an gcéadna thuigthear as aní adeir Solamh san .30. caibidil do
 Leabhar na Seanfhocal, mar a n-abair go bhfuilid trí neithe ann chuireas
 an talamh ar baill-chrioth agus bioth-luasgadh. Agus


---

p.36


  
1040] 
is iad mar an gcéadna chialluigheas san .26. caibidil in Ecclo.,
 mar a n-abair, a tribus tumuit cor meum, ‘atá eagla agam' chroidhe
 ré trí neithibh’ .i. rés na trí básaibh.


#### An ceathramhadh goin


Is ar an gcéad-bhás iomorra labharthar san cheathramhadh caibidil déag
 don dara leabhar do Leabhraibh na Ríogh, mar a 
  
1045] n-abair, omnes
 morimur, etc. ‘atámaid uile ag fagháil bháis.’ Dá chor i gcéill nach fuil
 dol ón bhás úd ag aon-duine do shíol Ádhaimh. Agus dá mbeith, is ag Críost,
 nó ag Muire Mháthair, nó ag naomh nó ag ban-naomh oile do bhiadh tearmann
 uaidh. Gidh eadh, ó nár caomhnadh ceachtar dhíobh sin air, ná bíodh súil 
  
1050] 
ag aon oile ré dhol saor uaidh. Gidh eadh, cibé duine dí-chéillidhe
 doitheagaisg adéaradh gurab é Dia do orduigh nó do-rinne an bás, bíodh a
 fhios aige gur bréag dhó é, do réir Sholaimh san chéad-chaibidil do Leabhar
 na hEagna, mar a n-abair, Deus mortem non fecit, impii
 accersierunt illam ‘ní hé 
  
1055] Dia do-rinne an bás, acht na peacthaigh
 do thoghairm é.’


#### An cúigeadh goin


Bíodh a fhios agat, a dhuine, do réir Aristotail san treas
 leabhar dá Ethicibh, nach éidir ar an saoghal so ní d'fhagháil is
 uathbhásaighe agus is urghránna agus is ineagluighthe ioná an bás.
 Agus is ag faisnéis uathbháis an éaga go fáthach atá aní 
  
1060] léaghthar ag
 Lúcás san naomhadh caibidil déag, mar a n-abair Críost ag fógra
 anfhorlainn an bháis don duine, ecce venient dies in te et
 circumdabunt te inimici tui vallo et circumdabunt te et coangustabunt
 te undique et ad terram prosternent te, etc. ‘tiocfaid laithe ionnat,
 agus 
  
1065] timcheallfaid th'easgcaraid 'na mainnir thú, agus
 timcheallfaid thú, agus cuirfid i gcumhgach thú dá gach aoin-leith-
 agus leagfaid ar talamh thú.’


#### An seiseadh goin


Meas féin, a dhuine thruaigh, créad an t-uathbhás 'na mbiadh caiptín
 nó ceann feadhna mar aon ré beagán buidhne i gcaisléan éadaingean
 éislinneach, agus trom-shluagh tairptheach tréan-aidhbhseach 
  
1070] i bhfoslongphort
 réna ucht, agus a mhuinntear arna


---

p.37



 marbhadh, agus urmhór an tsluaigh ar dteacht ar aon-láthair ris, agus a
 n-airm nocht aca; agus baránta borb baoith-chéillidhe rompa lán do chonfadh
 catha, agus caiptín an chaisléin gan anacal air, ná dáil chabhra 'na chionn.
 Mar an gcéadna don anam bhíos 
  
1075] ag bárdacht chaisléin chriadhamhail an chuirp,
 taobh ré beagán buidhne .i. ris na céadfadhaibh, an tan tig trom-shluagh na
 dtaom agus na tinneas, na ngalar agus na n-easláinteadh, mar aon ris an
 gcaiptín mbríoghmhar mboirb-neimhneach .i. ris an mbás, agus shuidhid i
 bhfoslongphort réna ucht, agus lingid tar múraibh 
  
1080] na mball agus tar
 comhladhaibh na gcéadfadh, go soichid compar an chroidhe, mar an mbí an
 t-anam. Feannaid agus foghaid, díbrid agus díochuirid an t-anam as a ionadh
 agus as a árus féin. Marbhaid agus míochóirighid a mhuinntear agus a bhean
 phósta ar a chomhair, .i. a chorp agus a chéadfadha.


#### An seachtmhadh goin


  
1085] 
  
1090] 
  
1095] 
  
1100] 
#### An t-ochtmhadh goin


Go bhfios damhsa, is mór an t-adhmhar uamhain agus imeagla rés an mbás, mar
 thig dhe duine do chor sna hainreachtaibh


---

p.38



 uathbhásacha so; agus fós mar thig dhe an lánamha mhiochair mhuinnteardha so
 bhíos i gcaomhna agus i gcomann a chéile .i. 
  
1105] an t-anam agus an corp, do
 dheadhail agus d'iomsgaradh ré chéile go ndoilgheas agus go ndobrón
 ndofhaisnéise, agus ris gach maitheas agus ris gach saidhbhreas saoghalta dá
 raibhe aca leath ar leath; agus an cholann do chor i n-uaimh iomdhomhain
 urghránna i gcaidreabh crumh agus chiaróg agus dharbh ndaol agus phiast
 ndochraidh 
  
1110] n-éagsamhail ar-cheana, i gcéin óna cáirdibh agus óna coigéilibh,
 do dhéanamhail ar-cheana, i gcéin óna cáirdibh agus óna coigéilibh, do
 dhéanamh luaithridh agus talmhan dí fá dheóidh. Gidh eadh, amhail teid
 éin-bhiadh amháin i ndochar don easlán agus i dtarbha don duine shlán
 chaitheas é, mar an gcéadna, tar gach teist n-adhuathmhair dá dtugamair ar
 an mbás nádúrtha go soiche so, 
  
1115] más eadh téid sé i sochar dona fíréanchaibh
 fá dhéoidh, gion go saorann an peacthach ó ainiarsma ar bioth dá bhfuil 'na
 dhiaidh.


#### An naomhadh goin


Is uime sin deir S. Augustine san treas leabhar ro sgríobh ar an bhFaoisidin,
 mors est impiis valde terribilis, sanctis vero delectabilis ‘is aduathmhar
 leis na peacthachaibh an bás, gidh 
  
1120] eadh, is sáimh leis na fíréanchaibh é.’
 Adeir Solamh san .41. caibidil in Ecclo. ní thig leis sin, mar a n-abair,
 O mors quam amara est memoria tua homini iniusto ‘a bháis, créad é seirbhe
 do chuimhne don duine éigceart!’ Agus adeir arís san chaibidil chéadna ní
 as a dtuigthear gurab tarbhach don 
  
1125] fhíréan an bás nádúrtha, mar a n-abair,
 O mors quam bonum est iudicium tuum homini indigenti et cui
 minoratur viribus ‘a bháis, créad é feabhas do bhreitheamhnais don
 duine easbadhach agus don tí agá laghduighthear a bhríogha!’ Ionann
 sin ré a rádh agus gurab tuar séin agus sochair don tí bhíos bocht ó
 spioraid, agus 
  
1130] chaitheas a chéadfadha agus bríogh a bhall lé
 foghnamh do dhéanamh do Dhia, an bás nádúrtha.


#### An deachmhadh goin


Is é fáth fána doilghe leis an bpeacthach an bás nádúrtha, do bhríogh
 gurab léir dhó féin ré linn an bháis nach fuighbhe sochar ná socamhal ná
 suaimhneas tar éis an bháis go foirceann


---

p.39


  
1135] 
na saoghal, do réir Sholaimh san aonmhadh caibidil déag do Leabhar na
 Seanfhocal, mar a n-abair, mortuo homini impio nulla erit ultra
 spes ‘ar bhfagháil bháis don pheacthach, ó shoin amach ní bhia
 aon-dóchas aige,’ .i. ní bhia súil ré socamhal ó shin amach aige.
 Agus is uime sin is sámh leis an bhfíréan 
  
1140] an bás nádúrtha, do
 bhríogh go mbí súil aige ré tuilleamh agus ré tuarastal d'
 fhagháil thall tréna ghníomharthaibh san bheathaidh se abhus, do
 réir mar adeir Solamh san chéad-chaibidil in Ecclo. mar a n-abair,
 timenti Deum bene erit in extremis, et in die defunctionis
 suae benedicetur, etc. ‘is maith rachas fá dheóidh 
  
1145] don tí ar a
 mbia eagla Dé, agus beinneóchar i ló a éaga é.’ Dá bhríogh sin ní
 hiongnadh don fhíréan i ló a éaga lúthgháir do bheith air.


#### An t-aonmhadh goin déag


Gidh eadh, dá bhfiafraigheadh neach an mbí doilgheas ar aon-duine ré hucht
 an bháis acht ar an bpeacthach, mo fhreagra 
  
1150] air go mbí, agus atáid dá adhbhar
 ris sin. An céad-adhbhar dhíobh, ar eagla conntabhairte an bhreitheamhnais.
 Óir dá fheabhas do-bhéara duine a bheatha as, ní dearbh leis créad an
 bhreath béarthar air, do bhríogh nach feas dó an díol grádha nó fuatha
 ag Dia é, amhail adeir Pól, nemo scit an odio an amore dignus sit 
  
1155] ‘ní feas
 do neoch an díol grádha nó fuatha é féin’ an gcéin bhíos beó. An dara
 hadhbhar fá mbí doilgheas ar an bhfíréan ré hucht an bháis, d'eagla péine
 purgadóra.


#### An dara goin déag


As gach ní dá ndubhramar is follus nach fuil acht anfhlaith urbhadhach, agus
 gríobh-aitheach goimheamhail, agus dragún duaibhseach, 
  
1160] agus onchú éachtach,
 agus faol-chú foghlach, agus leómhan loinn-fheargach, agus biodhbha
 bioth-ghonach, agus beithir bheó-ghalach, agus nathair naimhdidhe, agus
 arracht uathbhásach san bhás. Óir ní bhí cáirdeas ná commbáidh aige ré duine
 don druing dhaonna, acht do-bheir craos-ruathar coitcheann fútha, lé
 marbhann go 
  
1165] meinic an tighearna mar aon ris an óglách, an mac mar aon ris an
 athair, an inghean mar aon ris an óglách, an mac mar aon ris an athair, an
 inghean mar aon ris an máthair, an saidhbhir mar aon ris an mbocht, an tréan
 mar aon ris an anbhfann. Is


---

p.40



 blagh fós dá bhoirb-éachtaibh go bhfagbhann tír gan tighearna agus athair
 gan oighre, máthair gan mhac agus bean gan bharánta, 
  
1170] leanbh gan
 leasuightheóir agus dílleacht gan díon-athair. Tuigim iomorra dá réir sin
 nach bí acht bualadh an chléirigh cham-shúiligh aige ar na daoinibh ag
 déanamh oirligh orra. Óir bí sé i n-oirchill ar gach aon-duine, ionnus nach
 feas dóibh cá huair nó cá ham san ló nó san oidhche, ar tuinn nó ar tráigh,
  
1175] 
ar cnoc nó ar coill, i suan nó i ndúsgadh, i maigh nó i múr, i mbiadh nó i
 ndigh, i dteinidh nó i n-uisge, nó i n-arm theagmhas dóibh dá
 ndíoth-láithriughadh. Agus is tréna n-imreann d'olc agus d'éagcomhlann ar na
 daoinibh, atá an uiread soin do dhéistin ag Dia féin roimhe gur fiú leis
 diúltadh dhó agus a shéanadh 
  
1180] nach uaidh féin táinig, amhail léaghthar san
 chéad-chaibidil do Leabhar na hEagna mar a n-abair, Deus mortem
 non fecit ‘ní hé Dia do-rinne an bás.’ Ionnus gur mheas tré
 dhíblidheacht an bháis a lámha do ghlanadh as, dá shaoradh féin
 ar aithbhear na ndaoine, amhail do mheas Píoláid do dhéanamh tré
 bhás 
  
1185] Críost an tan do láisteadh a lámha leis. Tuig, a dhuine, go
 bhfuil an bás chomh-doghraingeach soin nach foláir dhúinn
 bheith innill aireach 'na oirchill, ionnus nach dtiofadh dhe an dá
 bhás oile d'imirt oirn.


AN CÚIGEADH HALT
----------------


labhras ar an dara bás .i. bás na coire.
#### An chéad-ghoin


Is ar an dara bás so labhras Pól san dara caibidil go 
  
1190] hEphesios, mar
 a n-abair, et vos cum essetis mortui delictis et peccatis vestris ‘agus sibhse (ar sé) ar mbeith marbh ó bhar gceanaibh
 agus ó bhar bpeacaidhibh fein díbh.’ Dá chor i gcéill go bhfuaradar bás na
 coire, gion go bhfuaradar an bás corpardha. Tig Pól leis aní gcéadna so ag
 sgríobhadh gusna Rómhánchaibh 
  
1195] san seiseadh caibidil, mar a n-abair,
 existimate vos mortuos esse peccato ‘measaidh go bhfuiltí ar bhfagháil bháis leis an bpeacadh.’


---

p.41



 Créad is iontuigthe as so acht go bhfaghann an duine bás na coire, tar ceann
 nach faghann bás nádúrtha? Óir grása Dé is beatha don anam, agus an tan
 do-ní
 duine peacadh marbhthach, 
  
1200] ruaigthear grása Dé as an anam lé bás na coire,
 gion go ndealuigheann an t-anam ris an gcorp darab anam é. Agus is uime sin
 atá aní léaghthar san .30. caibidil do leabhar is uime sin atá aní léaghthar
 san .30. caibidil do labhar is uime sin atá aní léaghthar san .30. caibidil
 do leabhar Deuteronomii, ag labhairt ar Dhia ris an duine, mar a n-abair,
 ipse enim est vita tua, et longitudo dierum tuorum ‘is é súd do 
  
1205] bheatha, agus fad do laitheadh.’ Dá chor i gcéill, an
 tí ag nach bí Dia táitte réna anam, maille réna ghrásaibh, go mbí a anam
 marbh d'easbaidh na ngrás is beatha dhó. Agus is uime sin adeir
 S. Augustine, quod facit anima in corpore, hoc facit Deus in anima ‘aní do-ní an t-anam san chorp, do-ní
 Dia an céadna 
  
1210] ris an anam,’ maille réna ghrásaibh do bheith aige
 mar bheatha. Agus is mar sin is éidir a rádh, an tan dhealuigheas
 grása Dé ris an anam, go bhfaghann go fírinneach an peacthach bás
 an coire, gion go bhfaghann an bás corpardha. Tig Isaias leis so
 san .59. caibidil, mar a labhrann ris an gcineadh Iúdaidheach agá
 rádh, 
  
1215] iniquitates vestrae diviserunt inter vos et Deum ‘do chuir bhar n-orchóid sgarthain idir
 sibh féin agus Dia.’ Tig Solamh leis so san chéad-chaibidil do
 Leabhar na hEagna, mar a n-abair, perversae cogitationes separant a Deo ‘do-níd na
 droch-smuaintighthe deadhailt eidir dhuine agus Dia.’ Agus an tan
 dhealuigheas duine ré Dia, dealuighidh sé mar an gcéadna ré
 grásaibh Dé is beatha dá anam, agus dá réir sin do-gheibh bás na
 coire, acht gé bhíos 'na bheathaidh go corpardha. Agus is uime
 sin adeir an scrioptúir ris an bpeacthach bhíos 'na bheathaidh go
 corpardha, agus marbh go spioradálta, nomen habes 
  
1225] quod vivas et mortuus es, Apoc. 3[ordm ] ‘atá ainm ort
 bheith beó, agus ataoi marbh.’


#### An dara goin


Tuig, a dhuine, go bhfuilid trí gnéithe 'nar cosmhail an bás corpardha agus
 bás na coire ré chéile. Ar dtús, is ionann uireasbaidh dhóibh; ionann
 fós déanmhas neith dhóibh; mar an gcéadna is 
  
1230] ionann taisbéanadh do-bheirid
 uatha. An mhéid bheanas ris an gcéid-ghné, atáid sé céimeanna
 'nar cosmhail ré chéile iad.




---

p.42


Ar dtús, fásaidh ainmheasardhacht san cholainn ré hucht an bháis
 chorpardha, mar atá teas anorduighthe, nó fuacht anorduighthe, nó tart
 foiréigneach, nó a n-ionnshamhla oile sin. 
  
1235] Mar an gcéadna ré hucht
 bháis na coire, fásaidh fiuchadh foiréigneach na feirge, nó fuacht oighreata
 an fhuatha, nó teas tartamhail na sainnte saoghalta, nó urchóide
 éagsamhla oile i n-anam an pheacthaigh an tan lingid na droch-smuaintighthe
 ann.


An dara céim, téid an corp i n-anbhfainne agus i n-éiglidheacht
 ré hucht an bháis chorpardha. Mar an gcéadna don anam,
 an tan do-bheir gean agus dúil dona droch-smuaintighthibh, téid
 i n-anbhfainne agus i n-éiglidheacht agus i neamhchumus ar chathughadh
 ris na coirthibh.



  
1245] An treas céim, do-gheibh an corp bás do bhríogh go ndealuigheann
 an t-anam ris. Mar an gcéadna don anam: an tan
 aontuigheas an t-olc, do-gheibh bás, an mhéid go ndealuigheann
 an t-anam féin ris, .i. grása Dé ruaigthear uaidh ré haonta do
 thabhairt don olc.



  
1250] An ceathramhadh céim, iomchurthar an corp gus an adhnacal
 tar éis an bháis. Mar an gcéadna iomchurthar anam an pheacthaigh,
 an mhéid go n-iomchurthar a mhíochlú i mbéalaibh na
 ndaoine ag reic agus ag faisnéis a pheacadh. Óir mar do-ní feall
 nó fionghail, nó drúis nó droich-bhearta, nó craos, beid ag na
  
1255] 
daoinibh ó bheól go beól dá n-iomchur agus dá n-aithris an feadh
 bhus cumhain leó iad.


An cúigeadh céim, adhnaicthear an corp ar bhfagháil an
 bháis chorpardha. Mar an gcéadna adhnaicthear anam an
 pheacthaigh i ndeirc dhuaibhsigh an droch-ghnáthuighthe.



  
1260] An seiseadh céim, caittear agus creimthear lé crumhaibh an
 corp. Mar an gcéadna d'anam an pheacthaigh: creimthear
 lé cruimh chíocraigh an choguais é.


#### An treas goin


An dara céim nó gné 'nar cosmhail bás an chuirp agus bás
 na coire ré chéile, .i. gurab cosmhail a ndéanmhas neith ré
  
1265] 
chéile, agus atáid seacht gcéimeanna 'na dtigid ré chéile.




---

p.43


An chéid-chéim, do-ní an bás an corp greannach nó easgcaoin. Mar
 an gcéadna do-ní bás na coire an t-anam eagcaoin, do réir
 Sholaimh, san ochtmhadh caibidil déag do Leabhar na Seanfhocal, mar
 a n-abair, cum obsecrationibus loquitur 
  
1270] pauper, et dives effabitur rigide ‘labhraidh an bocht lé himpidheachaibh, agus
 labhraidh an saidhbhir go heasgcaoin.’ Ionann sin ré a rádh, agus
 an tí do-gheibh bás i n-uabhar nó i n-iomthnúth, go mbí a anam
 go heasgcaoin.


An dara céim, do-ní an bás an corp fuar. Mar an gcéadna 
  
1275] do-ní
 oighreadh an fhuatha anam an pheacthaigh fuar, do réir mar léaghthar
 san seiseadh caibidil ag Ieremias, mar a n-abair, sicut frigidam facit cisterna aquam suam sic frigidam fecit malitiam suam
 ‘amhail do-ní an chorr nó an tobar talmhan an t-uisge bhíos ann
 fuar, mar sin do-ní an mhailís 
  
1280] an t-anam 'na mbí fuar.’ Agus is
 don fhuath ghoireas sé mailís annso.


An treas céim, do-ní an bás an corp bréan. Mar an gcéadna do-ní
 bás na coire an t-anam droch-bhalaidh, mar is follus i bpeacadh na drúise,
 mar a n-abair Isaias san .34. caibidil ag 
  
1285] labhairt ar lucht na
 drúise, de cadaveribus eorum ascendet fetor ‘éireóchaidh bréantas as a gconablaighibh súd,’
 ag ciallughadh thruaillidh chorp na meirdreach.


An ceathramhadh céim, tig don bhás an corp do lobhadh. Mar an
 gcéadna tig do bhás na coire an t-anam do throthlughadh, 
  
1290] do réir
 Ieremias san .22. caibidil mar a n-abair, sepultura asini sepelietur putrefactus ‘an
 tí bhíos dreóite, adhnaicfidhear i n-uaigh an asail é.’ Ionann
 sin ré a rádh agus an tí chríonas tré choir an chraois go mbiaidh
 adhnaicthe i gcamra na cruinne, .i. i n-iomdhomhain ifrinn, amhail
 bhíos ablach an asail i 
  
1295] gcamra na cathrach nó na háite i
 bhfaghann bás.


An cúigeadh céim, tig do bhás foirniata na feirge an t-anam do
 dhéanamh uathbhásach, amhail tuigthear as an .15. caibidil in
 Genesi, mar a n-abarthar, horror magnus et tenebrosus invasit in Abraham ‘do ling uathbhás mór agus
 dorchadas ar Abraham.’ 
  
1300] Ionann sin ré a rádh agus go raibhe
 uathbhás na feirge ar Abraham, agus dá réir sin go mbí uathbhás
 ón bhfeirg ar anam


---

p.44



 an pheacthaigh, nó gurab déistineach é, amhail is déistineach an
 corp d'éis an bháis chorpardha.


An seiseadh céim, tig don bhás an corp do bheith talmhaidhe. 
  
1305] Mar an
 gcéadna tig do bhás na sainnte an t-anam do bheith talmhaidhe; amhail
 léaghthar san treas caibidil in Genesi, mar a labharthar go fáthach ris an
 sanntach agá rádh, terram comedes cunctis diebus vitae tuae ‘íosfaidh tú an talamh gach aon-lá ar feadh do
 bheatha.’ Dá chor i gcéill, an dream bhíos ag súghadh 
  
1310] agus ag slogadh na
 saidhbhreas saoghalta lé sainnt, nach iongnadh a rádh go mbíd talmhaidhe,
 an mhéid go mbíd a n-aigeanta líonta d'airc agus d'áilgheas na neitheadh
 dtalmhaidhe.


An seachtmhadh céim, tig don bhás an corp do bheith leasg.
 Mar an gcéadna tig do choir na leisge an t-anam do bheith 
  
1315] ainéasgaidh ré
 foghnamh do dhéanamh do Dhia. Agus is agá chiallughadh so atá aní
 léaghthar san treas caibidil déag do Leabhar na Seanfhocal ag Solamh, mar
 a n-abair, vult et non vult piger ‘is áil agus ní háil leis an leasg.’ Ionann sin ré a
 rádh agus tar ceann go mbiadh an réasún dá fhoráileamh ar an 
  
1320] bpeacthach
 maith do dhéanamh, ní fhaomhann an antoil sin, ar mbeith cuibhrighthe i
 lúbaibh na leisge dhi.


#### An ceathramhadh goin


An treas gné 'nar cosmhail an bás corpardha agus bás na coire ré chéile .i.
 gurab ionann taisbéanadh do-bheirid uatha.


Ar dtús, ní fhuil duine dá áille san bhioth nach claochluigheann 
  
1325] an bás
 corpardha a mhaise i míomhaise. Mar an gcéadna ní fhuil anam dá áille
 ré hionnracus nach cuireann bás na coire i n-éagcruth é. Agus bíodh a
 fhios agat gurab álainn oireaghdha bhíos anam an fhíréin, ní nach iongnadh,
 ar mbeith ar chruth agus ar dheilbh Dé dhó. Agus is uime sin adeir 
  
1330] Dia, ag
 labhairt ré hanam an fhíréin, amhail léaghthar san cheathramhadh caibidil
 dona Cainticibh, mar a n-abair, ecce tu pulchra es, amica mea ‘féach, ataoi cruthach, a
 bhan-chara.’ Dá chor i gcéill go mbí an t-anam cruthach caomh-álainn
 sochraidh an gcéin mhaireas tlacht taitneamhach na ngrás uime. Gidh eadh,
 an tan do-ní duine peacadh marbhthach, agus do-gheibh bás na


---

p.45



 coire, claochluidhidh dath agus déanamh na hanma, do bhríogh go dtéid sé ó
 bheith ar dheilbh dheagh-mhaisigh Dé ré mbeith ar dheilbh dhochraidh
 dhoghnúisigh an diabhail. Agus is é so tuigthear as an seiseadh caibidil
 déag ag Ezech., mar a 
  
1340] n-imdheargann Dia an peacthach agá rádh ris,
 abominabilem fecisti decorem tuam ‘is dochraidh gránna mísgiamhach do-rinnis do sgéimh agus do
 dheagh-mhaise féin.’ Dá chor i gcéill go gcuireann an peacthach an t-anam ó
 chruth i n-éagcruth agus ó mhaise i míomhaise, amhail chuireas an bás corpardha
 an corp, 
  
1345] amhail adubhramar. Agus is i bhfioghair an éagcrotha chuireas an
 peacadh ar an anam atá aní léaghthar ag Matha san .22. caibidil, mar do
 fhiafruigh Críost cia an íomháigh do bhí san mhonadh; agus an tan do
 fhreagair cách gurab í íomhaigh Shéasair í, adubhairt aní fá leis féin do
 thabhairt do Shéasair. Mar an 
  
1350] gcéadna an tan bheirthear an t-anam do
 láthair Chríost i n-aimsir an bháis, agus do-gheibh dealbh dhuthain dhoiléir dhuaibhseach,
 agus fuath arrachta éidightheach na hurchóide dealbhtha i gcopar na
 coire nó i bprás an pheacaidh ar orlár na hanma, adéara an monadh .i. an
 t-anam do thabhairt don tí 'sa dhealbh 
  
1355] atá ann, .i. an diabhal, mar do-chí
 íomháigh ghlé-mhaiseach na Tríonóide arna hurdhubhadh innte.


Is cosmhail fós an taisbéanadh do-bheirid uatha leath ar leath, an
 mhéid go n-iomsgarann an bás corpardha an duine ré caidreabh na ndaoine.
 Mar an gcéadna dealuighidh bás na 
  
1360] coire an t-anam ré cumann agus ré caidreabh
 na n-aingeal agus na n-anam bhfíréanta. Agus is uime sin adeir Solamh
 san cheathramhadh caibidil déag do Leabhar na Seanfhocal na briathra
 so, miseros facit populos peccatum ‘do-ní an peacadh truagháin dona poibleachaibh.’
 Agus ní hiongnadh sin do 
  
1365] rádh, do bhríogh go ndealuigheann an uile mhaith
 riú, agus go mbí an uile olc d'áirithe aca, más é is críoch dhóibh
 éag san bpeacadh mharbhthach i mbíd.


#### An cúigeadh goin


Féadtar fós a rádh go bhfuil an ceathramhadh gné ann 'nar cosmhail an bás
 corpardha agus bás na coire ré chéile.


---

p.46



 Ionann cheana foghail do-níd siad; agus atáid a cúig ré a n-áireamh ann.


An chéad-fhoghail do-ní an bás corpardha, an bheatha do bhuain don duine.
 Mar an gcéadna do bhás na coire: beanaidh a beatha don spioraid anma, do
 réir Ezech. san ochtmhadh 
  
1375] caibidil déag, mar a n-abair,
 anima quae peccaverit ipsa morietur ‘an t-anam pheacuigheas do-ghéabhaidh féin bás.’


An dara foghail: beanaidh a dhighnit agus a ghairm dhe. Óir ní tugthar
 rí ar chorp mharbh an ríogh, ná impir ar chorp mharbh an impire, ná
 prionnsa ar chorp mharbh an phrionnsa. Agus ní 
  
1380] hiongnadh soin, ar mbeith
 dá gcorpaibh marbha 'na n-ablachaibh neamhchuibhdhe ré hiomchor garma
 onóraighe san bhioth. Mar an gcéadna do-ní bás na coire: beanaidh a ghairm
 agus a onóir don anam. Agus is uime sin adeir Solamh san deachmhadh
 caibidil in Ecclo., quis honorificabit exhonorantem animam suam 
  
1385] ‘cia do-bhéara onóir don tí neamhonóruigheas a
 anam féin?’ Dá chor i gcéill go gcailltear leis an tí pheacuigheas go
 marbhthach gach uile ghairm agus onóir dá mbí aige ré mbeith fíréanta dhó.
 Agus is dá éagnach so atá aní léaghthar ag Dáibhídh, mar a n-abair,
 homo cum in honore esset, etca. ‘ar 
  
1390] mbeith i n-onóir don duine níor thuig sé é, agus atá arna
 choimmeas ré bromachaibh, nó ré hóig-eachaibh éigciallda, agus do-rinneadh
 cosmhail riú é.’ Dá chor i gcéill nach fuil acht daoirseach
 don diabhal san bpeacthach bhíos cuibhrighthe lé téadaibh na gcean, amhail
 bhíos an t-óig-each ar téid agá marcach; agus fós 
  
1395] amhail bhíos an marcach ag
 marcaigheacht an óig-eich, dá sporadh agus fós dá slatadh agus dá srianadh,
 mar an gcéadna don diabhal ris an bpeacthach. Dá bhríogh sin is follus go
 gcailltear lé bás na coire gairm agus onóir na hanma, mar go gcuirthear i
 gcoimmeas ré beathadhach éigciallda é.



  
1400] An treas foghail do-ní an bás corpardha: beanaidh a ainm don duine.
 Óir ní tugthar Séamus, Peadar, ná Pól ar an gcorp gan anam. Mar sin
 an t-anam bhíos marbh ó bhás na coire, beantar a ainm a leabhar na beatha,
 do réir an bhagair do-rinne Dia ar an bpeacthach, amhail léaghthar san
 .32. caibidil in 
  
1405] Exodo, mar a n-abair qui peccaverit mihi, delebo eum de libro


---

p.47



 meo ‘an tí pheacóchas damhsa, sgriosfad é as mo leabhar.’ Dá chor i gcéill nach
 biadh a ainm i leabhar na beatha ré tuilleamh ná ré tuarastal d'fhagháil
 tréna fhoghnamh don Dúileamh. Agus is 'na fhioghair so atá aní léaghthar
 ag Lúcás san seiseadh 
  
1410] caibidil déag, mar do cheil Críost ainm an tsaidhbhir
 shádhail, dá chor i céill nárbh aithnidh dó é. Tig leis so aní léaghthar
 ag Solamh san deachmhadh caibidil do Leabhar na Seanfhocal,
 mar a n-abair, memoria iusti cum laudibus, et nomen impiorum putrescet ‘cuimhne an fhíréin lé hadhmoltaibh,
 agus do-ghéana 
  
1415] ainm an pheacthaigh dreódh.’ Dá chor i gcéill go
 bhfaghthar ainm an fhíréin sgríobhtha i gcairt na beatha, agus go mbí ainm
 an pheacthaigh arna sgrios as mar námhaid. As so is iontuigthe go mbeanann
 bás na coire gan íomháigh Dé do bheith dh'ainm ar spioraid an pheacthaigh,
 amhail bheanas an bás corpardha 
  
1420] ainm an duine don chorp mharbh.


An ceathramhadh foghail do-ní an bás corpardha: beanaidh don duine a
 uile bhríogha agus a mhaoine. Mar an gcéadna do-ní bás na coire ris an
 anam: dealuighidh a shochair agus a shubháilce ris. Agus is ar an bhfoghail se
 labhras Ieremias san 
  
1425] chéad-chaibidil do Leabhar na hEólchaire, mar a n-abair,
 ag faisnéis na díotha tig do bhás na coire d'imirt ar anam an pheacthaigh,
 manum suam misit hostis ad omnia desiderabilia eius ‘cuiridh a námhaid a lámh féin in gach éin-ní soimhianuighthe dá
 mbí aige.’ Ionann sin ré a radh, agus an tan do-gheibh duine 
  
1430] bás na coire,
 go mbeanann an diabhal gach subháilce agus gach sochar don anam lé bhféadfadh
 an ghlóir shuthain do thuilleamh. Agus is 'na fhioghair so atá aní léaghthar
 san chéad-chaibidil don chéid-leabhar do Leabhraibh na Machabei, mar
 do-chuaidh rí urchóideach darbh ainm Antiocus go cathair
 Ierusalem go 
  
1435] sluagh líonmhar maille ris, agus do thriall gus an
 dteampall, go ndeachaidh don tsanctóir, agus rug leis an altóir
 órdha, agus lóchrann an tsoluis, agus uile mhaoine an teampaill ó
 shoin amach. Go fáthach, cia an t-Antiocusso, acht an diabhal?
 Cia an Ierusalem, acht an fíréan? Cia an teampall, acht anam an
  
1440] 
fhíréin? Cia an sanctóir, acht an coguas glan? Cia an altóir
 órdhaidhe, acht an croidhe ionnraic bhíos arna oirneadh do


---

p.48



 thlacht taidhleach ghrádha Dé agus na comharsan? Cia an lóchrann soluis,
 acht an mhéin díreach? Cia uile mhaoine an teampaill acht uile
 ghlain-tiodhlaicthe agus subháilce an duine ó shoin 
  
1445] amach? Ionnus amhail
 do-rinne Antiocus an teampall d'argain, gurab mar sin airgthear leis an
 ndiabhal anam an fhíréin an tan do-ní peacadh. Agus is i bhfioghair na
 foghla céadna so atá an fábhaill-sgéal léaghthar ag Lúcás san deachmhadh
 caibidil, mar a n-abair Críost go fáthach go raibhe duine éigin ag dul síos
  
1450] 
ó Ierusalem go Ierico, agus go dtarladar ladrainn nó lucht foghla ris, agus
 gur feannadh é, agus ar bhfágbháil chréacht agus chneadh air, do fhágbhadar
 leith-bheó é. Mar an gcéadna do-ní an diabhal ris an anam. Óir go fáthach
 is é an duine úd do luaidh Críost an peacthach; agus Ierusalem a neimhchionta;
 Ierico staid an 
  
1455] pheacaidh; an lucht foghla, an diabhal agus a dhaosgar-shluagh;
 na hearradha do bheansad de, na subháilce somhaiseacha chailleas a los an
 pheacaidh; na créachta do-rinneadh air, gona chneadh an pheacaidh lé
 marbhthar an t-anam. Agus is ionann mar do fágbhadh leith-bheó é agus mar
 fhágbhas an peacadh 
  
1460] an duine, óir ní fhágbhann acht leath a bheatha aige,
 mar atá beatha an chuirp, ar mbuain bheatha na hanma .i. ghrás nDé lé
 foghail an pheacaidh dhe.


An cúigeadh foghail do-ní an bás corpardha: an duine do dhealughadh
 réna cháirdibh agus réna chompánaibh. Mar an 
  
1465] gcéadna do-ní bás na coire
 iomsgaradh na hanma ré caidreabh agus ré commaoin na naomh agus na n-aingeal,
 maille ré gan flaitheas Dé do thuar ná do thuilleamh dhó, an gcéin bhíos
 san pheacadh mharbhthach. Agus fós na subháilce agus na soibhéasa bhíos 'na
 bhfál timcheall na hanma, gabhaid raobadh chuca, ré briseadh 
  
1470] an bhuinne
 bheannuighthe .i. ghrás nDé, is cleith cheangail ar charcair an chrábhaidh.
 Agus atá Dia féin dá bhagar ar an bpeacthach go mbeanfaidh féin fáil
 fíréanta na subháilce agus na sochraide neamhdha dhe, do réir mar léaghthar
 san chúigeadh caibidil ag Isaias, mar a n-abair Dia ag labhairt 
  
1475] ar an
 bpeacthach, auferam sepem eius, et erit in direptionem ‘béaraidh mé liom a fhál súd, agus biaidh sé
 foghluighthe.’ Dá chor i gcéill, na naoimh, agus na haingil agus
 a shubháilce féin, go


---

p.49



 bhfuilngeann Dia a ndealughadh ris an bpeacthach i ndíoghailt
 a mhíghníomh.


#### An seiseadh goin



  
1480] Tuig, a dhuine, go bhfuilid trí cinéil pheacadh ann, mar atá peacadh an
 chroidhe, peacadh an ghníomha, agus peacadh an ghnáthuighthe. Agus is ar an
 gcéid-pheacadh labhras Solamh san chéad-chaibidil do Leabhar na hEagna, mar
 a n-abair, perversae cogitationes separant a Deo ‘do-níd na droch-smuaintighthe 
  
1485] iomsgaradh ó Dhia.’
 Agus dá réir sin marbhaid an t-anam, do bhríogh go sgarthar leó ó Dhia é, is
 beatha don anam, do réir Mhaoise san .30. caibidil ag Deut., mar a n-abair
 ag labhairt ar Dhia ris an duine, ipse est vita tua, et longitudo dierum tuorum ‘is é do bheatha agus fad do
 laitheadh é.’ Agus 
  
1490] is i bhfioghair an tí mharbhthar lé cóir an chroidhe atá
 aní léaghthar ag Matha, mar do aithbheódhuigh Críost inghean an phrionnsa.


Is ar an dara cinéal peacaidh labhras S. Séam san chéad-chaibidil dá
 Eipistil, mar a n-abair, peccatum cum consummatum 
  
1495] fuerit, generat mortem ‘an tan chríochnuighthear an peacadh,
 geinidh sé an bás.’ Dá chor i gcéill, an tan chuirthear an peacadh i
 ngníomh, go dtig bás na hanma dhe. Agus is 'na fhioghair so atá aní
 léaghthar ag Lúcás san seachtmhadh caibidil, mar do aithbheódhuigh Críost
 an macaomh fá mac don bhain-
  
1500] 
treabhthaigh.


Is ar an treas cinéal labhras Pól san chúigeadh caibidil don
 chéid-Eipistil ro sgríobh go Timotheus, mar a n-abair, vidua vivens in deliciis mortua est
 ‘an bhaintreabhthach mhaireas i sádhaile, atá sí marbh.’ Ionann sin ré a
 rádh agus an t-anam bhíos ag 
  
1505] gnáthughadh an pheacaidh, agus bhíos 'na
 bhaintreabhthaigh ar dtréigean a fir phósta, .i. an Spiorad Naoimh, i ngeall
 ar mheirdreachus na locht, go mbí marbh ó bhás na coire. Agus is 'na
 fhioghair so atá aní léaghthar ag Eóin san aonmhadh caibidil déag, mar
 do-rinne Críost Lazarus d'aithbheódhadh. 
  
1510] Bíodh a fhios agat, a dhuine,
 gurab i bhfioghair na dtrí gcinéal peacthach úd atáid an triúr úd do
 haithbheódhadh lé Críost.




---

p.50


Óir amhail do-rinne Críost aithbheódhadh an trír réamhráitte, is
 mar sin do-ní go laothamhail aithbheódhadh na dtrí n-aicme úd.
 Gidh eadh, tuigthear as an réim do choimhéid Críost 
  
1515] i n-aithbheódhadh an
 trír úd cia dona trí drongaibh peacthach is túsga do-gheibh a n-aithbheódhadh.
 Is-toigh imorra do haithbheódhadh inghean an phrionnsa; ag
 triall cheana gus an adhnacul do haithbheódhadh an macaomh; gidh eadh,
 is annsan uaigh do-rinneadh Lazarus d'aithbheódhadh.


#### An seachtmhadh goin



  
1520] As so is iontuigthe gurab túsga do-ní Dia duine d'aithbheódhadh ón
 chéid-chinéal peacaidh ioná ón dara cinéal, agus ón dara cinéal ioná
 ón treas cinéal. Agus is uime do-rinne Críost gan d'aithbheódhadh acht
 an triúr soin, do bhríogh nach raibhe faoi an ceathramhadh cinéal peacaidh
 do leigheas .i. peacadh 
  
1525] na haindiúide. Agus is uime sin adeir, ag labhairt
 ar an druing bhíos i bpeacadh aindiúid na neamhaithrighe, amhail léaghthar
 san ochtmhadh caibidil ag Matha, mar a n-abair, dimittite mortuos sepelire mortuos ‘léigidh dona
 marbhaibh na mairbh d'adhnacul.’ Agus is iad drong adeir d'adhnacul annso
 na peacthaigh bhíos 
  
1530] marbh ó choir aindiúid na neamhaithrighe. Agus is 'na
 fhioghair so atá aní léaghthar san chéad-chaibidil do leabhar
 Amos, mar a n-abair, super tribus sceleribus Damasci, et super quatuor non convertam eum ‘tillfead ó thrí coiribh na
 Damasca, agus ní fhillfead óna ceathair é.’ Dá chor i gcéill go
 ndéin Dia 
  
1535] aithbheódhadh na bpeacthach bhíos marbh ó pheacadh an
 chroidhe, nó ó pheacadh an ghníomha, nó fós ó pheacadh an
 ghnáthuighthe, gidh eadh, nach déin aithbheódhadh ar an tí bhíos
 marbh ó pheacadh aindiúid na neamhaithrighe.




---

p.51


AN SEISEADH HALT
----------------


'na ndéantar coimmeas idir dá chomhartha dhéag an bháis chorpardha agus an bháis spioradálta.
#### An chéad-ghoin


Tuig, a léaghthóir, ó's é an bás is díol agus is tuilleamh i n-íoc 
  
1540] 
an pheacaidh, do réir Phóil san seiseadh caibidil gusna Rómhánchaibh,
 mar a n-abair, stipendia peccati mors ‘tuarastail an pheacaidh an bás.’
 Dá chor i gcéill nach foláir dá gach aon-duine oirchill do bheith aige air
 féin lé mbiadh ollamh ar a chionn, ionnus ó nach fuil dol ón bhás
 chorpardha aige, go 
  
1545] bhféadfadh é féin do chaomhna agus do choimhéad ar bhás
 na coire. Agus ar chor gomadh móide do fhéadfadh é féin d'imdhídean agus
 d'anacul air, fios a raibhthe forfhógarthacha agus a chomharthadh gcinnte do
 bheith aige, measaim gurab tarbhach don duine na comharthadha cinnte
 fhorfhógras an 
  
1550] bás corpardha do bheith i ngar do neoch do chor síos annso,
 agus comharthadha cinnte bháis na coire fhreagras dóibh sin mar an gcéadna,
 ionnus óna bhfios do bheith ag neach, go dtuigfeadh an duine cuin do bhiadh
 féin marbh do bhás na coire. Agus atáid a dó dhéag ré a n-áireamh ag
 gach bás don dá bhás.


#### An dara goin



  
1555] An céad-chomhartha lé bhforfhógarthar an bás corpardha, anorduightheacht
 an bhlais. An tan iomorra do-gheibh an t-othar blas ar aní budh anfholláin
 dó agus diomblas ar aní budh folláin dó, is comhartha báis é. Mar an
 gcéadna don othar spioradálta, is comhartha báis na coire an tan do-gheibh
 an 
  
1560] peacthach blas ar dhíomhaoineas agus ar shádhaile agus ar bhaosradh na
 beatha aimseardha, agus diomblas ar shochar na sácramainteadh agus ar theagasg
 bhréithre Dé. Agus is ar an druing se labhras Dáibhídh, mar a n-abair,
 omnem escam abominata est anima eorum, appropinquaverunt usque ad portas mortis ‘do ghabh déistin a 
  
1565] n-anam súd ris an uile oileamhain, do dhruid
 siad go doirsibh an bháis.’ Dá chor i gcéill go mbí bás na coire san ursain ag an druing


---

p.52



 nach faghann blas ar bhriathaibh Dé ná ar na soibhéasaibh, agus
 rénar milis briathra borba agus baothántacht na beatha corpardha.
 Agus is i bhfioghair staide na druinge se atá aní léaghthar ar 
  
1570] Chloinn
 Israel san aonmhadh caibidil déag do Leabhar na Nuimhreach, mar do chleachtaoi
 leó bheith ag diommoladh an phlúir neamhdha, agus ag sanntughadh na
 brúid-bheatha do chleachtadar san Éigipt.


#### An treas goin


An dara comhartha, mar atá easbaidh díleaghtha. An tan 
  
1575] iomorra nach
 féadann an t-othar an biadh chaitheas do chongbháil fána chlí, nó, dá
 gcongbhaidh é, nach féadann díleaghadh do dhéanamh air do dhíoth an teasa
 nádúrtha agus na flichidheachta fréamhamhla, is comhartha cinnte báis é.
 Amhail iomorra do-níthear an céid-díleaghadh san ghoile, an dara
 díleaghadh sna 
  
1580] haéibh, agus an treas díleaghadh sna ballaibh fá seach, lé
 teas agus lé flichidheacht maille ré gníomhughadh na bríogha díleaghtha,
 mar an gcéadna go spioradálta, an tan éagas teas an ghrádha agus flichidheacht
 an ghlan-dúthrachta, téid báthadh ar dhíleaghadh bhreíthre Dé, arna
 clos agus gan a coimhéad. Budh dual trá 
  
1585] briathra Dé do dhíleaghadh fá thrí,
 amhail do-níthear an díleaghadh corpardha: an céid-díleaghadh i ngoile
 na meamhrach, lé cuimhniughadh uirre; an dara díleaghadh i n-aéibh na toile,
 lé gean do bheith uirre agá téaghadh ar thinntéan nó ar theallach na toile;
 an treas díleaghadh sna ballaibh fá seach 
  
1590] lé gníomhughadh cneasta. Gidh
 eadh, an dream nach faghann blas ar bhréithir Dé, agus nach déanann a díleaghadh
 fá thrí amhail adubhramair, is follus go bhfuil comhartha cinnte bháis
 na coire ortha. Agus is ar an tí ar a mbí an comhartha so labhras
 Dáibhídh, mar a n-abair, odisti disciplinam et proiecisti sermones 
  
1595] meos retrorsum ‘do fhuathuigh tú an
 seóladh agus do theilgis mo ráitte-se druim tar ais.’ Dá chor i
 gcéill, an tí ar a mbí an comhartha báis se, nach binn leis
 briathra Dé do chlos agá seóladh dhó, agus nach milis leis iad ré a
 gcoimhéad ná ré díleaghadh do dhéanamh orra. Agus is ar an druing
 se atá 
  
1600] Isaias ag casaoid san chúigeadh caibidil, mar a n-abair,
 abiecerunt legem Domini exercituum, et eloquium Sancti Israel blasphemaverunt


---

p.53



 ‘do ruaigsead reacht Tighearna na sochaidheadh, agus do dhiamhasluighsead
 labhra Naoimh Israel.’ Agus is ar an druing gcéadna labhras Dia, ag bagar
 orra agus agá rádh nach tillfeadh 
  
1605] iad ó bhás na coire, do réir mar léaghthar
 san dara caibidil ag Amos, mar a n-abair, ag cur an réasúin síos créad nach
 tillfeadh ó bhás na coire iad, eo quod abiecerunt legem Domini ‘do bhríogh (ar sé) gur ruagadar
 reacht an Tighearna.’


#### An ceathramhadh goin


An treas comhartha, claochlódh na gnúise, mar atá an tsrón 
  
1610] do bheith
 arna caolughadh, an tsúil do bheith cuas-shloigthe, agus na cluasa do bheith
 ar gcrapadh agus ar bhfuaradh. Mar an gcéadna don othar spioradálta. Is
 ionann an caolughadh srón úd agus mar bhíos ag boltnughadh go fuireachair ar
 bhéasaibh cáich, ar dtabhairt an chrotha 'na mbí féin i ndearmad. Agus
  
1615] 
is ris an tí se labhras Ieremias san .31. caibidil, mar a n-abair,
 reverte virgo Israel, reverte ad civitas tuas. Usque quo deliciis vaga dissolveris ‘till, a mhaighdean Israel, till ar do chathrachaibh féin. Gá
 fad bhus sgaoilte thú ar síodhán i sádhaile?’ Is eadh aitcheas nó
 athchuingheas Ieremias annso ar an duine, 
  
1620] gan bheith ag seilg ná ag
 sraith-fhiadhach, ná ag léir-mheas ná ag lorgaireacht ar lochtaibh a
 chomharsan, ar ndearmad a dhoibhéas féin; agus dá ndearna, is comhartha cinnte
 ar bhás na hanma é. Ionann fós an slogadh súl úd agus an sáthadh do-ní an
 peacthach ar rosgaibh a rúin sna neithibh talmhaidhe, ar 
  
1625] n-iompódh a thoile
 ó bheith ag smuaineadh ar na neithibh neamhdha. Agus is ris an bpeacthach so
 adeir Ieremias san treas caibidil, leva in directum oculos tuos, et vide ubi non prostrata sis ‘tógaibh go díreach do shúile, agus
 féach cáit 'snár leagadh thú.’ Dá chor i gcéill go ndligheann an peacthach
  
1630] 
dearc a dhíoghraise do thógbháil a cuas an chonáich shaoghalta, agus silleadh
 ós a chionn, d'amharc gach othrais agus gach éislinne dá mbí ar a anam. Ionann
 mar an gcéadna an crapadh agus an fuaradh cluas úd agus gan milse bhriathar
 nDé do fhromhadh, ná giall dóibh. Agus is eadh adeir Solamh ris an tí ar a


---

p.54


  
1635] 
mbí an comhartha so, amhail léaghthar san ochtmhadh caibidil fichead do
 Leabhar na Seanfhocal, qui declinat aures suas ne audiat legem, oratio eius erit execrabilis ‘an tí chlaonas a chluasa go nach cluinfeadh an
 reacht, biaidh a urnaighthe malluighthe.’ Ionann sin ré a rádh agus gurab
 malluighthe an tí nach éisteann 
  
1640] ré briathraibh Dé, agus dá réir sin gurab
 comhartha cinnte ar bhás na hanma gan chluais do thabhairt ré héisteacht agus
 ré coimhéad bhriathar nDé. Agus don leith oile adeir Críost san chúigeadh
 caibidil ag Eóin na briathra so, qui verbum meum audit, et credit ei qui misit me, habet vitam aeternam, 
  
1645] et in iudicium non venit, sed transit a morte in vitam ‘an tí do-chluin mo bhriathra-sa, agus
 chreideas don tí do chuir uaidh mé, atá an bheatha shíor aige, agus ní thig fá
 bhreitheamhnas, acht triallaidh ó bhás go beathaidh.’ As so is iontuigthe
 gurab comhartha cinnte ar bhás na coire an tan chrapas agus fhuaras 
  
1650] cluas an
 pheacthaigh lé hoighreadh na hurchóide agus an éagcrábhaidh,
 agus dhúnas lé dullán dubháilceadh, nó lé comhlaidh chean, céadfaidh
 na héisteachta, ionnus nach cluinfeadh agus nach creidfeadh briathra Dé ná
 teagasg a leasa.


#### An cúigeadh goin


An ceathramhadh comhartha báis chorpardha, éagcomhthrom 
  
1655] na cuisleann, an
 tan bhuaileas go neimhionann, mar atá seal go luath agus seal go mall, seal
 go meirbh agus seal go láidir. Agus is eadh is cuisle ann, friothbhualadh
 gluasachta an chroidhe sna hairtiribh, thionnsgnas ón chroidhe lé
 gcoimhéadtar an t-aieór agus spiorad na beatha. Agus is eadh go spioradálta
  
1660] 
chialluighid na cuisleanna úd, miana an chroidhe dhaonna. Agus is eadh
 chialluigheas an mhalairt úd ar ghluaiseacht na gcuisleann, claochlódh
 corrach diombuan luath-aigeantach na mian gcéadna. Agus amhail is comhartha
 báis chorpardha gluasacht neimhionann na gcuisleann, mar an gcéadna is 
  
1665] 
comhartha ar bhás na coire, an tan bhíd miana an chroidhe corrach, agus
 do-níthear a malairt fá seach, mar theagmhas do mhórán do dhaoinibh dul ó
 bheith measardha go beith craosach, o bheith cráibhtheach go beith
 éagcráibhtheach, ó bheith geanmnaidh


---

p.55



 go beith drúiseach, ó bheith fosaidh go beith feargach; agus 
  
1670] mar sin dóibh ag
 malairt idir na miana agus na hainmhiana, ionnus gurab neimhionann gluasacht
 chuisleann an choguais aca; agus don chomhartha soin aitheantar bás na coire dá
 rochtain. Agus is ar anam an tí bhíos luath-aigeantach labhras
 Solamh san seachtmhadh caibidil do Leabhar na Seanfhocal, mar a
  
1675] 
n-abair, garrula et vaga, quietis impatiens, etca. ‘labharthach agus síleach, gan fulang
 chomhnaighthe.’ Dá chor i gcéill go mbí aigneadh an pheacthaigh
 ar lúth agus ar luadhaill, ag léim ó locht go locht, do bhríogh nach
 bí fundaimeint fhorasta fhíréandachta fúithe.


#### An seiseadh goin



  
1680] An cúigeadh comhartha báis chorpardha, codladh corrach antráthach.
 Is eadh iomorra is codladh antráthach ann, an tan do-ní duine suan ar ló
 agus dúsgadh san oidhche. Go spioradálta, is eadh chialluigheas an
 codladh úd, faill, agus is eadh chialluigheas an lá, an tsláinte, agus an
 oidhche, an galar. Mar 
  
1685] sin, an tí do-ní faill nó seachmall ar ló .i.
 'na shláinte, agus chuireas a leas ar cairde i gcomhair oidhche na heasláinte,
 is follus go bhfuil comhartha cinnte bháis na coire air. Agus is uime sin
 ghuidheas Dáibhídh Dia, dá iarraidh air é féin do dhíon ar an gcoir se,
 mar a n-abair, illumina oculos meos ne unquam 
  
1690] obdormiam in morte ‘soillsigh mo shúile, ionnus nach codlainn
 choidhche san bhás.’ Agus is eadh iarras ar Dhia, gan a léigean dó féin
 faill do dhéanamh, dá dtiocfadh é féin do bheith marbh i mbás na coire.
 Atá fós Pól dá theagasg don pheacthach bhíos 'na chodladh san pheacadh dá
 ngairthear faill, éirghe 
  
1695] as, do reir mar léaghthar san chúigeadh caibidil go
 Ephesios, mar a n-abair, surge, qui dormis, et illuminabit te Christus ‘tusa atá it chodladh, éirigh, agus
 soillseóchaidh Críost tú.’ Asta so is follus gurab comhartha cinnte ar bhás
 na coire an codladh úd dá ngairthear faill.


#### An seachtmhadh goin



  
1700] An seiseadh comhartha ar an mbás chorpardha .i. allus anorduighthe
 nach i ló an fhaothaimh do-geibhthear, agus


---

p.56



 nach bí as an gcorp go huilidheach, agus bhíos fuar, agus nach tabhair biseach
 na sláinte don othar. Go spioradálta is eadh chialluigheas an t-allus, an
 fhaoisidin, agus an faothamh, breitheamhnas 
  
1705] an tsagairt; an t-allus
 neamhuilidheach, ciorrbhadh na faoisidneach; agus an fhuaire bhíos ann,
 neimhtheas cuisneamhail na coire, lé múchtar grís ghrádha Dé agus na
 comharsan, is snáth uama dona subháilcibh, is cruaidh-théad cheangail don
 chrábhadh, agus is uchtach ór-naisg don aithrighe. Agus is 
  
1710] ar an tí do-ní
 faoisidin ar an gcor so labhras Solamh san seachtmhadh caibidil déag in
 Ecclo., mar a n-abair, a mortuo quasi nihil perit confessio ‘téid an fhaoisidin ar ceal ón mharbh
 amhail neimhní.’ Dá chor i gcéill, an dream do-ní an fhaoisidin fhallsa
 fhollásach úd, nach téid i sochar don tí bhíos marbh 
  
1715] ó bhás na coire, amhail
 nach téid an t-allus do luaidheamar i sláinte don othar. Tuig, a
 léaghthóir, gurab anfholláin an t-allus do chor acht i ló an fhaothaimh.
 Mar an gcéadna is damanta don tí do-ní faoisidin agus faisnéis ar a pheacadh
 féin, acht do láthair an tsagairt. Gidh eadh, is iomdha fa-ríor 
  
1720] feidhneóir
 fíor-uallach faithche, badhgaire bras-ráitteach, agus baothán builidh
 beig-ciallda, mhaoidheas go bréagach, a los anbhairr agus iomarca, do láthair
 bhan dá mbréagadh, a gcumus féin ar ól agus ar imirt, ar mhilleadh ban, ar
 ghoid, ar éigean agus ar mharbhadh daoine, agus ar gach olc oile dá ndéinid
 agus nach 
  
1725] déinid. Gidh eadh, bíodh a fhios aca gur comhartha cinnte ar bhás
 na coire é.


#### An t-ochtmhadh goin


An seachtmhadh comhartha ar an mbás gcorpardha, bréantas anáile. An tan
 iomorra bhíos anál bhréan ag an othar, is comhartha é ar sgaoileadh nó ar
 bhriseadh bronn do bheith 
  
1730] aige, agus dá réir sin, ar an mbás do bheith i ngar
 dhó. Mar an gcéadna go spioradálta, an tí dhoirteas a mhíochlú féin
 dá gach leith léna mhíghníomhaibh, bí droch-bhaladh mítheasta air, agus
 dá réir sin bí comhartha bháis na coire air. Agus is ar an druing bhíos
 ar an gcor soin labhras Ieremias san seiseadh 
  
1735] caibidil, mar a n-abair,
 confusi sunt quia abominationem fecerunt


---

p.57



 ‘atá meadhradh orra tré mar do-rónsad gníomh déistineach.’
 Dá chor i gcéill go mbí commbuaidhreadh na coire ag déanamh droch-bhalaidh
 na míochlú ón pheacthach, agus an tan do-chluin féin a mhítheist
 dá haithfhriotal, cuiridh meadhradh air, trésan 
  
1740] diúide ghabhas é. Agus
 is ar an druing se labhras Solamh san dara caibidil do Leabhar na Seanfhocal,
 mar a n-abair quorum viae perversae sunt, et infames gressus eorum ‘an dream is saobh slighthe, is mítheastach a gcéime.’
 Agus is 'na fhioghair sin atá aní léaghthar ag Eóin san aonmhadh caibidil
 déag, mar a 
  
1745] n-abair Martha, ag labhairt ré Críost do thaoibh a dearbhráthar,
 Domine iam foetet, quatriduanus est enim ‘a Thighearna, atá sé bréan, óir atáid cheithre lá ó's
 marbh é.’ As so go fáthach is iontuigthe, an dream bhíos marbh cheithre lá
 go spioradálta, leis na ceithre gnéithibh peacadh ó bhféadtar duine d'aithbheódhadh, 
  
1750] 
mar atá smuaineadh, labhairt, gníomh, agus gnáthughadh, go mbí
 comhartha cinnte bháis na coire air.


#### An naomhadh goin


An t-ochtmhadh comhartha ar an mbás chorpardha .i. easbaidh
 urlabhra. An tan trá do-bheir duine an fhaoisidin agus moladh Dé i
 ndearmad, is comhartha bháis na coire é. Agus 
  
1755] is ris an tí
 do-gheibh an bás so adeir Solamh san seachtmhadh caibidil déag in
 Ecclo., vivus et sanus confiteberis, et laudabis Deum ‘ré linn do bheatha agus do shláinte do-ghéana
 tú faoisidin agus molfaidh tú Dia.’ Dá chor i gcéill go bhfuil
 an fhaoisidin éigeantach ré haithbheódhadh an té bhíos marbh ó
 bhás na 
  
1760] coire. Agus is uime adeir ar dtús an fhaoisidin do
 dhéanamh ré moladh Dé, do bhríogh nach gabhann Dia urnaighthe an
 pheacthaigh, nó go mbí arna fhothragadh lé fíor-uisge na
 faoisidneach, do réir mar adeir Solamh san chúigeadh caibidil déag
 in Ecclo., non est speciosa laus in ore peccatoris ‘ní maiseach 
  
1765] an moladh i mbéal an pheacthaigh.’
 Dá chor i gcéill, an dream bhíos marbh ó bhás na coire, nach
 faghann Dia blas ar a n-urnaighthe, acht mar gurab i n-easbaidh
 urlabhra do bhiadh siad ó bhás na coire. Agus is ar an druing se
 labhras Dáibhídh, mar a n-abair, non mortui laudabunt te Domine, neque


---

p.58


  
1770] 
omnes qui descendunt ad infernum ‘ní mholfaid na mairbh thú, 
 a Thighearna, náid na huile théid síos i n-ifreann.’ Ionann sin 
 agus nach gabhann Dia moladh ná urnaighthe na
 druinge bhíos marbh ó bhás na coire, agus nach mó mholtar é leis an druing
 dhamanta bhíos i n-ifreann. Ionnus, mar aitheantar an deóraidh 
  
1775] ar a bhéasgna
 cia an chríoch nó an cionnaidh is dúthaigh dhó, mar sin go meinic aitheantar
 ar uraghall an duine an é flaitheas Dé is dúthaigh dhó, nó an é ifreann. Óir
 madh fírinneach sochraidh ceannsa comhrádh an duine, is comhartha sin gurab
 é flaitheas Dé is dúthaigh dhó, agus madh bréagach borb beag-tharbhach 
  
1780] a
 bhriathra, is comhartha gurab é ifreann is dúthaigh dhó. Agus cibé labhras
 ar an dara modh so, is geall ré heasbaidh athaisg do bheith air é, agus da réir
 sin bí comhartha bháis na coire air.


#### An deachmhadh goin


An naomhadh comhartha ar an mbás gcorpardha, maoladh 
  
1785] na meabhrach. Óir
 an tan chailleas duine a mheabhair, is comhartha báis air é. Mar sin go
 spioradálta, an tí do-bheir i ndearmad dearlaigthe Dé, a bhreitheamhnais,
 a aitheanta, agus a luaighidheachta, is comhartha cinnte ar bheith marbh ó bhás
 na coire é. Agus is ar an tí bhíos marbh i mbás na 
  
1790] coire se labhras

 Dáibhídh, mar a n-abair,non est in morte qui memor sit tui ‘ní fhuil san bhás neach do bhiadh cuimhneach
 ort-sa.’ Dá chor i gcéill, an tí bhíos marbh do bhás na coire, nach
 bí cuimhne ar Dhia ná ar a thiodhlaicthibh aige. Agus fós is ar an
 druing gcéadna so labhras Dáibhídh, mar a n-abair, 
  
1795] et obliti sunt Deum qui salvavit eos ‘agus
 tugadar i ndearmad Dia do shlánuigh iad.’ Dá chor i gcéill, an dream
 bhíos marbh ó bhás na coire, nach cumhain leó commaoin dár chuir Dia orra,
 ar mbeith dá meabhair arna maoladh, amhail adubhramar.


#### An t-aonmhadh goin déag


An deachmhadh comhartha ar an mbás gcorpardha, an tan 
  
1800] choisgeas a luadhaill
 nó a ghluasacht. Óir an tan nach féadann duine aon-bhall dá bhallaibh do
 chorraighe, is comhartha cinnte báis é. Mar sin go spioradálta, an
 t-anam bhíos gan luadhaill


---

p.59



 na deagh-oibre, bíth marbh do bhás na coire. Óir is é an creideamh beatha na
 hanma, do réir Abacuc san dara caibidil, 
  
1805] mar a n-abair, iustus
 in fide sua vivet ‘méaraidh an fíréan 'na chreideamh féin.’ Gidh eadh, do réir
 S. Séam san dara caibidil mar a n-abair, fides sine operibus mortua est ‘is marbh an
 creideamh gan deagh-oibreachaibh.’ Dá bhríogh sin, ó's marbh an
 tí bhíos gan luadhaill ré déanamh na ndeagh-oibreach, ní 
  
1810] foláir
 dhúinn bheith seadhmhar ré saothrughadh na subháilceadh agus na
 soighníomh. Agus atáid cheithre cinéil deagh-oibreach dhleaghair
 dhúinn do dhéanamh.


An céid-chinéal, mar atáid oibreacha áilgheasacha na haithrighe ré
 hionnladh na hanma ó mheirg na mailíse. Agus is é an 
  
1815] t-ionnladh so na
 haithrighe fhoráileas Críost, do réir mar léaghthar san treas caibidil
 ag Lúcás, mar a n-abair, facite fructus dignos poenitentiae ‘déanaidh toirthe fiúdhantacha na
 haithrighe.’ Agus is i bhfioghair aneithe céadna atá aní léaghthar san
 chúigeadh caibidil don cheathramhadh leabhar do Leabhraibh na Ríogh, 
  
1820] 
mar do fhoráil Eliseus ar Naaman é féin do nighe fá sheacht i sruth
 Iordáin. Agus fós atá san áit se Dia ag déanamh bagair san
 Scrioptúir mar a n-abair san treas caibidil déag ag Lúcás, nisi
 poenitentiam egeritis, simul omnes peribitis ‘muna ndearntar aithrighe libh, caillfidhear uile i n-aoin-fheacht
 sibh.’ Gonadh 
  
1825] aire sin adeir file éigin an rann so:


> 1. Gá fios damh, a Dhé nimhe —
>   
> anois uair na haithrighe —
>   
> an mbiam an uair oile ann?
>   
> an uain bhus goire gabham.
> 





  
1830] An dara cinéal oibre, mar atáid oibreacha na trócaire, do réir Phóil
 san treas caibidil déag gusna hEabhraidhibh, mar a n-abair,
 caritas fraternitatis maneat in vobis, et hospitalitatem nolite oblivisci ‘comhnaidheadh an grádh bráthardha ionnaibh, agus ná tugthar
 libh i ndearmad an aoidheacht;’ agus mar adeir 
  
1835] san áit chéadna,
 mementote vinctorum tanquam simul vincti ‘bíodh cuimhne agaibh ar na cimeachaibh, mar go mbiadh sibh
 féin mar aon riú cuibhrighthe.’ Dá chor i gcéill go ndligheann


---

p.60



 duine éigean-dáil agus anfhorlann a chomharsan d'fhóirithin agus d'anacul,
 amhail do-ghéanadh air féin dá mbeith san ghuais 
  
1840] chéadna.


An treas cinéal oibre, mar atá sgrúdadh agus sgáthántacht glan-rúnda
 do dhéanamh ar na neithibh neamhdha. Agus atá an Coimdhe ag cuireadh na
 ndaoine ré déanamh an sgrúduighthe se, do réir mar léaghthar san
 .24. caibidil in 
  
1845] Ecclo., mar a n-abair, transite ad me omnes qui concupiscitis me
 ‘triallaidh im dháil-se, na huile shanntuigheas mé.’ Agus is
 cuid don sgrúdadh soin oibreacha na heagna, mar atá éisteacht go
 friochnamhach ré friotal na fírinne, agus na neithe chluinfeas tú do
 choimhéad id 
  
1850] chuimhne; agus na neithe chuirfeas tú id chuimhne do
 ghníomh-ghnáthughadh; leabhair dhiadha do léaghadh, agus fós
 frithléaghadh fuireachair do dhéanamh orra, go ndeithide agus go
 ndícheall ndofhaisnéise; foirfhiafraighidh do dhéanamh ar neithibh
 conntabhartacha; lorgaireacht ar thoil agus ar aitheantaibh Dé fria
 a gcoimhéad go cobhsaidh caoin-bhéasach; 
  
1855] agus fidh-cheangal do
 dhéanamh ar chuithe nó ar chuas an chroidhe lé féithle
 fíréandachta, ionnus nach géabhadh teannáil na toile — bhíos ag
 aol-losgadh na hanma, dá bruithneadh agus dá beó-ghoradh, ag buain
 mheirge na mímhéine agus umha ghuirm na hurchóide dhi — múchadh
 chuice.



  
1860] An ceathramhadh cinéal oibre, mar atá fíréantacht iomlán, ré
 gcomhailltear na neithe chomhairligheas Dia dhúinn do dhéanamh, leath amuigh
 dá fhógarthaibh. Agus atáid cheithre neithe san bhfíréantacht so.


An céid-ní, tar agus tarcuisne na séad saoghalta. Agus is uime 
  
1865] sin adeir
 máthair Tobias, dá chor i gcéill nach raibhe seadh san saoghal aice féin,
 mar a n-abair, sufficiebat nobis paupertas nostra ‘fá lór dhúinn ar mbochtacht féin.’


An dara ní, neimhchion do thabhairt ar ainmhianaibh na colna, is
 dearbh-airdhe dísle ar na dubháilcibh, agus is teachta agus 
  
1870] is taidhleóire do
 thaomaibh fiabhrasta an pheacaidh. Agus is uime sin atá aní léaghthar ag
 Solamh san .33. caibidil in Ecclo. mar a n-abair, cibaria et virga et onus asino, panis et disciplina et opus servo ‘biadha agus 
 brod agus ualach don asal, arán agus seóladh


---

p.61



 agus obair don daoirseach.’ Dá chor i gcéill don cholainn nach 
  
1875] foláir dhi
 bheith fá bhrod bhrostuighthe an Spiorad Naomh, fhoráileas ar
 dhuine deigh-ghníomha do dhéanamh agus ualach na haithrighe agus
 lón an lóir-ghníomha d'iomchor, agus slat shaothruighthe na
 soighníomh do bheith ós cionn na colna dá brodadh réna cor ó bheith
 aimhriata.



  
1880] An treas ní, umhlacht an fhomóis, do réir Eóin san cheathramhadh
 caibidil, mar a n-abair Críost, meus cibus est ut faciam voluntatem eius qui misit me ‘is eadh is biadh dhamhsa, go
 ndearnainn toil an tí do chuir uaidh mé.’


An ceathramhadh ní, treise na foidhide, do réir S. Séam san 
  
1885] chéad-chaibidil,
 mar a n-abair, patientia opus perfectum habet, ut sitis perfecti et integri, in nullo deficientes ‘obair iomlán an
 fhoidhide, is aice atá bhar mbeith coimhlíonta iomlán, gan bheith
 dítheach i n-éin-ní.’ Dá chor i gcéill go dtig don fhoidhidin
 gach dochar agus gach díoth aimseardha fhuilngeas an duine dá
 dheóin san 
  
1890] bheathaidh se, go bhfuighbhe a gcoimhlíonadh san
 bheathaidh shuthain.


#### An dara goin déag


An t-aonmhadh comhartha déag .i. easbaidh anáile. Óir an dream
 mheasas a fhios do bheith aca an mbí an t-othar marbh, do-níd
 cleite d'inneall ar chomhair a bheóil agus a shrón, dá
 fhéachain an luaisgfidh an cleite lé séideadh nó lé súghadh 
  
1895] 
a anáile; agus an tan nach mothuighid ag séideadh nó ag tarraing a
 anáile é, measaid siad gurab marbh bhíos. Mar an gcéadna go
 spioradálta, an tan nach séideann duine a dhíoghrais go Dia,
 agus nach súigheann grása an Spiorad Naoimh, is comhartha ar 
  
1900] 
bhás na coire é. Agus is ar an tí bhíos san riocht so labhras an
 seachtmhadh caibidil déag don treas leabhar do Leabhraibh na Ríogh,
 
mar a n-abarthar, erat languor fortissimus ita ut non remaneret in eo halitus ‘do bhí an treabhlaid láidir, ionnus
 nár an anál ann.’ Agus is é peacadh an éadóchais go sonnradhach
  
1905] 
thuigthear ann so, do réir Sholaimh san aonmhadh caibidil déag mar
 a n-abair, mortuo homine impio nulla erit ultra spes ‘ar bhfagháil bháis don éadtrócaireach,
 ní bhia dóchas ar bioth ó shoin amach aige.’ Dá chor i gcéill
 go dtéid an t-éadtrócaireach


---

p.62



 i n-amharas ar Dhia agus ar a chomharsain, ionnus nach séideann 
  
1910] anáil a
 aithmhéile go Dia, agus nach mó thairrngeas a thrócaire chuige.


#### An treas goin déag


An dara comhartha déag báis chorpardha .i. easbaidh tadhaill. An tan trá
 chailleas duine céadfaidh an tadhaill, is follus gurab marbh é. Mar an
 gcéadna go spioradálta, an tan chruadhuigheas 
  
1915] an duine go docht sna dubháilcibh,
 caillidh a chéadfaidh a mothughadh. Ar dtús caillidh a blasadh,
 an mhéid nach fromhann milse an chomhshóláis diadha, agus fós nach cluin
 briathra an teagaisg ná an smachta, agus nach faiceann do rosgaibh a réasúin
 toirbhearta an bhronntais diadha, agus nach déanann 
  
1920] boltnughadh ar
 eisiompláiribh chaidribh naomhtha Chríost agus na naomh, agus nach mothuigheann
 céadfaidh an tadhaill sgiúrsadha an smachta diadha. Ionnus go bhféadtar a
 rádh ris amhail adubhradh ré Nabal, do réir mar léaghthar san .25.
 caibidil don chéid-leabhar do Leabhraibh na Ríogh, mar a n-abarthar, 
  
1925] 
e mortuum est cor eius intrinsecus, et factus est quasi lapis ‘atá a chroidhe marbh go hinmheadhónach,
 agus atá arna dhéanamh amhail chloich.’ As sin is iontuigthe go
 mbíd daoine dúra doitheagaisg ann, nach gabhann beadhgadh tré smacht
 dá ndéanann Dia orra, ná fós ré bagar a bhriathar, amhail do bhí
  
1930] 
Pharao, do réir mar léaghthar san chúigeadh caibidil in Exodo.
 Óir tar éis mar do iarr Maoise air sgaoileadh do phobal Dé as an
 daoirse 'na rabhadar aige, agus tar éis na bplágh ndíoghaltach do
 imir Dia ar an Éigipt tré bhroid Chloinne Israel, is móide (mar
 ghreannughadh ar Dhia) do thromuigh ar mhoghsaine 
  
1935] 
Chloinne Israel gach bagar dá ndearna Dia air, agus gach pláigh dár imir
 ar an Éigipt. Mar an gcéadna fós do-rinne Cain, do réir mar
 léaghthar san cheathramhadh caibidil in Genesi. Óir an tan do
 theagaisg Dia é do thaoibh a dhearbhráthar Abel, is eadh do-rinne, Abel
 do mharbhadh, mar ghreannughadh ar 
  
1940] Dhia tréna theagasg. A shamhail chéadna
 do-rinne Ioruaith re hÉoin Baiste. Óir i ndíol an teagaisg tharbhaigh
 tug Eóin dó, is eadh fuair dá chionn, a dhícheannadh le
 hIoruaith. Mar sin don duine dúrchroidheach mar chloich:
 teilgidh do dhruim


---

p.63



 a mheanman gach bagar do-ní Dia air agus gach teagasg do-bheir 
  
1945] 
dhó, amhail do theilgfeadh gallán gaoine an t-ord do buailfidhe 
 uirre dá druim. Agus is comhartha cinnte ar bhás na 
 coire sin.


AN SEACHTMHADH HALT
-------------------


'na nochtar créad is treas bás ann.
#### An chéad-ghoin


Is eadh is treas bás ann .i. bás na péine. Agus is ar an 
 mbás so labhras Eóin san ochtmhadh caibidil, mar a n-abair, 
  
1950] 
et in peccatis vestris moriemini ‘agus do-ghéabhthaoi bás in
 bhar bpeacaidhibh féin,’ ag labhairt ar an druing do-gheibh bás i
 bpeacaidhibh agus do bhiadh i mbás síordhaidhe na péine. Gonadh aire sin adeir
 file dh'áirithe an rann so:

> 1. Is é is bás dár-íribh ann,
>   
> 1955] tréigean Dé, dol i n-iofrann:
>   
> beag cás toighe acht an teagh-sain,
>   
> bás oile ní huireasbaidh.
> 




Agus tuigthear aní céadna go follus a briathraibh Dháibhídh san
 .48. Salm, mar a n-abair, ag labhairt ar an druing dhamanta
  
1960] 
théid go hifreann, sicut oves in inferno positi sunt; mors depascet eos ‘do cuireadh amhail chaorcha i
 n-ifreann iad; sáiseóchaidh an bás iad.’ Dá chor i gcéill gurab
 amhlaidh bhíd na hanaim dhamanta do shíor ag blaistin an bháis,
 agus ag ingheilt ar il-phianaibh ifrinn, ionnus go mbíd gaotha cró
 gach coire lér cuireadh 
  
1965] 
i n-ifreann iad agá dtreaghdadh agus agá dtrom-ghoin. Gonadh 
 uime sin adeir file éigin an rann so:

> 1. Iomdha i n-ifreann ar chionn cháigh
>   
> piana troma, is tuar toccráidh:
>   
> éag gan luibhe dá leigheas,
>   
> 1970] duine do chéad chuimhneigheas.
> 






---

p.64


#### An dara goin


Is eadh iomorra is ionnfhuaradh i n-ifreann dóibh, éagsamhlacht agus malairt
 na bpian bhíos agá n-imirt orra. Óir an tan bhíd tuirseach ó bheith ag
 feitheamh ghnúise grancuighthe gualda gráineamhla an diabhail, gabhaid an
 daosgar-shluagh 
  
1975] dorrdha dubh-ghnúiseach deamhan, agus an saobh-choire
 sáruightheach seirgnidhe siabhartha, agá sústadh agus agá slat-bhualadh, agá
 dtuargain agus agá dtrom-ghoin agus agá dteilgean as sin ar leacaibh loma
 loisgneacha lasamhla, agus agá dtreaghdadh do bhearaibh troma teinntidhe, agá
 gcosgairt agus agá gcreat-raobadh 
  
1980] d'ordaibh iomthroma urlainn-leathna
 iarnaidhe; agus as sin i srothaibh borb-thonnacha bréana buaidheartha
 briomstóin nó raibhe, go n-iomad n-il-phiast agus n-arracht n-adhuathmhar
 n-allmhardha. Gá dtám ris, ní héidir ríomh ná ro-áireamh a bhfuil
 d'il-phianaibh i n-ifreann, ar a n-iomad agus ar a n-aidhbhsighe.


#### An treas goin



  
1985] Tuig go bhfuilid dá ghné phrinnsiopálta phéine ann, 
 mar atá pian chéadfadhach nó mhothuightheach, mar atá teas teineadh
 ifrinn, bualadh agus boirb-leadradh na ndeamhan ar an hanmannaibh. 
 Agus is é mo mheas go n-oibrigheann an teine se go 
 gníomhach ar na hanmannaibh damanta, comh-maith agus 
  
1990] 
oibrigheas uisge an bhaistidhe ar an druing bhaistear; ionnus mar ghlanas
 uisge an bhaistidhe an t-anam ó pheacadh an tsinnsir go fírinneach, mar an
 gcéadna go ngníomhuigheann teine phurgadóra nó ifrinn go fírinneach ar
 na hanmaibh damanta nó ar na hanmaibh bhíos i bpurgadóir.



  
1995] An dara gné phrinnsiopálta phéine bhíos i n-ifreann, dá ngoirthear
 pian easbadhach, mar atá bheith i n-easbaidh amhairc bheannuighthe na
 glóire, tré bhfaicthear an diadhacht 'na bhfuil an uile mhaith
 shoimhianuighthe. Agus atá i gconntabhairt, cia dhíobh pian is truime .i.
 bheith ag fulang na teine ifreanda do shíor, nó bheith i n-easbaidh ghlóire
  
2000] 
suthaine.


Agus is uime atáid an dá ghné phéine se i ndiaidh an pheacaidh,
 do bhríogh go bhfuilid dá olc phrinnsiopálta san pheacadh do-ní
 an peacthach ré déanamh an pheacaidh, mar


---

p.65



 atá cúil-iompódh ón Chruthuightheóir agus gnúis-fhilleadh ar an 
  
2005] gcréatúir.
 An tan iomorra do-bheir an pótaire dúil don digh d'ól go hainmheasardha, agus
 ibheas í go beith ar meisge dhó, do-ní cúil-iompódh ré a Chruthuightheóir
 an tan soin, an mhéid go sáruigheann an fhógra tug dhó, mar a
 n-abair ré duine gan craos do dhéanamh. Agus do-ní gnúis-fhilleadh ar an
 gcréatúir 
  
2010] an tan ibheas go hanorduighthe an deoch, ionnus go ndéin dia dhi.
 Óir is ionann dó dia do dhéanamh don digh agus a breith do roghain ar thoil nDé
 do dhéanamh. Agus mar an gcéadna adeirim ris an tí bheireas corp na
 meirdrighe do roghain tar a gheanmnaidheacht do chongbháil ar thoil nDé; nó
 an tí 
  
2015] bheanas amach go haindlightheach ór nó airgead, fonn nó fearann, crodh
 nó ceathra a chomharsan: is dearbh go ndéin dée fána dhícheall díobh, agus go
 gcuireann Dia ó bheith 'na Dhia an mhéid fhéadas. Óir is é is dia don uile
 dhuine, an tí is mó bheireas do roghain agus is annsa leis. Agus do bhríogh 
  
2020] 
go mbeireann an pótaire an deoch do roghain, nó an striapach corp na
 meirdrighe, nó an sanntach an t-ór nó cuid a chomharsan, ní héidir a mheas
 nach dée do-níd díobh, ar dtréigean Dé fhírinnigh i ngioll orra.


#### An ceathramhadh goin


Atá an chéid-ghné úd dona pianaibh adubhramar, mar atá 
  
2025] an phian ghníomhach,
 i n-íoc an ghnúis-fhillte do-ní an peacthach ar an gcréatúir. Óir
 cion a bhfaghann do shólás agus do shult sna créatúiribh úd ar an saoghal
 so, do-ghéabhaidh do dhólás agus do dhaoirse agus do dhocamhal thall é, muna
 íoca abhus ar a shon, do réir Eóin, san ochtmhadh caibidil déag do Leabhar
  
2030] 
na dTaidhbhreadh, mar a n-abair, quantum glorificavit se et in deliciis fuit, tantum date illi tormentum et luctum ‘an uiread do ghlórmharuigh sé
 é féin, agus do bhí i sádhaile, tugthar libh an uiread soin do phéin agus do
 dhoilgheas dó.’ Dá chor i gcéill, cion a bhfaghaid na daoine do sháimhrighe
 agus do mheadhair 
  
2035] na beatha so, go bhfaghaid a dhíol do chruadh-dháil agus do
 chrádh san charcair úd thall. Gonadh uime sin adeir Lúcás san seiseadh
 caibidil, ag teacht tar an druing se, vae vobis 


---

p.66



 qui nunc ridetis, quia lugebitis
 ‘monuar dhaoibh, a dhream do-ní gáire anois, óir do-ghéantar caoineadh
 libh.’ Dá chor 
  
2040] i gcéill, an dream do-bheir iad féin d'áineas agus do
 mhacnas na beatha so, gurab éigean dóibh sin d'íoc lé hamhluadh agus lé
 heólchaire thall.


#### An cúigeadh goin


Atá mar an gcéadna an dara gné pheine úd .i. an phian easbadhach, i
 ndiaidh an chúil-iompóidh do-ní an peacthach 
  
2045] óna Chruthuightheóir. Óir
 mar do-ní an peacthach díogha don bheathaidh mharthanaigh agus rogha dona
 neithibh talmhaidhe, do-ghéana a chontrárdhacht i n-ifreann i n-antráth.
 Óir bí lán d'airc agus d'fhonn anorduighthe ris an nglóir do dhiúlt sé
 roimhe d'fhaigsin, ionnus nach féadtar a mheas créad é a mhéad 
  
2050] do phéin
 dó, an t-áilgheas aidhbhseach anorduighthe agus an fonn frithir foiréigneach
 bhíos air ré blas na glóire sin; agus gurab dearbh leis gan é dá rochtain
 tré shaoghal na saoghal, dá mhéad bhíos ag dol i dtaisibh agus i
 dtáimh-néallaibh dá cionn. Agus is í an ghuais gháibhtheach so agus an t-anfadh
 anbháil atá 
  
2055] ar mhuir mhailísigh an tsaoghail, ag tolladh agus ag tuargain
 arthraigh anma an duine, do-connarcas go fáthach do Pheadar
 naomhtha, do réir mar léaghthar san ochtmhadh caibidil ag Matha,
 mar a ndubhairt, agus é i n-aon-luing ré Críost i mbaogal a
 bháitte, Domine, salva nos, perimus ‘a Thighearna, fóir sinn, 
  
2060] atámaid ar
 fágbháil.’ Agus níor chóra do Pheadar Críost do ghairm an lá
 soin ré linn a ghuasachta, ioná dona daoinibh i gcoitchinne Dia do
 ghuidhe. Óir ní lugha guais aoin aca ioná guais Pheadair an tráth soin.
 Agus fós, is mó guais na ndaoine, do bhríogh nach raibhe acht baoghal bháis chorpardha 
  
2065] 
ar Pheadar, agus go bhfuil baoghal na dtrí mbás do luaidheamar ar na
 daoinibh i gcoitchinne. Gér gháibhtheach iomorra an fhairrge agus gér lag an
 long 'na raibhe Peadar, is burba an mhuir se na mailíse ar a bhfuilid na
 daoine, agus is laige leónta a luingeas, mar atáid na cuirp chealgacha
 chriadhamhla atá ré 
  
2070] hiomachor a n-anam, agus gan iad cliste ná calma ré
 maraidheacht do dhéanamh, an tan éirgheas gaoth na glóire díomhaoine, agus
 tig séideadh soighnéanta na sainnte, agus tógbhaid uisgeadha


---

p.67



 aigianta na hantoile 'na ndromannaibh diana díoghainne doieadrána díomais,
 agus 'na bhfrais-cheathaibh fraochdha fíochmhara 
  
2075] forránacha feirge, agus na
 gcnocaibh codarsna cubhar-anfadhacha craois, agus 'na linntibh luchtmhara
 lán-aidhbhseacha leisge, agus 'na nduibh-néallaibh doimhne duaibhseacha
 dath-ghránna drúise. Ionnus an tan éirghid ruadh-bhuinneadha roi-mheara
 rioth-arda rabharta na mara so na mailíse i gcoinne 
  
2080] agus i gcomhdháil a chéile
 timcheall luinge na hanma, go sloigthear í mar aon réna fuirinn .i. ris na
 céadfadhaibh, i n-aigéan na n-ainmhian, go marbhthar í amhlaidh sin. Agus
 is córaide dhúinn Críost do ghuidhe san éigean-dáil ghábhaidh se, do
 bhríogh gurab é féin amháin fhéadas ar bhfóirithin, do réir
  
2085] 
Lúcáis san cheathramhadh caibidil do Ghníomharthaibh na n-Apstal,
 mar a ndubhairt Peadar, non est aliud nomen datum hominibus sub caelo in quo oportet nos salvos fieri ‘ní fhuil ainm oile arna
 dháil dona daoinibh fá neamh ionarb éigean sinne do shlánughadh.’
 Dá chor i gcéill gurab i n-ainm Íosa 
  
2090] amháin shaorthar na daoine
 ó gach guais 'na mbíd. Agus dom iúl, ní fhuil san bhioth guais is
 aidhbhsighe ioná bheith i riocht arthraigh éislinnigh anma an duine
 re mbeith ag taisteall bóchna na beatha aimseardha dhi, mar go mbí
 truaill fhallsa fholamh fhollásach na colna féin ag gartadh, do
  
2095] 
léigean uisge na hantoile ar a horlár, go mbáittear cile an
 choguais leis.


#### An seiseadh goin


Agus is ag éagnach ar aindísle agus ar eisionnracus na colna do
 mhothuigh Pól ann féin labhras san seachtmhadh caibidil gusna
 Rómhánchaibh, mar a n-abair, video aliam legem in 
  
2100] membris meis, repugnantem legem mentis meae, et captivantem me in lege peccati, quae est in membris meis ‘do-chím reacht oile im
 ballaibh ag gleic ré reacht mh'intinne, agus dom chuibhreach i
 reacht an pheacaidh atá im ballaibh.’ Agus mar gur mhothuigh
 Pól, do bhí i ngrásaibh Dé, easurraim a chéadfadh do riaghail 
  
2105] 
a réasúin, ní hiongnadh an peacthach do bheith uaimhneach
 oirmheata d'fhaitcheas na colna mar aon réna céadfadhaibh do


---

p.68



 bheith i gceilg ar a choguas dá chlódh agus dá thurnamh. Gonadh uime sin
 adeir file éigin an rann so, 'gá iarraidh ar Dhia é féin d'anacul ar aindísle
 na colna agus a chéadfadh, ar mothughadh
  
2110] 
a mímhéine:

> 1. Mo neart féin ná fulaing orm-sa,
>   
> eadram is tú sul tí sinn;
>   
> ná léig mé ar na raonaibh romhainn,
>   
> caomhain, a Dhé, orainn inn.
> 


  
2115] 
An saoghal cheana don leith oile dá créacht-ghoin lé caidreabh chealgach,
 agus lé fáiltidhibh fill ag forfhaire uirre, ag iarraidh a háraigh. Gonadh
 uime sin adeir file éigin ag reic agus ag faisnéis urchóide an tsaoghail an
 rann so, ag labhairt ris an saoghal féin:

> 1. 2120] Is tú an tsodh mheabhlach mheangach,
>   
> is tú an bheithir bhéimeannach,
>   
> tú an nathair sheang, a sheise,
>   
> is ceann athaigh uirre-se.
> 


 An t-aidhbhirseóir mar an gcéadna ag inneall a il-chleas ré a 
  
2125] 
héigniughadh léna aimsighthibh, ionnus nach bí osadh aon-uaire ó neart-ghoil na námhad
 so aice. Gonadh ag éagcaoine na guaise se 'na gcuirid an triar easgcarad úd
 an duine adeir file dh'áirithe an rann so:

> 1. An cholann ag comhrac riom,
>   
> 2130] 'sa tighearna atá i n-ifrionn,
>   
> 'san saoghal seise ar gcolna,
>   
> meise im aonar eatorra.
> 


 An tan iaramh ghabhas an t-arthrach úd na hanma raon madhma agus míochosgair
 ag teitheadh rés na heasgcáirdibh céadna, mar 
  
2135] atá antoil na colna, sainnt
 an tsaoghail, agus aimsiughadh an aidhbhirseóra, gabhaid agá tóraidheacht go
 taodach turcanta, go ndéinid míre mion-bhrúitte nó luaithreadh dhi, ar
 ndéanamh a héadála agus ar marbhadh a foirne, .i. ar mbuain a subháilceadh
 dhi, agus ar marbhadh a céadfadh. Gonadh uime sin adeir file 
  
2140] éigin an rann so,
 ag caoineadh a amarráin féin do thoisg an trír chéadna:


---

p.69



> 1. Neimh threaghdaidh is tinneas mór,
>   
> mar sgeana sginneas im chliabh;
>   
> ar mo thaobh níom tualaing suan,
>   
> 2145] buan fám thuaraim taom ón triar.
> 




#### An seachtmhadh goin


Is córaide dhúinn iomorra an cholann do choimmeas ré harthrach
 do bhiadh ag imtheacht an aigéin, aní léaghthar ag Solamh san
 chúigeadh caibidil do Leabhar na hEagna, mar a n-abair, ag
 labhairt ar cholainn an duine, tanquam navis quae 
  
2150] pertransit fluctuantem aquam, cuis cum praeterierit non est vestigium invenire, neque semitam carinae illius in fluctibus ‘amhail luing
 thriallas tré uisge buinne, 'sa lorg nach faghthar ré
 n-imtheacht di, ná cosán a cile súd sna buinneadhaibh.’ Dá chor i
 gcéill, an tan bhíos arthrach na hanma ag 
  
2155] triall tar eas na haoise,
 nó tar bhuinne na beatha aimseardha, go dtig loing-bhriseadh dhó,
 dá dtig blogha beaga do dhéanamh dhe, an mhéid go gcuirthear go
 heasaontach a seilbh na hanma é, agus fós a seilbh a subháilceadh,
 agus a céadfadh, agus a huile bhríogh ar-cheana. Agus is é an
 t-arthrach so na colna go fáthach 
  
2160] do thuig Peadar, do réir mar
 léaghthar san cheathramhadh caibidil déag ag Matha, mar adubhairt
 san luing ré Críost, iube me ad te venire super aquas ‘fógair dhamh teacht id dháil ar
 na huisgeadhaibh.’ Dá chor i gcéill, tar ceann gur mhór an
 ghuais bheith ar an uisge .i. ar an éag, gurab mó go meinic do
 ghuais 
  
2165] bheith ag luingseóireacht arthraigh na hanma fá
 phíoráideacht an pheacaidh ag déanamh lot laothamhail, ioná sin.
 Agus is trés an arthrach soin na colna do bheith comh-baoghlach
 soin atá Pól ag ceisneamh a chrotha féin tré bheith i gcolainn,
 do réir mar léaghthar san seachtmhadh caibidil gusna Rómhánchaibh,
  
2170] 
mar a n-abair, infelix ego, quis me liberabit de corpore mortis huius ‘is mise an duine neamhchonáich, cia
 shaorfas mé ó chorp an bháis se?’ As so is iontuigthe gur mhór
 an ghuais ré Pól bheith cuibhrighthe i gcarcair na colna daonna,
 ar mhéad na mbaoghal atá 'na cionn. Agus do bhríogh go bhfaiceann 
  
2175] 
nach fuil daingean ná dídean oile ag na daoinibh, acht iad


---

p.70



 féin do chor ar choimirce Dé, is eadh adeir riú, do réir mar
 léaghthar san seiseadh caibidil gusna Rómhánchaibh, sicut exhibuistis 
 membra vestra servire immunditiae et iniquitati, ad iniquitatem, ita nunc exhibete membra vestra servire iustitiae in 
  
2180] 
sanctificatione ‘amhail tugabhair bhar mboill ré foghnamh do 
 neamhghloine agus d'urchóid go hurchóid, mar an gcéadna anois tabhraidh
 bhar mboill ré foghnamh d'fhíréantacht i naomhacht.’ Dá chor i
 gcéill, ó nach fuil urradh oile cosnaimh ná caomhnuighthe ag na
 daoinibh orra féin ó ghoimh na nguasacht do luaidheamar 
  
2185] 
go ró so,
 gurab eadh dhlighid do dhéanamh, bríogh a mball agus a gcéadfadh
 do chaitheamh ré foghnamh do Dhia, i n-eineaclann na n-olc
 do-rinneadar. Agus atáid trí coinghill is ionchoimhéadta dhóibh
 ré foghnamh do dhéanamh do Dhia.


#### An t-ochtmhadh goin


An céid-ní, a gcroidhe do thabhairt do Dhia i modh bronntais.
  
2190] 
Agus atá Dia féin dá iarraidh sin orra do réir mar léaghthar san
 .23. caibidil do Leabhar na Seanfhocal, mar a n-abair, ag
 labhairt ris an duine, praebe, fili mi, cor tuum mihi ‘tabhair, a mhic ionmhain, do
 chroidhe féin damhsa.’ Dá chor i gcéill nach foláir leis croidhe
 an duine d'fhagháil ré déanamh feadhma 
  
2195] dhó féin, agus nach lór
 leis foghnamh foirimeallach na mball oile gan an croidhe do
 chongnamh leó. Agus is uime sin adeir sé ris an duine san ochtmhadh
 caibidil dona Cainticibh, pone ut signaculum super cor tuum, et signaculum super bracchium 
tuum ‘cuir mise mar shéala ar do chroidhe agus mar shéala ar 
  
2200] 
do láimh.’ Dá chor i gcéill gurab
 eadh dhligheas, bheith geimhlighthe fá ghéibheann ghrás nDé do
 leith a chroidhe agus a lámh, ionnus nach féadfadh smuaineadh ná
 oibriughadh acht do réir thoile Dé.


#### An naomhadh goin


An dara ní, iad féin do thabhairt go hiomlán do Dhia, do 
  
2205] 
réir mar léaghthar san .22. caibidil ag Matha, mar a n-abair 
 Críost ris an duine, diliges Dominum Deum tuum ex toto corde 
 tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua ‘grádhuigh do 
 Thighearna, do Dhia féin, ód chroidhe go hiomlán, agus it anam


---

p.71



 go hiomlán, agus it intinn go hiomlán.’ As so is iontuigthe nach 
  
2210] áil ré Dia
 leath-roinn an duine gan foghnamh iomlán a chroidhe agus a chéadfadh, a anma
 agus a intinne d'fhagháil dó féin, do bhríogh gurab dó amháin dhligheas
 amhsaine agus ógláchas do dhéanamh, air gurab é féin do-bheir tuilleamh agus
 tuarastal dó. Gidh eadh, is mór mhealltar an drong shaoileas go ngéabhaidh Dia a 
  
2215] 
bhfeidhm uatha, agus iad i n-aoin-fheacht ag foghnamh do náimhdibh Dé,
 mar atá an diabhal, agus an saoghal, agus an cholann. Agus is uime sin
 adeir Eóin san naomhadh caibidil, scimus quia peccatores Deus non audit ‘is feasach sinn
 nach éisteann Dia na peacthaigh.’ As so is iontuigthe nach gabhann
 Dia feidhm 
  
2220] 
ná foghnamh an pheacthaigh, do bhríogh, ó bheith 'na
 pheacthach dhó, go ndéin leath-roinn ré Dia, an mhéid go
 gcuireann cuid éigin do bhríogh a bhall nó dhá mheanmain i
 bhfeidhm do náimhdibh Dé.


#### An deachmhadh goin


An treas ní, an bronntas do-níd orra féin do Dhia, gan dol 
  
2225] 'na dhiaidh,
 acht marthain i mbun a chomhaill do shíor, agus a mheas gurab ógláchas beatha
 bhíos ag Dia orra, agus dá réir sin nach dlighid ar feadh a mbeatha feidhm
 ná foghnamh do dhéanamh acht ar thoil a dTighearna féin, Dia uile-chumhachtach.
 Agus is é coingheall ar ar gheall Dia tuarastal don 
  
2230] duine, agus fós
 a réidheachadh agus a fhóirithin as gach uile bhroid agus mhoghsaine, agus
 saoirseach do dhéanamh ar neamh dhe, dá gcaomhnadh é féin go
 buain-sheasmhach i ngrásaibh Dé agus i saothrughadh na subháilceadh, do réir
 Mhatha san .24. caibidil, mar a n-abair qui perseveraverit usque ad finem, hic salvus erit 
  
2235] 
‘an tí do-ghéana buain-sheasamh go deireadh, ag so an tí
 shláineóchar.’ Is córaide iomorra do dhuine buain-sheasamh
 do dhéanamh, nach bí fios na faille aige, mar atá fios uaire an
 bháis, do réir Sholaimh san naomhadh caibidil in Eccle., mar a
 n-abair, nescit homo finem suum ‘ní feas don duine a chríoch 
  
2240] 
féin.’ Óir dá mbeith, ní gar nach diongnadh é féin d'inneall 
 ré hucht na nguasacht bhíos 'na chionn i n-aimsir an éaga. Agus is dá chor
 so i gcéill atá an fábhaill-sgéal léaghthar ag Matha san .24.
 caibidil, mar a n-abair Críost, si sciret paterfamilias


---

p.72



 qua hora fur veniret, vigilaret utique ‘dá bhfeasadh 
  
2245] 
an t-athair muinntire cá huair dothiocfadh an bithbhineach,
 do-ghéanadh faire idir.’ As so is iontuigthe nach foláir don Chríostaidhe
 chalma bheith buain-sheasmhach i ndéanamh feadhma don Dúileamh dhligheas
 bith-díleas beatha gach aoin, agus dá bhríogh sin gurab dó dhligeas gach
 éin-fheidhm do 
  
2250] dhéanamh go ndícheall agus go ndeithide ar feadh a ré agus
 a reimheasa. Agus is maith do thuigeadar glan-naoimh ghaosmhara ghlioca
 ghéir-intleachtacha Éireann aní sin ar an mhéad d'ulc agus do dhuadh do
 chuirdís orra féin tré bhruithneadh glan-dúthrachta ag iarraidh a réire do
 dhéanamh.


#### An t-aonmhadh goin déag



  
2255] Bíodh a fhiadhnaise sin ar Phádraig, aird-éarlamh Éireann, agus
 ar Cholam Chille, agus ar a chéile comhaoise Mo Chua, ar
 Mhaodhóg, ar Mo Ling ar Mo Laise, ar Mhaol Ruain, ar
 Chiarán, agus ar Dhiaglán, ar Fhíonán, agus ar Cholmán, agus
 ar Ruadhán, agus ar na céadaibh oile dhíobh, tug a mbeathaidh as go 
  
2260] 
cráibhtheach crith-eaglach. Is amhlaidh iomorra do bhídís, agus
 aibíde aosta athchaitte iompa, a gcosa go foirbeach fornocht
 foghartach, táir-bhiadh agus tearc-ól do shíor aca, róin-léinte
 roighéara ruibeacha ag athghoin na n-áladh do-nídís orra féin,
 d'éis bheith dá sgiúrsadh agus dá sgoth-bhualadh féin go beith
  
2265] 
dá gcorpaibh créacht-ghonta, go mbídís frasa foirdhearga fola ag
 snighe agus ag snámh-thuitim ré sleasaibh seirg-easnacha a gcneas
 ón chiorrbhadh do-bheirdís orra féin. Do cleachtaoi leó fós fuacht
 agus faire agus fad-dúsgadh, urnaighthe agus almsana, aoine agus
 iairmhéirghe, luighe ar lár nó ar lom-thalamh agus clocha 
  
2270] 
fogharbha fuara foirfhliucha fúthaibh. Bioth-ghrádh don bhochtacht agus tár
 ar an toicthe thalmhaidhe aca, agus iad ag baisteadh agus ag
 beannughadh, ag teagasg agus ag treórughadh na bpobal, agus fós ag
 proicheapt agus ag prímh-sheanmóir dhóibh. Agus urmhór na haicme
 iodhaine, nó forgla na feadhna fíréanda sin 
  
2275] ag grinn-fheitheamh na
 glóire go glan-rúnda géar-radharcach do ghréas, agus a n-aigeanta
 ag onfais i n-oigéan an ionnracais, agus anm-cháirdeas
 irse idir gach lucht comhaimsire dhíobh, agus iad


---

p.73



 'na gcró-bhuailtibh crábhaidh agus 'na gcarcair choimhiatta chreidimh
 timcheall a chéile, ag déanamh faire agus forchoimhéada 
  
2280] ar-oile, go ngabhdaois
 na truaille talmhaidhe do bhíodh umpa traothadh agus tuirbhreódh chuca, agus
 dá bhíthin sin go mbídís na colna céadna soin fá chuing umhlachta dá n-anmaibh.
 Ionnus go dtigeadh dhe sin, an tan do bhuaileadh Dia splangc spionnamhail do
 spor-ghoin a spiorad, gur shoiléir dhóibh as 
  
2285] an solus do-níodh an soiléas
 soin, nár thréigthe dhóibh bliocht buan-toirtheach blas-chumhra na beatha
 suthaine do bhídís do thuar agus do thuilleamh ar dhubh-lacht duthain diombuan
 an domhnáin.


#### An dara goin déag


Acht cheana fa-ríor, ní léir an lonnradh nó an ga gréine 
  
2290] 
grás bhíos ré lingeadh go laothamhail ó Dhia ar na daoinibh,
 do mhórán do dhaoithibh dúra daill-intleachtacha, do thuaith-chliaraibh tura tearc-mhúinte, do
 bharántaibh borba beig-léighinn, agus d'ughdaraibh earraoideacha eiriticeamhla
 na haimsire se, dá dtabhair Dia athaidh fhada agus aimsir imchian ré déanamh
  
2295] 
aithrighe, agus gurab eadh do-níd-sean agus lucht a leanta, bheith ag dol i
 mbeó ar Dhia go díotharbhach, lé dubháilcibh agus lé droch-oibreachaibh mar
 uile ghaisgeadh dhóibh féin. Agus mo
 thruaighe mhór, dá dtugdaois amharc a n-intinne ar an raon
 ndocrach ndoieólais atá rompa, agus gan fios na faille aca, agus nach
  
2300] 
léigeann Dia aoin-neach ré mbeith a ghrúg dá ghrianán, do
 thréigfidís bheith ag diúl dubh-lachta domblasta na beatha so.
 Uch, a dhuine, dá dteagmha athlasadh álaidh nó nuai-pheacadh
 neimhneach ód neamhfhaire féin duit, luigh go luath i leabaidh
 chléithe comhghoine an chroidhe, agus tógaibh fian-bhoith fíréandachta
  
2305] 
do chumhdach do choguais, agus cuir lámh ar do leigheas
 ód lochtaibh.


#### An treas goin déag


Ionnus gurab móide do-ghéantá luas ré leigheas do chor ort
 féin, fios na n-earradh n-íoc-shláinteach do bheith agat, bíodh a
 sháir-fhios agat gurab íoc-luibh dá gach othras, agus gurab urchosg
  
2310] 
imleighis dá gach easláinte dá mbí ar an anam an aithrighe; agus
 gurab ceirín dá gach créacht an crábhadh, agus gurab luibh leighis


---

p.74



 dá gach lot an lóir-ghníomh; agus gurab copgha cneasuighthe dá
 gach cneidh chuas-domhain chraos-oslaigthe dá mbí ar an
 gcoguas an cuartughadh crith-eaglach agus an foruathar friochnamhach
  
2315] 
do-bheir an díoghrais diadha fá árusaibh iomchaola
 iargcúlacha na hanma lé fiadhach friothurlamh na faoisidne.
 Ionnus an tan do-beirthear sáthadh na sleighe seilge sin mar iarratach i
 n-áladhaibh an anma, go luath-sgaoiltear lionn lúith na locht agus fochall
 an pheacaidh a hothras-lotaibh na hanma, go 
  
2320] ndéantar iad amhlaidh sin
 d'ionnradh agus d'argain as, go beith sleamhain sláin-chréachtach dhó.


#### An ceathramhadh goin déag


Is truagh nach léir don druing nach urmaiseann an aithrighe 'na ham gurab
 eadh do-ní an t-aidhbhirseóir ris an bpeacthach, amhail do-ní an faol-chú
 ris an gcaoirigh. Óir is ar bhrághaid 
  
2325] uirre bheireas, d'eagla go ndéanadh
 meidhil do-chluinfeadh an t-aoghaire, agus go dtiocfadh dá fóirithin. Mar an
 gcéadna do-ní an t-aidhbhirseóir ris an bpeacthach. Beiridh ar mheall
 brághad air, agus fáisgthear leis barróg na haindiúide go docht ar a
 mheanmain, go nach léigeann dó a locht do chor síos san 
  
2330] bhfaoisidin, dá
 dtiocfadh aoghaire na hanma do thoidheacht dá fhóirithin a hanbhroid an
 aidhbhirseóra.


#### An cúigeadh goin déag


Is é fáth as nach léir don pheacthach gurab leis na sásaibh réamhráitte
 do-níthear é d'fhóirithin, do bhríogh gurab eadh do-ní an diabhal ris an
 duine amhail do-ní an fiach dubh ris an 
  
2335] mbeathadhach bhíos easlán nó
 báitte i dtuinn: gobaidh a shúile as a cheann. Mar an gcéadna do-ní an
 diabhal ris an bpeacthach, an tan do-gheibh i bpríomh-ghalar an pheacaidh nó
 i dtuinn atmhair na hurchóide é. Gabhaidh ag cealg-ghoin rosg a réasúin,
 go bhfágbhann dall é, as nach léir dhó leasughadh do dhéanamh
  
2340] 
'na lochtaibh.


#### An seiseadh goin déag


Ní fhuil fós dá éignighe do-bheir duine amus ar aithrighe do dhéanamh
 nach mó sa chách do-ní an diabhal dícheall ar a


---

p.75



 thoirmeasg. Do bhríogh gurab ionann dál dó ris an tí chuireas roimhe
 aithrighe do dhéanamh agus don chat ris an luich. Is 
  
2345] amhlaidh iomorra do-ní
 an cat ris an luich, bheith ag ámhaill agus ag súgradh ria, an gcéin bhíos
 ag fuireach ar a chumus féin aige. Gidh eadh, an tan do-bheir sidhe ar dhol
 fá dhaingean dá dídean féin air, do-bheir crobh dá créachtnughadh dhi.


#### An seachtmhadh goin déag


Do bhríogh iomorra gurab do dhearmad do thabhairt i 
  
2350] gcuimhne an bháis tig
 an duine do dhéanamh peacaidh, is eadh dhligheas do dhéanamh amhail do-ní
 an phéacóg. Is eadh cheana do-ní sí, an tan at-chí a hearr iol-dathach
 i n-eagar ós a cionn, agus mhothuigheas dá bhríogh sin a huaill ag
 ardughadh, do-bheir silleadh síos ar a cosaibh garbha gartacha, agus tig don
  
2355] 
mhíghné at-chí ar a cosaibh a macnas agus a mómhaireacht do mhúchadh.
 Mar an gcéadna dhligheas an duine do dhéanamh, féachain go cruaidh ar a
 chosaibh .i. ar a chríochaibh, agus meas agus mion-chuartughadh do dhéanamh
 ar na bearnaibh baoghail atá roimhe, agus go mór-mhór ar an mbás atá
 dh'áirithe ag gach 
  
2360] aon go cinnte, do réir mar adeir Pól san naomhadh
 caibidil gusna hEabhraidhibh, statutum est hominibus semel mori ‘do
 horduigheadh dona daoinibh aon-uair amháin bás d'fhagháil.’ Agus dá
 ndearna soin, is dearbh go rachaidh as ó ghoimh an dá bhás do luaidheamar,
 mar atá bás na coire agus bás na péine, 
  
2365] agus nach diongna an treas bás
 .i. bás an chuirp, díoth ná dochar dhó.


#### An t-ochtmhadh goin déag


Adeir **Seneca** in Epist., satis multum temporis sparsimus,
 incipiamus vasa in senectute colligere; in freto viximus, moriamur in
 portu ‘is lór dhúinn ar sgaipeadh d'aimsir linn, tionnsgnam
  
2370] 
cruinniughadh na soitheach san seanórdhacht; do mhaireamair san
 muir, déanam éag san chuan.’ Ionann sin ré a rádh agus go
 ndleaghair dhúinn arthraigh na hanma do chruinniughadh i gceann
 a chéile 'na gcabhlach i gcuan an chrábhaidh, agus angcaire na
 haithrighe do léigean fúthaibh dá dtoirmeasg ar 
  
2375] luasgadh na locht,
 d'eagla a leónta lé tuargain thonn n-atmhar


---

p.76



 na hurchóide bhíos iarna musgladh lé measgadh mear-anfadhach na mailíse.
 Agus is córaide dhúinn deithbhir do dhéanamh ré stiúradh ar long gus an
 gcuan úd an chrábhaidh, gurab amhlaidh bhímíd amhail cheannaighe do bhiadh
 tar lear ag 
  
2380] déanamh turais, ar a mbiadh foghlaighe fairrge ag oirchill ré
 buain a earradh dhe, agus réna mharbhadh féin, agus do bhiadh ag
 tóraidheacht air ón chuan as a dtriallfadh gus an gcuan 'na saoilfeadh
 comhnaidhe. Mar an gcéadna bhíos an bás i n-oirchill do shíor ar an duine,
 ar tí a dhochair do dhéanamh, ón 
  
2385] tráth thriallas a cuan a gheineamhna go
 caladh a chríche. Agus ná measadh aoin-neach nach tig an bás chugainn acht
 i n-uair ar n-éaga amháin, acht bíodh a dheimhin aige, an lá gheintear neach
 i mbroinn, agus tig do luingseóireacht ar bhóchna na beatha tadhaill, go
 dtógbhann an bás an lá céadna a sheólta suas go 
  
2390] sár-aibéil, agus go leanann
 go réim-dhíreach san rian chéadna an duine, go mbeanann a uile bhríogha agus
 maoine dhe.


#### An naomhadh goin déag


Is córaide dhúinn a mheas nach eadh amháin i ló a éaga bhíos an bás ag
 tóraidheacht ar an duine, acht fós go mbí do ghnáth ar a lorg, aní
 léaghthar ag **Seneca** de Conceptu Mortis, 
  
2395] mar a n-abair, ultima
 hora qua esse desinimus, non sola mortem facit, sed sola consummat:
 tunc ad illam pervenimus, sed diu venimus ‘ní hí an uair dhéidheanach amháin 'na dtéimíd
 ar ceal do-ní an bás, acht is í amháin chríochnuigheas: an tráth soin
 tig linn a rochtain, gidh eadh, is cian dobhámar ag teacht 
  
2400] 'na dháil.’ A
 briathraibh an ughdair se is iontuigthe gurab iomdha amus do-bheir an bás
 ar an duine sul mharbhas é. Agus is córaide sin do mheas, mar
 do-cíthear dhúinn go meinic géire na sgríob do-bheir an bás ar
 na daoinibh, mar is follus isna fiabhrasaibh, agus isna teidhmibh troma,
 agus isna 
  
2405] guaisibh iomdha oile lé ndéantar an duine do bhreódh leis, agus
 fós san aois féin lé ngadtar go téaltuightheach sláinte agus bríogha an
 chuirp diaidh i ndiaidh, go gcuireann an bás fá ghreim fá dheóidh é.




---

p.77


Trí Bior-ghaoithe an Bháis
--------------------------

AN CÉAD ALT
-----------


Per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum 
  
2410] mors,
 et ita in omnes homines peccatum transiit, Romanorum quinto ‘tré
 aon-duine amháin táinig an peacadh isteach san domhan, agus trés
 an bpeacadh an bás, agus mar sin do-chuaidh an peacadh san uile
 dhuine.’ Agus is uime sin adeir Pól san seiseadh caibidil gusna
 Rómhánchaibh, stipendia peccati 
  
2415] mors ‘tuarastal an pheacaidh an
 bás,’ dá chor i gcéill gurab i ndíol an pheacaidh do-rinne
 Ádhamh do horduigheadh an bás do bheith dh'áirithe aige féin agus
 ag gach aon do geinfidhe uaidh.


#### An chéad-ghoin


Léaghthar san naomhadh caibidil don chéid-leabhar do 
  
2420] 
 Leabhraibh na Ríogh mar do thogh Dia Saul ré bheith 'na rígh ar Chloinn
 Israel. Agus léaghthar san .31. caibidil don leabhar chéadna mar
 do thuit Saul agus a chlann ar fhulang Dé, leis na
 Filistíneachaibh, tré gan a choimhéad féin san chuing do chuir Dia
 air, an mhéid go dtug pearsa osgardha, agus neart adhbhal 
  
2425] cuirp,
 cródhacht agus calmacht intinne dhó. Mar an gcéadna do-rinne ré
 hÁdhamh. Do-rinne rí ar a chlann-mhaicne agus ar a shíol féin
 de, agus do chuir commaoineacha móra air, an mhéid go dtug eagna
 gan ainbhfios, agus óige gan arsaidheacht, agus sláinte gan ghalar,
 agus beatha gan bhás dó, agus fós dá chloinn 
  
2430] 'na dhiaidh, acht go
 gcoimhéadadaois an chuing do chuir orra .i. gan toradh chroinn
 na haithne do fhromhadh. Gidh eadh, ar gcoill chána an chroinn
 dó, do fhill Dia na sochair sin i


---

p.78



 ndoghraing agus i ndocamhal d'Ádhamh agus dá shíol, an tan do
 ith sé an greim urchóideach neimheamhail úd d'ubhall na 
  
2435] haithne,
 ionnus, ar slogadh an ghreama dhó, gur shloig sé an bás mar aon
 ris, do réir an bhagair do-rinne Dia air san dara caibidil in
 Genesi, mar a n-abair, in quocunque die comederis ex eo, morte
 morieris ‘cibé lá íosas tú dhe so (.i. do thoradh an chroinn),
 do-ghéabhair bás.’ Ní hé amháin olc tarla d'Ádhamh 
  
2440] d'ainiarsma
 an tsáruighthe úd, acht fós do-chuadar na dúile díchéillidhe agus
 na hainmhinnte allta, éanlaith an aieóir, agus iasgach na n-innbhear
 agus na mara, agus luibhe agus fiodhbhaidhe na talmhan, agus
 an cheathar-dhúil i gcoitchinne, i n-easumhla air, mar is léir
 do lucht a bhreathnuighthe. Óir ní thabhair an talamh a 
  
2445] thoradh
 amhail is díol, acht maille réna shaothrughadh, agus ní ghiallaid
 na héisg ná na hainmhinnte oile acht dá n-aimhdheóin. Agus is
 uime do-chuadar na créatúire se i n-anumhla don duine, do
 dhíoghailt na hanumhla do-rinne Ádhamh dá Chruthuightheóir.


#### An dara goin



  
2450] Is i bhfioghair na hanumhla so atá aní do-rinne fear iomchuir
 sgéithe Sauil, amhail léaghthar san .31. caibidil don chéid-leabhar
 do Leabhraibh na Ríogh, an tan do éimidh sé Saul do
 mharbhadh ar fhoráileamh Shauil féin. Óir an tan do bhí an ruaig
 ag na Filistíneachaibh ar Shaul, agus do chréachtnuigheadar é, 
  
2455] 
do mheas gurbh onóraighe dhó duine dá mhuinntir féin dá mharbhadh
 ionáid na Filistínigh; agus ó nár fhaomh an fear soin a mharbhadh,
 tug féin a chloidheamh amach agus do léig a ucht ar a dhéis,
 go ndeachaidh thríd, agus go bhfuair bás amhlaidh sin. Gidh eadh,
 atá ní oile sa ghníomh so is iontugtha dhúinn dár 
  
2460] n-aire .i. tar
 ceann gurab do shoighdibh na bhFilistíneach do gonadh Saul, is
 é féin ro mharbh é féin ag lingeadh ar an gcloidheamh. Mar an
 gcéadna tar ceann gurab iad soighde na sainnte agus gaoithe na
 glóire díomhaoine do chréachtnuigh Ádhamh ar fhoráileamh a
 easgcarad .i. an diabhail, más eadh is é féin 
  
2465] do mharbh é féin lé
 colg nó lé cloidheamh an chraois. Agus fós, an chréacht do-rinne
 air féin, atá sí comh-doileighis sin go bhfuil gan chneasughadh go soiche
 so, ag sileadh ar an síol


---

p.79



 táinig uaidh, ionnus go bhfuilid ag comhthuitim leis
 an neimh ndoileighis sin, agus go mbiaid go bruinne an bhrátha.
 Agus is 
  
2470] uime sin adubhairt Pól aní thuas, per unum hominem, etc., dá chor
 i gcéill nach budh saor duine ar bioth ón othras úd .i. an bás.


#### An treas goin


Is 'na fhioghair so atá aní léaghthar san cheathramhadh caibidil ag
 Ionas, mar a n-innistear go ndeachaidh Ionas a cathair 
  
2475] Ninive
 amach do ghuidhe Dé. Agus tarla teasbach mór an tráth soin ann,
 agus leis sin do-chuaidh Ionas d'fhagháil fhionn-fhuaraidh ó
 ghoradh na gréine fá chrann ar a raibhe iomad eidhin; agus suidhis
 fá bhun an chroinn, go bhfuair socamhal mór ón ghréin de sin.
 Níor chian dó ar an ordughadh soin an tan 
  
2480] do-chonnairc chruimh
 mbig ar bhfás a préimh an eidhin, agus do ghabh ag creim agus ag
 cognamh na préimhe, gur ghabh an phréamh go luath truailleadh dhe
 sin, go ro chríon an chuid oile don chrann, ionnus nacharbh ionadh
 díona ná fosgaidh do Ionas é, agus gur ghoill an teasbach go mór
 air, gurbha héigean 
  
2485] dó a fhágbháil. Go fáith-chiallach is é an
 crann eidhin sin an cholann daonna, agus Ionas anam gach aoin,
 agus an phréamh úd an chroinn Ádhamh, agus an chruimh an bás do
 ghein a truailleadh an chraois do bhí san phréimh .i. Ádhamh,
 agus an ghrian úd lér loisgeadh an crann an ghlóir dhíomhaoin.
 Agus amhail fá 
  
2490] héigean do Ionas an crann do thréigean arna chríonadh don
 chruimh, mar an gcéadna is éigean don anam an cholann do thréigean, an tan
 chríontar í lé cruimh an bháis. Agus is dá chor sin i gcéill atá aní
 adeir Dia san treas caibidil in Genesi, mar a n-abair ag labhairt ris an uile
 dhuine agus ag labhairt ré 
  
2495] hÁdhamh, memento quod pulvis es, et in
 pulverem reverteris ‘cuimhnigh gurab luaithreadh thú, agus gurab i
 luaithreadh chlaochlódhthar thú.’


#### An ceathramhadh goin


Is ag ciallughadh aneithe céadna atá aní léaghthar ar chloinn Iob
 san chéad-chaibidil do Leabhar Iob, .i. go rabhadar 
  
2500] idir mhac
 agus inghin i n-éin-tigh, .i. i dtigh an bhráthar fá sine
 dhíobh, ag ól agus ag aoibhneas, agus do ling go hobann soighnéan


---

p.80



 do ghaoith gháibhthigh ón bhfásach um an dteagh 'na dtimcheall, agus do
 bhris cheathra chúinne nó cearna an tighe, agus do thuit orra gur ro mharbh
 uile iad. Go fáith-chiallach, is iad an 
  
2505] chlann so an cineadh daonna, agus is
 é an teagh úd colann Ádhaimh, 'na rabhadar a shíol uile do réir a
 mbunadhusa, agus is é an céad-mhac Ádhamh féin, agus is í an ghaoth úd an
 bás, agus is é an fásach ór séideadh í an peacadh.


#### An cúigeadh goin


Dá n-abradh aon-duine nach fuair Ádhamh, do láthair i 
  
2510] ndiaidh na cána do
 bhriseadh, bás, más eadh dob ionann dó agus bás d'fhagháil do láthair,
 an bás do bheith dh'áirithe aige. Óir is ionann do dhuine agus bás
 d'fhagháil, cumus do bheith ag an mbás do ghnáth air; do réir ghnáth-fhocail
 na bhfeallsamh, mar a n-abraid, actus et potentia eiusdem sunt
 ordinis ‘is ionann ord don 
  
2515] ghníomh agus do chumus ré déanamh an ghníomha.’
 Óir adeirthear go mbí an fiadh marbh, an tan bhuailtear soighead i n-ionadh
 mharbhthach air, tar ceann go n-imgheann léna ghoin ar fud
 an fhásaigh, go bhfaghann bás 'na dhiaidh sin. Mar an gcéadna,
 tar ceann nach fuair Ádhamh bás do láthair i ndiaidh an
 aidhbhirseóra 
  
2520] do bhualadh shoighde na sainnte air, is dearbh gur gonadh i
 n-ionadh mharbhthach é .i. 'na anam, agus go bhféadtar dá réir sin a
 rádh go raibhe marbh, acht gé do bhí seal ar fán agus ar fiarlaoid, ar
 sraon agus ar seachrán, seachnóin fhásaigh an tsaoghail se, ag imtheacht
 lé gaoibh cró na cneidhe sin do-rinneadh 
  
2525] air, go bhfuair bás fá dheóidh.


#### An seiseadh goin


An crann fós 'na mbí cuas domhain, adeirthear go mbí trothluighthe nó
 críon, acht gé mhaireas a dhuille seal 'na dhiaidh sin. Mar an gcéadna,
 an coireach bhíos damanta san bpríosún, adeirthear nach bí a anam aige,
 gion go dtugthar bás 
  
2530] do láthair dhó. Nó an tí bhíos i n-othras, an tan
 tigid comharthadha cinnte báis air, adeirthear go mbí marbh, gion go
 ndealuigheann a anam ris do láthair. Agus is annsa gcéill sin adubhairt
 Dia ré hÁdhamh, an lá do íosfadh ní do thoradh


---

p.81



 chroinn do haithne, go bhfuighbheadh bás. Óir an lá céadna 
  
2535] rug
 sé breath bháis air féin agus ar a shliocht, mar a n-abair gurab
 do luaithreadh do-rinneadh é agus gurab i luaithreadh do fillfidhe
 é. As sin is iontuigthe gurab i ndíol an pheacaidh fuair sé bás.
 Agus is uime sin adeir Pól san seiseadh caibidil ad Romanos,
 stipendia peccati mors ‘is é an bás is tuarastail don pheacadh.’
  
2540] 
Dá chor i gcéill, cibé do-ní peacadh, go bhfuighbhe bás dá
 chionn mar thuarastal. Agus ó do-rinne Ádhamh é, do thuill sé
 dhó féin agus dá chloinn 'na dhiaidh é, amhail adeir Pól, per
 unum hominem, etc. Dá chor i gcéill gurab ó aon-duine amháin .i.
 ó Ádhamh táinig an peacadh, agus gurab ón pheacadh táinig an 
  
2545] bás.
 Agus amhail do-chuaidh an peacadh in gach aon-duine ó Ádhamh, mar
 an gcéadna téid an bás ar lorg an pheacaidh.


#### An seachtmhadh goin


Tuig, a dhuine, gurab éadaingean soileónta do bhí an cholann daonna
 i nÁdhamh, mar gur tolladh agus gur trothluigheadh d'urchor
 d'ubhall í i bparrthas, amhail do-chualabhair. 
  
2550] Agus go bhfios
 damh is mór an t-adhbhar diombáidhe agus doilgheasa, dearóile agus
 doimheastacht aneith ré samhluigheann Mártain naomhtha Ádhamh, tar
 éis an pheacaidh do dhéanamh, amhail léaghthar i mbeathaidh
 Mhártain do réir Sulpicius. Ag so cheana aní adeir .i. go raibhe
 Mártain lá n-aon mar aon ré 
  
2555] coimhthionól cléireach ag taisteal na
 sligheadh, ionnus go dtarla machaire fairsing réidh roimhe. Agus is
 amhlaidh do bhí an lá, agus fearthain chruaidh ghéar agus gaoth
 adtuaidh ann. Agus tarla dhó ar an machaire sin capall clamh
 cnámh-arsaidh creat-lom crioth-luinneach, agus fann-chosa fiara
 ar foluamhain faoi, agus é ag 
  
2560] meirbh-shiubhal go mall meirtneach ar
 fud an mhachaire, i ndóigh go bhfuighbheadh fosgadh nó díon ón
 doininn do bhí ag gabháil dó, agá threaghdadh agus agá thaobh-lot.
 Gidh eadh, ní bhfuair a bheag nó a mhór d'fhosgadh ná
 d'imdhídean ar ghoimh na gairbh-shíne do bhí ag gabháil dó. An
 tan do-chonnairc 
  
2565] Mártain amhlaidh sin é, do labhair ris na
 cléircibh agus adubhairt, ‘A bhráithreacha ionmhaine, ar sé, an
 bhfuil a fhios agaibh créad aní rénar cosmhail an capall úd?’
 ‘Ní fhuil,’ ar siad.


---

p.82



 ‘Ní hamhlaidh sin damhsa, ar Mártain, óir is eadh mheasaim gurab
 cosmhail an capall úd ré hÁdhamh tar éis an pheacaidh 
  
2570] do dhéanamh.
 Óir do fhás claimhe na coire, agus míomhaise na mailíse, agus crioth
 claonta na toile 'na bhallaibh, agus do bhí foluamhain an pheacaidh
 faoi. Agus fós do bhí fearg Dé ag fearthain air, agus gaoth na
 ngalar agus na nguasacht agá ghoin, agus é ar fásach an tsaoghail
 se, ar fán agus ar fiarlaoid, arna dhíbirt 
  
2575] agus arna dhíochor tar
 príomh-dhoirsibh poinnmhidhe pálásta parrthais amach.’ As an sgéal
 so is iontuigthe gurab truagh agus gurab ainriochtach an cruth 'na
 raibhe Ádhamh tar éis an tsáruighthe úd do dhéanamh ar Dhia,
 amhail adubhramar.


#### An t-ochtmhadh goin


Tuig aní céadna so as an bhfáith-sgéal léaghthar ag Lúcás 
  
2580] san
 deachmhadh caibidil, mar a n-abair go raibhe duine dh'áirithe ag
 triall ó Ierusalem go gleann Ierico, agus go dtarladar meirligh
 ris ar bealach, go ro bheansad a éadach dhe, agus gur
 chréachtnuigheadar é, ionnus gur fhágaibhsead leath-mharbh ar an
 láthair é tar a n-éis. Go fáthach is é an duine se 
  
2585] Ádhamh, agus is
 í an chathair úd Ierusalem staid na neamhurchóide, agus is é an
 raon úd réim na beatha, agus is é an gleann an saoghal so, agus is é
 an t-aistear do-rinne an duine an triall do-rinne Ádhamh ó staid
 na naomhthachta go staid an pheacaidh tré bhealach bhriste na
 cána, agus is iad na meirligh úd an 
  
2590] diabhal agus an saoghal agus an
 cholann, agus an t-éadach do beanadh d'Ádhamh, tlacht
 taitneamhach na ngrás; agus na luit do-rinneadar air, créachta na
 coire.


#### An naomhadh goin


Is é an t-ainiarsma do tharraing Ádhamh ar na daoinibh chaointear leis na
 naoidheanaibh an tan bheirthear iad, do 
  
2595] réir mar adeir **Tertullian**
 san cheathramhadh leabhar ro sgríobh i n-aghaidh Marcion, mar a
 dtabhair dá aire gurab é céad-ghlór tig i mbéal na naoidhean iarna
 mbreith, madh mac bhias ann, a, a, ag tabhairt aithbhir ar Ádhamh,
 dá chor i gcuimhne dhó gurab de tháinig gach ainiarsma dá mbí i ndán


---

p.83


  
2600] 
dó féin ó thosach a gheineamhna go síordhaidhe tré shaoghal na
 saoghal; agus madh inghean bhíos ann is eadh adeir, e, e, ag
 tabhairt an iomaithbhir chéadna d'Éabha.


#### An deachmhadh goin


Tar ceann go bhfuilid na guaise se i gcinneadh don duine, agus go bhfuil a
 ré gearr, is eadh dhligheas an duine do dhéanamh 
  
2605] amhail do-ní an leómhan.
 Óir an tan chuirid lucht na sealga i gcumhgach é, ionnus nach bí ar breith
 dhó a seachnadh, agus do-chí a sleagha innilte aca ré haghaidh a mharbhtha,
 cromaidh a cheann ag feitheamh na talmhan, agus gabhaidh dá earball air féin
 dá gach leith, go bhfásann a bhríogh agus a bheódhacht de 
  
2610] sin, agus
 lingidh an t-eanach tríotha dá n-aimhdheóin. Mar an gcéadna dlighidh an
 leómhan gaisgeamhail .i. an Críostaidhe fíréanta, an tan tigid lucht na
 sealga .i. an diabhal agus an saoghal agus an cholann ar eanach na hurchóide
 roimhe, do ghabháil dá sleaghaibh fír-neimhneacha .i. dá n-aimsighthibh
  
2615] 
il-chleasacha ann, is eadh dhligheas, a cheann .i. a thuigse do chromadh
 d'fheitheamh na talmhan do mheas a shomharbhthachta féin, agus dá réir sin
 do mheas a uirísleachta; agus fós gabháil dá earball ar gach leath ar a
 chliabh. Ionann sin ré a rádh agus gabháil d'earr a aoise .i. don bhás
 ar chompar a chroidhe, dá bhioth-ghoin 
  
2620] agus dá bheadhgadh, do thabhairt
 bhríogha agus bheódhachta dhó ré lingeadh tar an lucht sealga úd. Agus
 is dá chor i gcéill dúinn go ndlighmíd aithris an leómhain nó na
 mbeathadhach mbrúideamhail oile do dhéanamh i mórán do neithibh atá aní
 léaghthar ag Iob san dara caibidil déag, mar a n-abair,
  
2625] 
interroga iumenta et docebunt te ‘fiafruigh dona bromachaibh agus
 seólfaid tú.’ Dá chor i gcéill go mbíd cáile sna hainmhinntibh
 brúideamhla budh inleanta dona daoinibh.


#### An t-aonmhadh goin déag


Bíodh a fhios agat, a dhuine, ó tharla gach guais id chionn,
 amhail adubhramar thuas, nach foláir dhuit luingseóireacht 
  
2630] chliste
 do dhéanamh agus lámh do chor ar do stiúir ré treórughadh


---

p.84




 churacháin chriadhamhail an chuirp tar muir mhór-thonnaigh
 mhailísigh an tsaoghail se agod' dhíorghadh go cuan na cathrach
 neamhdha. Gidh eadh, an tí stiúras an long san chúrsa nó san réim
 dhírigh, is i ndeireadh na luinge bhíos do ghnáth. Mar an
  
2630] 
gcéadna don duine bhíos ag stiúradh arthraigh na hanma .i. na
 colna, is eadh dhligheas, bheith do shíor 'na deireadh .i. i
 n-earr a aoise ag smuaineadh ar an mbás. Gidh eadh, bíd daoine
 óga éigcríonna ann, tógbhas a lámh .i. a n-aire do stiúir stuidéir
 an bháis, agus téid i dtosach na luinge. Ionann sin ré a rádh agus
  
2640] 
bheith ag iomrádh anuaille agus ag maoidheamh mhacnais na hóige.
 Gidh eadh, ní thuigid an dream so gurab ionann dál don duine agus
 don ghort bheantar. Óir gearraidh an carrán i n-aoin-fheacht an
 déas ghearr agus an déas mheadhónach agus an déas ard. Nó fós dáil
 na speile ag buain an fheóir. Óir gearraidh sí d'aoin-bhéim 
  
2645] 
an feóithne agus an fochnagán .i. an chuid is sine agus is óige don
 fhéar. Mar an gcéadna do-ní speal an bháis ris na daoinibh.
 Teasgaidh sí d'éin-bhéim an t-uasal agus an t-íseal agus an
 ceart-dhuine, mar an gcéadna an t-óg agus an t-arsaidh, agus
 gach aon dár chin agus dá ngeinfidhear.


#### An dara goin déag



  
2650] Agus ó atá an bhearna bhaoghail se ré gach n-aon, is eadh budh
 indéanta dona daoinibh, iad féin d'ollmhughadh agus d'inneall go
 luath ré hucht ionnsaighthe na bearnan soin, amhail do
 ollmhuigheadar lucht chathrach Ninive iad féin, an tan do bhagair
 Dia an t-aidhmilleadh orra, acht muna ndearndaois aithrighe sna
  
2655] 
holcaibh do-rónsad. Agus is córa dona daoinibh anois deithbhir
 do dhéanamh ré hiad féin d'ollmhughadh ré hucht an bháis, ioná
 don druing úd. Óir do bhí cairde .40. lá ag lucht chathrach
 Ninive gan bás d'imirt orra, agus ní fhuil lá ná oidhche, tráth
 ná uair do chairde chinnte ón bhás ag aon-duine dá bhfuil ar dhruim an 
  
2660] 
domhain anois. Agus is uime sin adeir Pól san
 chúigeadh caibidil don chéid-Eipistil ro sgríobh go Thessal.,
 mar a n-abair, dies Domini sicut fur in nocte, ita veniet
 ‘tiocfaidh lá an Tighearna amhail bhithbhineach san oidhche.’ Dá
 chor i gcéill gurab gan fhios tig an bás.




---

p.85


#### An treas goin déag



  
2665] Atá Críost féin dá bhagar gurab gan fhios thiocfas i ndáil an
 duine san bhás do réir Eóin san treas caibidil in Apocalypsi, mar
 a n-abair, veniam ad te tanquam fur ‘tiocfad id dháil amhail
 ghadaidhe.’ Dá chor i gcéill gurab go folaightheach tig an bás i
 ndáil an duine, amhail tig an bithbhineach ré 
  
2670] déanamh na gada. Agus
 is uime sin adeir sé féin san dara caibidil déag ag Lúcás, qua
 hora non putatis Filius hominis veniet ‘i n-uair 
 nach saoilfidhe, tiocfaidh Mac an duine.’ As sin is iontuigthe go
 dtig an bás do rochtain an duine gan fhios. Gidh eadh, tuig, a
 dhuine, gurab moillide 
  
2675] chéimnigheas an bás chugad eagla Dé do
 Leabhar na Seanfhocal, mar a n-abair, timor Domini apponet dies,
 et anni impiorum breviabuntur ‘cuiridh eagla Dé tuilleadh laithe,
 agus ciorrbhuighthear bliadhna na bpeacthach.’ Agus ní hiongnadh
 sin do rádh, mar 
  
2680] go dtabhair an Solamh céadna soin tobar na beatha
 ar eagla nDé, amhail léaghthar san cheathramhadh caibidil déag don
 leabhar chéadna, mar a n-abair, timor Domini fons vitae ‘is
 tobar beatha eagla Dé.’ As so is iontuigthe go gciorrbhann Dia ré
 an pheacthaigh; agus ní hiongnadh soin, do bhríogh gurab do
  
2685] 
bhíthin an pheacaidh táinig an bás, amhail adubhramar thuas. Agus
 is ag cuimhniughadh aneithe céadna adeir file éigin an rann so, ag
 teagasg na druinge mhaireas, agus agá iarraidh orra faire agus
 forfhaire do dhéanamh orra féin ré hucht an bháis atá dh'áirithe
 ag gach aon-aicme dona daoinibh: —


> 1. 2690] A dhaoine se nach deachaidh,
>   
> bídh feasta go fuireachair:
>   
> bhar dtocht ar ceal is cinnte,
>   
> gidh eadh, is olc oirchillte.
> 






---

p.86


AN DARA HALT
------------


'na n-orduighthear don duine oirchill do bheith ar an mbás aige.
#### An chéad-ghoin


Acht cheana dá bhfiafruigheadh duine créad as a n-abraim 
  
2695] nó as a
 bhforáilim ar dhuine bheith ar a choimhéad ar an mbás
 gcorpordha, agus gan dol tairis ag aon-duine, mo fhreagra air
 gurab é is fáth dhamh, do bhríogh go dtuigim nach téid an bás
 corpardha i ndíoth ná i ndochar don druing chuireas inneall agus
 ordughadh orra féin ré hucht an bháis, mar atáid na daoine
  
2700] 
naomhtha neamhurchóideacha chathuigheas ris na heasgcáirdibh
 adubhramar thuas, agus chaomhnas agus choimhéadas gan lot gan
 leónadh anam na hanma .i. grása Dé is anam don anam. Óir ní headh
 amháin gan an bás corpardha do dhol i ndochar dona fíréanchaibh,
 acht is ro-mhór an sochar 'na dtéid sé dhóibh. 
  
2705] Agus is uime sin
 adeir Pól san chéad-chaibidil go Philippens., cupio dissolvi
 et esse cum Christo ‘atá mian oram sgaoileadh dhíom, nó
 bheith arnam sgaoileadh, agus bheith mar aon ré Críost.’
 Dá chor i gcéill nach fuil acht broid agus braighdeanas dona
 fíréanchaibh bheith cuibhrighthe i gcarcair chriadh na colna
  
2710] 
daonna, dúnta dlúith-iatta i ngarrdha ghobhainn nó i mainnir
 mhíothaomaigh an domhain se, áit 'snach bí súil ré soirbhiughadh
 aca, agus fóir neimhneach námhad 'na dtimcheall; agus gurab cúis
 mheanman agus lúth-gháire dhóibh bheith mar aon ré Críost
 san ghrianán ghlé-sholus gheal-ruithneach ghríos-taitneamhach úd
  
2715] 
na glóire, mar a mbíd saor ón uile dhoghraing agus dhocamhal,
 gan anaoibh gan amhluadh aigeanta, ar fhaosamh nó ar ionchaibh Íosa
 ar Slánuightheóra.


#### An dara goin


Go bhfios damh dobudh éigcríonna don tí do bhiadh i ndaoirse agus
 i moghsaine agus i ndroich-éadach, ag fagháil duaidh 
  
2720] 
agus doghrainge, uilc agus anshóidh, agus ag nach biadh acht drochbhothán


---

p.87



 deatmhar fuar foirbhthe, gan díon ar ghaoith ná ar ghairbh-shín,
 bheith doilgheasach fá imirce do dhéanamh as sin i ngrianán ghlé-mhaiseach
 ghloinidhe, agus é díonmhar deagh-mhaiseach, lán d'ór
 agus d'airgead agus dá gach maoin shoimhianuighthe 
  
2725] oile, agus rí
 do dhéanamh dhe féin ar an ngrianán soin. Mar an gcéadna adeirim
 gomadh éigcríonna don fhíréan bhíos ag fagháil uilc agus
 imshníomha san tsaoghal so, doilgheas do bheith air tré bheith ag
 imirce a dúir-theach daor-dhálach na colna don árus fhairsing
 fhionn-aolta aoibhinn iol-mhaoineach 
  
2730] ainglidhe úd na cathrach
 neamhdha, agus Dia agá rádh gurab é tráth do-bheir sealbh
 oighreachta dá aos gráidh féin an tan do-gheibhid bás, do réir
 Dháibhídh san .126. Salm, mar a n-abair, cum dederit dilectis
 suis somnum, ecce hereditas Domini ‘an tan do-bhéara suan dá aos
 ionmhaine féin, féach oighreacht 
  
2735] an Tighearna.’ Dá chor i gcéill
 gurab é tráth do-bheir oighreacht don fhíréan, ar bhfagháil
 bháis dó.


#### An treas goin


Measaim fós gomadh éigcríonna don tí do bhiadh ar deóraidheacht agus
 ar díbirt i gcoigcrích óna thír agus óna thalamh féin, i
 gcuasaibh crann agus carrag, agus i bhfoithribh fiathamhla
 fásaigh, fá 
  
2740] imshníomh agus fá éadtualang, doilgheas do bheith air fá
 thoidheacht i gcomhghar dá chathraigh chomhnuighthe féin mar a
 mbiadh cádhas agus cion agus onóir agus airmhidin air. Mar an
 gcéadna adeirim gurab éigcríonna don fhíréan atá ar díbirt agus ar
 deóraidheacht, i ndocamhal agus i ndaoirse an tsaoghail se,
 bheith doilgheasach 
  
2745] tréna dhrud réna chathair chomhnuighthe
 .i. flaitheas Dé, trésan mbás. Agus dá n-abradh neach gomadh
 cathair chomhnuighthe dhó aon-áit san tsaoghal so, bíodh a fhios
 aige nach fíor dhó é, do réir Phóil san treas caibidil déag gusna
 hEabhraidhibh, mar a n-abair, non habemus hic civitatem permanentem, 
  
2750] 
sed futuram inquirimus ‘ní fhuil cathair
 chomhnuighthe annso againn, acht an chathair atá ré teacht,
 is í iarrmaid.’ Dá chor i gcéill nach fuil acht buailteachas san
 bheathaidh se, agus gurab é flaitheas Dé is sean-bhaile ré síor-chomhnaidhe 
 againn.




---

p.88


#### An ceathramhadh goin



  
2755] Adeirim mar an gcéadna gomadh éigcríonna don ard-chaiptín do bhiadh ag
 troid agus ag teagmháil go meinic ré a bhiodhbhadhaibh, doilgheas do bheith
 air — ar mbreith bhuadh gcosgair agus gcomhlainn orra — tré choróin na mbuadh
 do bheith ar tí a cuirthe air. Mar an gcéadna adeirim ris an bhfíréan
 bhíos ag cogadh agus ag 
  
2760] cathughadh ré heasgcáirdibh na hanma, gomadh
 éigcríonna dhó doilgheas do bheith air tré bheith ag dol tré bhealach an
 bháis, do ghlacadh choróine na mbuadh do gealladh dhó trés na háraibh
 agus trés na héachtaibh do-bhéaradh ar a easgcáirdibh. Agus is ar an
 gcathughadh so agus ar an gcoróin do-geibhthear 
  
2765] dá chionn labhras Pól
 san cheathramhadh caibidil don dara Eip. go Timoteus, mar a
 n-abair, bonum certamen certavi, cursum consummavi, etc. ‘is
 maith an cathughadh do-rinne mé, do chríochnuigh mé mo rioth, do
 choimhéadas an creideamh, agus atá coróin an cheirt arna taisgidh
 dhamh, do-bhéara an breitheamh 
  
2770] ceart an lá úd damh’ .i. lá an
 bháis. Agus adeir san áit chéadna, non solum autem mihi, sed et
 iis qui diligunt adventum eius ‘ní damhsa thrá amháin, acht don
 druing ghrádhuigheas a thoidheacht súd.’ Dá chor i gcéill, gach
 drong agá mbí súil ré tuarastal, agus do-ní cathughadh amhail
 do-rinne Pól, 
  
2775] go mbí an choróin chéadna i n-áirithe aca i ló an bháis.


#### An cúigeadh goin


Is tuigthe dhúinn as na briathraibh réamhráitte nach fuil acht
 cathughadh comhnuightheach i mbeathaidh an duine. Agus tig Iob
 leis so san seachtmhadh caibidil, mar a n-abair, militia est vita
 hominis super terram, et sicut dies mercenarii dies 
  
2780] 
eius ‘ní fhuil acht díolmhaineas i mbeathaidh an duine, agus ní fhuil 'na ló acht
 lá fhir thuarastail do thuilleamh.’ Ionann sin ré a rádh agus
 nach fuil san duine acht buanna bunaidh bhíos ar coinnmheadh
 agus ar congbháil ag Dia san tsaoghal so ré himdhídean na hanma.
 Agus is é tuarastal bhíos dó, an choróin 
  
2785] úd na glóire do
 luaidheamar, do-gheibh d'éis an bháis.




---

p.89


#### An seiseadh goin


As gach ní dá ndubhramar is iontuigthe nach oircheas dona
 fíréanchaibh doilgheas do bheith orra trés an mbás gcorpardha
 d'fhagháil: ní hionann agus na peacthaigh do-gheibh bás i
 bpeacaidhibh marbhthacha. Mar an gcéadna is iontuigthe 
  
2790] 
nach cuirthe dhúinn dúil sna neithibh talmhaidhe. Óir an gcéin bhíd
 againn, is beag an sochar do-gheibhmíd asta, acht fós is mó théid
 siad i ndíoth agus i ndoilgheas dúinn. Agus dá mbeith sochar
 ionnta, mar nach fuil, is gearr mhairid againn. Agus is maith do
 thuig Alexander sin, amhail léaghthar san 
  
2795] chéad-chaibidil don
 chéid-leabhar do Leabhraibh na Macchabei. Óir an tan tarla i
 ngalar a éaga é, agus do chreid gur chinnte dhó féin an bás
 d'fhagháil, tug sé an saoghal i dtarcuisne go mór, ionnus gur
 bhronn sé a fhlaitheas uile don dá bhuachaill déag do bhí ag
 feitheamh air. Dá chor i gcéill dona daoinibh, ón 
  
2800] tráth fár
 dhearbh lais é féin d'éag, nach raibhe dúil aige i seilbh
 shaoghalta san bhioth, ná i n-éin-ní thalmhaidhe do bheith aige.


#### An seachtmhadh goin


Is maith fós do thuig an t-ard-fhlaith uasal oireaghdha, do bhí
 'na aird-rígh ar an domhan, darbh ainm Salaidín, aní céadna, 
  
2805] 
do réir **Fulgentius** san dara caibidil don tseachtmhadh leabhar. Is
 eadh iomorra do-rinne an rí ro-chumhachtach, an tan do mhothuigh é
 féin ré hucht an bháis, fios do chor ar thaoiseach dá mhuinntir,
 agá rádh ris, an tan do-ghéabhadh féin bás, an eisléine do cuirfidhe
 air do chur ar chrann sleighe agá taisbéanadh 
  
2810] 
dona sluaghaibh lá na sochraide, agus callairidhe do bheith 'na fhochair ag agallaimh
 na sluagh, agá rádh, ‘An gcluintí, a mhaithe na sluagh? Bíodh a
 fhios agaibh go bhfuair an t-ard-fhlaith ordhairc, agus an tí
 do chuireadh an domhan ar baill-chrioth, agus do bhí gan mhéid ná
 macasamhla dhó ar an talamh ar 
  
2815] líonmhaireacht a fhlaitheasa, ar
 iomad a óir agus a airgid agus a iol-mhaoine, ar mhéad a mhuirir
 agus a mhuinntire .i. Salaidín, bás. Agus anois ré n-imtheacht
 dó ní fhuil sé do bhreith leis don tsaoghal acht an eisléine
 do-chíthí-se agam-sa.’ Agus is


---

p.90



 uime do orduigh Salaidín sin, do chor tháir agus tarcuisne an
  
2820] 
tsaoghail i gcéill don druing do bhiadh beó tar a éis, dá chor i
 gcuimhne do lucht na saidhbhreas agus na sealbh saoghalta nach
 sealbh dhíleas dóibh iad. Cuiridh Dáibhídh Rí aní céadna i suim
 san .48. Salm, mar a n-abair, dives cum interierit non sumet
 omnia, neque descendet cum eo gloria eius ‘an tan 
  
2825] do-ghéabhaidh an
 saidhbhir bás, ní bhéara éin-ní leis, agus ní racha a ghlóir
 síos leis.’ Ionann sin ré a rádh agus an tan do-gheibh an saidhbhir
 bás, gurab éigean dó a uile shochar do thréigean ré ndul as an
 saoghal dó. Agus is uime sin adeir Iob san chéad-chaibidil,
 nudus egressus sum de utero matris 
  
2830] meae, et nudus revertar illuc 
 ‘is lom-nocht tánag a broinn mo mháthar féin, agus lom-nocht
 fhillfead annsúd.’ Dá chor i gcéill, mar thig an duine nocht a
 broinn a mháthar colnaidhe, mar an gcéadna gurab nocht fhillfeas
 i mbroinn a mháthar coitchinne .i. na talmhan, san uaigh. Agus ní
 headh amháin a 
  
2835] uile mhaitheas saoghalta fhúigfeas dá éis, acht fós
 budh héigean dó a chéadfaidh agus gach sochar oile dá raibhe agá
 chorp d'aiseag, fá mar adeir an file Gaoidhealach:


> 1. Fá dheireadh don domhan mhór,
>   
> lá an bháis, ní beag an claochlódh:
>   
> 2840] do-ní an duine, an domhan beag,
>   
> a thoradh uile d'aiseag.
> 




#### An t-ochtmhadh goin.


Is follus fírinne aneithe se ar an druing bhíos ag fagháil bháis.
 Óir is éigean don ghnúis a ghné dh'aiseag, agus don tsúil a
 hamharc, don chluais a héisteacht, don teangaidh a labhra, 
  
2845] 
don tsróin a boltnughadh, don láimh a luadhaill, don chois a
 céimniughadh, agus don chorp uile a lúth agus a láthar agus a uile
 bhríogha archeana. Gidh eadh, do féadfaidhe go n-aibeóradh duine
 do réir bhriathar Chríost, go bhféadfadh duine tearmann do
 bheith aige ón bhás, amhail do gheall Críost san seiseadh 
  
2850] caibidil
 ag Eóin, mar a n-abair, qui manducat hunc panem vivet in
 aeternum ‘cibé itheas don arán so biaidh beó go síordhaidhe;’ agus
 arís adeir san ochtmhadh caibidil ag Eóin, siquis sermonem


---

p.91



 meum servabit, mortem non videbit in aeternum ‘an tí choimhéadfas
 mo chomhrádh-sa, ní fhaicfidh an bás tré bhiotha.’


#### An naomhadh goin



  
2855] Mo fhreagra ar an tí do chuirfeadh an cheist se, gurab í an
 bheatha spioradálta gheallas Críost don druing do chaithfeadh an
 t-arán úd .i. corp Críost, nó do choimhéadfadh a chomhrádh. Agus
 bíodh a fhiadhnaise sin ar bhás corpardha na n-apstal, do chaith
 an t-arán go meinic, agus do choimhéad ráitte Chríost. 
  
2860] 
Óir is follus gur himreadh bás corpardha orra, agus fós ar Chríost féin,
 do réir Phóil san ochtmhadh caibidil gusna Rómhánchaibh, mar a
 n-abair, etiam proprio Filio suo non pepercit ‘fós níor chogail
 sé a Mhac féin.’ Dá chor i gcéill nár ghabh an t-Athair
 Uile-chumhachtach ag Íosa a Mhac féin gan an bás dá rochtain. 
  
2865] 
As so is iontuigthe nach í an bheatha chorpardha do gheall Críost don
 druing do íosadh an t-arán úd, agus do choimhéadfadh a chomhrádh.
 Agus dámadh í, is follus nach béaradh an bás corpardha na hapstail,
 ná na naoimh agus na fíréin oile do chaitheadh an t-arán go meinic,
 agus do choimhéadadh go cuimhneach ráitte Chríost. Per unum
 hominem peccatum intravit in mundum, etc. ‘is tré aon-duine amháin
 táinig an peacadh isteach san domhan, agus trés an peacadh an bás,
 agus mar sin do-chuaidh an peacadh san uile dhuine.’


AN TREAS HALT
-------------


'na dtuigthear gurab d'ainiarsma agus d'anfhochain an pheacaidh tig an bás
 do rochtain na ndaoine, agus gach dochar oile dá bhfuil 'na leanmhain.
#### An chéad-ghoin


Tuig, a dhuine, ó's as an bpeacadh so do fhás an bás, agus 
  
2875] 
gurab é is fréamh dhó, nach foláir dhúinn tuarasgbháil an 
 pheacaidh do thabhairt uainn, agus na díoghbhála agus na dochair
 táinig dhe do chor síos. Gidh eadh, ní héidir sin do dhéanamh
 gan tuarasgbháil na fíréandachta bunadhasaighe agus gach sochar


---

p.92



 dá raibhe uaithe ag an duine do chor síos. Ag so iomorra an
  
2880] 
tuarasgbháil do-bheir S. Thomas uirre san chéad-airteagal don
 .94. ceist don treas rann do Shuim a Dhiadhachta, mar a n-abair
 gurab subháilce í do bronnadh d'Ádhamh, dá dtiocfadh an réasún do
 ghialladh do Dhia, an toil don réasún, mothughadh na gcéadfadh don
 toil, umhla na mbeathadhach mbrúideamhail 
  
2885] don duine, agus snadhmadh
 na hanma ris an gcorp do bheith dosgaoilte. As na briathraibh se
 S. Thomas is follus go rabhadar chúig déanmhais neith ag an
 bhfíréandacht mbunadhasaigh, do toirneadh lé cúig droch-cáilibh
 bhíos san pheacadh, nó atá ón pheacadh. Tuig cheana gurab ar
 pheacadh an 
  
2890] tsinnsir labhraim annso.


#### An dara goin


An céid-déanmhas neith dothiocfadh ón fhíréantacht úd .i. an
 réasún do ghiall do Dhia do réir aneith do féadfaidhe do dhéanamh,
 nó agá bhféadfaidhe a fhios d'fhagháil. Ionann sin ré a rádh
 agus go dtiocfadh dhe cumas agus clisteacht do thabhairt 
  
2895] 
ré déanamh na ndeigh-ghníomh, agus ré heólus grinn do bheith aige
 ar na neithibh do thuigsin. Gidh eadh, do chlaochlóidh peacadh an
 tsinnsir an t-eólas i n-ainbhfios, ionnus aní do thuigfeadh
 duine go grinn ré linn na fíréandachta úd, go dtiocfadh do
 pheacadh an tsinnsir nach tuigeann ar chor ar 
  
2900] 
bioth é, acht gidh ionann atá aní ann féin sothuigseana, agus rés an bpeacadh agus 'na
 dhiaidh. Óir ní hé aní do-chuaidh i gcruas ná i ndothuigse ann
 féin, acht rinn an réasúin arna raobadh ar inneóin na hurchóide.
 Agus is uime sin adeir Aristotel san dara leabhar dá Metaph.,
 difficultas scientiarum 
  
2905] non ex ipsis scibilibus sed ex debilitate
 nostri intellectus procedit ‘ní ó dhothuigse na neitheadh féin
 tig cruas ná docamhal na n-ealadhan, acht ó anbhfainne ar
 dtuigseana féin.’ As sin is iontuigthe, ó dho bhí tuigse ghrinn
 ag an duine i staid na fíréandachta, agus gan í anois aige, gurab
 d'ainiarsma agus d'anfhochain 
  
2910] an pheacaidh táinig a dealughadh
 ris. Do claochluidheadh mar an gcéadna an acfuinn do bhí san duine
 ré déanamh deigh-ghníomh i meirtnighe agus i míochumas réna


---

p.93



 ndéanamh, agus i n-acfuinn ré déanamh an uilc, do réir mar adeir
 an duine ag casaoid air féin, amhail léaghthar san ochtmhadh 
  
2915] caibidil
 in Genesi, mar a n-abair, caro nostra prona est ad malum ab
 adolescentia ‘atá ar gcolann claon ré déanamh an uilc ó aois
 mhacaoimh’ .i. ó fhíor-thús na n-aimsear. As so is iontuigthe
 go mbí an cholann éidtréan aimhneartmhar ré déanamh na ndeigh-
 ghníomh tré éagcruas an anma ó pheacadh an tsinnsir.


#### An treas goin



  
2920] Is neimhiongnadh fós an cholann do bheith neimbríoghmhar do
 bhríogh nach fuil acht long ladrann agus caisléan coinbhliochta
 innte. Óir ní bhí réidheachadh ná ro-bháidh ar dtús idir sí féin
 agus an t-anam, do réir Phóil, san chúigeadh caibidil go
 Galatas, mar a n-abair, caro concupiscit adversus spiritum
  
2925] 
‘mianuighidh an cholann i n-aghaidh na hanma.’ Dá chor i
 gcéill go mbí cogadh laothamhail idir an gcolainn agus an t-anam.
 Agus is é ní dá dtig sin, mar do-chuaidh an cholann, mar aon réna
 céadfadhaibh agus ré bríogh a ball, i meirleachas ar an anam a los
 pheacaidh an tsinnsir, ionnus gur chumadar dlighthe agus 
  
2930] 
miana dhóibh féin contrárdha do dhlighthibh agus do mhianaibh na hanma.
 Agus is é sin do-ní Pól d'éagnach san seachtmhadh caibidil gusna
 Rómhánchaibh, mar a n-abair, video aliam legem in membris meis,
 repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati, quae
 est in membris meis ‘do-chím reacht oile 
  
2935] im ballaibh féin ag
 cathughadh ré reacht mh'intinne, agam' chuibhriughadh i reacht
 an pheacaidh atá im ballaibh féin.’ Dá chor i gcéill go mbí
 siosma síor agus gleic ghnáthach idir riaghail an réasúin bhíos do
 leith na hanma, agus ceilg-mhiana na clí do leith an chuirp,
 ionnus nach bí osadh aon-trátha 
  
2940] 
eatorra. Óir an tan adeir riaghail
 an réasúin ris an súil gan silleadh go saobh-nósach d'amharc na
 meirdreach, adeir an tsúil nach diongnaidh sí a comhairle air sin.
 Adeir an chluas an céadna, an tan adeir ria gan an t-ithiomrádh
 náid briathra milse na meirdreach d'éisteacht. Agus mar sin dona
 céadfadhaibh 
  
2945] oile, ní thabhraid umhla ná uirrim ná fomós don anam
 acht dá n-aimhdheóin, an tan chuibhrigheas riaghail an réasúin iad.




---

p.94


Agus fós, ní bhí caingean ná cairdeas idir a lucht aittreabhtha.
 Ar dtús idir na dubháilcibh féin, mar atá idir an gcraos agus an
 cruas. Óir adeir an craos ré duine an sparán do thrághadh do 
  
2950] 
dhíol an fhíona ibheas go hainmheasardha, agus adeir an cruas an ciste do
 chogaill, agus gan an t-ól do dhéanamh d'eagla aoin-neith do
 chaitheamh ris. Mar sin dóibh ag dréim ré chéile, go
 gcommbuaidhearthar an cholann leó. Agus fa-ríor ní cealg gan
 chonách imrid ar an anam.


#### An ceathramhadh goin



  
2955] Bí fós imreasan idir na subháilcibh mar an gcéadna. Óir adeir an
 ceart an meirleach do chrochadh, agus adeir an trócaire a léigean as.
 Mar an gcéadna bíd na subháilce agus na dubháilce do ghnáth i
 gcorraighe agus i gcogadh ré chéile. Óir adeir an t-uabhar ris
 an duine é féin do chur ós cách, agus adeir an umhlacht 
  
2960] ris é féin
 d'inísliughadh fá chách. Adeir an fhearg ris aindligheadh beóil
 agus láimhe do thabhairt dá chomharsain, adeir an fhoidhide ris
 éagcóir beóil agus láimhe d'fhulang óna chomharsain. Mar an
 gcéadna dhóibh ó shoin amach, ní bhí osadh aon-uaire eatorra.
 As sin ní hiongnadh an cholann do bheith crom nó tréith ré 
  
2965] 
méid a duaidh agus a doghrainge óna dálaibh sin. Ní hé sin amháin a
 héagcomhlann, acht fós bí foslongphort niatta náimhdidhe ré a hucht don
 leith amuigh dhi, mar atá an t-aidhbhirseóir gona aimsighthibh agá lot do
 shaighdibh corránacha na ceilge, agus an saoghal agá slíobadh ré
 suiniughadh 
  
2970] na séad saoghalta uirre. Ionnus go dtig dhe sin go
 n-abair an duine go haccaointeach, do réir mar léaghthar san .72.
 Salm ag Dáibhídh, ad nihilum redactus sum et nescivi ‘atáim arnam
 chor i neimhní, agus níorbh fheasach dhamh é.’ Dá chor i gcéill
 go dtig don argain agus don oirleach imirthear leis na
 heasgcáirdibh 
  
2975] se na colna, nach bí dol as ag an duine uatha (beag
 nach) gan bheith i gcróilighe 'na chosair chró ó chréachtaibh
 a gcealg. Agus is do ghoimh na ngon do himreadh leó uirre, agus
 is do mhéad an mhuirir do bhí san pheacadh do-rinne Éabha, táinig
 a cromadh síos, lé mbhfacaidh sí a beith féin tarnocht. Óir sul
  
2980] 
do luigh trom an pheacaidh uirre, is díreach do bhí, agus í ag


---

p.95



 silleadh suas, ionnus nachar léir dhi locht ná ainimh uirre féin.
 Mar sin dá gach aon oile bhíos saor ó ualach na coire, bí sé
 lúthmhar lán-athlamh ag silleadh agus ag sír-fhéachain ar na
 neithibh neamhdha gan bhrón gan bhith-imshníomh. Bíodh
  
2985] 
a fhiadhnaise sin ar Phól, do fuaduigheadh go hathlamh uiréadtrom
 gus an treas flaitheas suas; agus ar Pheadar, do bhí san taitheamh
 'na bhfuair na taisbéanta rúnda; agus ar S. Thomás an doctúir
 ainglidhe, an tan do bhí a intinn coimh-díreach sin ar mbeith saor
 dhó ó mhuirear na mailíse, nár mhothuigh é 
  
2990] féin ag ithe an aráin i
 bhfiadhnaise Lobhaois naomhtha, ríogh Frangc. Mar sin do gach
 aon oile bhíos saor ón pheacadh, mothuighidh suaimhneas agus
 sádhaile 'na mheanmain. Gidh eadh, ní mar sin don druing ar a mbí
 oire trom an pheacaidh, bíd tuirseach trom-chroidheach maoithneach mímheanmnach.


#### An cúigeadh goin



  
2995] An dara déanmhas neith do bhí ag an bhfíréantacht úd, dúil na toile
 do bheith ag giall don réasún díreach gan docamhal. Agus is é so
 thuigthear a briathraibh Sholaimh san seachtmhadh caibidil in
 Eccle., mar a n-abair, fecit Deus hominem rectum ‘do-rinne Dia
 an duine díreach.’ Dá chor i 
  
3000] gcéill go ndearna Dia riaghail
 díreach do réasún an duine, agus an toil ag coimhshíneadh ris ré
 breitheamhnas ceart do dhéanamh idir an dá rann leath ar leath.
 Gidh eadh, is é a chontrárdha sin do dhéanmhas neith atá ó
 pheacadh an tsinnsir, do réir mar adeir Dáibhidh Rí, ag labhairt
 i bpearsain 
  
3005] an pheacthaigh, factus sum sicut uter in pruina
 ‘do-rinneadh mé amhail bhuidéal i gcuisne.’ Ionann sin ré a rádh
 agus amhail fhásas oighreadh ar bhéal an bhuidéil ré toirmeasg
 aoin-neith do léigean as dá mbí ann, mar an gcéadna fásaidh
 oighreadh an fhuatha agus na hurchóide i gcroidhe an chiontaigh dá 
  
3010] 
thoirmeasg ar éin-ní dá shochar do léigean uaidh féin gus
 an gcomharsain. Agus is ar an gciontach so labhras S. Augustine
 san .28. caibidil don .14. leabhar do sgríobh ar Fhlaitheas Dé,
 mar a n-abair, posuit fundamentum civitatis Babilonicae, quod non
 nisi ad sua et suorum commoda et delicias afficitur, aliena negligens


---

p.96


  
3015] 
‘is é fundaimeint, do chuir fá chathair na Báibiolóine, nach bí dúil aige
 acht 'na shocamhal féin agus i socamhal a charad, maille ré faill do
 thabhairt i socamhal cháich.’ As so is iontuigthe go bhfeacann agus go
 bhfiarann toil an pheacthaigh ó bheith coimhshínte ré riaghail an réasúin,
 ag filleadh go 
  
3020] leithleasach uirre féin, agus ag tabhairt shochair cháich i
 bhfaill; agus sin uile ag teacht do pheacadh an tsinnsir.


#### An seiseadh goin


An treas déanmhas neith tigeadh ón bhfíréantacht chéadna .i. uile
 chéadfadha inmheadhónacha agus foirimeallacha na colna do bheith
 comhoireamhnach don réasún. Gidh eadh, a 
  
3025] chontrárdha sin tig ó
 pheacadh an tsinnsir. Agus is uime sin adeir Iob san treas
 caibidil déag ag iomaithbhear ar Ádhamh, posuisti in nervo pedem
 meum ‘do chuiris mo chos san ghaiste.’ Ionann sin ré a rádh agus
 gur cheangail sé dúil na toile lé cuibhreach na coire i
 n-ainmhianaibh na colna. Agus is é so 
  
3030] aní do mhothuigh Pól ann
 féin do réir mar léaghthar san seachtmhadh caibidil gusna
 Rómhánchaibh, mar a n-abair, sentio aliam legem in membris meis
 repugnantem legi mentis meae ‘mothuighim dlighe oile im ballaibh féin ag gleic ré dligheadh 
 mh'intinne.’ Ionann sin ré a rádh agus gur mhothuigh droch-dhúile 
 
  
3035] ag fás 'na chéadfadhaibh, contrárdha do
 riaghail an réasúin. Agus fa-ríor is meinic mhothuighmíd go
 comhchoitcheann duadh na dála soin ag buain rinn féin, amhail
 adubhramar thuas, an mhéid go ndéin an tsúil amharc aindlightheach,
 agus an chluas claoin-éisteacht, agus an béal go míolabhartha ag
 meilt na mbréag 
  
3040] agus na mbaoth-fhocal, an lámh ag tadhall go
 truaillighthe, agus an chos ag céimniughadh ó choir go coir, agus
 an mheanma ag meabhrughadh míorúin agus mailíse; ionnus go dtéid
 i gcogadh agus i gcorraighe ar an gcoguas, agus go n-abraid do
 ghníomh nach dleaghair dhóibh féin giall dó, agus mar do-chuaidh
 sin i n-imirt 
  
3045] agus i n-anumhlacht ar Dhia, mar an gcéadna nach
 biadh daingean ná dísle idir siad féin agus é.




---

p.97


#### An seachtmhadh goin


An ceathramhadh déanmhas neith do bhí ag an bhfíréantacht úd .i.
 cur agus cumas agus giall do bheith ag an duine ar iasgach na mara
 agus ar éanlaith an aieóir agus ar ainmhinntibh na talmhan, 
  
3050] 
do réir an gheallaimh nó na gcumhacht tug Dia d'Ádhamh, mar a n-abair
 san chéad-chaibidil in Genesi, et praesit piscibus maris, et
 volatilibus caeli, et bestiis universae terrae ‘bíodh cur agus cumas
 ag an duine ar iasgach an mhara agus ar éanlaith an aieóir agus ar
 ainmhinntibh na talmhan go hiomlán.’ Gidh eadh, a chontrárdha
  
3055] 
so táinig do pheacadh an tsinnsir, na créatúire se do dhol i
 n-easumhla ar an duine. Bíodh a fhiadhnaise sin ar an meanntán
 idir na héanaibh, agus ar an ngeasán idir na hiasgaibh, agus ar
 an luchóig idir na hainmhinntibh. Óir dá maireadh Alexander, nó
 cibé rí is treise agus is tréine táinig riamh ar 
  
3060] talmhain, dá
 dtugadh fógra i bpéin bháis 'na dhúthaigh dá mbeith
 d'ainmhinntibh éigciallaidhe innte toidheacht iona dháil, ní
 ghiallfadh an luchóg is lugha dhíobh dá deóin dó. Óir múinidh an
 nádúir dhóibh, mar do cuireadh Ádhamh as a sheilbh an tan do-rinne
 an peacadh i bparrthas, gan ghiall 
  
3065] ó shoin i le dá ndeóin
 d'aon-duine dá shíol, acht fós fá beag leó, i ndíoghaltas
 fheirge Dé, iad féin agus a sochar do bhuain don duine fána
 ndícheall. Agus fós, is do shuidhiughadh na gcumhacht úd do bhí
 ag Ádhamh agus agá shíol (ar mbeith i staid na hurchóide dhóibh)
 ar na hainmhinntibh brúideamhla, 
  
3070] atá an giall do-bheirdís do
 dhruing do dhaoinibh naomhtha; amhail léaghthar ar Mhártain
 go nglaodhadaois na coiligh an tan adeireadh riú é, agus fós go
 n-andaois na naithreacha neimhe ar a fhógra gan dol tar sruth
 dh'áirithe, agus go ngialldaois dó amhlaidh sin. Mar an gcéadna
 léaghthar ar abb naomhtha 
  
3075] darbh ainm Paulus go nglacadh
 naithreacha éagsamhla 'na lámhaibh, agus gombriseadh 'na
 meadhónaibh iad, agus nach déindís díoth ná dochar dó
 féin. Mar an gcéadna léaghthar ar easbog naomhtha darbh ainm
 Cerbonius, ar mbeith dhó ag triall don Róimh ar ghairm an
 naomh-athar .i. an Pápa, 
  
3080] 
agus gan 'na fhochair acht aoin-chléireach amháin, do mhothuigh
 sé gur bheag an bhuidhean easbuig aoin-chléireach amháin,


---

p.98



 gidh eadh, do bhí do loighead a chostais nár fhéad ní budh mó do
 chuideachtain do chothughadh, agus ar dteacht i gcomh-fhogus don
 Róimh dhó, do-chonnairc ealta mór cadhan ar 
  
3085] 
eiteallaigh thairis,
 agus do ghoir orra agus adubhairt riú toirling mar aon ris agus dol
 'na choimhdeacht don Róimh. Do ghiallsad na cadhain dó an tráth
 soin, agus do ghabhsad agá choimhdeacht gur chuirsead tar doirsibh
 na Rómha isteach é. Is iomdha a n-ionnshamhla oile so do
 fhéadfamaois do thabhairt anuas, 
  
3090] fhúigfeam don chur so.


#### An t-ochtmhadh goin


An cúigeadh déanmhas neith tigeadh ón bhfíréantacht chéadna .i.
 domharbhthacht. Óir dá gcoimhéadadh Ádhamh é féin ón pheacadh, ní
 bhfuighbheadh bás do shíor, ná aon-duine dá shíol mar an
 gcéadna. Agus is é sin tuigthear a 
  
3095] briathraibh S. Augustine sa
 treas caibidil don chéid-leabhar ro sgríobh dona hIongantaibh,
 mar a n-abair, Enoch sine morte poenae, et totius saeculi tempore,
 remotus ab hominum conversatione custoditur, ut in eo ostenderetur
 qualiter homines, si non peccassent, generata prole, in vitam
 spiritualem sine morte commutarentur 
  
3100] ‘coimhéadtar Enoch gan bás na
 péine ar feadh na haimsire uile, i gcéin ó chaidreabh na ndaoine,
 ionnus go bhfoillseóchthaoi maille ris cionnus do claochlódhthaoi
 na daoine, muna dteagmhadh gur pheacuigh siad, iar mbreith a
 gcloinne dhóibh, i mbeathaidh spioradálta gan an bás dá mbreith.’
 As na briathraibh 
  
3105] se is iontuigthe go mbeidís na daoine domharbhtha
 muna dteagmhadh dhóibh an peacadh do dhéanamh. Agus is i
 bhfioghair na domharbhthachta soin atá aní léaghthar ar Chloinn
 Israel .i. mar do mhaireadar a n-éadaighe gan chríonadh gan
 chaitheamh do dhol ionnta ar feadh .40. bliadhan, 
  
3110] amhail
 léaghthar san ochtmhadh caibidil in Deuter. Óir amhail do
 chongaibh Dia an t-éadach gan chaitheamh do dhol ann ar feadh
 .40. bliadhan, mar an gcéadna do choimhéadfadh an duine beó i
 bparrthas, dá n-anadh gan an peacadh do dhéanamh. Gidh eadh, ó
 do-rinne an peacadh, do ghreamuigh an 
  
3115] bás é, amhail adubhramar
 thuas, per unum hominem, etc.




---

p.99


Do réir a ndubhramar thuas is follus gurab é an peacadh is cúis don
 bhás, agus dá réir sin gurab déanmhas neith díleas dó é. Agus is
 uime sina adeir Solamh san dara caibidil do Leabhar na hEagna,
 invidia diaboli mors intravit in mundum 
  
3120] 
‘is lé hiomthnúth an diabhail táinig an bás isteach san domhan.’ 
 Agus is amhlaidh tháinig, amhail choin chonfaidh nó leómhan 
 loinn-fheargach do sgaoilfidhe fá shluaghaibh líonmhara dá marbhadh agus dá
 míochórughadh, nach géabhadh ag tréan nó ag anbhfann díobh. Do
 réir mar adeir Dáibhídh san .88. 
  
3125] Salm, quis est homo qui vivet
 et non videbit mortem ‘cia an duine bhias beó, agus nach faicfidh
 an bás?’ Dá chor i gcéill nach rachaidh eólach 'na bheathaidh gan
 bhásughadh lé hiorghail na honchon úd. Agus fós ní áirmhim na
 min-deabhtha do-bheir, acht is iomdha ruag-chath ro-mhór tug ar
 an nádúir 
  
3130] dhaonna. Agus bíodh a fhiadhnaise sin ar an seachtmhadh
 caibidil in Genesi, mar a n-innistear gur thuit an cine daonna
 uile acht ochtar na háirce. Mar an gcéadna do réir mar léaghthar
 san naomhadh caibidil déag in Exodo gur báitheadh Pharao fá
 mhuing na Mara Ruaidhe go sluaghaibh líonmhara leis. Agus 
  
3135] 
arís mar léaghthar san naomhadh caibidil déag in Genesi mar do marbhadh
 lucht proibhinnse móire agus chúig gcathrach don chéad-ruathar
 tug orra, go ndearna luaithreadh dhíobh acht Loth 'na aonar, do
 fóireadh leis an aingeal. Agus léaghthar mar an gcéadna san .24.
 caibidil don cheathramhadh leabhar do 
  
3140] 
 Leabhraibh na Ríogh, go dtáinig isteach i bhflaitheas Dáibhídh 
 Ríogh, agus ré hathaidh aon-uaire gur mharbh deich míle agus trí
 fichid do dhaoinibh. Léaghthar fós san ochtmhadh caibidil déag don cheathramhadh leabhar
 do Leabhraibh na Ríogh, an tan táinig Sennacherib, Rí na hAsia,
 i bhfoslongphort ré hucht 
  
3145] Ierusalem, gur thuit naoi bhfichid
 míle ar aon-láthair ris an mbás. Gá dtám ris, acht is iomdha
 éacht aidhbhseach oile tug agus do-bhéaraidh ar an duine, ó thosach
 an domhain go bruinne an bhrátha.


#### An naomhadh goin


Adeir S. Thomas, ag sgríobhadh ar an gceathramhadh leabhar do
  
3150] 
Mhaighistir na mBreath, go bhfuilid cheithre


---

p.100



 modha ar a bhféadaid na neithe bheith arna gcríochnughadh. An
 céad-mhodh dhíobh, do bhríogh go mbí críoch agus foirceann ar aní,
 ní foláir a bheith críochnuighthe tráth éigin; agus mar sin do
 bhríogh nach ní neimhchríochnuighthe an duine, iarraidh 
  
3155] 
sé do réir nádúire bheith críochnuighthe uair éigin. An dara modh, aní bhíos arna choimhdhéanamh do
 cháilibh contrárdha, amhail atá an duine do theas agus d'fhuacht, do
 thiormacht agus do fhlichidheacht, ní héidir dhó gan bheith críochnuighthe
 tráth éigin do réir nádúire, do bhríogh gurab é is feidhm dona 
  
3160] cáilibh úd,
 bheith ag clódh agus ag turnamh a chéile go gclaoittear ceachtar dhíobh, ní
 fhéadann an duine bheith beó. Gidh eadh, ón dara modh úd do saorfaidhe an
 duine ó bhás leis an bhfíréandacht mbunadhasaigh. An treas modh 'na
 gcríochnuighthear beatha an duine, lé créachtnughadh a chuirp; agus
  
3165] 
do fhóirfeadh Dia go caomhnuightheach an duine ó bhás d'fhagháil ar an modh so
 dá ghrásaibh speisialta féin. An ceathramhadh modh 'na bhfuighbheadh duine
 bás, .i. tré chaitheamh do dhul san bhflichidheacht phréamhamhail. Agus
 do fóirfidhe duine ó bhás d'fhagháil ar an modh so
 lé fromhadh 
  
3170] do chrann na beatha; agus is leis sin chaomhantar
 Éilí agus Enoch i bparrthas.


AN CEATHRAMHADH HALT
--------------------


'na gcuirthear i gceist annso, ar geineadh Muire i bpeacadh an tsinnsir.


#### An chéad-ghoin


Is móide is ionchuir an cheist se, aní adeir Pól san chúigeadh caibidil
 gusna Rómhánchaibh, omnes in Adam peccaverunt ‘do 
  
3175] pheacuigheadar na huile
 i nÁdhamh.’ Ionann sin ré a rádh agus go raibhe peacadh an tsinnsir ar an
 uile dhuine ó Ádhamh. Mo fhreagra ar bhriathraibh Póil go bhféadaid siad
 bheith fírinneach tar ceann go mbeith duine nó dís arna n-uisgeacht ó
 pheacadh an tsinnsir. Agus is dearbhadh air sin aní léaghthar san seiseadh
 caibidil in Genesi, mar a n-abair Dia ag labhairt


---

p.101


  
3180] 
ar Nóe, Noe vir iustus in generationibus suis, cum Deo ambulavit
 ‘fríoth (ar sé) Naoi 'na fhíréan 'na shíl-treabhaibh féin, do
 thriall sé lé Dia.’ Gidh eadh, adeir go grod 'na dhiaidh sin san
 chaibidil chéadna, omnis caro corruperat viam suam super terram
 ‘do thruailligh an uile cholann a slighe féin ar an 
  
3185] dtalmhain.’
 Tabhair dot aire, a léaghthóir, mar adubhairt go coitcheann gur
 thruailligh an uile cholann a slighe, agus nach iontuigthe as
 sin gur thruailligh Naoi do bhí fíréanta a shlighe féin. Mar an
 gcéadna, tar ceann go n-abair Pól gur pheacuighsead na huile i
 nÁdhamh, ní hiontuigthe go héigeantach as sin go 
  
3190] raibhe peacadh an
 tsinnsir ar Mhuire, amhail nach tuigthear a briathraibh Dé san
 seiseadh caibidil úd in Genesi, mar a n-abair gur thruailligh an
 uile cholann a slighe féin, go mbiadh colann Noé ar dtruailleadh
 a slighe féin. Óir is gnáth rádh foirleathan deimhnightheach do
 bheith san Bhíobla. Bíodh a fhiadhnaise 
  
3195] sin ar aní léaghthar san
 .27. caibidil ag Matha mar a n-abair, dicunt omnes,
 crucifigatur ‘adeirid uile, crochtar é.’ Gidh eadh, is inmheasta
 go rabhadar drong d'fhíréanchaibh do láthair Chríost an tan so,
 ris nachar mhaith a bhás, nach dubhairt mar aon ris na hIodhalaibh
 Críost do chrochadh. Is córaide dhúinn 
  
3200] a bhreathnughadh go raibhe
 drong d'fhíréanchaibh do láthair bhreitheamhnais do dhéanamh ar
 Chríost, aní léaghthar ag Eóin san ochtmhadh caibidil déag, mar a
 n-abair, sequebatur autem Iesum Simon Petrus et alius discipulus,
 etc. ‘Do lean iomorra Simón Peadar agus deisgiobal oile Íosa.
 Dobhí thrá an deisgiobal 
  
3205] sin aithnidh don easbog, agus do-chuaidh
 isteach mar aon ré hÍosa i n-aittreabh an easbuig. Do sheasaimh
 cheana Peadar ris an doras amuigh.’ As so is iontuigthe go raibhe
 duine éigin do láthair bhreitheamhnais do dhéanamh ar Chríost,
 nach dubhairt a chrochadh, tar ceann go n-abair Matha go
  
3210] 
ndubhradar uile a chrochadh.


#### An dara goin


Tuig, a léaghthóir, tar a n-abraim, nach féadtar Matha ná
 Maoise ná aon oile d'ughdaraibh an Bhíobla d'éiliughadh tré
 fhaisnéis fhoirleithin dá ndéinid. Óir atáid dá shingin choitcheanna


---

p.102



 ann, mar atá singin choitcheann deimhnightheach agus 
  
3215] 
singin choitcheann diúltuightheach; agus fuilngidh an tsingin choitcheann
 deimhnightheach uisgeacht go meinic. Óir dá n-abradh duine an
 pobal uile do bheith san teampall do ghnáth-mhodh labhartha, is
 fíor dhó é, cia do bhiadh duine nó dias díobh gan bheith ann. Agus
 annsa chéill se is fíor gach 
  
3220] rádh coitcheann deimhnightheach mar na
 sompladha thuas dá bhfaghthar san Scrioptúir. Ní mar sin cheana
 don rádh choitcheann diúltuightheach — ní fhuilngeann uisgeacht.
 Óir dá n-abradh duine nach biadh aon-duine don phobal san
 teampall, ní fíor dhó é, dá raibhe duine nó dias díobh ann.
 Tuigthear an 
  
3225] t-eidirdhealughadh atá idir an dá shingin úd as aní
 léaghthar ag Eóin san chéad-chaibidil, mar a n-abair, omnia
 per ipsum facta sunt, et sine eo factum est nihil ‘is maille ris sin
 do-róineadh na huile, agus ní dearnadh éin-ní gan é.’ Tuig gurab
 uime adeir nach dearnadh éin-ní gan é, do thoirmeasg an tseachráin adéaradh 
  
3230] 
ar son na faisnéise deimhnighthe úd go bhféadfadh ní éigin
 substainteach bheith arna dhéanamh, nach é Dia do-ghéanadh. Gidh
 eadh, ní fhuilngeann an diúltadh coitcheann an tuigsin sin do
 bhuain as, do bhríogh nach fuilngeann uisgeacht san bhioth. Uime
 sin is eadh fhreagraim don ionadh 
  
3235] úd Phóil, do bhríogh gur rádh
 coitcheann deimhnightheach é, agus nach rádh coitcheann
 diúltuightheach, nach iontuigthe go n-abair gur luigh peacadh
 Adhaimh ar an uile dhuine, gur luigh ar Mhuire. Do bhríogh, do
 réir a ndubhramar, go bhféadtar í d'uisgeacht ón rádh
 choitcheann fhoráilteach úd Phóil, agus 
  
3240] óna chosmhailibh oile,
 má tá gur bhean cuid dá ainiarsma ria, mar atá fuacht agus teas,
 tart agus ocras, agus fós an bás, amhail do bhean ré Críost féin.


#### An treas goin


Atá fioghair san Bhíobla ag teacht leis aní se, amhail léaghthar san
 chúigeadh caibidil déag do leabhar Hester, mar 
  
3245] rug Assuerus Rí
 breath bháis i gcoitchinne ar an mhéid don chineadh Iúdaidheach
 do bhí 'na fhlaitheas féin go huilidhe. Agus an tan do-chualaidh
 an bhainríoghan onórach Hester do


---

p.103



 bhí 'na hIúdaidheach breith bháis do bheith ar 'na breith i
 gcoitchinne ar an gcineadh dá raibhe féin, do mheas go luighfeadh
  
3250] 
daoirse na breithe céadna uirre féin, ar mbeith don aicme Iobhlaidhe
 dhi, agus do-chuaidh i ndáil Assuerus d'iarraidh pardúin a
 hanma air. Is eadh do fhreagair Assuerus: non morieris, non
 enim pro te, sed pro omnibus haec lex constituta est ‘ní
 bhfuighir-se bás, óir ní duit-se acht dona huilibh do horduigheadh 
  
3255] 
an reacht so.’ Tuig, a dhuine, mar adeir gurab don
 uile Iúdaidheach do horduigheadh an dlighe báis úd, agus tairis sin
 nár horduigheadh do Hester bás d'fhulang, bíodh gurab
 Iúdaidheach í, mar an gcéadna tar ceann go rug an tAthair uile-
 chumhachtach breath bháis ar an gcineadh ndaonna, mar atá
  
3260] 
bheith damanta trés an síl-pheacadh sinnsir úd atá ag snighe a los
 na sean-choire i síol-aicme Ádhaimh, thairis sin ní headh is
 iontuigthe gur luigh daoirse na breithe sin ar Mhuire, tar ceann go
 rug breath ar an gcineadh ndaonna i gcoitchinne, amhail nár luigh
 dochar breithe Assuerus ar Hester fá hIúdaidheach, 
  
3265] tar ceann go
 raibhe breith bháis arna breith i gcoitchinne ar an uile
 Iúdaidheach. Do bharr ar gach ní dá ndubhramair, ní cneasta a
 mheas go n-oirdeóchadh an eaglais (darab ainm do réir Phóil san
 treas caibidil don chéid-Eip. go Timoteus ‘colamhain agus
 firminte na fírinne’) féil ghabhála Mhuire i 
  
3270] mbroinn, acht maille
 ré Muire do bheith naomhtha ré linn a gabhála i mbroinn, agus dá
 réir sin bheith saor ar an salchar sinnsir dhi. Agus fós, is
 inmheasta gur choimhéid Dia glan an t-árus 'na raibhe a bhara
 faoi féin áitiughadh. Agus is uime sin adeir Dáibhídh Rí, domum
 tuam decet sanctitudo ‘is deagh-mhaiseach 
  
3275] 
dot theagh-sa bheith naomhtha.’ Dá chor i gcéill
 gur chóir an t-árus úd 'na suidhfeadh an diadhacht do chongbháil
 glan ó thús go deireadh. Is iontuigthe mar an gcéadna gurab
 ar cholainn Mhuire tugadh an teagh úd, do réir mar adeir
 Solamh san .24. caibidil in Ecclo., ag labhairt i bpearsain Mhuire, 
  
3280] 
qui creavit me requievit in tabernaculo meo ‘an tí do chruthuigh
 mé, do chumhsanuigh sé im theaghdhais.’ Dá chor i gcéill
 gur teagh do Mhac Dé Muire, an mhéid gur áitigh sé innte.




---

p.104


#### An ceathramhadh goin


Dá bhfiafruigheadh aon-duine an bhfuil suidhiughadh san
  
3285] 
Scrioptúir ar pheacadh an tsinnsir do bheith ar na daoinibh, bíodh
 a fhiadhnaise sin ar bhriathraibh Dé, amhail léaghthar san
 seachtmhadh caibidil déag in Genesi, mar a n-abair, ag labhairt
 ar shíol Ádhaimh, omnis anima cuius caro praeputii circumcisa non
 fuerit, peribit anima illa de populo suo ‘an uile anam ar nach
  
3290] 
déantar timchill-teasgadh ar a fheóil, rachaidh an t-anam soin
 amudha as a phobal féin.’ Dá chor i gcéill go mbiadh damanta.
 Gidh eadh, ní héidir a mheas go mbeidís anaim na ndaoine nach
 dearnaidh coir ghníomhach riamh damanta, acht tré olc éigin oile do
 bheith ag leanmhain díobh. Is é sin an salchar sinnsir 
  
3295] úd atá ag
 snighe agus ag síolrughadh i síol Ádhaimh glún ar ghlún, dá
 ngoirthear peacadh an tsinnsir, ionnus an neimh do ghabh Ádhamh as
 an ngreim n-urchóideach úd do ith sé d'ubhall na haithne, do
 ghalruigh agus do thruailligh é féin, go bhfuil gan leigheas ar
 ndol i bpréimh agus i gcnáimh na clann-mhaicne ó 
  
3300] shoin ile,
 agus go mbiaidh go bruinne an bhrátha. Óir amhail téid an
 bholgach ón athair san gcloinn, nó an lubhra, mar an gcéadna
 táinig an galar gránna agus an neimh nathrachda agus an aingcis
 uathbhásach úd .i. an peacadh ionnainne, an cineadh daonna, ón
 athair ór síolruigheadh sinn .i. Ádhamh, ionnus gur 
  
3305] chríonamair
 leis an gcoir, agus gur thuit duille deagh-mhaiseach na
 fíréandachta bunadhasaighe dhínn, agus nach fuil ionnainne acht
 lomáin loma lochardha gan chroiceann gan díon gan duille, ag
 críonadh lé coirthibh, agus ag ar losgadh lé luaith-ghrís na locht.
 Óir amhail chríonas an crann ar lobhadh a fhréimhe .i. Ádhamh,
  
3310] 
atámaid-ne crann an chinidh dhaonna ar gcríonadh. Gonadh aire
 sin do-rinne file dh'áirithe an rannso: —


> 1. Fiodhbhaidh chríon cnámha mo cholna,
>   
> cumhdach fallsa feóil mo bhall,
>   
> úir gan taradh cré mo chalann,
>   
> 3315] talamh mé agus anam ann.
> 






---

p.105


#### An cúigeadh goin


Tuig, a dhuine, go bhféadtar peacadh an tsinnsir do mheas ar
 dhá chor, mar atá rés an mbaisteadh nó 'na dhiaidh. Is ionann
 iomorra peacadh an tsinnsir rés an mbaisteadh agus easbaidh nó
 éagmais na fíréandachta bunadhasaighe do dhlighfeadh 
  
3320] duine do
 bheith aige. Agus is iontuigthe gurab ionann dál don chineadh
 dhaonna rés an mbaisteadh agus do chloinn tighearna i ndiaidh a
 n-athar do thuitim i dtréatúireacht. Óir caillid a bhfuil agus
 a bhfearann tré mheirleachas a n-athar. Mar an gcéadna do
 chlann-mhaicne Ádhaimh: do chaillsead a bhfuil 
  
3325] agus a
 bhfearann .i. grása Dé agus a ghlóire nó go n-aisigthear dhóibh
 arís iad lé cairt an chreidimh agus lé bulla an bhaistidhe. Agus
 is é aní céadna is iontuigthe a briathraibh Ieremias fáidh, mar a
 n-abair san .31. caibidil, patres nostri comederunt uvam
 acerbam, et dentes filiorum obstupescunt ‘do itheadar ar
 n-aithreacha searbh-chaora 
  
3330] na fíneamhna fiadhánta, agus atá
 déistin ar fhiaclaibh a mac.’ Dá chor i gcéill gur ith Ádhamh an
 t-ubhall úd na haithne, fá searbh ré a íoc, agus go bhfuil a olc
 agus a urbhaidh ag cumailt ré a chlann-mhaicne dá éis. Óir ní
 chuirfid ainiarsma an ubhaill úd díobh gan bheith ag déanamh a
 ndíotha agus a ndochair do shíor. 
  
3335] Óir gach saoth agus gach teidhm
 dá dtig orra, is do thoisg an ubhaill úd táinig. Agus is uime sin
 adeir Solamh san seiseadh caibidil in Eccle., omnis labor
 hominis in ore eius ‘is i mbéal an duine atá a uile shaothar agus
 ulc.’ Dá chor i gcéill gurab do bhéal Ádhaimh lér hitheadh an
 t-ubhall táinig gach díoth agus gach 
  
3340] dochar dá dtáinig agus dá
 dtiocfaidh ar an nádúir dhaonna. Is ionann fós peacadh an
 tsinnsir tar éis an bhaistidhe, agus fadódh do-ní abaigh ineamhail
 an cholann ré déanamh gach uilc. Nó fós is ionann é agus claonadh i
 n-aghaidh an réasúin dírigh. Óir táinig don othras úd do-rinneadh
 ar Ádhamh gur fhás céim 
  
3345] bacaighe sa nádúir, ionnus go mbí cromadh
 ré cois gach aon-choisgéime aice, agus dá réir sin gur chlaon ó
 bheith coimhshínte ré riaghail an réasúin, agus go dtig dhe sin
 nach oirid dá chéile go meinic. Bíodh a fhiadhnaise sin ar an
 réasún agus ar na rannaibh íochtaracha, mar atáid chúig shiansa
 na hanma agus na cúig céadfadha 
  
3350] corpardha. Agus ní headh amháin,
 acht ní thig an toil


---

p.106



 féin leis an réasún go meinic. Agus is ag gearán na huireasbaidhe
 se do bhí ar an nádúir dhaonna, arna mothughadh do Phól Apstal
 ann féin, adubhairt, amhail léaghthar san seachtmhadh caibidil gusna
 Rómhánchaibh, sentio aliam legem, etc. ‘mothuighim 
  
3355] reacht oile im
 ballaibh, atá ag cur i n-aghaidh nó ag cathughadh ré reacht
 mh'intinne.’ Dá chor i gcéill go mothuigheadh féin claonadh 'na
 chéadfadhaibh agus san chuid oile dá bhríoghaibh corpardha, i
 n-aghaidh riaghlach an réasúin.


AN CÚIGEADH HALT
----------------


'na gcuirthear i gceist an raibhe coir Ádhaimh com-mór sin agus ar chóir an 
 uiread sin do smacht do dhéanamh ar Ádhamh agus do-rinneadh.
#### An chéad-ghoin


Do measfaidhe ar fhéachain nár chóir, do bhríogh nach 
  
3360] 
raibhe san duine acht barrach lín, nó duille feadha, ar neamh-thábhacht,
 agus dá réir sin nárbh fhiú dhó an choir úd Ádhaimh d'agra ná do
 dhíoghail com-mór agus do-rinne. Agus is uime sin atá Iob ag
 casaoid ar Dhia ris féin san treas caibidil déag, mar a n-abair,
 contra folium quod vento rapitur ostendis potentiam tuam, 
  
3365] 
et stipulam siccam persequeris ‘a Thighearna, is i n-aghaidh
 duille fuaduighthear ré gaoith thaisbéanas tú do chumhachta, agus
 ataoi ag inghreim ar bharrach thirim.’ Dá chor i gcéill dó
 nacharbh fhiú dhó an uiread do dhíoghaltas agus do-rinne do
 dhéanamh i ndiaidh coire Ádhaimh. Agus fós ar loighead aneith ar a 
  
3370] 
raibhe an fógra, mar atá toradh aon-chroinn amháin. Óir do 
 réir bharamhla, dá bhfógradh athair dá mhac gan toradh d'ithe, 
 agus go n-íosadh an mac an toradh tar
 a chrois, níor chneasta don athair an mac do bhásughadh, ná do
 chor ó oighreacht ar a shon sin. Mar an gcéadna, ar fhéachain,
 níorbh fhiú do Dhia 
  
3375] Ádhamh do chor a hoighreacht agus breath
 bháis do bhreith air an céad-lá do cruthuigheadh é.




---

p.107


#### An dara goin


Mo fhreagra ar na réasúnaibh se nach truime an díoghaltas do-rinne
 Dia ar Ádhamh ioná mar do thuill Ádhamh é, do bhríogh gurab
 connradh do-rinne Dia ris dá dheóin ar 
  
3380] choingheallaibh d'áirithe,
 agus gur cheangail Ádhamh é féin agus a shliocht ré coimhéad na
 gcoingheall soin. Agus is é coingheall do bhí eatorra, dá
 gcoimhéadadh Ádhamh é féin i n-óigh-réir dá Chruthuightheóir,
 nach fuighbheadh bás do shíor, agus go rachadh idir chorp agus anam
 don fhlaitheas neamhdha. Gidh eadh, dá 
  
3385] ndeachadh i n-anumhla ar
 Dhia, go gcaithfeadh an bás céadna bheith i gcinneadh dá shíol
 do thoisg a anumhla-san. Cuiridh Greaghóir naomhtha aní se síos
 ag tráchtadh ar an treas caibidil do Leabhar Iob, mar a n-abair,
 ad hoc homo in Paradiso positus fuerat, ut si se ad Conditoris sui
 obedientiam vinculis caritatis 
  
3390] coniungeret, ad caelestem angelorum
 patriam quandoque sine carnis morte transiret. Sic enim est
 immortalis conditus, ut tamen si peccaret, et mori posset; et
 mortalis est conditus, ut si non peccaret, etiam non mori posset
 ‘is uime do cuireadh an duine i bparrthas, ionnus dá n-anadh i
 bhfomós dá Chruthuightheóir 
  
3395] féin ceangailte i ngéibheannaibh an
 ghrádha, dorachadh sé uair éigin gan bhás colnaidhe d'fhagháil
 go dúthaigh neamhdha na n-aingeal. Óir is amhlaidh do cruthuigheadh
 é go domharbhtha, i gcruth go bhféadfadh bás d'fhagháil dá
 bpeacuigheadh sé; agus is amhlaidh do-rinneadh somharbhtha é, i
 riocht nach féadfadh an 
  
3400] bás d'fhagháil dá bpeacuigheadh sé; agus
 is amhlaidh do-rinneadh somharbhtha é, i riocht nach féadfadh an bás
 d'fhagháil muna ndearnadh an peacadh.’ Tig Sant Augustine leis so
 san cheathramhadh caibidil déag don leabhar ro sgríobh ar
 Cheastaibh an tSein-reachta agus na Nuai-fhiadhnaise, mar a
 n-abair, Deus hominem fecit, qui quamdiu non peccaret immortalitate
 vigeret, ut sibi auctor esset aut ad vitam aut ad mortem ‘do-rinne
  
3405] 
Dia an duine i riocht go mbiadh domharbhtha an feadh do anfadh gan
 pheacadh, ionnus gomadh é féin budh ughdar réna bheathaidh nó réna
 bhás.’ Agus do réir a ndubhramar, ní hiongnadh a ndearna Dia do
 dhíoghaltas ar Ádhamh agus ar a shliocht, ar a mhéid do thaisbéin
 sé a neamhfhomós do Dhia ag 
  
3410] coill a chána. Óir is truimide an
 peacadh do-rinne, a usacht dó an fhógra tug Dia dhó do choimhéad.




---

p.108


#### An treas goin


Tig S. Augustine leis so san cheathramhadh leabhar déag ro sgríobh
 ar Fhlaitheas Dé, mar a n-abair, quisquis homini damnationem
 nimiam vel iniustam putat, profecto nescit quanta 
  
3415] fuit in non
 peccando facilitas ‘cibé mheasas gurab trom nó gurab aimhcheart an
 damnughadh do-rinneadh ar an duine, go fírinneach ní feas dó a
 ro-usacht gan an peacadh do dhéanamh.’ As na briathraibh se is
 iontuigthe nach daor agus nach iomarcach an bhreath rug Dia ar
 Ádhamh agus ar a shíol. Agus 
  
3420] fós, dá meastaoi mórdhacht agus uaisle
 agus onóir agus cumhachta an tí tug an fhógra, agus méad a chumaoine
 ar an tí dá dtug í, agus dearóile agus uirísleacht an tí ar ar
 chuir na commaoine .i. an duine — óir dá leantar go soiche a
 phréimh é, do-ghéabhthar gurab don dúil is anuaisle atá san
 chruinne atá arna dhéanamh .i. 
  
3425] don talamh. Acht, gidh iomdha
 commaoine do chuir Dia air, an mhéid go dtug anam réasúnta dhó ar
 dheilbh agus ar dhéanamh Dé, ionnusgo raibhe i libhré agus i
 suaitheantas Dé, agus go dtigeadh dhe sin créatúire na talmhan agus
 aingil nimhe do bheith ag timpireacht dó, gidh eadh, mo thruaighe,
 níor thuig 
  
3430] méad na muirne do bhí ag Dia air, gan dol i n-uaill
 agus i macnas, agus a chur roimhe féin dia do dhéanamh dhe féin,
 agus fios uilc agus mhaitheasa do bheith aige. Agus saoilim gurab
 de sin táinig an seanfhocal adeir nach fuil peata nach fuilngeann
 bheith go maith acht an duine. Agus is é aní céadna so 
  
3435] éagcaoineas
 Dáibhídh san .48. Salm, mar a n-abair, homo cum in honore
 esset non intellexit. Comparatus est iumentis insipientibus, et
 similis factus est illis ‘ar mbeith i n-onóir don duine, níor
 thuig sé é. Atá arna choimmeas ré bromachaibh éigciallaidhe, agus
 do-rinneadh cosmhail riú é.’ Dá chor i gcéill nar thuig 
  
3440] Ádhamh
 agus nár iomchuir mar budh díol an onóir fuair sé ó Dhia, agus go
 dtáinig dhe sin a chor idir ainmhinntibh brúideamhla an tsaoghail
 se agus 'na gcuibhreann fá thoirthibh na talmhan.


#### An ceathramhadh goin


Is agá fhoillsiughadh so atá an fábhaill-sgéal nó an fáith-sgéal
 léaghthar ag S. Lúcás san chúigeadh caibidil déag, mar


---

p.109


  
3445] 
a n-abair Críost go raibhe athair muinntire agá raibhe dias mac aige,
 agus gur iarr an mac fá hóige dhíobh a chuid féin d'oighreacht a
 athar, agus an tan fuair sin, gur chaith go craosach diommbalach í,
 ionnus ar mbeith fornocht dó go ndeachaidh ar deóraidheacht i
 n-imchéin, agus nach raibhe d'innmhe aige acht 
  
3450] 
bheith ag muicidheacht, agus go mbíodh an uiread soin do ghorta air go
 mbíodh i gcuibhreann na muc fán meas. Gidh eadh, an mac fá sine,
 do an i bhfarradh a athar do shíor. Go fáthach, is é an
 t-athair muinntire úd Dia, agus an dias mac úd an t-aingeal agus
 an duine, an mac fá hóige Ádhamh, do reac a chuid do 
  
3455] 
pharrthas agus d'oighreacht nimhe agus grása Dé ar ghreim d'ubhall na
 haithne, ionnus go dtáinig sé dá dhruim sin ar díbirt agus ar
 deóraidheacht, dá cheilt féin ar ghleann déarach an domhain se, dá
 bhiathadh féin do thoirthibh na talmhan, amhail mhuca nó
 beathadhacha brúideamhla.


#### An cúigeadh goin



  
3460] Is do chor aneithe céadna i gcuimhne dona daoinibh atá aní tarla
 don rígh ro-uaibhreach Nabugadonasor, amhail léaghthar san
 cheathramhadh caibidil do Leabhar Daniel, mar do chuir Dia tréna
 anuaill féin as a ríoghdhacht é, agus fós mar do chuir i ngealtacht
 é, ionnus go mbíodh i gcuibhreann na mbó fán 
  
3465] bhféar, agus gur
 fhás a fhionnfadh amhail chlúmh iolair, agus a ingne amhail ingne
 éan; agus go raibhe amhlaidh sin ar feadh seacht mbliadhan, nó gur
 thuig sé cumhacht Dé do bheith ós a chionn, agus gur thuig go
 bhféadfadh do réir a thoile féin do dhéanamh ris gach n-aon.


#### An seiseadh goin



  
3470] Tuig, a dhuine, as na sompladhaibh móra so nach foláir dhuit go
 feithmheach bheith ar do choimhéad féin fá thoil Dé do dhéanamh.
 Agus is móide is ineagluighthe dhuit a lámh throm do luighe ort, go
 dtug sé dlighe agus reacht duit as a dtuigfir cionnus do-ghéana
 tú a réir, mar is follus as an Scrioptúir agus 
  
3475] a horduighthibh na
 hEagailse naomhtha sheólas duit go laothamhail créad is indéanta
 dhuit. Óir an t-óglách agá mbí a fhios


---

p.110



 go cinnte créad is maith léna thighearna do dhéanamh dhó, agus
 nach déin do réir thoile a thighearna, is maith an díol
 smachtuighthe é. Agus atá Críost féin ag cor aneithe se i 
  
3480] 
gcuimhne dhúinn, amhail léaghthar ag Lúcás san dara caibidil déag, mar a
 n-abair, servus sciens voluntatem domini et non faciens, vapulabit
 plagis multis ‘an t-óglách agá mbí fios toile a thighearna agus
 nach déin dá réir, géabhthar air go bhfágthar iomad créacht air.’
 Agus is eadh is iontuigthe as so, gur 
  
3485] beitte dá gach aon agá bhfuil
 creideamh Dé, eagla do bheith air fána thoil do shárughadh. Agus
 fós, ná measadh aon-duine go saorfadh a ainbhfios é i mbriseadh
 reachta Dé, do bhríogh go bhfuil an reacht go foirleathan arna
 chraobh-sgaoileadh agus arna fhógra dona Críostaidhthibh i
 gcoitchinne, 
  
3490] mar nach saorann bheith i n-ainbhfios an dlighidh an
 t-aoghaire allta bhíos i mbeannaibh sliabh tré chaidreabh do
 thabhairt don mheirleach agá mbí fógra an dlighidh 'na dhiaidh,
 gan bhás do thabhairt don aoghaire tréna chaidreabh don
 mheirleach. Óir dá n-abradh an t-aoghaire nach cuala féin 
  
3495] 
gur choir bháis ar dhuine caidreabh nó muinntearas do dhéanamh ré
 tréatúir, agus dá sin nár dhligh bás d'fhagháil, thairis sin
 do-ghéabhadh bás d'imirt air. Mar an gcéadna don ní adubhramar
 thuas.


AN SEISEADH HALT
----------------


'na gcuirthear i gceist, ar mbeith d'Ádhamh lán d'eagna agus
 do shubháilcibh, cionnus tarla dhó an fhógra tug Dia dhó do shárughadh.
#### An chéad-ghoin


Mo fhreagra air so, ar dtús, dá chor i gcéill dona 
  
3500] 
daoinibh, dá mhéid eagna agus neart agus innmhe shaoghalta bhíos aca, go
 ndlighid iad féin do choimhéad go haireach, agus gan bheith
 lánmhar asta féin. Agus is uime sin adeir Ieremias naomhtha ag
 labhairt ar Sholamh san naomhadh caibidil, non glorietur sapiens
 in sapientia sua, nec fortis in fortitudine sua,


---

p.111


  
3505] 
nec dives in divitiis suis ‘ná bíodh an t-eagnaidheach glórmhar
 as a eagna, ná an tréan as a neart, ná an saidhbhir as a
 shaidhbhreasaibh.’ Dá chor i gcéill, mar go ndeachaidh Solamh
 ré seachrán, agus gur thuit i bpeacaidhibh gráineamhla, tar ceann a
 raibhe d'eagna agus do neart agus do shaidhbhreasaibh aige, gur
  
3510] 
beitte dona daoinibh agá mbiadh aon-chuid dona cáilibh se ionnta,
 crioth agus eagla do bheith orra, d'eagla go dteigéamhadh dhóibh
 fearg Dé do thuilleamh, amhail tarla do Sholamh.


#### An dara goin


An dara hadhbhar fár fhuiling Dia d'Adhamh an fógra úd do
 shárughadh, dá chor i gcéill dona daoinibh nach dlighid 
  
3515] 
bheith roi-dhíleas dá naomhthacht ná dá n-ionnracus féin, mar gur chlaon
 Ádhamh do bhí ro-naomhtha an chuing do chuir Dia air féin. Agus
 is ag cor aneithe céadna i gcéill atá aní adeir Pól, 1 Cor.10, qui
 stat, videat ne cadat ‘an tí atá 'na sheasamh, féachadh nach
 tuitfeadh.’ Dá chor i gcéill gur 
  
3520] beitte don tí bhíos naomhtha
 eagla do bheith air fá thuitim i ndroch-staid. Is iontuigthe so
 a briathraibh S. Augustine ar an .38. Salm, mar a n-abair,
 aliter non potes esse perfectus, nisi scias hic te non posse
 perfectum esse ‘ní fhéadann tú ar chor oile bheith iomlán, munab
 feasach thú nach féadann tú bheith iomlán 
  
3525] annso’ .i. san saoghal.


#### An treas goin


An treas fáth fár thuit Ádhamh, dá chor i gcéill dona daoinibh
 gurab meinic ghortuighthear Dia do sheachnadh na comharsan do
 ghortughadh; mar is follus i n-Ádhamh, do-rinne míréir Dé do
 dhéanamh réire Éabha. Agus atá Hieronymus 
  
3530] 'na Eip. ad Heliodorum
 ag tabhairt chomhairle dhúinn, créad is indéanta sa chás so, mar a
 n-abair, si necessitas venerit, ut amor parentum sive filiorum
 amori Dei comparetur, et non possit utrumque servari, odium in suos,
 pietas in Deum observanda ‘más éigean go mbiadh grádh na
 dtuismhidhtheóiridhe agus na cloinne 
  
3535] dá choimmeas ré grádh Dé, agus
 nach féadtar gach grádh dhíobh do choimhlíonadh, coimhéid do
 dhúthracht do Dhia agus t'fhuath


---

p.112



 do chách.’ Ionann sin ré a rádh agus dá raibhe coimhlíonadh thoile
 Dé contrárdha do choimhlíonadh toile do charad, tréig coimhlíonadh
 toile do charad ar choimhlíonadh toile Dé. Gidh 
  
3540] eadh, fa-ríor, is
 iomdha Ádhamh san aimsir se ann, chlaonas ó thoil Dé do dhéanamh i
 ngioll ar thoil na colna nó na cloinne nó na comharsan. Bíodh a
 fhiadhnaise sin ar mhórán do dhaoinibh sgaoilte na hÉireann.
 Óir atá cuid díobh do-bheir iad féin do chraos agus do dhrúis,
 d'aoibhneas agus d'antlás. Cuid 
  
3545] oile dhíobh ag déanamh
 anfhlaithis agus éagcóra ar anbhfannaibh, ré saidhbhreas agus ré
 fearann d'fhágbháil agá gcloinn féin go héigceart i n-aghaidh
 thoile Dé. Agus fós drong oile dhíobh ag dísliughadh agus ag ceilt
 a gcreidimh, d'eagla aimhréire na n-uachtarán saoghalta do
 dhéanamh. Ní áirmhim an drong atá 
  
3550] taoibh amuigh do luing Pheadair,
 atá ag onfais i n-oigian aidhbhseach na heiriceachta. Agus mo
 thruaighe, ní thuigid an teagasg do-bheir Dia dá gach aon aca
 san seiseadh caibidil in Ecclo., mar a n-abair, noli fieri pro
 amico inimicus ‘ná déana easgcara dhíot féin ar son do charad.’
 Dá chor i gcéill nach 
  
3555] dleaghair dhúinn easgcaraid do dhéanamh
 dhínn féin do Dhia, do cheannach cairdeasa créatúireadh san
 gcruinne.


#### An ceathramhadh goin


An ceathramhadh fáth, do bhríogh gur haithneadh dhe gan
 buain ris an ubhall. Óir is móide bhíos dúil ag duine san ní, 
 bheith agá thoirmeasg air. Agus is de sin atá an seanfhocal 
  
3560] 
adeir go mbí neimh ar an aithne. Agus tig an file Laidneamhail
 leis so, mar a n-abair, ag labhairt ar aní gcéadna:
 
nitimur in vetitum semper cupimusque negata
 ‘bí dúil againn do ghnáth saní bhíos arna thoirmeasg orainn, agus
 sanntuighmíd aní bhíos agá dhiúltadh orainn.’ Agus is 
  
3565] uime sin
 adeir Ieremias san chéad-chaibidil do Leabhar na hEólchaire, ag
 teacht tar chinn-leitribh an chinidh dhaonna .i. Ádhamh agus
 Éabha, principes eius facti sunt velut arietes ‘do-rinneadh a
 bprionnsaidhe súd amhail reithidhe,’ ar sé, ag labhairt ar an
 nádúir dhaonna. Ionann sin ré a rádh agus gurab móide do


---

p.113


  
3570] 
bhí dúil aca i n-ubhall na haithne, bheith agá thoirmeasg orra.
 Óir is d'airdheanaibh an reithe, dá dteagmhadh i dteach
 theineadh é, nach fuil dá thréine dobeithí agá chor amach, nach
 déine 'sa chách do bhiadh féin ag filleadh isteach arís. Mar an
 gcéadna d'Ádhamh agus d'Éabha agus dá gach aon-duine dhá síol,
 agus is uime 
  
3575] sin shamhluighthear ré reitheadhaibh iad.


#### An cúigeadh goin


Tig leis an sgéal so aní léaghthar ar mhaighistir chríonna agus ar
 a dheisgiobal. Is eadh aithristear ann, gur fhiafruigh an
 deisgiobal don mhaighistir créad tug ar Ádhamh ubhall na haithne
 d'ithe tar fhógra nDé, agus a usacht dó a mhalairt do 
  
3580] thoradh
 d'fhagháil i bparrthas ré a chaitheamh. Is eadh do-rinne an
 maighistir, dá mhéis agus a mbeóil ar a chéile, agus éanlaith
 bheag bheó eatorra, do thabhairt don deisgiobal. Agus adubhairt
 ris gan an dá mhéis d'osgladh ó chéile go ceann cheithre
 n-uaire fichead, agus go dtiubhradh fuasgladh ar a cheist dó.
 Do 
  
3585] ghabh an deisgiobal na miasa, agus do-chuaidh i bhfód fá leith
 ris féin. Agus do ghabh mian é na miasa d'fhoslogadh ó chéile
 ar mbeith arna dtoirmeasg air, ionnus go mbiadh a fhios aige
 créad do bhí eatorra. Do fhás a mhian com-mór sin go nár
 fhuiling gan a bhfosgladh. Agus arna bhfosgladh dhó do
  
3590] 
lingsead an éanlaith uaidh, go nach raibhe breith aige orra. Ar
 dtoidheacht don mhaighistir dá ionnsaighe i gcionn laoi go
 n-oidhche, do fhiafruigh dhe ar choimhéid na miasa gan osgladh.
 Agus adubhairt-sean ‘Ó a mhaighistir, ar sé, gabh agam. Níor
 fhéadas gan a n-osgladh, arna mbeith arna dtoirmeasg oram.’
  
3595] 
‘Mar an gcéadna, a mhacaoimh, ar an maighistir, ar mbeith do
 thoradh chroinn na haithne arna thoirmeasg ar Ádhamh, níor
 fhéad gan a fhromhadh.’ As gach ní dá ndubhramar is follus gurab
 móide dúil na ndaoine saní, bheith agá thoirmeasg orra, agus dá
 réir sin gurab dona hadhbharaibh fár ith Ádhamh ubhall 
  
3600] 
na haithne, tré bheith arna thoirmeasg air.




---

p.114


AN SEACHTMHADH HALT
-------------------


as a dtuigthear gurab cosmhail Ádhamh ré deóraidh do bhiadh ar
 díbirt i gcoigcrích.
#### An chéad-ghoin


Tuig, a dhuine, gurab cosmhail Ádhamh tar éis an pheacaidh ré
 deóraidh do bhiadh ar díbirt as a dhúthaigh féin ag taisteall
 coigcríoch, agus do-ghéabhadh bheith go maith ris i dtighthibh
 ósda mar gheall ar dhíolaidheacht do thabhairt ar a shon. Óir
  
3605] 
an deóraidh, cidh sámh leis an sódh do-gheibh sna tighthibh ósda,
 is searbh agus is doiligh leis bheith agá dhíol. Mar an gcéadna
 d'Ádhamh agus dá shíol, ar mbeith dhóibh arna n-athchor agus
 arna n-ionnarbadh a parrthas i gcoigcrích na coire, do-gheibhid
 sódh agus sádhaile i dtigh ósda an domhain se, áit i bhfuilid trí
  
3610] 
hard-ósdóiridhe ré riar Ádhaimh agus a shleachta go miochair
 muinnteardha .i. an diabhal agus an saoghal agus an cholann. Óir
 do-gheibhid uaill agus glóir dhíomhaoin ón aidhbhirseóir, sainnt
 agus cruas agus cruinniughadh ón tsaoghal, leisge agus drúis agus
 craos ón cholainn.


#### An dara goin



  
3615] Is ar na trí hósdóiribh se labhras Eóin, mar a n-abair, omne
 quod est in mundo aut est concupiscentia carnis, concupiscentia
 oculorum et superbia vitae ‘an uile ní dá bhfuil ar an saoghal ní
 fhuil acht ainmhian na colna nó ainmhian súl, nó uabhar beatha
 ionnta.’ Gidh eadh, an mhuinntear ré roinnid na hósdóire se, 
  
3620] 
is cruaidh an cúntas is éigean dóibh do thabhairt uatha ré
 n-imtheacht dóibh as an dteach ósda .i. as an domhan. Bíodh a
 fhiadhnaise sin ar lucht Sodoma agus Gomarra, agar chuirsead
 na hósdóire se i gcarcair uathbhásaigh ifrinn iad, i ndíol a
 dtugsad dóibh, amhail léaghthar san naomhadh caibidil déag in Genesi.


#### An treas goin



  
3625] Bíodh fós a fhiadhnaise ar Pharao agus ar a shluaghaibh do
 báthadh san Muir Ruaidh tré éiliughadh na druinge céadna.


---

p.115



 Agus ar Balthasar rí na Báibiolóine, do thuit i gcúntas na
 druinge úd, do réir mar léaghthar san chúigeadh caibidil do Leabhar
 Daniel. Óir ar mbeith ag caitheamh fleidhe don 
  
3630] Balthasar so,
 do-chonnairc lámh dhuine gan cholainn ag sgríobhadh trí bhfocal
 ar an mballa ar a chomhair: ag so na focail, Mane, Thecel,
 Phares. Is eadh chialluigheas an céad-fhocal, Mane, gur áirimh
 Dia flaitheas an ríogh sin, agus gur choimhlíon é. An dara focal,
 Thecel, is eadh chialluigheas, gur 
  
3635] cuireadh an rí i meidh an
 mheasruighthe, go bhfríoth ní budh lugha ioná an chóir aige. Is
 eadh chialluigheas an treas focal, Phares .i. ‘atá do fhlaitheas
 arna thabhairt do lucht na Méad agus na Persia.’ Agus san
 oidhche chéadna soin do marbhadh lé Darius é, agus do
 críochnuigheadh fírinne na bhfocal sin, go ro 
  
3640] 
thuit san chúntas amhail adubhramar.


#### An ceathramhadh goin


Fa-ríor is iomdha Balthasar an tráth so ar feadh an domhain ar a
 n-imreann Dia an díoghaltas céadna úd do himreadh ar Bhalthasar,
 an mhéid go gcoimhlíonann Dia a bhflaitheas ag críochnughadh a
 ré, agus go gcuireann i meidh an bhreitheamhnais 
  
3645] 
i n-aimsir an bháis iad, agus nach faghann an tomhas cóir ionnta, 
 ar mbeith do cheann na coire ro-throm don mheidh. Agus marbhthar san oidhche
 chéadna iad, an mhéid go mbeirthear breith bháis shíordhaidhe
 orra. Agus roinntear a bhflaitheas, an mhéid go dtugthar a
 gcuirp dona crumhaibh agus a n-anmanna 
  
3650] d'il-phiastaibh ifrinn.
 Agus is mar sin is éigean dóibh cúntas cruaidh do thabhairt dona
 hósdóiribh adubhramar.


#### An cúigeadh goin


Gidh eadh, mo thruaighe, an duine leamh shaoileas cáirde
 d'fhagháil óna hósdóiribh se, is meinic fheannaid agus
 fhoghaid go hobann é, agus bheanaid a anam as i ngioll ris an
 gcúntas, an tan 
  
3655] is mó do chuirfeadh roimhe a mhacnas do leanmhain.
 Bíodh a fhiadhnaise sin ar Holofernes, ard-chaiptín shluaigh na
 hAssiria, amhail léaghthar san cheathramhadh caibidil déag do
 Leabhar Iudith. Óir an uair is mó do shaoil a bhreath féin d'fhagháil


---

p.116



 ar chathair Betulia, ar mbeith don bhain-tighearna onóraigh
  
3660] 
darbh ainm Iudith iona fharradh ina phuball féin, agus é ag
 urgháirdiughadh meanman agus aigeanta 'na timcheall ar mhéad a
 ghrádha dhi, táinig san oidhche chéadna soin fear cúntais na
 dtrí n-ósdóireadh úd .i. an bás, agus do bhean a cheann do
 Holofernes i ndíol an chúntais. Mar an gcéadna do phrionnsa
  
3665] 
do threibh Iuda darbh ainm Ammon, amhail léaghthar san treas
 caibidil déag don dara leabhar do Leabhraibh na Ríogh. Táinig an fear
 cúntasa céadna úd dá ionnsaighidh, ar mbeith dhó ag caitheamh
 fleidhe, agus do ghabh d'arm ann, gur mharbh é. Gá dtam ris,
 ní tháinig is ní thiocfaidh rí ná prionnsa ná ard-fhlaith 
  
3670] 
ó thosach an domhain, nach éigean dó an cúntas so do thabhairt uaidh.
 Ionnus i ndeireadh an chúntais gurab éigean dá gach aon dol tar
 bharr a gheallta, ré díol do thabhairt don fhior chúntasa úd
 adubhramar .i. an bás. Óir foghbhaidh agus feannaidh nó go
 bhfágbhann dísgir dearg-lomnocht iad, ar gcaill 
  
3675] a gcéadfadh agus
 bhríogh a mball, agus a dtoicceadh agus a saidhbhreas saoghalta ó
 shoin amach.


#### An seiseadh goin


Bíodh a fhiadhnaise sin ar na hard-fhlaithibh is mó tháinig san
 domhan riamh. Óir ní feas dúinn go bhfuil mac ar sliocht
 Nabugodonasor ag gabháil flaitheasa na Caldee, ná ar lorg Cyrus
  
3680] 
ar an bPersia, ná d'fhuil Darius ar an Méad, ná d'aicme
 Alexander ar an nGréig, ná do shíol Shéasair ar an Róimh,
 ná do shliocht Hannibal i gCarthago, ná do chineadh Codrus
 ar cathraigh na hAithne. Óir fá héigean dóibh so uile, tar ceann
 a neirt agus a gcumhacht, cúntas cinnte do thabhairt uatha iona
  
3685] 
bhfuaradar do bhláth diommbuan na beatha so. Gonadh ag cor
 aneithe se i gcéill adeir Baruc san treas caibidil, ubi sunt
 principes gentium ‘cáit i bhfuilid prionnsadha na gcineadhach?’
 Dá chor i gcéill gur thuiteadar san chúntas chéadna úd an
 bháis. Agus mar an gcéadna is dá chor i gcéill nach déin an
  
3690] 
onóir ná an flaitheas saoghalta caomhna ar na hard-fhlathaibh ón
 gcúntas úd atá aní léaghthar ag Deuter .32., ubi sunt dii eorum
 in quibus habebant fiduciam? Surgant et opitulentur vobis, et in


---

p.117



 necessitate vos protegant ‘cáit i bhfuilid a ndée súd 'nar
 chuireadar a muinighin? Éirghid agus tugaid congnamh libh, agus
 díontar leó 
  
3695] sibh in bhar riachtanas.’ Dá chor i gcéill nach raibhe
 ar cumas na ndée na hard-fhlaithe págánta d'fhóirithin ná
 d'fhurtacht ré buanughadh i nglóir dhíomhaoin an tsaoghail se,
 ná réna gcaomhna ón chúntas réamhráitte. Agus go bhfios
 damhsa, ciodh milis ris gach n-aon bláth bréagach an domhain se agá 
  
3700] 
fhromhadh, is greim neimhe agus is deoch domblais dóibh fá
 dheireadh é, an tan is éigean dóibh an cúntas casaoideach cruadh-
 dhálach úd do thabhairt uatha, amhail adubhramair. Is móide is
 iontuigthe gurab teach ósda an domhan aní léaghthar ag Solamh san
 .29. caibidil in Ecclo., mar a n-abair, transi, 
  
3705] hospes, et
 orna mensam, et quae in manu tuo habes, ciba caeteros ‘triall seacha
 mar aoighidh, oirnigh an bord, agus na neithe atá id láimh, biathuigh
 cách.’ As so is iontuigthe nach fuil acht aoidheacht nó ósdóireacht
 ar an saoghal againn. Agus measaim dá réir sin gurab ionann dál
 dá gach n-aon ré ndol don domhan 
  
3710] so agus don cheithearnach allta
 aineólach a hiarthar Mhumhan, do-chuaidh i luing chogaidh
 d'iarraidh éadála ar fairrge. Agus do cuireadh i dtír i
 Sagsaibh iad; agus an céad-bhaile 'na dtarla i dtír iad,
 tángadar lucht an bhaile do dhéanamh lúthghára rompa, agus dá
 mbreith leó dá dtighthibh féin ré tabhairt ósda dhóibh; 
  
3715] 
óir fá lucht ósda do choimhéad an mhéid do bhí ag áitiughadh san bhaile
 sin. Agus fá hiongnadh leis an gceithearnach iad agá chuireadh
 féin, agus gan aithne ag aon-duine dhíobh air. Agus do-chuaidh
 féin agus drong don mhuinntir do bhí mar aon ris i dtigh dhuine
 aca ar ósda. Agus dobhádar muinntear an 
  
3720] tighe go ro-mhaith riú ar
 feadh seachtmhaine, ionnus gur sháimh leis an gceithearnach an
 t-inneall ar a raibhe féin, ar ghloine an árais 'na dtarlaidh é,
 agus ar fheabhas a leaptha agus a bhídh agus a dhighe. Gidh eadh,
 ar mbeith dhó féin agus dá chuideachtain ag gabháil a gceada, do
 ghairm an t-ósdóir an fear cúntais do bhí 
  
3725] aige, agá rádh ris
 make reckoning .i. ‘déana cúntas.’ Leis sin táinig fear an
 chúntais, agus do ghabh ag feannadh an cheithearnaigh agus na
 muinntire do bhí maille ris, gurbha héigean dóibh uile díolaidheacht
 iomlán do thabhairt uatha in gach ní dár


---

p.118



 chaitheadar san tigh an gcéin dobhádar ann, ionnus go rabhadar
  
3730] 
folamh ag imtheacht dóibh. Agus táinig dhe sin, cion a raibhe do
 shólás agus do mheanmain ré linn gach seasgaireachta dá
 bhfuaradar i dtigh an ósda, go raibhe sé do dhólás orra tré
 bheith folamh ag imtheacht. Dobudh iongnadh iomorra leis 
 an gceithearnach créad an fáth fár feannadh é féin agus cách; óir 
  
3735] 
níor chleacht sé biadh ná deoch do cheannach riamh roimhe sin. Agus ar
 dteacht go hÉirinn dó do ghabhadar a charaid ag fiafraighe
 thuarasgbhála na Sagsan de. Do ghabh-san ag innisin sgél
 dóibh, agus adubhairt thrá nach facaidh talamh riamh budh fearr
 biadh agus deoch agus teine agus leabaidh, agus budh suilbhire daoine. 
  
3740] 
‘Agus locht ar bioth, ar sé, ní haithnidh damh uirre, acht
 an tan bhíd na deóraidh ag ceileabhradh don druing do-bheir
 aoidheacht dóibh, tig trú dhuaibhseach dheamhnaidhe dá ngairthear
 Mac Raicín anuas, agus lámhuighidh go heasaontach na deóraidh,
 agus feannaidh agus foghbhaidh iad.’ Go fáthach, is í an 
  
3745] 
chríoch úd na Sagsan an domhan, agus na hósdóiridhe an diabhal agus an
 saoghal agus an cholann, an ceithearnach na daoine i gcoitchinne,
 agus Mac Raicín an bás. Óir amhail bheanas fear an chúntasa
 díol don deóradh ar son gach socamhail dá bhfaghann i dtigh an
 ósda, mar an gcéadna beanaidh fear cúntasa na 
  
3750] 
n-ósdóireadh úd adubhramar .i. an bás, cúntas daor-dhálach 
 dona daoinibh bhlaiseas a bheag nó a mhór do thoirthibh 
 na n-ósdóireadh do luaidheamar.


#### An seachtmhadh goin


Fós, bídh an díol bheanas amach comh-docamhlach sin ionnus gurab
 ionann dál don duine ar ndealughadh ris agus 
  
3755] 
don cheannaighe agá dteigéamhadh loing-bhriseadh do dhruim anfaidh ar muir. Óir an
 tan fhásas anfadh ar an muir, agus bhíos an long i nguais a
 sloigthe, teilgidh an ceannaighe an earradh bhíos istigh aige amach,
 agus 'na dhiaidh sin buailtear an long fá charraig, agus raobthar
 agus sloigthear ainnséin san muir í; agus 
  
3760] 
tig féin ar uairibh tarnocht i dtír, agus ar uairibh oile báittear é. 
 Mar an gcéadna, ar mbeith don duine ag loingseóireacht ar 
 mhuir mhailísigh an tsaoghail se, séididh gaoth na ngalar ar


---

p.119



 arthrach na hanma .i. ar an gcorp, agus tógthar leis sin tonna taom
 agus tinnis, go ngabhaid ag tolladh agus ag taobh-lot churacháin
  
3765] 
chriadhamhail an chuirp. Agus ar mbeith don luing leóinte sin i
 mbaoghal a báitte, cuiridh an ceannaighe .i. an t-anam, last na
 luinge amach .i. na céadfadha agus uile bhríogha an chuirp. Agus
 'na dhiaidh sin buailtear an long soin fá chairthe nó fá charraig
 an bháis, ionnus gurab éigean don cheannaighe .i. 
  
3770] don anam, triall
 tarnocht go port an pharrthais neamhdha, nó a shlogadh i
 bhfodhomhain ifrinn.


#### An t-ochtmhadh goin


Is beag fós nach ionann dál don duine agus don mheirleach dhamanta
 bhíos cuibhrighthe ag triall ón phríosún gus an gcroich. Óir
 amhail bhíos an meirleach damanta ag triall ón 
  
3775] bpríosún gus an
 gcroich, agus é cuibhrighthe, is mar sin bhíos an duine ag teacht
 as an bpríosún .i. a broinn a mháthar, agus é cuibhrighthe i
 bpeacadh an tsinnsir, damanta ré fagháil an bháis chorpardha tré
 choir Ádhaimh, ag triall gus an gcroich .i. gus an mbás. Agus
 meas féin, a dhuine, amhail nach bí 
  
3780] lúth-gháir ar an meirleach úd
 ag triall gus an gcroich, agus nach bí seadh ná suim i séadaibh
 saoghalta ná i maoin ná i maitheas ar bioth dá bhfágbhann tar
 'éis aige, mar an gcéadna dhlighir-se do dhéanamh, a dhuine,
 do bhríogh gurab ionann bhar ndál. Agus cibé adéaradh nach
 indéanta an coimmeas soin, do 
  
3785] bhríogh go mbí bás an mheirligh go
 grod, agus go bhfaghann an duine ré fhada, bíodh a fhios aige
 nach obainne bás na croiche ar uairibh ioná an bás nádúrtha. Agus is
 uime sin atá aní léaghthar ag Socrates .i. ar mbeith do lucht
 chathrach na hAithne arna dhamnughadh ré bás do thabhairt dó, táinig 
  
3790] 
duine carad dá ionnsaighidh, agus adubhairt ris, Athenienses
 te morte adiudicarunt ‘rugadar lucht chathrach na hAithne
 breath bháis ort.’ Adubhairt-sean ag freagradh dhó, et illos
 natura ‘agus rug an nádúir breath orra-san mar an gcéadna.’ Dá
 chor i gcéill gurbh ionann dál dó féin, do bhí arna dhamnughadh
  
3795] 
ré bás d'imirt air, agus dona daoinibh i gcoitchinne, ar
 ghiorra na cairde bhíos ar a saoghal aca. Agus is uime sin adeir Dáibhídh


---

p.120



 Rí san .102. Salm, homo sicut foenum dies eius, tanquam flos agri
 efflorebit ‘ní fhuil i lá an duine acht amhail fhéar thirim,
 agus téid a bhláth dhe amhail bhláth an mhachaire.’ Dá 
  
3800] chor i
 gcéill, amhail bhíos an féar tirim seirgthe um thráth nóna iarna
 bhuain, agus é úr-ghlas ar maidin sul bheantar é, gurab amhlaidh
 sin theagmhas don duine, ar mbeith dhó úr ré linn a bheatha, an
 tan bhuailtear speal an bháis faoi, go seargann agus go
 bhfeódhann go hobann, amhail do-ní bláth an 
  
3805] mhachaire. Tig
 Isaias leis aní gcéadna san .40. caibidil, mar a n-abair,
 omnis caro foenum et omnis gloria eius quasi flos agri ‘is féar
 tirim an uile cholann agus a huile ghlóir amhail bhláth an
 mhachaire.’ Tig an file Gaoidhealach leis aní gcéadna mar a
 n-abair: —

> 1. 3810] Cidhbé agaibh is sia saoghal,
>   
> isé an t-eán agus é i sás:
>   
> ná maoidheadh sé a aga uainne,
>   
> ní fada ón té is buaine an bás.
> 




#### An naomhadh goin


Adeir S. Séam, ag cor ghiorra ré an duine síos, amhail 
  
3815] 
léaghthar san cheathramhadh caibidil dá Eip., mar a n-abair, quae est
 enim vita nostra? vapor est ad modicum parens ‘créad í ar
 mbeathai-ne, acht deatach mhaireas go roi-ghearr.’ Dá chor i
 gcéill gurab diombuan ré an duine. Agus atá Críost dá iarraidh
 orainn faire do dhéanamh orainn féin, amhail 
  
3820] léaghthar ag Marcus
 san treas caibidil déag, mar a n-abair, omnibus dico vigilate
 ‘adeirim ribh uile faire do dhéanamh.’ Agus adeir fós ag Lúcás
 san .21. caibidil ris an duine faire ghnáthach do dhéanamh, mar a
 n-abair, vigilate itaque omni tempore ‘déanaidh faire san uile
 aimsir.’ Dá chor i gcéill 
  
3825] nach bí uair ná tráth saor ag an duine
 gan bheith i mbaoghal an bháis. Do réir mar adeir Críost féin
 san .25. caibidil ag Matha, vigilate, quia nescitis diem neque
 horam ‘déanaidh faire, óir ní feas daoibh lá ná uair.’ Dá chor i
 gcéill go mbímíd gach aon-tráth agus gach aon-aimsir i
 mbaoghal an chúntasa d'iarraidh


---

p.121


  
3830] 
orainn. Agus fa-ríor, do-bheirimíd faill san bhfeitheamh do
 fhoráil Dia orainn do dhéanamh.


#### An deachmhadh goin


Gidh eadh, teagmhaidh dhúinn amhail tarla don mhacaomh Fhrangcach.
 Ag so an sgéal aithristear air .i. go raibhe ar tí síothchána do
 cheangal ris an mbás, agus dar leis do taibhsigheadh 
  
3835] dhó an bás
 do thoidheacht dá ionnsaighidh, go ndubhairt nach raibhe ar breith
 dhó gan teacht lá éigin dá fhios; gidh eadh, nach tiocfadh dá
 ionnsaighidh gan forfhógra. Agus táinig dhe sin go dtug an
 macaomh i bhfaill gan bheith dá ollmhughadh féin rés an mbás.
 Agus go grod 'na dhiaidh sin 
  
3840] do ghabh galar gáibhtheach é. Agus
 an tan dobhádar a charaid 'gá fhoráileamh air aithrighe do
 dhéanamh, adubhairt-sean nach raibhe guais air, do bhríogh go
 raibhe do cheangal aige ar an mbás gan teacht dá ionnsaighidh gan
 forfhógra. Agus fuair bás gan aithrighe amhlaidh sin. Óir níor
 thuig sé gur 
  
3845] bh'iad forfhógartha dísle an bháis na taoma agus
 na tinnis tarla dhó féin rés an mbás. Mar sin do dhaoinibh óga
 éigcríonna an tsaoghail se. Saoilid go mbíd do shíoth ris an
 mbás, agus nach bí guais ná gábhadh ar bioth 'na gcionn féin.
 Agus do-bheirid iad féin do bhaosradh agus do bhuile bhaothánta
 na hóige, 
  
3850] ionnus nach léir dhóibh a leas do dhéanamh. Agus tig
 dhe sin nach taoibh ris an aon-bhás gcorpardha bhíd, gan na trí
 báis do luaidheamar san chéad-trácht d'fhagháil.


#### An t-aonmhadh goin déag


Fós, do bharr air sin caillid a gclú tar a n-éis san tsaoghal.
 Ionnus gurab ionann dál dóibh agus don mhadadh fhoiléimeach 
  
3855] 
ar a mbuailtear cloch. Óir an tan bhuailtear cloch ar an madadh,
 gabhaid na madaidhe oile agá chreim. Mar an gcéadna, an tan
 bhuailtear cloch an bháis ar an madadh úd .i. an peacthach,
 gabhaid na madaidhe oile .i. na peacthaigh agá chreim agus agá
 chnáimh-ghearradh .i. ag buain a chlú dhe. Óir 
  
3860] 
mar mharbhaid na muca mara an mhuc mhara oile do-gheibhid
 créachtnuighthe, go ndéinid blogha béal-sgaoilte dhi, mar an


---

p.122



 gcéadna do-níd na peacthaigh ris an bpeacthach oile do-gheibhid
 créachtnuighthe ó shoighid an éaga, diubhraigthear air a bogha an
 bháis; gabhaid agá chosgairt agus agá chnáimh-ghearradh .i.
  
3865] 
ag buain a chlú dhe, maille ré bheith ag reic agus ag faisnéis a olc
 i ndiaidh a bháis.


#### An dara goin déag


Adeir fós Solamh san treas caibidil in Eccle. gurab cosmhail ré
 chéile an chríoch téid ar an bpeacthach agus ar an bromach, mar a
 n-abair, unus est interitus hominis et iumentorum, et aequa
  
3870] 
utriusque conditio ‘is ionann é ag don duine agus dona bromachaibh,
 agus is cudroma a gcoingheall leath ar leath.’ Óir teagmhaid trí
 neithe dona bromachaibh d'éis a mbáis, theagmhas don pheacthach.
 An céid-ní, longaid na madaidhe a bhfuil, ithid na crumha a
 bhfeóil, agus beiridh a sealbhaidhe a gcroiceann leis. Mar an
  
3875] 
gcéadna don pheacthach: sloigthear le honchonaibh ifrinn a fhuil
 .i. a anam, agus creimid na crumha a cholann, agus gabhaid a
 charaid a chroiceann .i. a mhaoin shaoghalta. Is ar aní gcéadna
 labhras an marbh ag Dáibhídh, mar a n-abair, circumdederunt 
 me canes multi, consilium malignantium obsedit me ‘do 
  
3880] 
thimchealladar iomad do madadhaibh mé, agus do shuidh comhairle na millteach i
 bhfoslongphort rém ucht.’ Dá chor i gcéill go dtángadar
 daosgar-shluagh deamhan ifrinn i bhfoslongphort réna ucht do
 shlogadh a anma as. Atá mar an gcéadna an marbh ag casaoid ag
 Dáibhídh ar an díol do-bheirid na crumha ar an 
  
3885] 
gcolainn, mar a n-abair, foderunt manus meas et pedes meos ‘do tholladar mo
 lámha agus mo chosa,’ ar sé. Atá mar an gcéadna an marbh ag
 casaoid ar an díol do-bheirid a charaid ar a mhaoin shaoghalta
 tar a éis, mar a n-abair Dáibhídh, super vestem meam miserunt
 sortem ‘do chuireadar crann-chur ar mh'éadach.’ Dá 
  
3890] 
chor i gcéill go roinnid a charaid maoin an tí do-gheibh bás eatorra
 féin, agus nach cuirid éin-ní i sochar d'anam an mhairbh dhíobh.


#### An treas goin déag


Is é an t-éagcomhlann so atá ag anam an mhairbh agá chasaoid san
 .63. caibidil ag Isaias, mar a n-abair, circumspexi


---

p.123


  
3895] 
et non erat adiutor, quaesivi et non erat qui adiuvaret ‘do
 fhéachas im thimcheall agus ní raibhe fear mo chabhra, do iarras
 agus ní raibhe fear láimhe do thabhairt liom.’ Dá chor i gcéill,
 ar mbeith i mbroid ag na trí hainreachtaibh úd d'anam an
 mhairbh, go dtugaid a charaid i ndearmad é, agus nach tabhair
  
3900] 
aon aca lámh leis. Gidh eadh, is truagh nach déinid aithris ar iocht
 agus ar chinéal choda dona hainmhinntibh brúideamhla. Óir
 léaghthar ar an mbeathadhach darab ainm tortuca, an tan teagmhas a
 dhruim ré lár, nach bí ann féin iompódh ar a chosaibh. Gidh eadh,
 sgréachaidh go hard, go gcluintear ar 
  
3905] feadh an fhásaigh é, agus
 leis sin roichid a choimhchinéal féin dá gach leith dá fhóirithin,
 agus cuirid a sróna faoi, go dtógbhaid ar a bhonnaibh é. Mar an
 gcéadna don ghealbhann an tan teagmhas san ghaiste, sgréachaidh
 go gáibhtheach, agus leis sin coimhrithid na gealbhainn oile bhíos
 'na chomhfhoigse chuige, 
  
3910] agus gabhaid ag gearradh an ghaiste dá
 ngobaibh agus dá n-ingnibh, go n-aincid amhlaidh sin é. Mar an
 gcéadna budh dual dona daoinibh do dhéanamh, gaiste nó cuibhreach
 phéine na marbh do sgaoileadh nó do ghearradh dhíobh, go háirithe
 ar mbeith don mharbh ag éighmhe orra, amhail bhíos an gealbhann cuibhrighthe. 
  
3915] 
Do réir mar léaghthar san naomhadh caibidil déag ag
 Iob, mar a n-abair, miseremini mei, miseremini mei, saltem vos
 amici mei ‘déanaidh trócaire oram, déanaidh trócaire oram, go
 háirithe a dhrong is caraid damh.’ Ionnus, tar éis mar do
 saorfaidhe anam an mhairbh lé trócaire a charad tar a éis ar
  
3920] 
an saoghal, go bhféadfadh a rádh go maoitteach amhail adubhairt
 Dáibhídh, anima mea sicut passer erepta est de laqueo venantium,
 laqueus contritus est, et nos liberati sumus ‘atá mh'anam amhail
 ghealbhann arna réidheachadh a gaiste na bhfear bhfiadhaigh; do
 comhraobadh an gaiste, agus atámaid arnar bhfóirithin.’ Dá 
  
3925] 
chor i gcéill, an mhuinntear bhíos cuibhrighthe i bpurgadóir, go
 sgaoiltear glas na bpian bhíos orra dhíobh, lé deigh-ghníomhaibh
 na gcarad bhíos dá n-éis ar an saoghal so. Óir ní fhéadaid na
 hanaim bhíos i mbroid phurgadóra furtacht ar bioth do thabhairt
 dóibh féin ná do neach oile, an gcéin bhíd san 
  
3930] 
bhroid sin.




---

p.124


#### An ceathramhadh goin déag


Is 'na fhioghair sin atá aní léaghthar san treas caibidil in
 Exodo, mar ar orduigh Dia do Mhaoise, do bhí 'na dhuine shaor ó
 thalamh Madian, dol d'fhóirithin Chloinne Israel, do bhí i
 mbroid na hÉigipte, agus nach d'aon-duine dá raibhe san 
  
3935] 
bhroid féin do orduigh a bhfóirithin. Mar an gcéadna ní haon-duine dá
 mbí i mbroid phurgadóra fhóireas iad féin, ná an dream oile
 bhíos maille riú, acht daoine saora ó thalamh Madian .i. an
 dream bhíos ar an saoghal so, agus nach bí cuibhrighthe i
 ngéibheannaibh na bpeacadh marbhthach.


AN T-OCHTMHADH HALT
-------------------


'na suidhtear Purgadóir do bheith ann; agus do thuarasgbháil
 Phurgadóra nó Ifrinn; agus don riocht 'na mbí an marbh iar n-éag.
#### An chéad-ghoin



  
3940] Bíodh a fhios agat, a léaghthóir, go measaim go gcreideann tú
 purgadóir do bheith ann, agus dá réir sin léigfead díom don chur so
 gan trácht foirleathan do dhéanamh uirre. Gidh eadh, cuirfead a dó
 nó a trí d'áitibh as an Scrioptúir síos, as a dtuigfe an tí
 do bhiadh 'na chonntabhairt go bhfuil purgadóir 
  
3945] ann, agus dá réir
 sin gurab cóir don druing bhíos beó ar an saoghal so lóir-ghníomh do
 dhéanamh ar son na marbh do-chuaidh uatha i bpurgadóir, agus go
 bhféadaid a saoradh óna bpianaibh.


Ag so an chéad-áit as an Scrioptúir, iona suidhtear purgadóir do
 bheith ann .i. mar atá san dara caibidil déag don dara leabhar 
  
3950] 
do Leabhraibh na Macchabei, mar a n-abarthar, sancta ergo et
 salubris est cogitatio, pro defunctis orare ‘is naomhtha ar an
 adhbhar soin agus is folláin an smuaineadh, guidhe ar na marbhaibh.’
 Gidh eadh, is follus nach ar na marbhaibh atá i n-ifreann
 íochtarach labhras an áit se, do bhríogh nach tig do ghuidhe ná do dheigh-ghníomharthaibh 
  
3955] 
ar bioth osadh ná saor-dháil do thabhairt
 dóibh. Agus fós ní ar na marbhaibh atá i bhflaitheas Dé


---

p.125



 labhras, do bhríogh nach fuil riachtanas orra, ar mbeith sásuighthe
 dhóibh i seilbh na glóire.


#### An dara goin


An dara háit as a suidhtear purgadóir do bheith ann, amhail
  
3960] 
léaghthar san cheathramhadh caibidil ag Tobias, mar a
 n-abarthar, panem tuum et vinum tuum super sepulturam iusti
 constitue, ut pauperes inde refecti pro anima iusti Deum deprecentur
 ‘cuir th'arán féin agus t'fhíon féin ar uaigh an mhairbh, ionnus na 
 boicht sháiseóchar leis sin, go nguidhdís Dia ar son anma an 
  
3965] 
fhíréin.’ As so is iontuigthe nach ar na marbhaibh
 bhíos i n-ifreann íochtarach labharthar annsúd, acht ar anam an
 fhíréin. Agus fós ní ar na marbhaibh bhíos i bhflaitheas Dé
 labharthar ann, do bhríogh go mbíd sásuighthe, amhail adubhramair,
 do réir Dháibhídh san seiseadh Salm déag, mar a n-abair,
 satiabor 
  
3970] 
cum apparuerit gloria tua ‘biaidh mé arnam shásadh, an
 tan bhus léir dhamh do ghlóire-se.’ Dá chor i gcéill go mbí
 gach aon dá dtéid go flaitheas Dé sásuighthe, agus dá réir sin
 nach bí riachtanas maitheasa ar bioth oile orra ó shoin amach.


#### An treas goin


An treas áit as a suidhtear aní céadna, do réir mar léaghthar san
  
3975] 
seachtmhadh caibidil in Ecclo., mar a n-abair, mortuo non
 prohibeas gratiam ‘ná cuir toirmeasg ar ghrásaibh d'fhagháil
 don mharbh.’ Is follus nach ar an marbh atá i bhflaitheas Dé
 labhras an áit se, do bhríogh go bhfuil sé i seilbh na ngrás,
 agus nach féadtar a dtoirmeasg air. Agus fós ní ar an marbh atá i
  
3980] 
n-ifreann íochtarach labhras, do bhríogh nach fuil grása ná
 furtacht 'na chionn. Agus ní chuireann éin-ní 'na aghaidh so
 aní léaghthar ag Solamh san aonmhadh caibidil déag in Eccle.,
 mar a n-abair, si ceciderit lignum ad austrum sive ad aquilonem,
 in quocumque loco ceciderit, ibi erit ‘dá dtuitidh an crann gus an
  
3985] 
aird budh dheas nó gus an aird budh thuaidh, gidh bé haird iona
 dtuitfidh, is ann bhias.’ Ionann sin ré a rádh agus cidhbé
 dhíobh staid 'na bhfuighbhe duine bás, i staid an pheacaidh nó i
 staid na ngrás, gurab ann bhias go síordhaidhe. Gidh eadh,


---

p.126



 do bhríogh nach ionadh réna háitiughadh go síor purgadóir, ní
  
3990] 
ráinig a leas Solamh toidheacht tairis san áit se, agus dá réir sin
 ní lughaide is iontuigthe purgadóir do bheith ann gan a luadh san
 áit úd. Ag so ní thig leis so do réir S. Augustine, in Sermone
 de Igne Purgatorio: qui in aliud saeculum distulit fructum
 conversionis, prius purgabitur igne purgationis; hic ignis etsi non sit 
  
3995] 
aeternus, miro tamen modo gravis est, superat enim omnem poenam
 quam homo unquam passus est in vita, vel pati potest ‘an tí
 chuireas ar ceal toradh iompuidhthe ón pheacadh, glanfaidhear ar
 dtús é lé teinidh an ghlantuighthe. Agus gion go bhfuil an teine
 se síordhaidhe, más eadh is iongantach an truime atá innte.
  
4000] 
Sáruighidh sí iomorra an uile phian dar fhulaing duine riamh san
 bheathaidh se, nó fhéadas d'fhulang.’ As so is iontuigthe, an
 mhuinntear nach coimhlíonann na breatha aithrighe, gurab éigean a
 bhfaghairt i bpurgadóir leis an mbráith-theine agus leis gach
 gné oile phéine dhleaghair dhíobh d'íoc innte.


#### An ceathramhadh goin



  
4005] Tuig, a dhuine, go bhféadtar a fhiafraighidh annso don mharbh
 créad an riocht i bhfuil i bpurgadóir. Ag so freagra an mhairbh
 do réir Dháibhídh Ríogh san .39. Salm, mar a n-abair,
 circumdederunt me mala quorum non est numerus ‘do thimchealladar
 uilc díoáirmhe mé.’ Agus is uime sin adeir 
  
4010] 
Dáibhídh go haccaointeach aigmhéil, do réir mar léaghthar san .72. Salm,
 ad nihilum redactus sum, et nescivi ‘do cuireadh ar neimhfní mé,
 agus gan a fhios agam.’ Agus fós is é an t-olc so theagmhas don
 duine ré linn an bháis, do tharrngair Críost, do réir mar léaghthar
 ag Matha san cheathramhadh caibidil déag, 
  
4015] mar a n-abair, erit
 tunc tribulatio magna, qualis non fuit ab initio mundi usque modo,
 neque fiet ‘biaidh an tráth soin buaidhreadh mór; a shamhail ní
 raibhe ó thús an domhain go soiche so, agus ní dingéantar.’ Agus
 is é microcosmos .i. an domhan beag mar atá .i. an duine go fáthach
 thuigthear annso. Dá chor i gcéill nach 
  
4020] bí acht cluiche in gach
 olc oile theagmhas don duine i bhfail an bháis. Agus is é aní
 céadna do tharrngair Dia dhúinn i gcoitchinne, do réir mar
 léaghthar san .31. caibidil ag Deuter., mar a n-abair,
 occurrent vobis mala in extremo tempore ‘teigéamhaid uilc dhaoibh
 san aimsir dhéidheanaigh.’ Agus is é an dochar


---

p.127


  
4025] 
díblidhe deanacht so theagmhas don duine a los an bháis
 do bhean beadhgadh croidhe ar an rígh Ezechias, lér shil sé
 srotha díochra déar, an tan do bhagair Isaias an bás air, ionnus
 go raibhe ré n-iodhnaibh lé hiarghnó agus lé heólchaire, tré
 ghoimh na nguasacht do bhí ós a chionn, do thoisg an bháis dá rochtain, 
  
4030] 
do réir mar léaghthar san .20. caibidil don
 cheathramhadh leabhar do Leabhraibh na Ríogh.


#### An cúigeadh goin


Is follus an díoth agus an díoghbháil do-ní an bás don duine as an
 bhfioghair léaghthar ag Daniel san dara caibidil, mar a
 dtráchtar ar an íomháigh do-chonnairc an rí, agá raibhe a 
  
4035] 
ceann d'ór, a lámha agus a hucht d'airgead, a bruinne agus a leasracha
 d'umha, a sliasta d'iarann, agus an chuid oile dá cosaibh
 d'iarann agus do chriaidh. Agus do-chonnairc cloch gan lámha agá
 gluasacht ag toirléim do shliabh, agus ag teagmháil ré cosaibh na
 híomháighe, gur choimmbris ó bhaitheas go bonn gach 
  
4040] 
ball di. Go fáthach, is í an íomháigh úd an duine, an t-ór úd uaisle na
 fola, an t-airgead na saidhbhris, an t-umha an chlú shaoghalta,
 an t-iarann an neart, an chré an tsomharbhthacht, an chloch an
 bás, an sliabh an ceart diadha. As an bhfioghair se is iontuigthe
 go raobann an chloch úd .i. an 
  
4045] bás an íomháigh úd .i. an nádúir
 dhaonna, idir uasal agus tsaidhbhir, idir dheigh-theastach agus
 thréan agus anbhfann, ionnus nach fágbhann aon-bhall slán di, ón
 chéim is airde don dúil dhaonna go soiche an tí is inísle dhi.
 Cialluighidh fós an íomháigh an duine, amhail adubhramar. Óir amhail bhíos 
  
4050] 
an íomháigh gan radharc gan éisteacht gan uraghall, mar an
 gcéadna don duine pheacthach, do réir Dháibhídh, mar a n-abair,
 os habent, et non loquentur; oculos habent, et non videbunt; aures
 habent, et non audient, etc., ‘atá béal aca, agus ní laibheóraid;
 atáid súile aca, agus ní fhaicfid; atáid cluasa aca, 
  
4055] 
agus ní chluinfid.’ Ionann dóibh iomorra bheith gan gníomhughadh léna
 gcéadfadhaibh agus gan gníomhughadh sochrach na subháilceadh do
 dhéanamh. Cialluighid mar an gcéadna na miotail éagsamhla agus
 na boill éagsamhla úd na híomháighe,


---

p.128



 coire éagsamhla na bpeacthach. Óir cialluighidh an ceann
  
4060] 
an t-uabhar, an t-ucht an tsainnt, na bruinne agus na leasracha
 coir na drúise, na luirgne iarnaidhe an fuath, an troightheach criadh
 díomhaoineas na beatha tadhaill, agus an chloch úd táinig don
 tsliabh, Críost, tig do neamh do thurnamh díomusa agus drúise agus
 droich-bheart na bpeacthach, agus dá leagadh go meinic 
  
4065] go lár
 long-phuirt líonmhair ladranta Luicifeir; áit i bhfaghaid
 coimhlíonadh gacha céasta, agus gríosadh gacha galair, agus ardughadh
 gacha haingcise, agus tromughadh gacha tinnis, agus príomh-ghoin
 gacha peannaide. Budh iomdha ann fós arracht ag éagcaoine, agus
 dragún ag danálaigh, agus onchú ag ualfartaigh, agus 
  
4070] faol ar
 foluamhain, agus deamhan ag doghra agus ag doghailse, tré ghoimh an
 ghríos-ghortha do-gheibhid dá ngroid-phianadh ann.


#### An seiseadh goin


Is tré aidhbhsighe na n-il-phian soin, agus tréna dheacracht a
 bhfulang, fhiafruigheas Isaias go hiongantach dona daoinibh,
 cia dhíobh do fhéadfadh áitiughadh i bhfarradh na péine
  
4075] 
ifreannda soin, do réir mar léaghthar san .33. caibidil dá leabhar, mar a
 n-abair, quis poterit habitare de vobis cum igne devorante, quis
 habitabit ex vobis cum ardoribus sempiternis ‘cia dhíbh fhéadfas
 áitiughadh mar aon ré teinidh shloigthigh? cia dhíbh áiteóchas
 mar aon ré luisneadhaibh nó ré gorthaibh 
  
4080] síordhaidhe?’ As gach guais
 díobh so do bheith i gcionn an duine, is maith fuair Dáibhídh
 Rí a rádh i bpearsain an mhairbh, circumdederunt me mala, etca.
 ‘do thimcheallsad uilc díoáirmhe mé.’ Agus fós neartuighid briathra
 Anselmus fírinne aneithe se, san leabhar ró sgríobh do
 thruaghántacht an duine, 
  
4085] ag faisnéis an chumhgaigh 'na mbí an
 duine dá gach éin-leith ré linn an bháis. [lsquo ]Bí (ar sé) an
 breitheamh feargach ós a chionn, agus ifreann osluigthe faoi. Bí a
 choir roimhe, agus a phian 'na dhiaidh. Bí a choguas dá
 chreim don taoibh istigh, agus a náire dá ghoin don taoibh amuigh.
 Bíd na peacaidh ghníomhacha 
  
4090] do-ní dá dheis, agus na peacaidh
 do-ní ré faill dá leith chlí. Agus bíd na piana cóirighthe
 timcheall a chos, agus a lámha agá dtarraing go heasaontach ag
 na deamhnaibh. Ionnus go


---

p.129



 bhféadann an duine go fírinneach an ní adubhairt Susanna do rádh,
 ar mbeith i gcumhgach fá chlaoin-bhreith na seanóireadh
  
4095] 
gcealgach, amhail léaghthar ag Daniel san treas caibidil déag,
 mar a n-abair, angustiae sunt mihi undique ‘atá cumhgach oram
 dá gach aoin-leith.’ Óir is mó an cumhgach 'na mbí an duine do
 bhíthin an bháis, ioná an cumhgach 'na raibhe Susanna tré
 chlaoin-bhreith na seanóireadh, do bhríogh gur 
  
4100] 
fóireadh Susanna ón ghábhadh 'na raibhe, agus nach aincear an 
 coireach óna guaisibh réamhráitte.


#### An seachtmhadh goin


Is trés an nguais se do bheith i gcionn an duine fhoráileas
 Críost ar na daoinibh imirce na haithrighe do bheith urlamh
 inimtheachta aca, ré dtriall a buailteachas na beatha so gus
  
4105] 
an sean-bhaile síordhaidhe, maille ré ceasaibh agus ré cliabhaibh
 crábhaidh agus caon-dúthrachta do bheith líonta go luchtmhar do
 lón an lóir-ghníomha dhlighid do dhéanamh, iar ndortadh mheidhg
 na mailíse a cornaibh an choguais lé gleann déarach an domhain se,
 lé sruth-bhuinne uchbhadhach aigmhéil accaointeach 
  
4110] na haithrighe.
 Ag so mar adeir, ag teagasg an duine agus ag forfhógra na n-olc
 bhíos ré tuirling air ré linn a bháis, do réir mar léaghthar ag
 Matha san .24. caibidil, mar a n-abair, orate ut fuga vestra
 non fiat hieme aut Sabbato ‘guidhidh ionnus nach biadh bhar
 dteitheadh san gheimhreadh ná san 
  
4115] Sabbóit.’ Dá chor i gcéill
 nach am teithidh dona daoinibh an tráth bheireas geimhreadh an
 ghalair agus féil an bháis orra. Óir ní ar Dhia do ghuidhe ná
 do ghairm do-bheirid amus ré linn na dtaom agus na dtinneas
 do bhiadh agá dtreaghdadh, acht dá fhéachain cionnus do-
 ghéabhdaois osadh nó ionnfhuaradh 
  
4120] ó na teidhmibh bhíos agá
 gcommbuaidhreadh agus ag measgadh a meanman tré olc na haingcise
 'na mbíd. Neartuighid briathra an fháidh Ieremias leis so, mar
 a n-abair san seachtmhadh caibidil déag, custodite animas vestras,
 et nolite portare pondera in die Sabbati, id est in die quietis,
 sive mortis ‘caomhnuighidh 
  
4125] bhar n-anmanna, agus ná hiomarchurthar
 libh oireadha i ló na Sabbóite .i. i ló an chumhsanta, nó an
 bháis.’ Dá chor


---

p.130



 i gcéill nach dleaghair dona daoinibh a leas do chor ar cáirde,
 ná ualach trom an pheacaidh do chongbháil orra go féile an bháis,
 acht a chor dhíobh lé subháilcibh ré linn a sláinte. Do 
  
4130] 
bhríogh a ndubhramair, ní cuirthe don duine a leas ar cáirde, gan am na
 haithrighe dh'iarraidh ré linn a shláinte, d'eagla go
 bhfuighbheadh an bás faill air, i ndoiléire oidhche na haingcise.
 Gonadh aire sin adeir file éigin an rann so: —

> 1. Go dtí dhíot gan mh'anadh ann,
>   
> 4135] peacadh, a Dhé, dá ndearnam:
>   
> gan teacht, a Choimdhe, as an gcol,
>   
> beart is doilghe ioná a dhéanamh.
> 




#### An t-ochtmhadh goin


Féadtar mar an gcéadna sgéala cruinne d'fhiafraighidh don
 mharbh do thaoibh a anma i bpurgadóir, agus do thaoibh a chuirp
  
4140] 
san uaigh, agus fós do thaoibh a chlú dá éis san tsaoghal. Agus
 atáid chúig ceasta ré a gcor ar an marbh in gach gné dona trí
 gnéithibh sin, agus do-bheir Dáibhídh Rí freagra ar gach ceist
 díobh i bpearsain an mhairbh. Ag so síos na cúig ceasta bheanas
 ris an anam.



  
4145] (1) An chéid-cheist is ionchuir ar an anam an tan thriallas as
 an tsaoghal so .i. créad an cruth 'na mbí an t-árus 'na dtéid?
 An mbí álainn nó deagh-mhaiseach? Adeir an t-anam ag freagradh
 go truagh don cheist se, do réir Dháibhídh, posuerunt me in lacu
 inferiori, in tenebris, et in umbra mortis ‘do chuireadar 
  
4150] 
mé san loch íochtarach, i ndorchadas agus i sgáile an bháis.’ As an
 dtuarasgbháil se do-bheir an t-anam truagh uaidh, is urusa a
 mheas gurab dochraidh déistineach an chathair chomhnuighthe,
 príosún peannaideach purgadóra.


(2) An dara ceist, créad an caidreabh fuair ar ndol i bpurgadóir?
  
4155] 
Adeir-sean go truagh ag freagra, susceperunt me sicut leo paratus
 ad praedam ‘do ghabhadar mé (ar sé) amhail do ghéabhadh leómhan
 ar a mbiadh inneall creiche do dhéanamh.’ Dá chor i gcéill
 gurab borb easaontach an caidreabh do-bheirdís na deamhain dó.




---

p.131



  
4160] (3) An treas ceist, créad an cleasradh nó na cluicheadha nó an
 caitheamh aimsire do bhiadh aige i bpurgadóir? Do fhreagair agá
 rádh, multiplicati sunt qui tribulant me ‘is fás atá ar an druing
 bhíos dom buaidhreadh.’ Dá chor i gcéill nach bí ceól ná
 aoibhneas ná urgháirdiughadh meanman i bpurgadóir, 
  
4165] acht iachtach
 agus osnadhach agus éagcaoine, cnead agus fail agus foghair-ghearán,
 agus gnáith-phiana géara goirte goimheamhla, gan osadh gan
 ionnfhuaradh ó shoin amach.


(4) An ceathramhadh ceist, créad an leabaidh nó an t-inneall
 suain bhíos aige i bpurgadóir? nó an mbíd cuilceadha clúimh
  
4170] 
nó leapthacha snáth-chaola sróill 'na thimcheall? Truagh sin, adeir
 an marbh: ego autem in flagella paratus sum, et dolor meus renovatus
 est semper ‘bím-se agam' ollmhughadh trá rém sgiúrsadh, agus bíd
 mo thinnis ag athnuadhadh do shíor.’ As so is iontuigthe nach bí
 árach ag an anam bhíos i bpurgadóir ar shuan ná ar 
  
4175] 
shádhaile do dhéanamh an gcéin bhíos ann.


(5) An cúigeadh ceist, an mbí radharc aoibhinn, nó lubh-ghuirt,
 náid moighe míon-sgothacha i bpurgadóir? Truagh sin, adeir an
 t-anam: timor et tremor venerunt super me, et contexerunt me
 tenebrae ‘do ling crioth agus uamhan oram, agus atáim coimhfhitte
  
4180] 
i ndorchadas.’ Dá chor i gcéill nach bí soillse i bpurgadóir.
 Óir tar ceann go mbí teine phurgadóra loisgneach, ní bhí soillse
 innte, do réir Ghreaghóir, mar a n-abair, concremationem habet
 et non lucem ‘bí comhlosgadh innte agus ní bhí solus.’


#### An naomhadh goin


Ag so síos na cúig ceasta chuirthear ar an marbh do thaoibh
  
4185] 
a chuirp san uaigh. An chéid-cheist díobh, créad an biadh nó an
 deoch bhíos aige san uaigh? Truagh sin, adeir an marbh: infixus
 sum in limo profundi, et non est substantia ‘atáim ceangailte i
 láib an ghrinnill, agus ní fhuil forus ann.’ Dá chor i gcéill
 go raibhe múchta i n-úir na talmhan fá mhuir mhailísigh an
  
4190] 
tsaoghail se, agus dá réir sin nach bí biadh ná deoch aige, acht é
 i ngorta ghnáth ag seargadh agus ag feódhughadh, nó go dtuiteann
 'na luaithreadh as a chéile, an mhéid nach creimid na crumha agus
 na ciaróga dhe.




---

p.132


An dara ceist chuirthear air, do thaoibh a theangadh, mar 
  
4195] 
atá, an mbíd labhartha líomhtha nó acfuinn uraghaill innte? Truagh sin,
 adeir an marbh: adhaesit lingus mea faucibus meis ‘atá mo theanga
 i leanmhain dom brághaid, nó dom chuláiribh.’ Dá chor i gcéill
 go mbí a theanga féin gan lúth gan labhra i ndiaidh an bháis san
 uaigh.



  
4200] An treas ceist, cionnus bhíos radharc a shúl? Truagh sin, adeir
 an marbh: dereliquit me virtus mea, et lumen oculorum meorum non
 est mecum ‘do thréigeas mo bhríogh, agus ní fhuil solus mo
 dhearc agam.’ Dá chor i gcéill go rabhadar na súile dall aige
 san uaigh.



  
4205] An ceathramhadh ceist, cionnus atá tadhall a lámh nó a chuirp?
 nó an mbí agá nighe agus agá niamh-ghlanadh féin i bhfothraigibh
 do bhláthaibh maoth-áille an mhachaire? Truagh sin, adeir an
 marbh, ag tagra go tuirseach doiligh ré Dia: super me confirmatus
 est furor tuus, et omnes fluctus tuos induxisti super 
  
4210] 
me ‘do comhdhaingnigheadh dásacht t'fheirge oram, a Dhé, agus tugais
 do thonna uile thoram.’ Dá chor i gcéill gurab é fothragadh
 do-gheibheadh, bheith múchta i gcriaidh, agus í ag trothlughadh
 agus ag críonadh a chuirp.


An cúigeadh ceist, cionnus atá a chorp fá shaidhbhreas nó fá
  
4215] 
shéadaibh saoghalta? nó an bhfuil sróll nó sigir nó purpuir nó
 biosóir fána chneas san uaigh? nó an bhfuil ór nó ionnmhas 'na
 sheilbh innte? Truagh sin, adeir an marbh: respice in me et
 miserere mei, quia unicus et pauper sum ego ‘féach mé agus déana
 truaighe umam, óir is mé an truaghán is aonaránaighe agus is
  
4220] 
boichte ar bioth.’


#### An deachmhadh goin


Ag so síos na cúig ceasta chuirthear ar an marbh do thaoibh a
 chlú dá éis san tsaoghal. An chéid-cheist, cionnus atáid an
 drong dhuit agá mbíodh onóir ort san tsaoghal? Truagh sin, ar an
 marbh: omnes videntes me deriserunt me; locuti sunt 
  
4225] 
labiis, et moverunt caput ‘gach aon do-chíodh mé, do ghabhdaois ag
 fochuidbheadh fúm; do labhradaois dá mbéalaibh agus do chroithdís
 a gcinn oram.’ Agus is uime sin adeir sé so, dá


---

p.133



 chasaoid, an dream do-bheireadh cion dó ré linn a bheatha, gurab
 ag fochuidbheadh bhíd i ndiaidh a bháis.



  
4230] An dara ceist, cionnus do-geibhthear ort an drong do bhíodh agat'
 adhmoladh ar an saoghal, agus ag déanamh duan agus dréacht duit?
 Truagh sin, ar an marbh: qui laudabant me, adversum me iurabant
 ‘an dream do bhíodh agam' adhmoladh, do mhionnuigheadar im aghaidh.’
 Ionann sin ré a rádh agus gur dhearbhuigheadar 
  
4235] gurbh olc é.


An treas ceist, cionnus do-geibhthear ort an lucht tuillimh agus
 tuarastail do bhíodh agat? Truagh sin, adeir an marbh: qui iuxta
 me erant, de longe steterunt ‘an dream do bhíodh im fhochair, is
 fada uaim sheasaid.’ Dá chor i gcéill nach bí 
  
4240] 
cuimhne ar chumann aca dhó.


An ceathramhadh ceist, cionnus atáid duit na caraid ar a gcuirtheá
 cumaoin? Truagh sin, adeir an marbh: amici mei et proximi mei
 adversum me appropinquaverunt, et steterunt ‘mo charaid agus mo
 chomharsain, do dhruidsead riom, agus do sheasuigheadar 
  
4245] 
im aghaidh.’ Dá chor i gcéill nach bí cuimhne ar chumann ná ar
 chommbáidh ag na cáirdibh go meinic ris an marbh, dá dhlúithe agus
 dá dhíoghraisighe bhíd dó ré linn a bheatha.


An cúigeadh ceist, cionnus atáid do chlann ná do bhean 
  
4250] 
phósta dhuit? Truagh sin, adeir an marbh, ag éagcaoine ar Dhia ris féin:
 longe fecisti notos meos a me; posuerunt me abominationem sibi ‘do
 chuiris, a Dhé, (ar sé) mo dhaoine aitheanta i bhfad uaim, agus
 atá gráin aca oram.’ Dá chor i gcéill gurab annamh bhíos luadh ná iomrádh ag mnaoi 
  
4255] 
ná ag cloinn ar an duine ó dho-gheibh bás,
 amhail do bhiadh gráin mhairbh aca air. Agus do réir a ndubhramar,
 is follus go mbí an fhírinne ag an marbh, an tan adeir,
 circumdederunt me mala quorum non est numerus ‘do lingeadar uilc
 díoáirmhe im thimcheall.’ Agus ó tharla gach guais ghráineamhail díobh 
  
4260] 
so i gcionn an mhairbh, dlighidh a bhean agus a chlann
 agus a charaid truaighe do bheith aca dhó. Agus go háirithe is
 córaide dhóibh sin do dhéanamh, go mbí an marbh féin agá nguidhe
 do ghnáth, ag faisnéis an éigin 'na mbí féin, agá rádh réna
 charaid, erue me


---

p.134



 a circumdantibus me ‘fóir mé óna neithibh atá agam' chor 
  
4265] 
timcheall.’ Ionann sin ré a rádh agus a fhóirithin óna pianaibh bhíos ag cor
 righneasa air gan a léigean go flaitheas Dé a purgadóir. Agus atá
 Pól apstal ag foráileamh aneithe céadna ar na Críostaidhthibh i
 gcoitchinne, mar a n-abair san treas caibidil déag gusna
 hEabhraidhibh, mementote vinctorum tamquam 
  
4270] 
simul vincti ‘bíodh cuimhne agaibh ar na braighdibh, mar go mbiadh sibh féin
 cuibhrighthe mar aon riú.’ As na briathraibh se Phóil is
 iontuigthe gurab maith ré Dia fuasgladh ar an druing bhíos
 cuibhrighthe i bpríosún purgadóra. Agus is córaide don duine sin
 do dhéanamh go mbí féin i nguais teagmhála san 
  
4275] 
chuibhreach chéadna, agus fós gurab ionann ainiarsma agus éagcomhlann theagmhas
 dóibh leath ar leath, do bhríogh gurab do pheacadh Ádhaimh táinig
 gach dochar dhóibh-sean, agus theigéamhas dá gach aon oile, mar
 adubhramair thuas, per unum hominem peccatum intravit in mundum,
 et reliqua.




---

p.135


Trí Bior-ghaoithe an Bháis
--------------------------

AN CÉAD-ALT
-----------


'na dtráchtar ar na trí seachránaibh lér mealladh ughdair dh'áirithe 
 do leith na hanma. Agus cuirfeam san alt chéadna síos cia an drong théid i 
 bpurgadóir, agus créad fá ndéinid éigheamh innte.
#### An chéad-ghoin



  
4280] De profundis clamavi ad te, Domine; Domine exaudi vocem meam,
 Psalmo .129. ‘as na hionadhaibh doimhne do éigheas ort, a
 Thighearna; a Thighearna, éist mo ghuth.’ Léaghthar ag
 S. Augustine san leabhar Ceast ro sgríobh ar Exodo, gurab mór
 an chonntabhairt 'na mbí mórán do dhaoinibh do leith na 
  
4285] hanma,
 do bhríogh nach faicthear é san chorp, ná d'éis dealuighthe
 ris an gcorp dhó. Agus táinig dhe sin go rabhadar trí seachráin
 phrinnsiopálta nó shunnradhacha sna daoinibh i dtimcheall
 tuigseana staide na hanma.


#### An dara goin


An céid-sheachrán lé measaid nach bí an t-anam síordhaidhe. 
  
4290] Agus
 is ag aithfhriotal bhriathar na muinntire se atá aní léaghthar ag
 Solamh san dara caibidil do Leabhar na hEagna, mar a n-abair,
 ex nihilo nati sumus, et post hoc erimus tanquam non fuerimus, ar
 siad ‘atámaid-ne arnar mbreith do neimhfní, agus 'na dhiaidh so
 beimíd mar nach rabhamar ann riamh.’ Dá chor i gcéill, dar leó
 féin, amhail do-rinneadh an t-anam do neimhfní, go gcuirthear
  
4295] 
arís ar neimhfní é tar éis na beatha so. Adeir fós Dáibhídh Rí,
 do réir bharamhla ní is gar do thuigsin an chomhráidh sin, mar


---

p.136



 a n-abair, vidi impium exaltatum, et reliqua ‘do-chonnarc an
 t-éadtrócaireach arna ardughadh agus arna thógbháil ós crannaibh
  
4300] 
céadruis Sléibhe Liobháin; agus do ghabhas thairis arís, agus
 féach, ní raibhe sé ann; do iarras é agus ní fríoth a ionadh ann.’
 Gidh eadh, ní headh is iontuigthe a briathraibh Dháibhídh, go
 raibhe an t-anam somharbhtha, acht is eadh is fáth dhó, na
 peacthaigh bhíos go hard i bhflaitheas agus i n-innmhe
 shaoghalta, go dteilgthear 
  
4305] ré fánaidh i n-ifreann iad go meinic,
 agus nach bí gein ag gabháil a n-oighreachta dá n-éis ar an
 saoghal, agus dá réir sin nach bíd i gcuimhne na ndaoine, go nach
 bí iomrádh orra. Agus is córaide a mheas nach iontuigthe a
 briathraibh Dáibhídh go mbiadh an t-anam somharbhtha aní adeir
 Críost ag Matha san .25. caibidil, 
  
4310] ag labhairt ar chrích na
 bpeacthach agus na bhfíréan, ibunt hi in supplicium aeternum,
 iusti autem in vitam aeternam ‘rachaid so (ag labhairt ar na
 peacthachaibh) i bpéin shíordhaidhe, rachaid cheana na fíréin san
 bheathaidh mharthanaigh.’ As na briathraibh se Críost is
 iontuigthe go mbí an t-anam síordhaidhe, mar a 
  
4315] 
n-abair, madh peacthach é, go mbí a phian go síordhaidhe, nó madh fíréan é, go
 mbí a ghlóir go síordhaidhe. Óir ní héidir pian ná glóir na
 hanma do bheith síordhaidhe gan an t-anam féin do bheith
 síordhaidhe.


#### An treas goin


An dara seachrán .i. a admháil go bhfuil an t-anam do-mharbhtha,
  
4320] 
agus a shéanadh nach fuil purgadóir ann. Agus is é fáth fá séanaid
 an drong leanas an seachrán so purgadóir, do bhríogh go dtuigid
 as an aonmhadh caibidil déag in Eccle. ag Solamh, nach fuil ann
 acht dá áit, i ndiaidh na beatha so, réna n-áitiughadh, mar atá
 ifreann nó flaitheas Dé, agus dá réir sin 
  
4325] nach fuil purgadóir ann.
 Gidh eadh, is amhlaidh is iontuigthe an áit úd Solaimh, nach fuil
 d'éis na beatha so ann acht dá áit réna n-áitiughadh go
 síordhaidhe, mar atá ifreann íochtarach nó flaitheas Dé. Agus do
 bhríogh nach ionadh réna háitiughadh go síordhaidhe purgadóir, ní
 fhuil buain ag briathraibh Sholaimh 
  
4330] ria, do bhríogh nach biaidh
 aon-duine ag áitiughadh purgadóra ó ló na breithe amach.




---

p.137


#### An ceathramhadh goin


An treas seachrán .i. a rádh nach foghnann commaoine náid deigh-
 ghníomha na ndaoine bhíos ar an saoghal dona marbhaibh. Agus is
 uime adeirid sin, mar adeir Dáibhídh, ag labhairt ar 
  
4335] 
Dhia, reddet unicuique iuxta opera sua ‘roinnfidh ris gach n-aon do
 réir a oibre féin.’ Agus dar leó-san, dá réir sin, madh maith nó
 madh saith oibreacha cáich, ní théid i sochar nó i ndochar do
 dhruing oile; agus dá réir sin adeirid nach tabhair guidhe ná
 maith-ghníomhartha na mbeó furtacht don druing bhíos i 
  
4340] 
bpurgadóir. Gidh eadh, is olc thuigthear briathra Dháibhídh
 leó. Óir ní abair Dáibhídh san áit úd nach roinnfidh ris na daoinibh acht do réir
 a ngníomh féin amháin, acht is eadh thuigeas, go gcaithfidh gach
 aon glóir d'fhagháil do réir a dheigh-ghníomh, nó piana do réir
 a pheacaidh, maille ré hé féin do 
  
4345] thabhairt cúitighthe uaidh, nó
 ris na daoinibh oile ar a shon. Óir an tan do-ní duine oile
 cúitiughadh ar son an fhéichimh ris an éilightheóir, bí an féicheamh
 saor óna fhiachaibh. Óir is ionann do dhuine é féin do dhéanamh
 díolaidheachta, agus duine oile ar a shon, do réir mar adeir an
 riaghail dlighidh san seiseadh 
  
4350] leabhar qui facit per alium, perinde
 est ac si per se ipsum faciat ‘an tí ghníomhuigheas maille ré duine
 oile, is ionann dó agus é féin do dhéanamh an ghníomha.’ Dá réir
 sin, an drong bhíos i bpurgadóir, fuasgaltar iad do ghníomh a
 gcarad, mar gomadh iad féin do-ghéanadh an gníomh. Agus atá
 gnáthughadh laothamhail 
  
4355] na heagailse somholta ag teacht leis so,
 agus agá chor i ngníomh. Do réir a ndubhramar, is follus gur
 bréagach na trí baramhla úd adubhramar. Agus is uime sin adeir Dáibhídh
 i bpearsain an mhairbh, de profundis clamavi ad te, Domine, etc.


#### An cúigeadh goin


Gidh eadh, féadtar a fhiafraighidh annso, cia an drong bhíos
  
4360] 
i bpurgadóir? nó créad na hadhbhair fá mbíd innte? Atáid trí
 hadhbhair fá mbíd na fíréin i bpurgadóir. An céad-adhbhar
 dhíobh, tré phéin na bpeacadh marbhthach dhearmadtar 'na
 bhfaoisidin. An dara hadhbhar, trés na peacaidhibh marbhthacha
 chuirthear síos 'na bhfaoisidin, is nach roicheann leó 
  
4365] 
lóir-ghníomh do dhéanamh san tsaoghal so. An treas adhbhar tréna
 bpeacadhaibh sologhtha. Agus is truime pian an chéad-adhbhair


---

p.138



 ioná pian an dara hadhbhair, madh ionann gné phéine dhóibh, agus
 is truime pian an dara hadhbhair ioná pian an pheacaidh shologhtha.
 Gidh eadh, ní feas dúinn créad an 
  
4370] aimsear bhíos d'fhiachaibh ar
 an anam bheith i bpurgadóir ar son gach peacaidh dhíobh, mar nach
 feas dúinn créad é truime gach peacaidh dhíobh. Gidh eadh,
 léaghthar ag Vincentius naomhtha, i seanmóir dh'áirithe, go
 raibhe anam i bpurgadóir ar feadh bliadhna ar son aoin-pheacaidh
 amháin shologhtha. Agus 
  
4375] a thruaighe, a dhuine, tuig mar go raibhe
 bliadhain phéine ar an anam úd i ndiaidh aoin-pheacaidh amháin
 shologhtha, gurab iomdha bliadhain bhíos duine i bpéin i ngioll
 ris an bpeacadh mharbhthach.


#### An seiseadh goin


Féadtar a fhiafraighidh annso créad fá ndéin an marbh 
  
4380] 
éigheamh i bpurgadóir. Mo fhreagra air sin go bhfuilid trí hadhbhair fá
 ndéin sé éighmhe. An céad-adhbhar, tré mhéid a thinnis, do réir
 mar adeir Dáibhídh i bpearsain an mhairbh, dolores inferni
 circumdederunt me ‘do thimchealladar doilgheasa ifrinn mé.’ Agus
 tig S. Augustine leis so san .44. Seanmóir ro 
  
4385] 
sgríobh gusna bráithribh ar an bhfásach, mar a n-abair, clamant quotidie qui
 iacent in tormentis, clamant, et pauci sunt qui respondeant, ululant
 et non est qui consoletur eos, etc. ‘an dream atá 'na luighe i
 bpianaibh, bíd ag éighmhe go laothamhail, ag éighmhe, agus is beag
 bhíos ré freagra do thabhairt orra. Do-níd 
  
4390] nuall-ghubha, agus
 ní fhaghaid fear a gcomhfhurtuighthe ná meisnigh do chor ionnta.
 Ó a bhráithreacha ionmhaine (do ráidh S. Augustine) is mór an
 mhíothrócaire agus an chruadháil agus an neamhdhuineatacht dúinn,
 mar bhíd go laothamhail ag éigheamh orainn an dream do fhulaing
 dochar ar ar son ré linn 
  
4395] a mbeatha, agus do chuir comaoin orainn,
 agus anois nach cúram orainn lámh do thabhairt leó. Ó go fírinneach
 is mór an neamhdhuineatacht é! Óir féach an t-easlán 'na luighe
 agus é ag éighmhe, agus tigid leagha dá chomhfhurtacht. Agus an
 tan sgréachas an mhuc, coimhrithid na muca oile agá fóirithin.
 Agus an tan thuiteas an 
  
4400] t-asal i dtuinn, lingid na daoine dá
 gach leith go héasgaidh dá thógbháil. Gidh eadh, an tan bhíos
 anam an fhíréin ag


---

p.139



 gul agus ag éighmhe i bpurgadóir, ní fhaghann fear a fhreagartha.
 Féachaidh féin bhar míchinéal, a bhráithreacha ionmhaine.’ Tuig, a
 dhuine, as na briathraibh se S. Augustine, go mbí 
  
4405] doilgheas mór
 ar an druing bhíos i bpurgadóir, agus go mbíd ag éighmhe ar an
 druing bhíos dá n-éis ar an saoghal, ag iarraidh cabhra orra.


#### An seachtmhadh goin


An dara hadhbhar fá ndéin an marbh éighmhe, agá éagcaoine a ghéire
 ghoineas agus ghalruigheas teine phéine purgadóra é. 
  
4410] Óir adeir
 S. Augustine san leabhar ro sgríobh don aithrighe fhírinnigh agus
 bhréige, gurab iongantach géire an chéasta do-ní teine phurgadóra,
 agus fós, nach éidir pian do bheith ar na corpaibh i dtalmhain is
 coimmeas neimh agus géire ré goimh theineadh purgadóra. Agus ní
 hiongnadh sin do mheas, mar go n-abair 
  
4415] Sebastian naomhtha go
 bhfuil an uiread do bharr teasa ag teine phurgadóra ar theinidh
 an tsaoghail se, agus atá ag teine an tsaoghail ar theinidh
 bhíos dealbhtha ar pháipéar nó ar mhaide.


#### An t-ochtmhadh goin


An treas adhbhar fá n-éigheann an marbh i bpurgadóir, tré 
  
4420] 
mhéad an fhuinn bhíos air ré fagháil na glóire bhíos d'easbaidh air
 an tan soin. Agus is ag cur fhoiréigin an fhuinn sé i gcéill atá
 aní léaghthar ag Dáibhídh, mar a n-abair, sicut cervus ad fontes
 aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus ‘amhail bhíos an
 fiadh ag triall d'ionnsaighidh na dtobar bhfíor-uisge ar
 mhéad 
  
4425] a fhuinn dóibh, is mar sin bhíos mian ar mh'anam-sa ré
 triall chugat, a Dhé.’ Dá chor i gcéill, amhail bhíos do mhian
 ar an bhfiadh dol d'fhagháil fhionnfhuaraidh gus na srothaibh,
 ar mbeith dhó lán do theasbhach d'éis a shaothair, gurab mar
 sin don anam bhíos lán do theasbhach ó theinidh phurgadóra, 
  
4430] 
go mbí lán d'fhonn ré triall go flaitheas Dé d'fhagháil
 fhionnfhuaraidh na glóire. Agus is móide is inmheasta méad an
 fhuinn se do phéin, aní léaghthar ag S. Augustine san treas
 caibidil in Enchiridio, mar a n-abair, o quanta poena est
 privari civitate et regno Dei ‘ó créad é a mhéad do phéin bheith i


---

p.140


  
4435] 
n-éagmais cathrach agus ríoghachta Dé.’ Dá chor i gcéill nach
 feas créad an phian is ionchuir i gcoimmeas ré bheith i
 n-éagmais na glóire suthaine. Agus is uime sin adeir
 Chrysostomus san .27. Homilia, multi gehennam tantum formidant,
 ego autem illius gloriae privationem multo graviorem gehenna esse
 dico ‘bíd mórán 
  
4440] do dhaoinibh agá mbí eagla na péine ifreannda
 amháin orra; gidh eadh, adeirim-se gurab truime do phéin easbaidh
 na glóire úd ioná an teine ifreannda.’ Is iontuigthe as na trí
 hadhbharaibh se gurab neimhiongnadh an t-anam bhíos i bpurgadóir
 d'éighmhe ar an druing bhíos ar an saoghal so, ag iarraidh 
  
4445] 
cabhra agus furtachta orra.


AN DARA HALT
------------


'na bhfiafraighthear cia an dream ar a n-éighmhid na hanaim
 bhíos i bpurgadóir.
#### An chéad-ghoin


Atáid sé dronga ar a n-éighmhid na mairbh. Ar dtús, éighmhid
 siad ar Dhia, agá rádh, do réir Dháibhídh, mar a n-abair, educ
 de carcere animam meam ‘treóruigh as an gcarcair mh'anam féin.’
 Gidh eadh, tuig, a dhuine, go bhfuilid dá 
  
4450] 
charcair ag Dia, mar atá carcair fá chomhair na ndaoine 
 ndamanta bhíos gan dáil chabhra 'na gcionn, agus carcair oile fá chomhair 
 na druinge bhíos i ngioll ré díol na bhfiach bhíos orra. Is ar an gcéad-charcair
 se labhras Iob san seachtmhadh caibidil, mar a n-abair,
 ag labhairt ar an tí théid i n-ifreann 
  
4455] íochtarach, qui
 descenderit ad inferos non ascendet, nec revertetur ultra in
 domum suam ‘an tí rachas síos, ní ragha suas, agus ní mó fhillfeas
 'na theach féin.’ Dá chor i gcéill nach bí furtacht ná fuasgladh
 i gcionn an tí chuirthear i gcarcair ifrinn íochtaraigh, do réir
 mar do cruthuigheadh linn san seachtmhadh caibidil 
  
4460] déag d'Eochair-sgéith
 an Aifrinn. Agus is ar an dara carcair labhras Isaias san
 .24. caibidil, mar a n-abair, ag labhairt ar an druing ar a mbí
 saor-bhroid phurgadóra, claudentur in carcere,


---

p.141



 et post multos dies visitabuntur ‘iadhfaidhear i gcarcair iad,
 agus tar éis iomad laitheadh rachtar dá bhfios.’ Dá chor i
 gcéill, 
  
4465] an dream bhíos i bpurgadóir, go mbíd i n-áirithe a
 bhfuasgailte lá éigin. Agus is 'na fhioghair so atá aní léaghthar
 ar dháileamh Pharao san .40. caibidil in Genesi, mar do
 cuireadh i bpríosún é, agus mar do sgaoil Pharao amach 'na
 dhiaidh sin é, agus mar thug a chion féin arís dó. Mar an
 gcéadna do-ní Dia réna fhíréanchaibh: 
  
4470] cuiridh i bpríosún
 purgadóra iad, agus fóiridh as arís iad i gcionn aimsire, ar
 gcríochnughadh a bpéine.


#### An dara goin


Is i bhfioghair aneithe céadna atá aní léaghthar ar Ionas san
 dara caibidil, mar do bhí ag éighmhe ar Dhia, ar mbeith dhó i
 mbroinn an mhíl mhóir, agus maille ris sin gur fóireadh as 
  
4475] 
é. Mar an gcéadna don fhíréan bhíos i mbroinn na carcrach úd
 purgadóra, ré mbeith ag éighmhe ar Dhia, go sgaoiltear aiste é,
 an mhéid go ndéin Dia gléas réna fhuasgladh. Agus is i
 bpearsanaibh na marbh so labhraid na Machabaei, san cheathramhadh
 caibidil don chéid-leabhar dá Leabhraibh, mar 
  
4480] a n-abraid, nunc
 clamemus in caelum, et miserebitur nostri Deus noster ‘déanam
 éighmhe anois go neamh, agus do-ghéana ar nDia féin truaighe
 dhúinn.’ Agus is eadh adeirid, an tan éighmhid:


Pater de caelis, Deus, miserere nobis ‘a Athair do neamh, a Dhé,
 déana trocaire orainn.’ Fili, Redemptor mundi, Deus, 
  
4485] 
miserere nobis ‘a Mheic, a Fhuasluightheóir an domhain, a Dhé, déana
 trócaire orainn.’ Spiritus Sancte, Deus, miserere nobis ‘a
 Spioraid Naoimh, a Dhé, déana trócaire orainn.’ Tuig, a dhuine,
 go dtig dona héighmhe laothamhla so do-níd na mairbh i
 bpurgadóir, croidhe Dé do thoidheacht orra, 
  
4490] ionnus go ngríosann
 sé na fíréin dá bhfuasgladh.


#### An treas goin


An dara feacht éighmhid na mairbh, ar na naomhaibh atá i
 bhflaitheas Dé, ag iarraidh furtachta orra. Agus is 'na fhioghair
 so atá aní léaghthar san .40. caibidil in Genesi ar Ioseph.
 Óir an tan do bhí dáileamh Pharao agá bhreith as an bpríosún,


---

p.142


  
4495] 
do ghuidh Ioseph é, agá iarraidh air labhairt ar a shon féin,
 maille réna impidhe do chur ar an rígh fá shaor-dháil do
 thabhairt dó. Mar an gcéadna go laothamhail do-níd na mairbh i
 bpurgadóir ris na naomhaibh théid uatha go flaitheas Dé: bíd agá
 nguidhe, agá iarraidh orra impidhe do chor ar a son. Bíodh 
  
4500] 
a fhiadhnaise sin ar aní léaghthar san leadánaibh, mar a n-abraid
 na mairbh, omnes sancti Dei, orate pro nobis ‘a uile naomha Dé,
 guidhidh ar ar soin-ne.’


#### An ceathramhadh goin


An treas drong ar a n-éighmhid na mairbh .i. ar na sagartaibh.
 Oir bíodh a fhios agat, do réir S. Augustine san naomhadh
  
4505] 
caibidil déag in Enchiridio, go dtugaid aifrinn na sagart furtacht
 dona hanmaibh bhíos i bpurgadóir, mar a n-abair, negandum non
 est defunctorum animas relevari, cum pro illis sacrificium mediatoris
 offertur ‘ní séanta go dtugthar saor-dháil d'anmaibh na marbh,
 an tan offráiltear iodhbairt an eadargánaidhe ar a son.’ 
  
4510] Gidh eadh,
 mo thruaighe, atáid trí dronga do shagartaibh ar a mbí gearán
 trom ag na marbhaibh bhíos i bpurgadóir.


An chéad-drong dhíobh, na sagairt ghlacas leagáid nó déirc tré
 ghuidhe orra, agus léigeas tar ceal an ghuidhe sin, nó chuireas
 dís nó triúr fá aon-aifreann amháin, an tan do 
  
4515] bhiadh
 d'fhiachaibh orra aifreann do rádh ar son gach aoin díobh.


An dara drong .i. na sagairt ghlacas déirc na marbh, agus téid i
 bpeacadh mharbhthach do rádh an aifrinn, do bhríogh nach téid
 aoin-ní dá ndéin sin i sochar don mharbh, acht substaint an
  
4520] 
aifrinn amháin, an mhéid ghníomhuigheas sí uaithe féin. Óir do
 réir Eóin san naomhadh caibidil, mar a n-abair, peccatores non
 exaudit Deus ‘ní éisteann Dia ris na peacthachaibh.’ Agus dá réir
 sin measaim gurab leamh éigcríonna don tí do bhiadh i
 mbroid ag rígh nó ag prionnsa, meirleach ré mbeith easgcáirdeas an
  
4525] 
ríogh nó an phrionnsa do chur uaidh d'iarraidh maithmheachais ar
 an bprionnsa. Óir dobudh dócha dhó barr broide do chur air ioná
 saor-dháil ar bioth d'fhagháil. Mar an gcéadna don ní thuas do
 réir Lyra agus Greaghóir naomhtha. Gidh eadh, más


---

p.143



 maith leat cúram do chur ar neach um Dhia do ghuidhe ar 
  
4530] 
do shon, déana dícheall ar do chommaoin do chur ar an 
 tí is ionnraice do-ghéabhair, ó's é is mó éistfeas Dia ar do shon, fá mar adeir
 Cassianus, super Psalmum .16. Exaudi Domine: ipsius est oratio
 perfecta, cuius et causa clamat, et lingua et actus et sermo et
 cogitatio ‘ag so an tí agá mbeith a urnaighthe iomlán, 
  
4535] 
an tí agá mbia a chúis ag éighmhe, agus a theanga agus a ghníomh
 agus a chomhrádh agus a bheatha agus a smuaineadh.’ Dá chor i gcéill
 gurab í urnaighthe bhíos tarbhach an urnaighthe do-ní an fíréan
 ar ní iniarrata. Tig Greaghóir leis aní céadna in Past.: talis
 requirendus est ad orandum, qui sit idoneus ad placandum; quia, 
  
4540] 
cum is qui displicet ad intercedendum mittitur, irati animus ad deteriora
 provocatur ‘a shamhail sin is iniarrtha ré guidhe, bhus
 iomchubhaidh ré sásadh. Óir an tí chuirthear ré headarghuidhe do
 dhéanamh, bhíos míothaitneamhach, gríosaidh intinn an fheargaigh
 lé nísa mhó do dhíbhfeirg do dhéanamh ar an 
  
4545] tí ar a ndéantar
 an ghuidhe.’ As so is iontuigthe gurab éigeantach don tsagart nó
 don eadarghuidhtheóir bheith fíréanda ré Dia d'éisteacht réna
 ghuidhe ar son duine oile. Gidh eadh, ní hionann sin agus dáil na
 sácramainteadh, agá mbí bríogh ionnta féin, do réir S. Augustine
 in libro 2o contra Epist. Par.: omnia 
  
4550] sacramenta, cum obsunt
 indigne tractantibus, prosunt tamen per eos digne sumentibus ‘an
 tan is éadtarbhach tadhall na sácramainteadh don druing ghlacas
 go neimhfhiúntach iad, is tarbhach don druing chaitheas go fiúntach
 iad.’ Dá chor i gcéill, tar a cheann gurab lochtach don tsagart
 téid i bpeacadh mharbhthach 
  
4555] do thadhall na sácramainteadh, gurab
 tarbhach don druing téid dá gcaitheamh go hionnraic iad.


An treas drong do shagartaibh ar a ndéinid na mairbh casaoid, na
 sagairt ghlacas suim airgid tré shuim aifreann do rádh, agus nach
 abraid na haifrinn go hiomlán, nó chuireas ar 
  
4560] ceal iad ar feadh
 aimsire, nó chuireas cúram a ráitte ar shagartaibh sgaoilte uatha
 féin, nó chuireas a chúram ar shagartaibh ar bioth oile, ar shuim
 is lugha ioná an tsuim do ghlac sé féin ar son a ráitte. Agus cibé
 sagart don druing se thuillfeas casaoid na marbh, is trom an
 bhreath bheireas Greaghóir


---

p.144


  
4565] 
naomhtha air, do réir mar chuirthear síos ag Decre. 13.4.2., mar
 a n-abair, ultima voluntas defuncti modis omnibus observari debet;
 qui autem secus faciunt, excommunicationem incurrunt ‘dleaghair toil
 déidheanach an mhairbh do choimhéad ar gach aon-chor; gidh eadh,
 an dream do-ní a chontrárdha sin, teagmhaid 
  
4570] i gcoinneal-bháthadh.’
 As so is iontuigthe gurab daor an dáil theagmhas dona
 trí drongaibh úd do shagartaibh adubhramair, thuilleas éagcaoine
 na marbh. Agus ní dona sagartaibh amháin is eagail daor-dháil na
 breithe úd, acht fós dá gach aon oile thuilleas casaoid na marbh,
 do réir mar 
  
4575] chuirfeamaoid i gcéill annso síos.


#### An cúigeadh goin


An ceathramhadh drong ar a n-éighmhid na mairbh .i. ar na
 hoighreadhaibh fhágbhaid dá n-éis, do-bheir faill 'na
 bhfurtacht. Agus is eadh adeirid riú, aní léaghthar ag Iob san
 naomhadh caibidil déag, mar a n-abair, miseremini mei, miseremini
 mei, saltem 
  
4580] vos, amici mei, quia manus Domini tetigit me ‘déanaidh
 trócaire oram, déanaidh trócaire oram, go háirithe a lucht is caraid
 damh, óir do bhean lámh an Tighearna riom.’ As na briathraibh se
 is iontuigthe gurab mór an tsúil bhíos ag na
 marbhaibh ré furtacht a gcarad agus na druinge ar a gcuirid
 commaoin, agus go háirithe an 
  
4585] drong agá bhfágbhaid a mbeatha tar
 a n-éis, mar atáid na hoighreadha. Agus fa-ríor, féadtar a rádh
 ré druing dhíobh so chailleas ar an marbh chuireas commaoin orra,
 aní adeir Dáibhídh Rí san .77. Salm ag labhairt go fáthach ar an
 druing úd, et obliti sunt benefactorum eius ‘agus tugadar i
 ndearmad a 
  
4590] dhearlaicthe súd.’ Dá chor i gcéill nach tugaid
 cúitiughadh don mharbh i ndíol a ndearna do tharbha agus do
 throimleas dóibh ré linn a bheatha. Agus is ar na hoighreadhaibh
 do-ní faill fá fhuasgladh do thabhairt ar a sinnsearaibh atá an
 marbh ag éagcaoine go truagh i Leabhar Iob, mar a n-abair, quare
 persequimini me sicut Deus, 
  
4595] et carnibus meis saturamini ‘créad as
 a bhfuiltí agam' inghreim amhail Dia, agus sibh aga bhar sásughadh
 dom fheólmhach?’ Dá chor i gcéill, amhail nach fuasglann Dia a
 purgadóir iad go déanamh díolaidheachta dhóibh féin nó do dhruing oile ar a


---

p.145



 son, mar an gcéadna nach fuasglaid na hoighreadha úd, do-bheir
  
4600] 
faill i nguidhe agus i ndéirc agus i ndeagh-oibreachaibh do
 dhéanamh ar son a sinnsear, anmanna na sinnsear gcéadna a príosún
 pheannaideach phurgadóra, tar ceann go mbíd féin go laothamhail
 agá sásughadh féin go sádhail i ngioll ar na sealbhaibh saoghalta
 fhágbhaid a n-aithreacha aca; agus do-níd na 
  
4605] hoighreadha agá
 bhfágbhaid sin seachmall i bhfurtacht do thabhairt dá
 n-anmannaibh. Agus is maith do-bheir **Seneca** sin dá aire san
 .123. Eip., mar a n-abair, quanta dementia, heredis sui res
 procurare et sibi omnia negare ‘créad é a mhéad do bhaosradh do
 neoch, neithe do sholáthar dá oighre, agus iad uile 
  
4610] d'éimdheadh
 air féin.’ As so is iontuigthe gurab leamh éigcríonna an dream
 do-ní cnuasach agus cruinniughadh ar mhaoinibh saoghalta, agus
 bhíos ag fulang duaidh agus doghrainge, agus ag cur a n-anma
 agus a gcuirp i nguais dá saothrughadh i gcomhair a n-oighreadh,
 agus cheileas orra féin iad, agus gur meinic 
  
4615] nach tugann an
 t-oighre beannacht ar a anam, agus nach soicheann a lámh don
 bhocht ar a shon. Agus fós is daor labhras Pól apstal ar na
 hoighreadhaibh se san chúigeadh caibidil don chéid-Eipistil go
 Timoteus, mar a n-abair, si quis suorum maxime domesticorum
 curam non habet, fidem negavit et est infideli deterior 
  
4620] 
‘gidh bé ar nach biaidh cúram a mhuinntire féin, go háirithe a lochta
 éin-tighe, do shéan sé a chreideamh, agus is measa é ioná
 ainchreidmheach.’ Dá chor i gcéill, an dream do-bheir faill 'na
 gcáirdibh, agus go háirithe 'na n-aithreachaibh, gan guidhe orra,
 nach iontaobha iad, agus nach bí iocht ionnta; agus fós go meinic
  
4625] 
nach éisteann Dia a nguidhe trés an ainiocht do-níd. Adeir
 S. Augustine in Ho. de Divite, ideo rogans dives non exauditur
 in tormentis, quia rogantem pauperem non exaudivit in terris ‘is
 uime nach éistear ris an saidhbhir 'sna pianaibh, ar mbeith ag
 guidhe dhó, do chionn nachar éist seisean ris an mbocht dá
  
4630] 
ghuidhe ar talmhain.’ Is follus a briathraibh an dlighidh chanónta
 aní se ag Decre .2. p. causa .13. qu. 2 clerici: Clerici vel
 saeculares, qui oblationes parentum aut donatas aut testamento
 relictas retinere praestiterint, aut id quod ipsi donaverint
 ecclesiis vel monasteriis crediderint offerendum (sicut Sancta)


---

p.146


  
4635] 
(Synodus constituit) vel ut necatores pauperum, quousque reddant,
 ab ecclesiis exludantur ‘cibé cliar nó daoine saoghalta chuireas
 rompa leagáide nó tabhartais, nó aní fhágthar lé tiomna, nó aní
 bhronntar don eaglais, nó do mhainistreachaibh, nó chuirthear ar
 iocht druinge oile dá bhronnadh dhóibh (mar do orduigh 
  
4640] 
an Naomh-chomhairle), fuagarthar ón eaglais iad mar lucht dún-mharbhtha na
 mbocht, go ndáilid na neithe adubhramar.’ As so is iontuigthe
 gurab trom an choir don druing nach déanann díolaidheacht i
 leagáidibh agus i dtiodhlaicthibh na marbh fhágthar ar a n-iocht.


#### An seiseadh goin



  
4645] An cúigeadh drong ar a n-éighmhid na mairbh .i. ar na seiceadúiribh
 nach díolann go cóir an leagáid fhágbhaid ré a tabhairt ar a
 n-anmaibh. Agus fós, is iomdha modh ar a ndéinid faill. Óir bí
 cuid díobh nach tabhair déirc ar chor ar bioth uatha, agus drong
 oile nach tabhair acht cuid don déirc 
  
4650] uatha, agus drong nach déin
 acht droich-dhíol fiach, maille ré droich-earraidh do thabhairt
 uatha. Óir dá bhfágbhadh an marbh buiséal cruithneachta ré a
 thabhairt ar a anmain, ní thabhair an droich-sheiceadúir uaidh
 acht cruithneacht chaoch nó gheinte, nó bhíos lán do chogal nó
 do phiséan nó do shalchar 
  
4655] oile. Ní thabhair i ndíol an leanna
 uaidh acht súghán nó iair-lionn; nó ní thabhair i ndíol na caorach
 uaidh acht an splíonach is measa don tréad; agus mar sin dó ris gach
 ní oile. Agus bí dream oile dhíobh chuireas an leagáid ar cáirde,
 agus nach díolann í do láthair, do réir thoile an mhairbh. Gidh
 eadh, is daor an 
  
4660] bhreath bheireas an dlighe canónta ar na ceithre
 drongaibh se do réir mar léaghthar san .95. Canóin do Chomhairle
 Choitchinn na Carthago, mar a n-abarthar, qui oblationes
 defunctorum aut negant ecclesiis aut cum difficultate reddunt,
 tanquam egentium necatores excommunicentur ‘an dream shéanas ar
 an eaglais 
  
4665] offrála nó tiodhlaicthe na marbh, nó réna deacair a
 dtabhairt uatha, déantar a gcoinneal-bháthadh mar lucht dún-mharbhtha
 na druinge bhíos easbadhach.’ As na briathraibh se is
 iontuigthe gurab díol coinneal-bháitte agus malluighthe an dream
 chailleas ar


---

p.147



 na marbhaibh ag congbháil a ndéirce nó a leagáide aca féin, 
  
4670] 
gan a tabhairt don eaglais nó do bhochtaibh. Dearbhthar aní céadna ag
 Decre. .13. q.2. circa oblationes, mar a n-abair, multum delinquunt
 qui differunt exsequi mortis testamentum ‘is ciontach go mór an
 dream chuireas ar cairde críochnughadh udhachta an bháis.’ As so
 is iontuigthe gurab saobh an dáil don druing do-ní 
  
4675] moill gan udhacht
 an mhairbh do choimhlíonadh. Léaghthar san áit chéadna ní thig
 leis aní se, mar a n-abair, debita suffragia pro mortuis non
 reddentes, fures sunt et excommunicandi ‘an drong nach dáileann
 ar son na marbh na tiodhlaicthe dhleaghair dhíobh, is bithbhinigh
 agus is díol coinneal-bháitte iad.’ As na briathraibh 
  
4680] se is
 iontuigthe a mhéad do dhochar agus do dhamnadh don druing do-ní
 moill ar thoil an mhairbh do choimhlíonadh; agus go háirithe i
 ndíol gach déirce agus gach almsana fhágbhas ar a anmain ag
 bochtaibh agus ag deibhléanaibh Dé. Agus is eagail don druing
 mhíothrócairigh se go dteigéamhaidh dhóibh amhail tarla do
  
4685] 
dhearbhráithribh Ioseph. Óir do dheónuigh Dia dhóibh teagmháil
 i bpríosún Pharao san Éigipt, trés an ainiocht do-rónsad ar a
 ndearbhráthair .i. Ioseph, an tan do fhuilngeadar a bheith
 tarnocht san uaimh thalmhan, agus é ag éighmhe orra ag iarraidh
 furtachta, agus nacharbh áil leó a fhóirithin, acht a thabhairt i
  
4690] 
mbroid agus i ndaoirse d'allmharchaibh, do réir mar léaghthar
 san .42. caibidil in Genesi. Agus ar dteagmháil dóibh-sean
 i bpríosún Pharao is eadh adeirdís, amhail léaghthar san
 chaibidil chéadna, merito haec patimur, quia peccavimus in fratrem
 nostrum, videntes angustiam animae illius, dum deprecaretur nos, 
  
4695] 
et non audivimus ‘is maith an díol orainne na dochair se do theagmháil
 dúinn, do bhríogh gur pheacuigheamar i n-aghaidh ar mbráthar,
 ag faigsin an chumhgaigh anma 'na raibhe, an tan do bhí agar
 nguidhe ag iarraidh anacail, agus nachar éisteamar ris.’ Mar an
 gcéadna adéaraid na seiceadúirí ainiochtacha chailleas 
  
4700] 
ar a gcommbráithribh Críostaidheadh fhágbhas cúram a n-anmann orra.
 Biaidh siad ag iomaithbhear orra féin i n-antráth i n-ifreann
 agá n-ilphianadh, agus iad ag reic agus ag faisnéis a n-ainiochta
 féin, agá rádh, merito haec patimur, et reliqua, ‘is maith an díol
 orainne bheith san daoirse se, agus nachar éisteamar rénar gcommbráithribh


---

p.148


  
4705] 
Críostaidheadh an tan dobhádar ag éighmhe orainn.’ Agus is ar na
 marbhaibh se go fáthach labhras Dáibhídh san .87. Salm, mar a
 n-abair, sicut vulnerati dormientes in sepulcris, quorum non est
 memor amplius ‘amhail chréachtacha 'na gcodladh 'na bhfuar-fhalchaibh
 ar nach bí cuimhne ó shin amach.’ Dá chor 
  
4710] i gcéill
 nach bí an beó go meinic cuimhneach ar an marbh do chuir cumaoin
 ré linn a bheatha féin air. Gidh eadh, a dhuine, tuig as an
 tsompla thuas, gur beitte dhuit bheith cúramach friochnamhach
 timcheall anma an mhairbh chuireas ar th'iocht é. Óir an drong
 do-ní feall nó ainiocht ar na marbhaibh, is 
  
4715] daor labhras Solamh
 orra san cheathramhadh caibidil do Leabhar na hEagna, mar a
 n-abair, et erunt post haec discedentes sine honore et in
 contumelia inter mortuos in perpetuum ‘beid 'na dhiaidh so ag
 imtheacht gan onóir agus go n-aithis idir na marbhaibh go
 síordhaidhe.’ Dá chor i gcéill, an dream do-ní an
 t-athmharbhadh 
  
4720] gráineamhail úd ar na marbhaibh, gurab meinic
 theagmhas dóibh gráin do bheith ag Dia agus ag daoinibh orra ré
 linn an bháis, agus a gcur ainn-séin go masla agus go n-easonóir
 mhóir i n-aigian ifrinn dá n-ilphianadh go síordhaidhe.


#### An seachtmhadh goin



  
4725] An seiseadh drong ar a n-éighid na mairbh .i. ar na Críostaidhthibh
 i gcoitchinne. Agus is iad na mairbh do-ní na héighmhe se, na
 mairbh dhíocháirdeacha atá i bpurgadóir, ris nach ráinig a
 gcommaoin do chur ar an druing oile, agus ag nach bí caraid
 speisialta ar bioth do ghuidhfeadh orra. Agus is i bhfioghair an
 mhairbh dhíocháirdigh se atá aní 
  
4730] léaghthar san chúigeadh caibidil
 ag Eóin, mar do shlánuigh Críost an parailiseach do bhí coimh-díocháirdeach
 soin nach fuair ar feadh .38. mbliadhan aoin-neach
 do chuirfeadh a lámh faoi dá chur san tobar shláin-íce.
 Agus is ag éagcaoine an díocháirdeasa soin adubhairt ré Críost,
 Domine, hominem non habeo 
  
4735] ‘a Thighearna, ní fhuil duine agam
 do-bhéaradh lámh liom.’ Mar an gcéadna adeir an marbh
 díocháirdeach do ghníomh, nach bí neach ag tabhairt láimhe leis
 féin. Agus is ar an anam so labhras Ieremias san chéad-chaibidil
 do Leabhar na


---

p.149



 hEólchaire, mar a n-abair, non est qui consoletur eum ex omnibus caris 
  
4740] 
eius ‘ní fhuil neach dá uile cháirdibh do-bhéaradh comhfhurtacht
 dó.’ Dá chor i gcéill go dtabhraid na daoine i
 ndearmad fuaslagadh ar a gcáirdibh Críostaidheadh bhíos i
 ngéibheann péine purgadóra. Gidh eadh, tug Críost féin dá aire
 leigheas do dhéanamh ar an mbocht ndíocháirdeach úd do bhí i bpairilis. 
  
4745] 
Mar an gcéadna dhligheas an Críostaidhe fíréanta
 leigheas agus furtacht do thabhairt don mharbh dhíocháirdeach atá
 i bpairilis péine purgadóra. Agus measaim gurab somholta an
 gnáthughadh do-níd drong do dhaoinibh diadha déarcacha,
 ghnáthuigheas commaoin speisialta do chur ar na cáirdibh bhíos
 uatha féin 
  
4750] i bpurgadóir, agus commaoin choitcheann ar na marbhaibh
 oile díocháirdeacha bhíos ann. Agus mar go n-abair Dia gurab
 cóir lámh do thabhairt fán asal bhíos ar lár, dá thógbháil, amhail
 léaghthar san .22. caibidil in Deuteronomio, is mó sa chách
 dhleaghair lámh do thabhairt fán marbh ndiócháirdeach
 bhíos 
  
4755] i bpurgadóir, dá fhóirithin as. Agus is córaide dona
 daoinibh i gcoitchinne truaighe do bheith aca don mharbh
 dhiócháirdeach úd, a fhoiréignighe éigheas sé orra ag
 ceisneamh agus ag casaoid a dhoilgheasa agus a dhochair féin, do
 réir mar léaghthar ag Ieremias san chéad-chaibidil do Leabhar
 na hEólchaire, mar a n-abair, 
  
4760] O vos omnes qui transitis per
 viam, attendite, et videte si est dolor sicut dolor meus ‘sibhse,
 a uile dhaoine thriallas san tslighidh, tabhraidh dábhar
 n-aire agus féachaidh an bhfuil doilgheas mar mo dhoilgheas-sa!’ Dá
 chor i gcéill nach fuil pian ar bioth is coimmeas do phéin an
 mhairbh i bpurgadóir. Meas mar an 
  
4765] gcéadna, a dhuine, nach
 éigcneasta commaoin do chur ar mhac ríogh do bhiadh ar leattrom,
 do bhríogh gomadh cosmhail do mhac an ríogh cúitiughadh do
 thabhairt san gcommaoin do cuirfidhe air, an tan do roichfeadh 'na
 fhlaitheas féin. Mar an gcéadna ní héigcneasta commaoin do chur
 ar an marbh bhíos 
  
4770] i ndaoirse phurgadóra, do bhríogh gurab mac
 Ríogh ro-uasail é, fá mar adeir an scrioptúir, filii Dei nominamur
 et sumus ‘goirthear clann Dé dhínn, agus is clann dó sinn;’
 agus gurab cosmhail dó, an tan roicheas 'na fhlaitheas féin .i. go
 flaitheas Dé, cúitiughadh do thabhairt don druing chuireas a gcommaoin air,


---

p.150


  
4775] 
ré linn bheith fá leattrom péine purgadóra dhó. Tig an file
 Gaoidhealach leis so, mar a n-abair: 

> 1. Síol Ádhaimh, gion gur thréig tnúdh,
>   
> léig id ghrádhaibh ar a ngaol:
>   
> clann deit gach duine don tsíol,
>   
> 4780] is meic Ríogh uile gach aon.
> 




AN TREAS ALT
------------


'na gcuirthear i gcéill cá mhéad cinéal marbh atá ann.
#### An chéad-ghoin


Tuig, a léaghthóir, go bhfuilid seacht gcinéil mharbh ann. An
 céid-chinéal, mar atáid na hainchreidmhigh. Agus ní thiaghaid
 maith-ghníomhartha na mbeó i sochar dhóibh so, d'easbaidh gan
 an creideamh do bheith aca ré linn a mbeatha, óir 
  
4785] do réir Phóil
 san aonmhadh caibidil déag gusna hEabhraidhibh, mar a n-abair,
 sine fide impossibile est placere Deo ‘ní héidir toil Dé do
 dhéanamh gan an creideamh.’ Dá réir sin ní fhoghnann don eiritic
 gníomh ar bioth dá ndéin ré flaitheas Dé do thuilleamh ná do thuar
 an gcéin mhaireas, nó fós, más ann 
  
4790] chríochnuigheas a laithe, ní
 théid commaoine na mbeó i sochar ná i saor-dháil dó.


#### An dara goin


An dara cinéal, na creidmhigh mhíghníomhacha. Agus ní théid
 commaoin na mbeó i sochar dhóibh mar an gcéadna, ar mbeith
 d'oirbhire Dé orra. Óir bí fíoch Dé ris gach n-aon 
  
4795] 
choilleas a reacht, do réir Sholaimh san .41. caibidil in Ecclo., mar a
 n-abair, vae vobis impii, qui dereliquistis legem Altissimi
 ‘monuar dhaoibh, a éadtrócaireacha, do thréig reacht an tí is
 ro-airde.’


#### An treas goin


An treas cinéal marbh, na naoidhin nach baistear. Agus ní 
  
4800] 
théid commaoine na mbeó i sochar dhóibh sin, do bhríogh go mbí


---

p.151



 fíoch Dé riú, do réir Phóil san dara caibidil go hEphesios, mar
 a n-abair, omnes nascimur filii irae ‘geintear sinn uile 'nar
 macaibh feirge.’ Ionann sin ré a rádh agus go mbí fearg Dé rinn
 tré pheacadh an tsinnsir, nó go bhfaghthar linn dísle agus
  
4805] 
tairiseacht do bhíthin an bhaistidhe, do bhríogh go rug Dia
 breith dhamanta tré pheacadh an tsinnsir ar gach aon-duine nach
 biadh arna aithbhreith a huisge an bhaistidhe. Agus is uime sin
 adeir Greaghóir san aonmhadh leabhar déag do Leabhraibh na
 nAirdhean, nequaquam misericordia parcentis 
  
4810] 
liberat, quos semel in locis poenalibus iustitia iudicantis damnat ‘ní shaorann
 trócaire an tí ainceas (nó mhaitheas) an drong dhamnuigheas (nó
 bhíos arna ndamnadh) aon-uair amháin sna hionadhaibh pianamhla,
 do cheart an tí do-ní an breathnughadh.’ As na briathraibh se is iontuigthe nach 
  
4815] 
saorann iocht ná eineach na mbeó an dream éagas rés
 an mbaisteadh, agus téid i n-ifreann. Gonadh uime sin adeir
 Ieremias san chúigeadh caibidil déag, ag labhairt go fáthach ar
 an druing se, si steterit Moyses et Samuel coram me non erit anima
 mea ad populum istum ‘dá seasuighe Maoise agus Samuel 
  
4820] 
dom láthair, ní thiocfaidh mh'anam ar an bpobal úd.’ Dá chor i
 gcéill dá mbeith Maoise agus Samuel, do bhí fíréanda foirbhthe
 fáidheamhail, ag guidhe Dé go dúthrachtach ar son na naoidhean éagas
 rés an mbaisteadh agus téid i n-ifreann, nach tiocfadh a chroidhe
 orra, agus nach tiobhradh saor-dháil san 
  
4825] 
bhioth ar impidhe na bhfíor-naomh soin dóibh, tréna mbeith
 damanta a los pheacaidh an tsinnsir.


#### An ceathramhadh goin


An ceathramhadh cinéal, na leinbh bhaistear. Agus ní fhuil
 riachtanas aca ré commaoinibh na mbeó. Adeir S. Thomás ag
 sgríobhadh ar an gceathramhadh leabhar do Mhaighistir 
  
4830] 
na mBreath, ‘bíodh nach tabhair an t-aifreann éin-ní nua dona naoidheanaibh
 éagas iarna mbaisteadh, thairis sin mar sholus dona beóaibh
 dleaghair a rádh, ionnus gomadh cumhain leó dá bhíthin sin
 luaighidheacht Chríost.’ Óir an tan at-chíd aifreann agá rádh ar
 an naoidhin éagas iarna baisteadh, agus


---

p.152


  
4835] 
gan í i ngeall nó i n-éigean a furtachta ná a fuasluigthe, ar
 mbeith i seilbh na glóire (nár thuill sí léna gníomh féin) dí,
 tuigid as sin gurab tré pháis Chríost agus tré shochar na
 sácramainteadh do-gheibh an ghlóir sin, agus tig fás ar
 fhoirbhtheacht agus ar fhíréantacht na ndaoine as sin, iar meas chommaoineach 
  
4840] 
Críost orra.


#### An cúigeadh goin


An cúigeadh cinéal, na mairtírigh. Agus ní dhleaghair commaoine
 na mbeó do bheith orra so ar mbeith i seilbh na glóire dhóibh.
 Agus is uime sin adeir S. Augustine: iniuriam facit martyri qui
 orat pro martyre ‘do-ní éagcóir ar an mairtíreach 
  
4845] an tí ghuidheas
 ar an mairtíreach.’ Óir dobudh mór an éagcóir ar an mairtíreach a
 chur i gconntabhairt sealbh na glóire do thuill sé do bheith aige.


#### An seiseadh goin


An seiseadh cinéal, na fíor-chráibhthigh chaomhnas agus
 choimhéadas do shíor a n-iris agus a n-ionnracas. Agus ní bhí
  
4850] 
riachtanas ré commaoinibh na mbeó aca, óir tré bheith gan tsal gan
 teimheal, téid siad ar neamh gan fhuireach iar n-éag dhóibh.
 Agus is dá chur sin i gcéill do taisbéanadh neamh do Stiabhna
 naomhtha ré linn a chlochta, amhail léaghthar san seachtmhadh
 caibidil do Ghníomharthaibh na nApstal; 
  
4855] 
agus do taisbéanadh neamh d'Eóin, amhail léaghthar san cheathramhadh
 caibidil do Leabhar na dTaidhbhreadh.


#### An seachtmhadh goin


An seachtmhadh cinéal, na creidmhigh bhíos fíréanda go coimseach nó
 go meadhónach, agus is iad so bhíos i n-éigean chommaoineadh na
 mbeó, agus dá dtéid siad i sochar. An 
  
4860] cinéal iomorra marbh so, ar
 mbeith i bpurgadóir dhóibh, bíd i ngeall nó i n-éigean a
 bhfuasluigthe ar mbeith i bpéin dóibh, agus féadtar a
 bhfurtacht, do bhríogh nach bíd damanta go síordhaidhe. Agus
 atáid trí hadhbhair fá dtéid na mairbh se i bpurgadóir, mar atáid
 na peacaidh shologhtha, na peacaidh


---

p.153


  
4865] 
do-bheirid i ndearmad san bhfaoisidin, agus na peacaidh chuirid
 san bhfaoisidin, is nach ráinig leó lóir-ghníomh do dhéanamh ré
 linn a mbeatha, amhail adubhramair thuas. Agus goirthear naoimh
 dona marbhaibh bhíos i bpurgadóir, ar mbeith deimhneach don
 ghlóir shuthain dóibh.


AN CEATHRAMHADH HALT
--------------------


'na gcuirthear i gcéill créad as a dtugthar furtacht leis an mbeó don mharbh
 i bpurgadóir; agus na modha ar a bhféadtar furtacht do thabhairt dó.
#### An chéad-ghoin



  
4870] Féadtar a fhiafraighidh annso, créad as a dtugthar furtacht leis
 an mbeó ar an marbh bhfíréanda bhíos i bpurgadóir. Mo fhreagra
 ar an gceist se, gurab iomdha adhbhar fá ndligheann an beó furtacht
 ar an marbh bhfíréanda. Ar dtús, is cneasta dhó an marbh do
 chabhair trés an maith do-rinne an marbh dhó ré linn a bheatha.
  
4875] 
Óir dlighidh gach maith a luaighidheacht.


#### An dara goin


An dara hadhbhar, airleagadh an ghrádha. Óir amhail tug an tí is
 marbh grádh agus commaoin ré linn a bheatha don tí fhágbhas dá éis
 ar airleagadh, mar an gcéadna dlighidh an beó mhaireas an
 t-airleagadh céadna do dhíol ris an marbh, 
  
4880] maille ré grádh agus
 ré commaoin do thabhairt dá chionn dó.


#### An treas goin


An treas adhbhar, an t-éigean 'na mbí an marbh, do bhríogh nach
 bí ar a chumas féin saor-dháil ar bioth do thabhairt dó féin, agus
 nach fuil pian ar talmhain is coimmeas diachair agus doilgheas ris an
 bpéin fhuilngeas; agus go mór-mhór tréna beith 
  
4885] fad-dálach. Óir
 an phian do chúiteóchadh neach ré haon-lá amháin ré linn a
 bheatha, is éigean dó bliadhain do thabhairt i bpurgadóir agá
 cúiteachadh. Agus is é so is iontuigthe a briathraibh Dé, san
 cheathramhadh caibidil ag Ezech., mar a


---

p.154



 n-abair, fili hominis, diem pro anno dedi tibi ‘a mheic an duine, do 
  
4890] 
dháil mé lá mar bhliadhain duit.’ Atá fioghair ar aní se
 léaghthar san cheathramhadh caibidil déag do Leabhar na Nuimhreach
 mar do cuireadh Clann Israel timcheall ar feadh .40. bliadhan
 ar an bhfásach, san tslighidh do fhéadfadaois do chríochnughadh
 ré .40. lá, do réir mar adeir Dia san áit chéadna, annus pro die
  
4895] 
imputabitur ‘measfaidhear an bhliadhain ar son an laoi.’ Dá chor
 i gcéill go gcaithfeadh pobal Israel, i ndíoghail a n-uilc
 féin, anmhain bliadhain ar an bhfásach i n-aghaidh gach laoi dá
 raibhe d'fhiachaibh orra bheith ar an bhfásach. Agus do-rinne
 Dia féin an díoghaltas soin do bhagar orra, amhail léaghthar san
  
4900] 
chaibidil chéadna, mar a n-abair, quadraginta annis recipietis
 iniquitates vestras, et scietis ultionem meam ‘ré .40. bliadhain
 do-ghéabhthaoi bhar n-urchóid féin, agus biaidh fios mo
 dhíoghaltais-se agaibh.’ Mar an gcéadna go fáthach adeir ris
 an druing ar a mbí sal na dtrí n-adhbhar thuas, amhail adubhramar. Óir ní 
  
4905] 
fhéadaid féin tuarastal do thuilleamh, ná saothrughadh
 sochrach san bhioth do dhéanamh dhóibh féin d'éis a mbáis, do
 réir Eóin san naomhadh caibidil, mar a n-abair, veniet nox
 quando nemo potest operari ‘tiocfaidh an oidhche, an tan nach
 féadfaidh aon oibriughadh.’ Dá chor i gcéill, ó thig oidhche an
 éaga, nach 
  
4910] féadann an fíréan tuarastal do thuilleamh ná lóir-
 ghníomh do dhéanamh ar a shon féin; agus uime sin, gach díol do-bheir
 uaidh i bpurgadóir, ní lóir-ghníomh is ionráidh ris, acht
 lór-fhulang. Gonadh ag cur aneithe sin i gcéill atá S. Augustine,
 Liber de Decem Chordis: melior est modica amaritudo in faucibus quam
  
4915] 
aeternum tormentum in visceribus ‘is fearr beagán searbhais sna
 cúláiribh ioná pian shíordhaidhe sna drólannaibh.’ Ionann sin ré a
 rádh agus gurab usa do dhuine pian fhoirimeallach aimseardha do
 bheith ar a chorp san saoghal so i bpeannaid na haithrighe, ioná
 pian inmheadhónach na hanma do bheith air i bpurgadóir 
  
4920] 
dá híoc go haimhdheónach.


#### An ceathramhadh goin


An ceathramhadh hadhbhar, do bhríogh go dtéid commaoine na mbeó
 i sochar speisialta don mharbh ar a gcuirthear í, agus i


---

p.155



 gcoitchinne dona marbhaibh oile bhíos i bpurgadóir. Agus is 'na
 fhioghair sin atá aní léaghthar san seachtmhadh caibidil 
  
4925] 
déag don treas leabhar do Leabhraibh na Ríogh, mar thug Elias fá-deara ar
 an mbaintreabhthaigh tuirtín fá luaith do dhéanamh dhó féin ar
 dtús agus a mhuinntir ainn-séin do riar don mhin chéadna. Mar
 an gcéadna téid commaoine na mbeó i sochar go sonnradhach don
 mharbh ar a gcuirthear go cinnte 
  
4930] an chumaoin, agus dá éis sin i
 gcoitchinne dona marbhaibh oile fíréanda bhíos i bpurgadóir.


#### An cúigeadh goin


An cúigeadh hadhbhar, do bhríogh go dtabhair Dia don bheó luach
 na commaoine chuireas ar an marbh. Gonadh uime sin adeir Dáibhídh,
 oratio mea in sinu mea convertetur ‘tillfidhear 
  
4935] 
mh'urnaighthe féin im choim féin.’ Dá chor i gcéill go bhfilleann Dia roinn do
 shochar na guidhe do-ní an fíréan air féin, ré mbeith ag guidhe ar
 an marbh dhó. Is é aní céadna mhaoidheas Críost ag Matha san
 seachtmhadh caibidil, mar a n-abair, in qua mensura mensi fueritis
 remetietur vobis ‘cibé tomhas do-bhéarthaoi uaibh, 
  
4940] 
an céadna thomhaisfidhear dhaoibh.’ Dá chor i gcéill an dream roinneas
 cruadháil ris na marbhaibh, go roinnfidh féin cruadháil riú; agus an
 dream roinneas cinéal riú, go roinnfidhear cinéal ríu-san mar an
 gcéadna, do réir Mhatha san chúigeadh caibidil, mar a n-abair,
 beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur 
  
4945] 
‘is beannuighthe na trócairigh, óir greamóchaid siad-san trócaire.’
 Gidh eadh, a chontrárdha sin tig don éadtrócaireach ainiochtach,
 amhail adeir S. Séam san dara caibidil, iudicium sine misericordia
 fiet illi qui non fecerit misericordiam ‘breitheamhnas gan trócaire
 do-ghéantar ar an tí nach diongna trócaire.’ 
  
4950] As na briathraibh se is
 iontuigthe go roinneann Dia lom ceirt ris an druing n-ainiochtaigh
 sin chailleas ar na marbhaibh.


#### An seiseadh goin


An seiseadh hadhbhar fá ndligheann an beó commaoine do chur ar an
 marbh, do bhríogh go mbí an marbh ar neamh ag guidhe ar an tí
 chuireas commaoine air, ré mbeith i bpurgadóir


---

p.156


  
4955] 
dhó, do réir S. Tomás san dara rann don dara cuid dá Dhiadhacht,
 san aonmhadh airteagal déag don .82. Ceist. Agus go bhfios damh
 dob oircheas do gach n-aon dícheall do dhéanamh ré hanmcháirdibh
 naomhtha do bheith ar neamh aige, do-ghéanadh eadarghuidhe ar a
 shon go Dia, d'fhagháil ghrás san tsaoghal so 
  
4960] 
ré tuar agus ré tuilleamh na glóire thall.


#### An seachtmhadh goin


Tuig go bhfuilid cheithre modha ar a bhféadtar furtacht do
 thabhairt dona hanmaibh bhíos i bpurgadóir, do réir mar
 léaghthar ag Decre. 13. qu. 2. cap. Animae Sanctorum. An chéad-mhodh,
 lé haifreannaibh, do réir S. Augustine san 
  
4965] naomhadh caibidil
 déag in Enchiridio, mar a n-abair, negandum non est defunctorum
 animas relevari, cum pro illis sacrificium mediatoris offertur ‘ní
 beitte agá shéanadh go dtabharthar saor-dháil d'anmaibh na
 marbh, an tan offráiltear iodhbairt an eadargánaidhe ar a son.’ Tig
 S. Augustine arís ar aní gcéadna san 
  
4970] .69. Eip. ad Aurelium,
 mar a n-abair, oblationes pro animabus defunctis ipsos vere
 aliquid adiuvare credendum est ‘is inchreitte go fírinneach go
 dtugaid na leagáide dháiltear ar anmannaibh na marbh saor-dháil
 éigin dóibh.’ As na briathraibh se S. Augustine is iontuigthe go
 mbí anam an mhairbh i ndiaidh an 
  
4975] bháis i n-áit éigin 'na
 bhféadtar saor-dháil do thabhairt dó, lé cuidiughadh na mbeó.
 Agus is follus gurab é an t-ionadh soin purgadóir.


#### An t-ochtmhadh goin


An dara modh, lé guidhe na bhfíréan, do réir S. Augustine san
 .44. Seanmóir, mar a n-abair, ag labhairt réna chommbráithribh
  
4980] 
Críostaidhe, ora pro defunctis, ut, dum fuerint in aeterna vita, pro
 te orare non negligant ‘guidh arna marbhaibh, ionnus an tan bhiaid
 san bheathaidh mharthanaigh nach tugdaois faill ar ghuidhe ar do
 shon.’ Tig Dionysius leis so san seachtmhadh caibidil in Eccle.
 Hierar., mar a n-abair, quod autem iustorum 
  
4985] preces etiam in vita
 ista, et nedum post mortem, iis prosint qui digni sunt, Scripturae
 nos edocet sacrosancta traditio ‘atá naoim-mbeóloideas


---

p.157



 an Scrioptúra gá theagasg dhúinne go dtéid guidhe na bhfíréan
 san mbeathaidh se agus iar mbás i sochar don druing bhíos
 fiúntach ré sochar na guidhe dá rochtain.’ As so is 
  
4990] 
iontuigthe nach dona beóaibh amháin téid guidhe na bhfíréan
 i dtarbha, acht fós dona marbhaibh, agus do réir a ndubhramair 
 thuas, is iad sin na mairbh bhíos i bpurgadóir.


#### An naomhadh goin


An treas modh, lé déirc, do réir S. Augustine san .32. Seanmóir ro
 sgríobh do bhriathraibh an Apstail, mar a n-abair, 
  
4995] 
non est negandum defunctorum animas pietate suorum viventium
 relevari, cumpro illis eleemosynae in ecclesia fiant ‘ní beitte agá shéanadh go
 dtugthar saor-dháil d'anmaibh na marbh lé buidheacht a gcarad
 mbeó, an tan do-níthear almsana san eaglais ar a son.’ Tuig, a
 dhuine, as na háitibh se S. Augustine, gur chreid 
  
5000] sé go cinnte
 purgadóir do bheith ann, 'na mbeidís anmanna na bhfíréan i
 ngioll ré díol na bhfiach nachar dhíoladar féin ré linn a
 mbeatha. Agus fágbhaim fá bhreathnughadh gach aon-duine agá
 mbeith ciall fhalláin, cia is córa, teist an phríomh-ughdair
 dhearbhtha S. Augustine — atá 'na iolar ós na héanaibh agus 'na
  
5005] 
ghréin ós reannaibh nimhe, idir dhoctúiribh eagnaidhe na
 heagailse, agus agá ndearnsad il-mhílte do dhoctúiribh eagnaidhe
 fromhadh ar a oibreachaibh, agus do bhí naomhtha 'na bheathaidh,
 agus do bhí fós leath as-toigh do cheithre céad bliadhain
 d'aimsir na n-apstal — do chreideamhain, nó an bráthair bréige
 **Luitér**, 
  
5010] nó an canánach cealgach coinneal-bháitte **Cailbhín**, nó
 gach millteach míorúnach oile dá leanann dá slighthibh saobha
 seachránacha?


#### An deachmhadh goin


An ceathramhadh modh, lé trosgadh; amhail léaghthar ag Decre .13.
 qu. 2. cap. Animae: ieiunia viventium sunt auxilia 
  
5015] 
defunctorum ‘is congnamh dona marbhaibh troisgthe na mbeó.’ 
 As so is iontuigthe go dtéid troisgthe na mbeó i sochar dona marbhaibh. Adeir Petrus
 Damianus san tseanmóir ro sgríobh d'Ord na Beatha, go raibhe
 gnáthughadh san mainistir 'na


---

p.158



 mbíodh féin, an coimhthionól do throsgadh go Dia ar feadh 
  
5020] 
seacht lá ar son gach mairbh dá n-éagadh uatha. Gidh eadh, fa-ríor, is
 faillítheach bhíd na daoine ar an aimsir se um fhóirithin ar na
 marbhaibh. Agus mo thruaighe, dá bhfeastaois neimhneachas an
 teasa bhíos i dteinidh phurgadóra, do bhiadh diommbáidh aca don
 anam bhocht bhíos innte agá chéasadh.


#### An t-aonmhadh goin déag



  
5025] Is iontuigthe loisgnighe na teineadh úd as an sgéal léaghthar ag
 Vincentius, san dara leabhar do Sgáthán na mBéas, mar a léaghthar
 go raibhe abb i mainistir dh'áirithe agá raibhe mac dearbhráthar
 dhó 'na choimhthionól mar aon ris. Dála an abbadh, an tan do
 mhothuigh é féin ag drud ré deireadh a ré, do 
  
5030] sholáthair an
 abdhaine don mhac óg anarsaidh sin, dobudh mac dá dhearbhráthair,
 tar a rabhadar do mhanchaibh críonna cian-aosta san gcoimhthionól.
 Acht cheana, go grod 'na dhiaidh sin fuair an t-abb bás, agus do
 ghabh an manach óg ceannas an choimhthionóil, agus lá dar éirigh
 sé amach go grod 'na dhiaidh 
  
5035] sin do shiubhal lubhghuirt na
 mainistreach, agus ré dtriall dó láimh ris an dtobar do bhí san
 lubhghort, do-chualaidh guth agus glór daonna go truagh tuirseach ag
 iachtaigh agus ag éagcaoine san tobar. Agus leis sin do
 fhiafruigh-sean cia do bhí ann. Do fhreagair an guth, agus
 adubhairt: ‘Ó a mheic, ar sé, mise anam 
  
5040] an abbadh.’ ‘Créad an
 riocht 'na bhfuile?’ ar an manach óg. ‘Atáim, ar an t-anam,
 agam' chéasadh annso i dteinidh phurgadóra, tré mar do thoghas
 tusa it abbaidh tar mh'éis féin, tar na manchaibh oile budh sine
 agus budh ineamhla ioná thú. Agus biaidh mé san phéin se nó go
 bhfógra tusa an abdhaine uait, 
  
5045] 
agus go dtí abb oile it ionadh ar thogha an choimhthionóil.’
 ‘Iongnadh liom, ar an macaomh, a rádh go ngoillfeadh teas ort, agus
 tú i dtobar fhionnfhuar fhíor-uisge.’ ‘Truagh sin, ar an
 t-anam, éirigh don mhainistir, agus tabhair leat an cainnleóir
 práis is tighe agus is truime dá bhfuil ann, agus cuir san tobar é,
 agus do-chífir 
  
5050] an t-oibriughadh do-ghéana an teas atá im
 thimcheall-sa air.’ Leis sin do-chuaidh an manach óg san
 mainistir, agus tug an cainnleóir leis, agus do theilg san tobar é. Agus ní luaithe


---

p.159



 do bhiadh meall ime agá leaghadh i gcoire fhiochdha ioná do bhí
 an cainnleóir ag leaghadh san tobar. Agus mar do-chonnairc 
  
5055] 
an macaomh sin, do thuig gach ní dá ndubhairt an t-anam do bheith
 fírinneach, agus do ghabh truaighe agus comhpáis dó é, agus do-
 chuaidh mar a raibhe an coimhthionól, agus do innis an sgéal dóibh,
 agus do fhógair an abdhaine uaidh. Agus táinig dhe sin an t-abb
 d'fhóirithin as an bpéin 'na raibhe.


#### An dara goin déag



  
5060] Is follus as an sgéal so gurab adhbhal méad an teasa bhíos i
 dteinidh phurgadóra, agus dá réir sin gurab mór an phian bhíos ar
 na hanmaibh bhíos innte. Agus ó atá an t-amhgar so ar anam an
 fhíréin i bpurgadóir, guidhim thú, a dhuine thrócairigh, déana
 comhairle Sholaimh, do thabhairt fhuasgalta d'anam an 
  
5065] mhairbh,
 amhail theagaisgeas sé san seachtmhadh caibidil in Ecclo. mar a
 bhforáileann déirc do thabhairt don bhocht, d'fhuasgladh an
 mhairbh, an tan adeir, pauperi porrige manum tuam, ut proficiatur
 propitiatio et benedictio tua, et mortuo non prohibeas gratiam
 ‘soich do lámh don bhocht, ionnus go rachadh do 
  
5070] bhuidheacht agus do
 bheannacht i dtarbha, agus ná cuir toirmeasg ar ghrásaibh
 d'fhagháil don mharbh.’ Créad is iontuigthe as na briathraibh se
 Sholaimh, acht go ndleaghair don Chríostaidhe thrócaireach
 furtacht agus fóirithin do thabhairt d'anam an mhairbh
 fhíréanda bhíos i bpurgadóir, maille ré déirc agus ré deigh-ghníomharthaibh
  
5075] 
do dhéanamh ar a shon? Agus is iontuigthe go
 héigeantach as na briathraibh se Sholaimh purgadóir do bheith
 ann, mar a n-abair gan toirmeasg do chur ar ghrásaibh
 d'fhagháil don mharbh. Óir madh i bhflaitheas Dé bhíos, ní
 féadtar na grása do dhealughadh ris, ná eisean do dhealughadh ris na 
  
5080] 
grásaibh, do réir Mhatha san .25. caibidil, mar a n-abair,
 ag labhairt ar na marbhaibh fíréanda, ibunt hi in vitam aeternam
 ‘rachaid so san bheathaidh shíordhaidhe.’ Dá chor i gcéill, nach
 éidir, ar ndol i bhflaitheas Dé dhóibh, grás ná glóir do
 dhealughadh riú. Agus fós, ní bhíd i ngeall ghrás ná ghlóire
  
5085] 
nuaidhe d'fhagháil ann, ar mbeith sásta dhóibh. Óir mar is
 túsga théid an t-anam ar neamh, agus is léir dhó lonnradh an


---

p.160



 lóchrainn diadha, bí sásuighthe do ghlóir agus do ghrásaibh
 d'fhagháil innte, do réir Dáibhídh san seiseadh Salm déag, mar a
 n-abair, i bpearsain an mhairbh fhíréanda, satiabor cum
  
5090] 
apparuerit gloria tua ‘sáiseóchar mé an tan bhus léir dhamh do
 ghlóir-se.’ Agus don leith oile, madh i n-ifreann bhíos, ní
 bhia dáil ghrás 'na chionn, do réir Iob san seachtmhadh
 caibidil mar a n-abair, qui descendit ad inferos, non ascendet,
 nec revertetur ultra in domum suam ‘an té théid síos go hifreann,
 ní racha suas, 
  
5095] agus ó shoin amach ní thillfidh dá thoigh féin.’
 Dá chor i gcéill, an dream théid i n-ifreann, nach bí dáil
 ghrás 'na gcionn. As gach ní dá ndubhramar, is léir nach ar
 neamh ná i n-ifreann bhíd na mairbh úd bhíos i ngioll ghrás
 d'fhagháil, agus agá mbí súil réna bhfagháil, agus ar a
 bhféadtar righneas do chur gan a bhfagháil. 
  
5100] Agus ó nach ar
 neamh ná i n-ifreann theagmhas dóibh bheith san riocht sin, is
 i bpurgadóir bhíd. Nó abradh an t-eiretic cáit oile 'na mbíd.


AN CÚIGEADH HALT
----------------


'na bhfiafruighthear an ndleaghair udhacht an mhairbh do
 choimhlíonadh ar gach aon-chor; nó an bhfuil d'fhiachaibh ar
 an seiceadúir fá aimsir chinnte a choimhlíonadh; nó an dtéid an
 righneas chuirthear ar an leagáid i ndochar don mharbh; nó cia an
 dream ar nach rigthear a leas guidhe; nó créad as a ndéin an eaglais
 offráil ar na marbhaibh i gcionn seachtmhaine agus i gcionn mhíosa
 agus i gcionn bhliadhna.
#### An chéad-ghoin


Féadtar a fhiafraighidh annso a ndleaghair go héigeantach udhacht
 an mhairbh do choimhlíonadh ar gach aon-chor. Do-bheir
  
5105] 
Richardus san .45. Distinct., ag sgríobhadh ar an gceathramhadh
 leabhar do Mhaighistir na mBreath, freagra ar an gceist se, agus
 is eadh adeir, go ndleaghair, acht muna raibhe an t-udhacht
 contrárdha do dhlighe na nádúire, nó do dhlighe Dé, nó do dhlighe
 chille nó thuaithe, do réir mar 
  
5110] léaghthar ag an dlighe, Extra de
 Testa. (cap. Iudicantis): voluntas testatoris debet per omnia
 adimpleri ‘dleaghair toil an


---

p.161



 tiomantóra do choimhlíonadh ar gach éin-ní.’ Tuig gurab fíor so,
 an tan bhíos an t-udhacht dlisteanach. Gidh eadh, iomorra, atáid
 dronga ann nach féadann udhacht do dhéanamh.



  
5115] An chéad-drong, daoine riaghalta; do bhríogh nach bí sealbh
 shaoghalta aca, agus go mbí a dtoil ceangailte ar thoil a
 n-uachtaráin.


An dara drong, amadáin; do bhríogh nach bí saoir-mheas na toile
 ar a gcumas, lé bhféadfadaois bail nó caoi chneasta do chor ar
 éin-ní.



  
5120] An treas drong dá ngoirthear mic mhuinntire, ar nach déantar
 lámh-sgaoileadh. Ionann sin ré a rádh agus na mic nach bí sgaoilte
 ó lámh-smacht a n-aithreach. Óir an mhuinntear so, ní bhí éin-ní
 ar a gcumas, agus ní fhéadaid udhacht do dhéanamh uime sin,
 acht amháin muna dteagmhadh amhantar, dá ngoireann 
  
5125] 
an dlighe castrense, dhóibh.


An ceathramhadh cinéal nó drong, úsairidhe coitcheanna. Ní fhéadaid
 an drong so udhacht do dhéanamh go dlisteanach, gan cuir agus
 teannta do thabhairt uatha ré haiseag iomlán do thabhairt dá gach
 rann ré a raibhe a malairt in gach breis-díol 
  
5130] dár bheanadar-san
 díobh, do bhríogh nach bí ceart san bhioth aca ré coimhéad an
 bhreis-díola bheanaid amach.


Is iomdha fós fáth oile as nach dleaghair an t-udhacht do
 choimhlíonadh, mar atá dá bhfágbhadh duine ré hudhacht ní nach
 leis féin, ní móide ceart an tí agá bhfágbhann eisean dá 
  
5135] fhágbháil
 ré hudhacht aige. Óir dá bhfágbhadh Ó Laoghaire Leath Cuinn
 ag Ó Chruimín, ní móide ceart Uí Chruimín ar Leith Cuinn sin.
 Mar an gcéadna don ní thuas. Dá bhfágbhadh fós neach ré hudhacht
 aní nach biadh aige, ní dhleaghair díol do dhéanamh ar a shon.



  
5140] Dá bhfágbhadh mar an gcéadna neach a oighreacht ré hudhacht ag
 neach oile seach a fágbháil agá oighre díleas, agus gan cúis
 gcneasta aige réna chur ón oighreacht, ní dleaghair an t-udhacht
 soin do choimhlíonadh, dá mbeith gurab ag an eaglais do fúigfidhe
 an oighreacht. Gurab uime sin adeir 
  
5145] ciste an chrábhaidh, agus
 ainceóir na heagailse, agus biattach na mbocht agus na
 mbaintreabhthach, furtuightheóir na bhfann agus díonathóir na
 ndílleacht, agus leasuightheóir na locht, agus an


---

p.162



 buabhall briocht-ráitteach beannuighthe buadh-fhoclach, S.
 Augustine, san seanmóir ro sgríobh do bheathaidh choitchinn 
  
5150] 
na gcléireach, quicunque exheredato filio heredem facit ecclesiam,
 quaerat alium qui suscipiat, non Augustinum ‘cibé san bhioth, iar
 gcur a mheic ó oighreacht, do-ní oighre don eaglais, iarradh neach
 oile: ní hé Augustín ghlacfas.’ As na briathraibh se is
 iontuigthe nach cóir cion do bheith ar an udhacht do-ní 
  
5155] 
neach tré fheirg, nó tré fhuasaoid, nó tré anchroidhe, nó tré aon-adhbhar
 aindlightheach, bíodh gurab ag an eaglais do fúigfidhe í.


#### An dara goin


Féadtar a fhiafraighidh annso, an bhfuil d'fhiachaibh ar na
 seiceadúiribh an tiomna nó an t-udhacht do chor i ngníomh 
  
5160] 
do láthair iar n-éag an tiomantóra? Do-bheir Richardus freagra ar
 an gceist se, agus is eadh adeir: an tan chumas an t-udhachtóir
 aimsir chinnte ré coimhlíonadh an tiomanta, nach bí d'fhiachaibh
 ar an seiceadúir an t-udhacht do choimhlíonadh rés an aimsir
 gcinnte chumas an t-udhachtóir féin, acht munab 
  
5165] 
follus do lucht a léir-mheasta go dtéid moill do chur air i ndochar don mharbh,
 agus an tráth is léir sin, atá d'fhiachaibh ar an seiceadúir i
 gcoguas a coimhlíonadh do láthair. Gidh eadh, do dhlighe ní
 féadtar a choimhéigniughadh gus an aimsir ro cinneadh leis an
 udhachtóir. Acht cheana, an tan 
  
5170] 
nach cumann an t-udhachtóir aimsir
 chinnte, agus bhíos ar chumas an tseiceadúra an tiomna do
 choimhlíonadh go saor-dhálach, bí d'fhiachaibh air do láthair
 a choimhlíonadh; do réir mar léaghthar ag Decre. ff. de Re. Iur.:
 in omnibus in quibus dies non ponitur, praesenti die debetur ‘in
 gach uile ní 
  
5175] 'snach cuirthear lá, dleaghair an lá bhíos do láthair
 aní.’ Ionann sin ré a rádh agus gidh bé ní ghealltar, agus gan
 cairde ná ceann cinnte aimsire do ghabháil ris an tí dá ngealltar
 é, fásaidh ceart saní ghealltar don tí dá ndéantar an geallamh,
 do láthair i ndiaidh an gheallaimh do dhéanamh. Agus dá 
  
5180] réir sin,
 an geallamh do-bheir an tiomantóir ar leagáid d'fhágbháil dá éis,
 fásaidh ceart do láthair san leagáid ag an tí dá ngealltar í, iar
 n-éag an tiomantóra. Agus adeir Glossa gur


---

p.163



 fíor aní se, go háirithe do leith na leagáide thiomaintear don
 eaglais. Gonadh uime sin atá aní léaghthar ag Decre. 13. qu. 2. 
  
5185] cap.
 Qui oblationes, agus san chaibidil 'na dhiaidh sin, mar a
 léaghthar na briathra so, qui oblationes defunctorum retinent, et
 illi qui ecclesiis tradere demorantur, ut infideles sunt ab ecclesia
 abiiciendi ‘an dream chongbhas aisgeadha na marbh, agus an dream úd
 do-ní moill ar a ndáil, is cóir a ruagadh as an eaglais 
  
5190] mar
 ainchreidmheacha.’ Is iontuigthe as an áit se gurab turcachais
 págánta don druing ar a bhfágbhaid na mairbh cúram leagáide réna
 dáil don eaglais, agus do-ní faill 'na díol ria.


#### An treas goin


Féadtar a fhiafraighidh annso, an dtéid an righneas chuirthear ar
 dhíol na leagáide i ndochar don mharbh. Do-bheir 
  
5195] Richardus
 freagra ar an gceist se, agus is eadh adeir, go dtéid, agus atáid
 dá réasún chuige sin. An céad-réasún díobh, gurab luathaide
 ghuidheas an eaglais ar an marbh, í do bheith ar nglacadh na
 leagáide, tréna bheith d'fhiachaibh uirre a los na leagáide an
 ghuidhe do dhéanamh. An dara réasún, do 
  
5200] bhríogh nach fuil dá
 luaithe díoltar an leagáid, nach luathaide sa chách do-gheibh an
 marbh éadtromughadh ó phéin phurgadóra é. As gach ní dá
 ndubhramair sna trí foicheastaibh sin thuas, is léir a luime do
 locht, agus a aidhbhsighe d'urchóid, don druing léigeas díobh gan
 udhacht an mhairbh do choimhlíonadh.



  
5205] Agus is inmheasta sin as an sgéal léaghthar i n-imtheachtaibh
 Shéarlais Mhóir. Ré dtriall iomorra do shluagh Shéarlais
 trés an Navarr, do chathughadh ré Múrachaibh, do bhí ag gabháil
 neirt ar an Spáinn go foiréigneach. Ré dtriall san turus soin
 dóibh, tarla galar éaga do ridire dá raibhe ar an sluagh, agus ní
 raibhe do mhaoin an tan soin dá chóir acht acht an t-each ar a
  
5210] 
mbíodh ré linn a shláinte ag déanamh feadhma; agus do thiomain sé
 don eaglais ar a anmain í, agus do fhágaibh ar láimh dhearbhráthar
 dhó féin í, réna dáil don eaglais. Acht cheana, is eadh do-rinne
 an dearbhráthair a congbháil aige féin. Gidh 
  
5215] eadh, i gcionn .30.
 lá táinig anam an ridire do labhairt ris agus dá iomcháineadh agus is
 eadh adubhairt: ‘a fhionghalaigh, ar


---

p.164



 sé, is mór an feall do-rinnis orm-sa, mar gur fhágbhais .30. lá
 i bpianaibh mé, do bhíthin mh'eich do chongbháil ón eaglais do
 fhóirfeadh dá guidhe mé. Gidh eadh, i ndíol na feille 
  
5220] do-rinnis
 orm-sa, dáilfidh Dia thusa go hobann i láimh Luicifeir.’ Agus
 leis sin táinig díorma do dheamhnaibh dorrdha dubh-ghnúiseacha
 dá fhuadach go haibéil i néallaibh nimhe a hamharc a tsluaigh.
 Agus ré dtriall san chonair chéadna tar a n-ais dona sluaghaibh,
 tarla corp an fhir chéadna ré 
  
5225] druing dhíobh i gcionn dá lá
 dhéag, agus é 'na ablach bhréan mhurguighthe mhíomhaiseach ar an
 muigh ar a gcomhair, ag trothlughadh agus ag tuitim 'na bhloghaibh
 as a chéile. As an sgéal so is iontuigthe go ndéin Dia díoghaltas
 ar an druing do-ní seachmhall ar choimhlíonadh udhachta an
 mhairbh.


#### An ceathramhadh goin



  
5230] Féadtar a fhiafraighidh annso, cia an dream ar nach rigthear a leas
 guidhe, agus nach téid i bpurgadóir, acht thriallas do láthair
 d'éis a mbáis ar neamh. Mo fhreagra go bhfuilid trí dronga
 théid ar ball d'éis a mbáis ar neamh, mar atá an dream éagas do
 láthair d'éis an bhaistidhe, na mairtírigh, agus na firéin fhíor-chráibhtheacha. 
  
5235] 
Is i bhfioghair na dtrí n-aicme se atáid an triúr
 dar hosgladh neamh ar mbeith ar talmhan dóibh,
 mar atá Críost iarna bhaisteadh, do réir Lúcáis san treas
 caibidil; agus Stiabhna iarna chlochadh, do réir Lúcáis san
 ochtmhadh caibidil do Ghníomharthaibh na nApstal; agus Eóin, do
 réir mar 
  
5240] adeir sé féin san cheathramhadh caibidil do Leabhar na
 dTaidhbhreadh, vidi et ecce ostium apertum in caelo ‘ad-chonnarc,
 agus féach, dorus osluigthe ar neamh.’ As an bhfioghair se is
 iontuigthe, gach aon do-gheibh bás do láthair iarna bhaisteadh, nó
 gach aon do-gheibh bás tré mhartradh, nó gach aon bhíos 
  
5245] fíréanta
 ionnraic, amhail do bhí Eóin Bruinne, go n-osgaltar do láthair
 iar mbás dorus nimhe roimhe, agus nach téid i bpurgadóir. Gidh
 eadh, an dream dá leanann sal na sein-chion, agus ar a mbí teimheal
 truaillithe nó meirg míomhaiseach ó mhuirt na mímhéine ar a gcoguas,
 nach ráinig leó do sgrios 
  
5250] le sguaib sgiamh-ghloin sgoith-líomhtha an sgrúduighthe sgagtha


---

p.165



 dhlighid do dhéanamh orra féin tré pheannaid na bpeacadh do
 maitheadh san bhfaoisidin, nó tré bhrón-chombrúdh dhóibh,
 as nach ráinig leó lóir-ghníomh ná leasughadh do dhéanamh ré
 linn a mbeatha, is éigean dóibh dul dá mbruithneadh i dteinidh
  
5255] 
phurgadóra do nós an óir, go beith glan dóibh ria ndol ar neamh,
 do bhríogh nach téid éin-ní cáidheach ar a mbí smál nó teimheal
 ar neamh, do réir Eóin.


#### An cúigeadh goin


Féadtar a fhiafraighidh annso créad as a ndéin an eaglais
 onóir agus offráil ar na marbhaibh se, i gcionn an seachtmhadh lá,
  
5260] 
agus i gcionn mhíosa, agus i gcionn bhliadhna? Ar dtús is uime
 do-níd i gcionn an seachtmhadh lá, ionnus go maithfidhe dhóibh
 na huile pheacaidh do-rónsad ré linn a mbeatha, do-níthear do
 sheacht laithibh na seachtmhaine, nó ionnus go maithfidhe
 dhóibh na huile pheacaidh do-rónsad lé a gcorpaibh, bhíos arna
  
5265] 
ndéanamh dona ceithre dúilibh, agus léna n-anmaibh agá mbíd
 trí bríogha, mar atá toil agus tuigse agus meabhair. Is uime fós
 do-níd an cuimhniughadh míosa, 'na mbíd na deich lá fá thrí,
 ionnus go nglantaoi na mairbh ó gach teimheal dá mbí orra
 tréna gciontaibh a los neamhchoimhéada chreidimh na Tríonóide,
  
5270] 
agus tré shárughadh na deich n-aithneadh. Is uime mar an gcéadna
 do-níthear an cuimhniughadh bliadhna, ionnus go rachadh an
 marbh ó bhliadhnaibh an amhgair go bliadhnaibh na síordhaidheachta;
 agus fós, i ndíol gach uilc agus gach anchaithimh
 aimsire dá ndearnsad na mairbh i mbliadhain a mbeatha.
  
5275] 
Féadtar iomorra bliadhain do thabhairt ar ré an duine. Óir
 amhail bhíd cheithre ráithe san bhliadhain, atáid cheathra
 cotcha i ré an duine, mar atá aos macaoimh, aos ógáin, feardhacht,
 agus seanórdhacht, fhreagras do cheithre ráithibh na bliadhna,
 mar is follus do lucht a léir-mheasta. Gidh eadh, ní foláir don
  
5280] 
tí do-ní an offráil nó an t-eineach so ar na marbhaibh, grádh
 Dé agus na comharsan do bheith aige, agus é féin do bheith san
 ghrádh. Óir ní ghabhann Dia asgaidh fhir an anchroidhe.
 Agus is mar dhearbhadh ar na gnáthuighthibh agus ar na nósaibh
 réamhráitte do bheith somholta adeir Ambrosius, Super Obitum


---

p.166


  
5285] 
Theodosii: die septimo ad sepulcrum redimus, qui dies symbolum
 est futurae quietis ‘an seachtmhadh lá tiamaid gus an uaigh, lá
 sin is aithghin don chomhnaidhe atá ar tí teachta.’ Adeir fós S.
 Augustine ní thig leis aní gcéadna, mar a n-abair, De Fide
 Resurrectionis: alii tertium et tricesimum (diem obitus), alii septimum 
  
5290] 
et quadragesimum observare consueverunt; et utraque
 observatio auctoritatem habet ‘fá gnáth, ar sé, lé druing iar mbás
 an mhairbh, coimhéad do dhéanamh ar an treas lá agus ar an
 dtríochadmhadh lá, drong oile ar an seachtmhadh agus ar an
 gceathrachadmhadh lá, agus atá ughdarrás ag gach nós díobh so.’ 
  
5295] 
Is iontuigthe as so gurab somholta sean-ghnáthughadh na heagailse,
 mar a gcleachtar leó cuimhniughadh seachtmhaine agus cuimhniughadh
 míosa agus cuimhniughadh bliadhna do dhéanamh ar anam an mhairbh.


AN SEISEADH HALT
----------------


'na gcuirthear i gcéill, créad fá gciorrbhann Dia ré dhruinge do
 dhaoinibh óga, agus é ag léigean druinge oile go hearr a n-aoise,
 agus na réasúin atá ris sin.
#### An chéad-ghoin


An céad-adhbhar dhíobh, do bhríogh gurab í sin toil Dé.
  
5300] 
Óir is iomdha ní do-ní Dia, nach áil leis daoine do dhéanamh
 lorgaireachta. Bíodh a fhiadhnaise sin ar aní léaghthar i
 mbeathaidh na n-aithreach ar Antonius naomhtha. Óir, ar
 mbeith dhó ag lorgaireacht ar staidibh daoine oile, agus agá chor
 i n-iongnadh créad as a gcuireadh Dia an cor so nó an cor
  
5305] 
oile dhíobh, do-chualaidh an guth do neamh agá rádh ris, a
 aire do thabhairt dó féin, agus gan bheith ag fiafraighidh ar
 staidibh cáich.


#### An dara goin


An dara hadhbhar fá bhfuaduigheann Dia na hóga as an
 mbeathaidh se, ionnus nach rachdaois i n-olcaibh ó bheith i
  
5310] 
gcaidreabh na ndroch-dhaoine. Agus is uime sin adeir Solamh,


---

p.167



 san cheathramhadh caibidil do Leabhar na hEagna, ag labhairt
 ar an ógán do-gheibh bás i n-ionnracus, raptus est ne malitia
 mutaret intellectum eius ‘do fuaduigheadh é ionnus nach diongnadh
 an mhailís a thuigse do chlaochlódh.’


#### An treas goin



  
5315] An treas adhbhar, ionnus an t-ógán agá mbí droch-fhuadar
 faoi, nach fuighbheadh leath a ré, d'eagla go mbiadh nísa mheasa.
 Agus is uime sin adeir Dáibhídh Rí, viri sanguinum et dolosi non
 dimidiabunt dies suos ‘an dream bhíos fuileach (nó do-ní dortadh
 fola) agus bhíos cealgach, ní fhaghaid leath a laitheadh.’ Dá
 chor i gcéill, an dream agá mbí dúil i ndún-mharbhadh agus i
 bhfeall agus i mbeartaibh gráineamhla oile, go gciorrbhann Dia
 a laithe, ionnus nach beidís ag sír-dhéanamh uilc. Agus go bhfios
 damh, is maith thig leis aní se an rann do-rinne file dh'áirithe,
 mar a n-abair: —

> 1. 5325] Dá mbeith go bhfuighbheadh fear fill
>   
> seal dá ré 'na ré aoibhinn,
>   
> atáid cách dá chor i gcairt
>   
> nach gnáth a dhol gan díoghailt.
> 




#### An ceathramhadh goin


An ceathramhadh hadhbhar, ionnus nach leandaois ainbhearta
  
5330] 
a n-aithreach; do réir S. Augustine san treas ceist déag don
 Leabhar Ceast ro sgríobh ar an sein-reacht, mar a n-abair,
 infantes in Sodomis simul cum parentibus cremati sunt, ne diu
 viventes exempla parentum consequerentur ‘do loisgeadh na
 naoidhin i Sodoma mar aon réna dtuismhightheóiribh, d'fhaitcheas, 
  
5335] 
dá mairdís i bhfad, go leanfadaois sompladha a
 sean agus a sinnsear.’


#### An cúigeadh goin


An cúigeadh hadhbhar, tré pheacaidhibh na dtuismhightheóireadh.
 Óir díoghlaidh Dia go meinic ar an saoghal so coirthe na
 sinnsear ar an sliocht tig uatha, gus an treas glún nó an
  
5340] 
ceathramhadh glún, do réir an bhagair do-ní sé féin, mar a


---

p.168



 n-abair san .20. caibidil in Exodo: Ego sum Dominus Deus tuus
 fortis, zelotes, visitans iniquitatem patrum in filios, usque in
 tertiam et quartam generationem ‘is mise do Thighearna, do Dhia
 láidir féin, éadmhar, ag agra urchóide na n-aithreach ar an gcloinn gus 
  
5345] 
an treas glún nó an ceathramhadh glún.’ Dá chor i
 gcéill go dtiobhradh bás agus gearr-shaoghal go meinic do
 chlann-mhaicne lochta an díomusa agus an dún-mharbhtha, an
 anfhlaithis agus na héagcóra. Ionnus, dá threise agus dá thréine
 bhíos an duine acfuinneach úd, gurab meinic nach bí mac ag gabháil a 
  
5350] 
oighreachta tar a éis. Gurab uime sin adeir file éigin an rann so
 thig leis aní gcéadna: —

> 1. Ní bhí a chlann ó neach i neart
>   
> 'gon tí bhus gann breath ar bhocht;
>   
> a ndéinid na haithre d'ulc,
>   
> 5355] don lucht as a haithle is olc.
> 




#### An seiseadh goin


Bíodh a fhiadhnaise sin ar mhórán d'uaislibh an oiléin se na
 hÉireann, agá ndeachaidh báthadh ar mhórán dá dtighthibh
 onóracha, ionnus nach fuil acht ainbhfine agá n-áitiughadh don
 chur so; agus iad féin — an mhéid maireas dá n-iarmhar — i
  
5360] 
moghsaine agus i mbochtacht, ag íoc uabhair agus aindlighidh, drúise
 agus droich-bheart, fill agus fionghaile a sean agus a sinnsear.
 Gonadh uime sin do-rinne **Maolmhuire Ó hUiginn, aird-easpog
 **Thuama****, an rann so: —


> 1. Fuilngidh Dia dúthaigh a sean,
>   
> 5365] tré anuabhar Mhac Míleadh,
>   
> críoch ainglidhe fá n-iadh tonn,
>   
> fá riar ainbhfine eachtronn.
> 




 Ag so mar thig leis aní se thuas an aislinge do-chonnairc
 Adhamhnán, fear lán don Spiorad Naomh, do réir mar léaghthar
  
5370] 
i Leabhar Leacaoin, vae, vae, vae, viris Hiberniae insolae
 mandata Domini transgredientibus. Vae regibus et principibus, qui
 non dirigunt sapientiam et veritatem, et diligunt iniquitatem. Vae
 doctoribus qui non docent veritatem, et consentiunt vanitatibus


---

p.169



 imperfectorum. Vae meretricibus et peccatoribus, qui sicut foenum
  
5375] 
et stipula concremabuntur ‘monuar, monuar, monuar,
 d'áitightheóiribh oiléin na hÉireann, sháruigheas aitheanta an
 Tighearna. Monuar dá ríoghaibh agus dá prionnsadhaibh, nach stiúrann
 an eagna ná an fhírinne, agus ghrádhuigheas an urchóid. Monuar
 dá doctúiribh, nach seólann an fhírinne, agus do-bheir comhaontaidh
  
5380] 
ré díomhaoineasaibh na gciontach. Monuar dá meirdreachaibh
 agus dá peacthachaibh, chomhloisgfidhear amhail fhéar
 thirim nó barrach lín.’ As an mbagar so do-rinne an t-aingeal
 is iontuigthe gurab tuar díoghaltais ó Dhia ar na daoinibh feil-bhearta
 gráineamhla do dhéanamh, agus go háirithe trí ghné
  
5385] 
pheacaidh is gnáth lé Dia do dhíoghail ar an saoghal so, mar
 atá dortadh fola lé feall, leattrom d'imirt ar an eaglais, agus
 gnáthughadh an adhaltrannais.


#### An seachtmhadh goin


Tuigthear fírinne aneithe se as aní léaghthar san dara caibidil
 déag don dara leabhar do Leabhraibh na Ríogh, mar do-rinne
  
5390] 
Dia díoghaltas ar an adhaltrannaigh Bersabe: an mac rug sí
 i n-adhaltrannas do Dháibhídh d'éag go grod i ndiaidh a
 bheirthe, i n-íoc na coire do-rinneadar a thuismhidhtheóiridhe.
 Is trés an nguais se do bheith ó Dhia i ndiaidh na bpeacadh so
 adeir Pól go hiongantach san deachmhadh caibidil gus na
 hEabhraidhibh, 
  
5395] mar a n-abair, quam horrendum est incidere in
 manus Dei viventis ‘créad é a mhéid d'uathbhás, teagmháil i
 lámhaibh an Dé bheo!’ Dá chor i gcéill gurab mór is ineagluighthe
 dona peacthachaibh fearg Dé do thuilleamh, agus méad an chumais
 atá ag Dia ar dhíoghaltas do dhéanamh orra. Uime sin atá Greaghóir 
  
5400] 
naomhtha ag teagasg na ndaoine san .13. Homil., ag
 sgríobhadh ar an soisgéal darab tosach sint lumbi vestri praecinti,
 mar a n-abair, nemo Dei longanimitatem negligat, quia tanto
 districtiorem iustitiam in iudicio exigit, quanto longiorem ante
 iudicium patientiam prorogavit ‘ná tugadh aon-duine faill i
 bhfad-aradhnacht 
  
5405] Dé, óir cion a bhfuil d'fhad-dáil 'na
 fhoidhide ag cur a bhreitheamhnais ar cáirde, atá sé do chaoile
 'na cheirt-bhreitheamhnas.’ Gidh eadh, is eadh shaoilid an líne
 nó an lucht comhaimsire


---

p.170



 atá againn, gur chuir Dia cloidheamh an inneachaidh 'na thruaill
 taisgeadha, mar nach gabhaid rabhadh ón tsinnsear táinig romhainn,
  
5410] 
ar a ndearna Dia díoghaltas tréna olcaibh féin, acht iad go
 laothamhail lán d'aindícheall éigneach ag coill agus ag creachadh
 a gcarad agus a gcomharsan, ag buain a n-ionnmhais agus a
 n-óir-chiste tré chomhar-bháidh breitheamh mbreabóideach agus
 charad gcleasach gcealg-rúnach dhíobh. Acht cheana, dar mo
 chubhais, atá an 
  
5415] Dia do-rinne an díoghaltas ar an sinnsear coimh-
 díbhfeargach anois ré ceartughadh na gciontach tréna n-olcaibh
 agus do bhí ré smacht do dhéanamh ar an sinnsear táinig romhainn.
 Ar an adhbhar soin déanadh gach aon faire air féin, go nach
 luighfeadh Dia lámh air. Óir ní tualaing tréan dá threise ar
  
5420] 
talmhain neart nó neimh-fhíoch Dé do thurnamh ná do throim-ísliughadh, 
 an tan chuireas roimhe díoghaltas do dhéanamh.
 Agus is uime sin fhiafruigheas Pól go hiongantach ‘créad é a
 mhéid do dhochar teagmháil i lámhaibh an Dé bheó?’


#### An t-ochtmhadh goin


Tuig, a dhuine, gur gnáthach ceachtar do cheithre hainiarsmaibh
  
5425] 
urchóideacha ag toidheacht ar dhuine do thoisg an
 adhaltrannais. An céad-ainiarsma dhíobh, bochtacht antoisgtheach,
 chuireas duine as a chonách saoghalta, agus bháidheas
 i n-ainfhiachaibh éadtarbhacha é. Agus is iomdha barraidhe
 bogásach bladhmannach do breódh agus do buaileadh don sgiúirse
  
5430] 
se rénar linn féin i nÉirinn, agar fhulaing Dia dhóibh tré
 mhilleadh bhan bpósta dul tar bharr a ngealltadh.


An dara hainiarsma, teasgadh ainmheach ball. Óir is meinic
 fhuilngeas Dia súil nó chos nó lámh do chaill don adhaltrach
 i n-íoc an pheacaidh, agus mar rabhadh do dhaoinibh oile ré
  
5435] 
bheith ar a gcoimhéad ar an gcoir gcéadna.


An treas anfhochain, bás obann gan aithrighe, mar atá a
 losgadh i dteinidh, nó a bháthadh i n-uisge, nó a ghoin lé
 harm, nó a n-ionnshamhla oile do bhásaibh aibéile obanna dá
 bhreith.


An ceathramhadh hainiarsma, gan mac do bheith ag gabháil
  
5440] 
a oighreachta. Agus muna mbeith eagla a easgcáirdeasa do
 tharraing orainn, is iomdha comhartha follus cinnte do fhéadfamaois


---

p.171



 do thabhairt anuas, tarla rénar linn féin i nÉirinn ar
 aní se, nach cuirfeam síos don chur so.


#### An naomhadh goin


Acht cheana, mar rabhadh don léaghthóir, cuirfead síos
  
5445] 
ann so, acht ciodh leasg leam a luadh, beagán don druing rér
 bhean (fa-ríor) dochar na dála so, ar mbeith gan mac ag gabháil
 oighreachta ar aon díobh; mar atá **Gearóid, Iarla Chille Dara**;
 **Tomás Builtéar, Iarla Urmhumhan agus Osraighe**; **Domhnall Mhág
 Carrthaigh, Iarla Bhéil-innse**; **Muiris Mac Gearailt, Tighearna
  
5450] 
na nDéiseach**; agus **Rolont Iústás, Tighearna Chríche
 Iústásach**; **Éamonn Mac Giobúin, dá ngairthí an Ridire Fionn**;
 agus **an Calbhach Ó Cearbhaill, dá ngairthí Tighearna Éile**.
 Agus muna mbeith go raibhe an drong adubhart chomh-follus soin
 ciontach san choir se go bhfuilid a ngníomha san ngné sin
  
5455] 
i mbéalaibh cáich go coitcheann, do fhúigfinn iad mar gach
 lucht oile gan labhairt orra. Gonadh uime sin do-rinne file
 éigin an rann so: —

> 1. Gach rí colach do-ní drúis,
>   
> coir chuireas a shúil do niort;
>   
> 5460] is é an gníomh soin tar gach sgéal
>   
> cheileas a shéan is a shliocht.
> 




#### An deachmhadh goin


Is amhlaidh thuigim gurab i ndíoghaltas adhaltrannais
 **Ruaidhrí mhic Thoirdhealbhaigh Uí Chonchubhair, ríogh
 Connacht**, agus adhaltrannais **Dhiarmada Mhic Mhurchadha, ríogh
  
5465] 
Laighean**, do dheónuigh Dia Gaoidhil do dhealughadh ré
 hard-fhlaitheas Éireann, agus Gaill do dhéanamh gabháltais orra.
 Óir léaghthar ar **Ruaidhrí Ua Chonchubhair** nachar lór leis seisear
 leannán do bheith aige gan a thoil féin do bheith aige ar gach
 mnaoi 'na dhúthaigh 'na gcuirfeadh dúil, gémadh pósta nó
  
5470] 
neamhphósta do bhiadh sí. Agus is follus do thaoibh **Dhiarmada
 Mheic Mhurchadha** gurab tré mhnaoi **Thighearnáin Uí Ruairc** do
 bhreith leis tarla gach dochar dá ndearnaidh sé dhó féin agus
 d'Éirinn. Gá dtám ris, is iomdha flaitheas foirleathan, agus
 ríogh-fhuil


---

p.172



 rathmhar ro-uasal do ruagadh go ro-aibéil trés an bpeacadh
  
5475] 
so, mar is léir i leabhraibh irse agus annála na n-ard-fhlaitheadh
 anall-ód.


#### An t-aonmhadh goin déag


Bíodh a fhiadhnaise sin ar aní tharla dona trí hard-fhlathaibh
 se síos a los na coire se: Ag so a n-anmanna: Sardanapalus
 rí na Persia, Rodericus rí na Spáinne, agus Vortigernus rí na 
  
5480] 
Breatan Móire. Is eadh tarla don chéid-fhear, caiptín dá
 mhuinntir féin do bhuain a chinn de, ar mbeith dhó i measg
 an bhantrachta i n-earradh mhná, agus é ag sníomh choigíle,
 agus an líne ríoghamhail do dhul i mbáthadh do bhíthin an
 mhíghníomha soin; nó do réir dhruinge oile é féin dá losgadh féin
 agus a ionnmhasa 
  
5485] mar aon ris i dtor dhaingean do hiadhadh lais
 féin air.


Is eadh tarla don dara fear .i. Rodericus do dhéanamh, dúil
 do chur i mnaoi iarla onóraigh don Spáinn, agus an t-iarla do
 chor ar eachtra don Aiffric. Agus ar mbeith don iarla san
 eachtra soin tarla don rígh míghníomh do dhéanamh ré mnaoi an iarla.
  
5490] 
Agus ar bhfilleadh óna thurus don iarla, fuair sgéala an
 mhíghníomha soin, agus do-ní gearán agus éagnach ar an rígh ré
 huaislibh na Spáinne fán míghníomh sin, agus do-rinne féin agus
 iad féin ceangal ré chéile, agus do chogradar Múraigh do thabhairt
 isteach ar an Spáinn. Agus iar gcinneadh ar an gcomhairle sin
 dóibh, téid 
  
5495] an t-iarla tar a ais don Aiffric, agus tug sluagh
 líonmhar Múrach leis don Spáinn dá gabháil, agus tug féin agus na
 Múraigh gona ranntaibh cath don rígh Rodericus, gur marbhadh
 Rodericus agus urmhór a shluagh san chath, gur ghabhadar na
 Múraigh orlamhas na Spáinne tuairim chúig céad bliadhain do dhruim 
  
5500] 
an mhíghníomha soin. Agus ní tháinig lorg ná sliocht ar
 Rodericus san Spáinn ó shoin.


Is eadh tarla don treas fear .i. Vortigernus, flaitheas na
 Breatan Móire do leónadh réna linn, agus Saxanaigh do ghabháil
 neirt uirre d'fhulang Dé, i ndíoghail na coire do-rinne an rí,
  
5505] 
mar atá inghean Hengistus, caiptín Gearmáineach, do bheith 'na
 leannán leaptha ar sgáth a beith pósta aige, do chongbháil tar
 ceann a mhná pósta féin.




---

p.173


#### An dara goin déag


Is iomdha a shamhail oile so do sgéalaibh budh éidir do chur
 síos annso, do sheachna na fad-dála fhúigfidhear linn don chur
  
5510] 
so gan chur síos. Agus is truagh an doille agus an dorchadas
 doiléir dásachtach, agus an dúire dhoitheagaisg don druing ad-chí
 an ciorrbhadh cinidh, agus an folmhughadh flaithis, agus an
 ruathar-chlódh ríogh-fhola, tig don mheasgán mhearbhaill úd dá
 ngoirthear mear-ghrádh na meirdreach, agus nach déinid iad féin
  
5515] 
d'anacal air. Ag so an teist do-bheir Hieronymus in Epist. ar
 choir na drúise, o ignis infernalis luxuriae, cuius materia gula,
 cuius flamma superbia, cuius scintilla prava colloquia, cuius fumus
 infamia, cuius cinis inmunditia, cuius finis gehenna ‘ó a theine
 ifreannda na drúise, darab adhbhar an craos, darab lasair an
  
5520] 
díomas, darab drithleanna doibhriathra, darab deatach míochlú,
 darab luaithreadh neamhghlaine, darab críoch an bhráith-theine!’
 As so is iontuigthe créad é a mhéad do dhíoth do dhuine bheith
 drúiseach, agus créad na dochair do-ní sí dhó.


#### An treas goin déag


An seiseadh hadhbhar fá bhfuaduigheann Dia na daoine óga
  
5525] 
leis leath as-toigh dá n-aois, do chionn nach fiú na daoine
 bhíos beó tar a n-éis, na deagh-dhaoine do bheith eatorra. Do
 réir mar adeir Pól, ag labhairt ar na hapstalaibh agus ar na
 fíréanchaibh dá dtugadh bás i ndiaidh Chríost ar son a gcreidimh, amhail 
  
5530] 
léaghthar san aonmhadh caibidil déag gus na hEabhraidhibh,
 mar a n-abair, quibus dignus non erat mundus ‘an dream nacharbh
 fhiú an domhan a mbeith ann.’ Dá chor i gcéill gur mhaith an
 t-adhbhar fár fhulaing Dia martradh na n-apstal agus na
 bhfíréan, do bhríogh nacharbh fhiú olc na druinge do bhí beó dá
 n-éis iad féin do bheith eatorra. Ag so do réir Augustine,
 De Vita 
  
5535] Christiana, fáth oile fá mbeireann Dia daoine leis go
 luath, mar a n-abair, vocantur ante tempus boni, ne diutius
 vexentur a noxiis; mali vero et impii tolluntur, ne diutius bonos
 persequantur ‘gairmthear ré n-aimsir na deagh-dhaoine, ionnus
 nach beidís ní budh faide dá mbuaidhreadh ag na droch-dhaoinibh.
  
5540] 
Beirthear iomorra na dodhaoine agus na héadtrócairigh, go nach


---

p.174



 beidís ní budh faide ag inghreim ar na deagh-dhaoinibh.’
 Adeir Greaghóir naomhtha, ag teacht leis aní gcéadna so san
 cheathramhadh leabhar dá Leabhraibh Comhagallmha, malitia
 remanentium meretur ut hi qui prodesse poterant festine subtrahantur 
  
5545] 
‘tuillidh mailís na druinge mhaireas, an dream do
 rachadh i dtarbha do bhreith go grod uatha.’ Bíodh a
 fhiadhnaise sin ar mhórán do dhaoinibh iarras an saoghal go
 haindlightheach ré a fhágbháil agá n-oighreadhaibh dá n-éis,
 agus agá mbeireann Dia, i ndíoghaltas a n-aindlighidh, a n-oighreadha 
  
5550] 
uatha sul éagaid féin.


AN SEACHTMHADH HALT
-------------------


'na bhfiafruighthear a ndleaghair bróin-fhleadh nó torramh do
 dhéanamh, agus fós 'na gcuirthear i gceist an somholta dol i
 sochraide na marbh dá n-adhnacal.
#### An chéad-ghoin


Is dearbh gurab cóir bróin-fhleadh nó torramh do dhéanamh
 ar na marbhaibh ré linn a mbáis, do réir S. Dinís, san ochtmhadh
 caibidil ro sgríobh ar ard-fhlaitheas na heagailse, mar a n-abair, 
 convenienter adsint poenitentes exequiis mortuorum, ut discant et 
  
5555] 
attendant mortis contemptum ‘is cneasta dona
 haithrigheachaibh bheith do láthair thorraimh na marbh, ionnus go
 dtugdaois dá n-aire tár agus tarcaisne an bháis.’


#### An dara goin


Tuigim mar an gcéadna gurab somholta dul i sochraide na
 marbh dá n-adhnacal. Ar dtús, fá somholta idir Phágánchaibh
  
5560] 
féin na mairbh d'onórughadh agus d'iomchar ré a n-adhnacal.
 Bíodh a fhiadhnaise sin ar **Dionysius Halicarnassensis** san
 chúigeadh Leabhar, mar a léaghthar, an tan fuair an ridire
 rathmhar ro-chródha, agus an caiptín cosgrach caith-iorghalach,
 agus an baránta bríoghmhar beó-ghalach .i. Brutus bás, go dtugadar 
  
5565] 
uaisle na Rómhánach do mhodh agus d'onóir dhó, ré linn a


---

p.175



 adhnaicthe, gan imreasan gan easaonta do thoidheacht eatorra,
 acht gérbh iomdha a n-adhbhar fíocha agus fuasaoide; agus do
 iomchradar ar a nguailnibh go honórach agus go gcaith-réim mhóir
 an tseanaidh Rómhánaigh do bheith 'na dhiaidh go hionadh a
  
5570] 
adhnaicthe é. Agus is é céad-duine agar fearadh a chluiche
 caointe agus dá ndearnadh adhmoladh iar n-éag san Róimh é.
 Agus is de sin táinig an cluiche caointe do bheith mar nós ar
 feadh an domhain.


#### An treas goin


Is eadh is cluiche caointe ann, gol-gháirthe guirte gáibhtheacha
  
5575] 
agus eólchaire éagcuibhdheasach ainmheasardha do dhéanamh
 dhóibh, maille ré stothadh a bhfolt agus a bhfionnfaidh, ré
 sgríobadh agus ré sgrios a ndealbh, agus ré traost-bhualadh trom-
 ainmheach a gcorp fá lár agus fá lán-talamh; agus fós áireamh agus
 iomrádh a n-éacht agus a n-áitheas do dhéanamh; do réir mar is iontuigthe a 
  
5580] 
briathraibh Oisín san duain diagánaigh do-rinne,
 darab tosach ‘Mór anocht mo chumhaidh féin,’ mar a luaidheann bás
 Osgair a mheic. Ag so síos na roinn as a dtuigthear créad is
 cluiche caointe ann, i n-aimsir na bpágánach i nÉirinn: —

> 1. Sgreadais mac Rónáin annsoin,
>   
> 5585] agus tuitis go talmhain;
>   
> buailis fá lár a chorp chain,
>   
> tairrngis a fholt 's a fhionnfaidh.
> 2. Dobhínn ag féachain a chréacht,
>   
> agus ag áireamh a éacht;
>   
> 5590] fá mór an cás dúinn annsoin,
>   
> mar fuair bás fánar lámhaibh.
> 




#### An ceathramhadh goin


Léaghthar mar an gcéadna san seachtmhadh caibidil don
 treas leabhar ag an ughdar darab ainm Alexander ab Alexandro
 go ndearna an t-ard-fhlaith Alexander Mór an uiread soin
  
5595] 
d'onóir ré linn adhnaicthe Hephaestion — duine uasal do bhí 'na
 fhior chumainn aige féin — go dtug fá-deara múir na cathrach


---

p.176



 'na bhfuair bás d'fholach do bhrataibh dubha. Agus fós, níor
 lór leis culaidh chumha do chor ar gach aon dá shluagh, acht
 fá héigean dóibh uile a monga do bhearradh mar chuimhniughadh
  
5600] 
onóra agus cumha i ndiaidh an fhir chumainn sin do bhí
 aige féin. Agus moltar Alexander trés an ngníomh soin.


#### An cúigeadh goin


Moltar mar an gcéadna **Iulius Caesar**, do réir mar léaghthar
 ag Valerius san chúigeadh Leabhar, tré mar do loisg go honórach
 ceann **Phuimp** an tan do chuir rí na hÉigipte chuige é. Óir
  
5605] 
is é fá nós adhnaicthe dona Rómhánchaibh ar na himpiribh
 agus ar na daoinibh móra do bhíodh aca, a gcuirp do losgadh,
 agus caol-tuir chneas-aolta chloch, dá ngairthí pyramides, do
 thógbháil ar áitibh na dteinteadh 'na loisgthí cuirp na
 n-ard-fhlaitheadh. Agus is uime sin do-rinne **Caesar**, mar onóir do
  
5610] 
**Phuimp**, a cheann do losgadh, do bhríogh gurab é sin gné
 adhnaicthe is onóraighe do bhí idir na Rómhánchaibh an tan
 soin.


#### An seiseadh goin


Moltar fós, do réir na háite céadna, **Hannibal** codhnach
 chathrach na Carthago san Aifric, tré mar do adhnaic sé, diaidh
  
5615] 
i ndiaidh, na trí hard-chaiptíne do Rómhánchaibh do bhí na
 náimhdibh aige .i. Paulus, Gracchus, agus Marcellus.


#### An seachtmhadh goin


Léaghthar mar an gcéadna san dara caibidil don dara
 leabhar do Leabhraibh na Ríogh, mar a ndearna Dáibhídh Saul
 do chaoineadh, agus do fhoráil ar an bpobal Iúdaidheach a
  
5620] 
chaoineadh, agus fós mar do chuir síos do láthair an phobail a
 cheannas feadhna agus a chródhacht agus a dhaonnacht agus a
 mhaith-ghníomhartha ó shoin amach.


#### An t-ochtmhadh goin


Is somholta fós an t-adhnacal do dhéanamh, do bhríogh go
 n-áirmheann an eaglais idir na hoibreachaibh trócaire corpardha
  
5625] 
é. Atá mar an gcéadna an scrioptúir agá mholadh, do réir mar


---

p.177



 léaghthar san dara caibidil déag do Leabhar Tobias, mar a
 n-abair, quando sepeliebas mortuos, et derelinquebas prandium
 tuum et mortuos abscondebas in domo tua, et noctis silentio
 sepeliebas eos, ego obtuli orationem tuam Domino ‘an tan do bhí
  
5630] 
tú ag adhnacal na marbh, agus do fhágaibh tú do phroinn, agus do
 fhoilghis na mairbh it toigh féin, agus do adhnaic tú i gciúnas na
 hoidhche iad, do thiodhnaic mise th'urnaighthe don Tighearna.’
 Is follus as na briathraibh se an aingil gurab somholta i
 bhfiadhnaise Dé an marbh d'adhnacal. Mar an gcéadna is iontuigthe 
  
5635] 
a soisgéal na Páise go raibhe Dia buidheach do Nicodemus
 agus do Ioseph ó Arimatia tré chorp Chríost d'adhnacal iarna
 chéasadh.


#### An naomhadh goin


Léaghthar san .23. caibidil in Genesi go raibhe Abraham
 ro-chúramach timcheall adhnaicthe a mhná .i. Sara, agus mar do
 cheannuigh ionadh adhnaicthe dhi. Léaghthar fós san .50.
 caibidil don leabhar chéadna mar do-chuaidh Ioseph d'adhnacal
  
5640] 
chuirp a athar féin ón Éigipt go críochaibh na Canaan, maille
 ré sochraidibh móra, gur chuireadar i n-uaigh a shean-athar
 Abraham é.


#### An deachmhadh goin


Léaghthar ag Tobias san cheathramhadh caibidil ní thig leis
  
5645] 
aní gcéadna, mar a ndubhairt Tobias mór ré Tobias óg, a
 mhac, cum acceperit Deus animam meam, corpus meum sepeli ‘an tan
 ghlacfas Dia mh'anam, adhnaic mo chorp.’ Dá chor i gcéill
 gurab somholta na mairbh d'adhnacal.


#### An t-aonmhadh goin déag


Léaghthar fós san aonmhadh caibidil déag ag Eóin gur
  
5650] 
adhnaiceadh Lazarus lé Muire agus lé Marta. Léaghthar fós, san
 ochtmhadh caibidil do Ghníomharthaibh na nApstal, gur hadhnaiceadh
 go honórach Stiabhna naomhtha, do réir mar deirthear
 san áit chéadna, sepelierunt Stephanum viri timorati, et fecerunt
 planctum magnum super eum ‘do hadhnaiceadh Stiabhna lé
  
5655] 
fearaibh faitcheasacha, agus do-rónsad nuall-ghubha mór ós a
 chionn.’




---

p.178


#### An dara goin déag


Léaghthar fós ag Valerius Maximus san aonmhadh caibidil déag
 don chéid-leabhar, ar Simonides, gur adhnaic duine marbh ar an
 tráigh, agus go dtáinig dhe sin gur saoradh é féin óna bháthadh
  
5660] 
agus óna mharbhadh i dtigh do bhí ar dtuitim ar dhruing mhóir,
 rér dhealuigh Dia go hiongantach é sul do leagadh an teagh
 ar chách dá marbhadh.


#### An treas goin déag


Léaghthar san dara caibidil don dara leabhar do Leabhraibh
 na Ríogh briathra asarb iontuigthe gurab buidheach Dia don
  
5665] 
druing do-ní na mairbh d'adhnacal. Ag so mar adeir an ríogh-fháidh
 Dáibhídh ag labhairt ris an druing lér hadhnaiceadh
 Saul, benedicti vos a Domino, qui fecistis misericordiam hanc cum
 domino vestro Saul, et sepelistis eum. Et nunc retribuet vobis
 quidem Dominus misericordiam et veritatem ‘is beannuighthe
  
5670] 
sibhse ón Tighearna, sibhse do-rinne an trócaire se ar bhar
 dtighearna féin Saul, agus do adhnaic sibh é. Agus anois
 dáilfhidh dhaoibh go deimhin an Tighearna trócaire agus fírinne.’
 As na briathraibh se is iontuigthe go roinneann Dia trócaire agus
 ceart ré duine trés an marbh d'adhnacal.


AN T-OCHTMHADH HALT
-------------------


'na gcuirthear síos an sochrach do dhuine bheith adhnaicthe i
 n-ionadh choisreacdha; agus na nóis adhnaicthe do bhíodh in gach
 aon-áit, do réir na bPágánach agus do réir na gCríostaidhtheadh.
#### An chéad-ghoin



  
5675] Fiafraighidh S. Augustine san leabhar ro sgríobh don chúram
 dleaghair do dhéanamh timcheall na marbh, agus S. Thomas san
 .45. Dist., ag sgríobhadh ar an gceathramhadh leabhar do
 Mhaighistir na mBreath, ‘an bhfuil tarbha d'anmaibh na marbh
 a gcuirp d'adhnacal go honórach i gceall-úir, nó i n-ionadh
  
5680] 
choisreacdha?’ Gidh eadh, sul fhreigeóram don cheist sin,


---

p.179



 cuirfeamaoid síos annso cuid dona nósaibh adhnaicthe do bhíodh
 ag na págánchaibh.


#### An dara goin


An céad-nós. Is amhlaidh do-nídís na Rómhánaigh, na
 cuirp do losgadh agus na cnámha do thaisge agus tuir do thógbháil
  
5685] 
ar áitibh na dteinteadh, amhail adubhramair, do réir **Plinius**
 san .54. caibidil don seachtmhadh leabhar.


#### An treas goin


An dara nós. Is eadh do-nídís na Massagetae, do réir
 Ieronimus san .36. caibidil mar a sgríobhann i gcoinne
 Iovinian, is eadh iomorra do-nídís, na seanóiridhe do thachtadh, agus a 
  
5690] 
gcuirp do bhruith agus d'ithe, d'eagla a gcraos-shloigthe
 do chonaibh nó do mhadraibh.


#### An ceathramhadh goin


An treas nós. Is eadh do-nídís na Tibareni, na seanóiridhe
 searcacha agus na hathlaoich ionmhaine do bhíodh aca do chrochadh
 go hard, ionnus nach roichfeadh cú ná gadhar ná muc
  
5695] 
ná beathadhach allta oile iad, dá sraoilleadh nó dá sreang-tharraing
 as a chéile.


#### An cúigeadh goin


An ceathramhadh nós. Is eadh do-nídís na Hyrcani, na
 daoine leith-bheó do chor fána fiachaibh agus fána fraochmhadraibh
 dá gcognamh agus dá gcreim-leadradh.


#### An seiseadh goin



  
5700] An cúigeadh nós. Is eadh do-nídís na Caspii cuirp na
 marbh do thabhairt do bheathadhachaibh confadhacha, dá
 gcosgairt agus dá gcreat-raobadh.


#### An seachtmhadh goin


An seiseadh nós. Is eadh do-nídís Cine Scuit ón Sceithia,
 an marbh d'adhnacal fá úir, agus an tí fá dile agus fá díoghraisighe 
  
5705] 
leis an marbh d'adhnacal mar aon ris.




---

p.180


#### An t-ochtmhadh goin


An seachtmhadh nós. Is eadh do-nídís na Bactri, coiléin
 óga do bheathughadh d'aon-toisg i gcomhair chorp na marbh
 do chognamh agus do chraos-longadh.


#### An naomhadh goin


An t-ochtmhadh nós. Is eadh do-nídís lucht na hÉigipte,
  
5710] 
gach marbh d'adhnacal 'na thoigh féin, nó dá mbeith gan teagh
 ndíleas aige, a chur i dteagh an tí is measa dhó i bhfuil, do
 réir Thuil Sigir san chéid-leabhar dá Leabhraibh Ceast.


#### An deachmhadh goin


An naomhadh nós. Is eadh do-nídís na Neviae, do réir
 Alexander ab Alexandro, san seachtmhadh caibidil don .3.
  
5715] 
leabhar, an marbh d'adhnacal fá úir maille ré hadhmoltaibh
 agus ré comhgháir chaointe agus ré píobaireacht do bheith roimhe
 gus an eaglais. Agus do-chím an nós so agá ghnáthughadh
 i gConnachtaibh. Óir bíd mná timcheall an mhairbh ag
 tabhairt teasta agus formolta air, agus bíth píobaire ag seinm rés an
  
5720] 
gcorp ag triall gus an gcill.


#### An t-aonmhadh goin déag


An deachmhadh nós, do réir na caibidleach céadna. Is
 eadh do-nídís lucht na hÉigipte, an tan do éagadh an rí do
 bhíodh ós a gcionn, sagart do chur do reic agus d'fhaisnéis
 ghníomh an ríogh, do láthair chomhdhála coitchinne na hÉigipte. Agus 
  
5725] 
an tan fá threise dhá mhíghníomhaibh ioná dá mhaith, do
 bhreathnughadh na sochraide sin, is eadh do-nídís i ndíoghail
 a mhíghníomh, gan onóir adhnaicthe do thabhairt dá chorp.
 Gidh eadh, an tan fá threise dhá mhaith ioná dá mhíghníomhaibh,
 do hadhnaicthí go honórach é, maille ré séad-chomharthaibh
  
5730] 
suaitheanta do thógbháil ós a chionn.


#### An dara goin déag


An t-aonmhadh nós déag. Is eadh do-níthí i gcathair na
 hAithne, an tan do mharbhadh duine é féin, an lámh lé


---

p.181



 n-imreadh an bás air féin do theasgadh don chorp, agus a
 fágbháil gan folach ar dhruim na huaighe 'na gcuirthí an corp
  
5735] 
dár teasgadh í. Agus is uime do-nídís sin, mar aithis agus mar
 oilbhéim don láimh lé ndearnadh an gníomh sin.


#### An treas goin déag


An dara nós déag. Is eadh do-nídís na Macedones, amhail
 léaghthar ag an ughdar gcéadna soin san .27. caibidil don
 chúigeadh leabhar, an tí do marbhthaoi i rinn iorghaile nó
 chatha, a chor i dteannáil nó i dteinidh threathan-mhóir thréan-lasrach, 
  
5740] 
agus an sluagh go huilidhe do theacht 'na
 gcipeadhaibh agus 'na gcóirighthibh fá thrí go ciorcalda timcheall
 na teineadh 'na mbídís cuirp na marbh torchaireadh i rinn iorghaile
 amhail adubhramair. Agus is eadh do-nídís drong dona
  
5745] 
sluaghaibh sin, a gceinn-bheirte do theilgean san teinidh dá
 gcomhlosgadh mar aon ré corpaibh a gcompán, agus drong oile
 sréin a n-each, agus drong oile a gcloidhmhe, agus drong oile a
 n-airm dhiubhraigthe, mar atáid a ngearr-ghaoithe agus a sleagha
 agus a soighde, agus drong oile cuid dá n-éadálaibh agus dá maoinibh 
  
5750] 
saoghalta, agus sin uile mar onóir do chorpaibh na marbh
 bhíos san teinidh, agus mar chomhartha lúth-gháire tréna fheabhas
 do chríochnuighsead na mairbh sin a mbeatha.


#### An ceathramhadh goin déag


An treas nós déag. Is eadh do-nídís i nÉirinn i n-aimsir
 na gcuradh agus na Féine, sul táinig solus an chreidimh chuca,
  
5755] 
sna mairbh d'adhnacal fá úir. Gidh eadh, is iomdha cor ar
 a gcuirthí leó iad. An céad-chor, uaigh nó feart talmhan
 do dhéanamh go bhfad agus go leithead an chuirp, agus bonn a
 chos ris an aird soir agus a bhaitheas ris an aird siar, agus carn
 cloch do chor ós a chionn, dá ngairthí leacht, mar atá feart Mhaothagáin 
  
5760] 
i nUíbh Fathaigh. An dara cor, na mairbh do chor
 fá úir, agus mion-rátha do chloidhe na dtimcheall, agus gan lia ná
 leacht ós a gcionn. Agus atáid trí dronga chuirthear sna
 mion-ráthaibh se, mar atáid aois ealadhna, mná, agus leinbh. Agus


---

p.182



 atáid dá chor oile ar a gcuirthí daoine i nÉirinn, mar aon ris
  
5765] 
an gcor soin, thuigthear as an rann so: —

> 1. Feart aon-doruis d'fhior go n-aoi,
>   
> feart go ndíbh ndoirsibh for mhnaoi;
>   
> fearta gan doirse cheana
>   
> for mhaca, for ingheana,
>   
> 5770] cnuic for allmharchaibh ána,
>   
> ocus múir for mhór-phlágha.
> 




As an rann so is iontuigthe nach bíodh acht aon-dorus ar fheart
 an fhir ealadhna, agus dá dhorus ar fheart na mná, feart na leanbh
 gan aon-dorus, cnuic for allmharchaibh uaisle, agus cladh-mhúir
  
5775] 
for lucht ghalar ngráineamhail. Cor oile ar a gcuirthí iad, mar
 atá go lia agus go leacht; agus is líonmhar atáid na fearta so i
 nÉirinn.


#### An cúigeadh goin déag


Gné oile adhnaicthe do bhíodh i nÉirinn ré linn na págántachta,
 na mairbh do chur 'na seasamh, agus carn criadh agus cloch
 do thógbháil ós a gcionn go ciorcalda comhchruinn, agus a n-airm
  
5780] 
d'adhnacal mar aon riú. Agus is mar sin do hadhnaiceadh mórán
 d'uaislibh na hÉireann anall-ód, agus go háirithe Mogh Néid,
 amhail léaghthar i gcath Mhuighe Tualaing ag Dearg Dhamhsa
 draoi, do-rinne an rann so: —

> 1. 5785] Feart Mhogha so ar Maigh Tualaing,
>   
> gona ruibhne ré a ghualainn,
>   
> gona lúirigh luaidheas goil,
>   
> is gona chath-bharr chumhdaigh.
> 




#### An seiseadh goin déag


An ceathramhadh nós déag. Is eadh do-nídís na Críostaidhthe,
 na mairbh d'adhnacal i gceall-úiribh coisreacdha, do
  
5790] 
réir mar léaghthar ag Decre. 13. qu.2. cap. Diocesani. Do-bheir
 Greaghóir naomhtha freagra ar an gceist úd S. Augustine, agus is
 eadh adeir, gurab sochrach dona fíréanchaibh bheith adhnaicthe i
 gceall-úiribh coisreacdha, agus gurab


---

p.183



 dochrach dona droch-dhaoinibh bheith ionnta. Do réir
  
5795] 
mar léaghthar ag Decre. 2. p. causa.13. qu.2: Cum gravia peccata.
 Cum gravia peccata non depremunt, tunc prodest mortuis si in ecclesia
 sepeliantur, quia eorum proximi, etca. Nam quos peccata gravia
 depremunt, ad maiorem cumulum damnationis, potius quam ad solutionem,
 eorum corpora in ecclesiis 
  
5800] ponuntur ‘an tan nach turnaid peacaidhe
 troma na mairbh, is tarbhach dhóibh dá n-adhnaicthear san eaglais
 iad, óir do-bheirid commaoine agus guidhe a gcomharsan mbeó
 furtacht dóibh. An dream cheana leagthar lé peacaidhibh troma, is
 mó théid i ndíoth dhóibh agus i ndamain ioná i bhfuasgladh bheith 
  
5805] 
dá gcorpaibh arna gcur i gceallaibh.’ Cuiridh an ghluais
 atá ar na briathraibh céadna dá réasún síos fá bhfuil sochar dona
 deagh-dhaoinibh bheith i gceallaibh adhnaicthe. An céid-réasún,
 ionnus go mbeith díon an naoimh darab cill í orra.
 An dara réasún, gurab ann is lugha fhéadfaid na deamhain
  
5810] 
buaidhreadh do dhéanamh orra.


AN NAOMHADH HALT
----------------


'na gcuirthear síos annso, an ceaduightheach do neach caoi do
 dhéanamh i ndiaidh an mhairbh, nó lúth-gháir do bheith air tré
 bhás duine oile; agus na hadhbhair fá ndleaghair caoi do dhéanamh;
 agus fós, an ceaduightheach do dhuine a iarraidh ar dhuine oile,
 do bhiadh ag fagháil bháis, teacht dá thaisbéanadh féin dó d'éis
 a bháis.
#### An chéad-ghoin


Féadtar a fhiafraighidh annso, an ceaduightheach caoi do
 dhéanamh i ndiaidh na marbh? Mo fhreagra air sin go bhfuilid
 dá ghné chaointe ann, mar atá caoineadh measardha agus caoineadh
 neimhmeasardha. Agus is ceaduightheach do neoch, agus fós atá
  
5815] 
sé somholta, caoi do dhéanamh ar an gcéad-mhodh. Agus is
 uime sin adeir Pól san dara caibidil déag gusna Rómhánchaibh,
 flete cum flentibus ‘déanaidh caoi lé lucht an chaointe.’ Dá
 chor i gcéill gurab somholta caoi mheasardha do dhéanamh i
 ndiaidh


---

p.184



 na marbh. Tig Solamh san .22. caibidil in Ecclo. leis so,
  
5820] 
mar a n-abair, modicum plora super mortuum, quoniam requievit
 ‘déana beagán caoi ós cionn an mhairbh, do bhríogh gur
 shuaimhnigh nó gur chumhsanuigh sé.’ Tig mar an gcéadna
 Ieremias san naomhadh caibidil leis aní gcéadna, mar a n-abair,
 quis dabit capiti meo aquam, et oculis meis, etca. ‘cia do-bhéara
  
5825] 
uisge dom cheann agus tobar déar dom shúilibh? agus caoinfead
 do ló agus d'oidhche marbhána inghine mo phobail féin’ .i. an
 dream do muirbhfidhe do lucht chathrach Ierusalem. Léaghthar
 san treas caibidil déag in Genesi gur chaoi Abraham tré bhás a
 mhná .i. Sara, acht gé do bhí sí .127. mbliadhna d'aois ag fagháil 
  
5830] 
bháis di. Léaghthar san treas caibidil déag don dara
 leabhar do Leabhraibh na Ríogh gur ghuil Dáibhídh ag caoineadh
 Ammon, an tan do thuit sé lé hAbsolon tré éigniughadh a
 dheirbhsheathar Thamar. Léaghthar mar 
  
5835] 
an gcéadna san aonmhadh caibidil déag ag Eóin gur ghuil Íosa ós cionn uaighe Lazarus.
 Léaghthar mar an gcéadna gur ghuil Muire Magdalen ós cionn
 adhnaicthe Críost. Léaghthar fós go nguileadh S. Ambrós gach a
 mhionca do-chluineadh bás duine mhaith. Do ghuil fós S.
 Bearnard ag caoineadh a chommbráthar crábhaidh Hambertus. Do
 ghuileadar deisgiobail Mhártain naomhtha ar bhfagháil bháis dó. Agus 
  
5840] 
do ghuileadar deisgiobail S. Doiminic ar bhfagháil
 bháis dó féin mar an gcéadna.


#### An dara goin


Tuig, a léaghthóir, nach eadh amháin dhleaghair caoi
 mheasardha do dhéanamh i ndiaidh na ndaoine an tan
 do-gheibhid bás i bpeacadh mharbhthach; acht fós atáid trí
  
5845] 
hadhbhair fá ndlighmíd caoi i ndiaidh na bhfíréan an tan
 do-gheibhid bás. An céad adhbhar dhíobh, tréna loighead do
 dhaoinibh maithe fhágbhaid tar an n-éis san tsaoghal. An dara
 hadhbhar, do dhéanamh truaighe agus comhpáise don tí éagas,
 d'eagla go mbeith fuidheall péine ré a íoc i bpurgadóir air. An
  
5850] 
treas adhbhar, do chaoineadh an anfhorlainn agus an ainiarsma atá
 i ndiaidh na nádúire daonna, dá dtig gan tearmann do bheith ag
 aon-duine ón bhás, dá fheabhas nó dá olcas. Gidh eadh, tuig,


---

p.185



 a dhuine, nach dleaghair dhúinn guil ná caoineadh do dhéanamh
 amhail do-nídís na págánaigh, mar atá ar bhfuilt nó ar bhfionnfadh 
  
5855] 
do tharraing, nó ar ndealbha do sgrios lénar
 n-ingnibh, nó ar gcuirp do lot lé harmaibh, nó nuall-ghul ard do
 dhéanamh amhail chona allta; do bhríogh nach ionann dáil dúinn
 agus dona págánchaibh, ag nach raibhe súil ris an eiséirghe, ná ré
 chéile d'fhaigsin go bráth arís; ní hionann agus sinne, agá bhfuil 
  
5860] 
creideamh Críost. Agus is uime sin adeir Cyprian
 naomhtha, san leabhar ro sgríobh do dhomharbhthacht na hanma,
 quos apud Deum vivere dicimus, tanquam perditos lugere non debemus
 ‘an dream adeirmíd do mharthain i bhfarradh Dé, ní dleaghair
 dhúinn a gcaoineadh amhail dhreim do bhiadh arna gcaill.’
  
5865] 
Atá Pól ag fíoradh aneithe céadna, do réir mar léaghthar san
 cheathramhadh caibidil don chéid-Eip. go Thessalonicenses,
 mar a n-abair, Nolumus vos ignorare, fratres, de dormientibus,
 ut non contristemini sicut et caeteri qui spem non habent ‘a
 bhráithreacha, ní háil linn bhar mbeith ainbhfiosach do thaoibh na marbh, ionnus 
  
5870] 
nach biadh comhthuirse oraibh mar chách, ag nach
 bí dóchas a chéile d'fhaigsin i ndiaidh na heiséirghe.’ Dá
 chor i gcéill nach dleaghair dhóibh cumhaidh anorduighthe do bheith
 orra, amhail do bhíodh ar na págánchaibh, ag nach raibhe súil
 ré a chéile d'fhaigsin tar éis na beatha so.


#### An treas goin



  
5875] Tuigthear fírinne aneithe céadna as an naomhadh caibidil
 déag do Levitico, mar a n-abair Dia, ag teagasg aneithe céadna
 don chineadh Iúdaidheach, super mortuo non incidetis carnes
 vestras ‘ná gearrthar libh bhar gcuirp ós cionn an mhairbh.’ Dá
 chor i gcéill nach dleaghair dona Críostaidhthibh caoi ainmheasardha 
  
5880] 
do dhéanamh ar mhodh na bpágánach, amhail adubhramar
 romhainn. Tuigthear fós fírinne aneithe céadna a briathraibh
 Críost, do réir mar léaghthar san ochtmhadh caibidil ag Lúcás,
 an tan do-chonnairc sé prionnsa na sionagóige ag caoi go
 hanorduighthe tré bhás a inghine, is eadh adubhairt, nolite flere,
  
5885] 
non est mortua puella, sed dormit ‘ná déanaidh caoi, ní bhfuair
 an inghean bás, acht 'na codladh atá sí.’ Dá chor i gcéill, go


---

p.186



 fáthach, amhail do bhí i gcinneadh don inghin úd musgladh as
 an suan 'na raibhe, go bhfuil i gcinneadh dona daoinibh i
 gcoitchinne musgladh san eiséirghe. Agus dá réir sin, amhail
  
5890] 
nár dhligheadar an drong úd caoi ainmheasardha do
 dhéanamh tré bhás inghine an phrionnsa, agus Críost arna
 haithbheóadh do láthair, mar an gcéadna ní dhlighid na
 Críostaidhthe caoi ainmheasardha do dhéanamh i ndiaidh na
 marbh téid uatha, agus gurab dearbh dhóibh a n-aithbheóadh arís
  
5895] 
san eiséirghe.


#### An ceathramhadh goin


Féadtar a fhiafraighidh annso, an ceaduightheach do neoch
 lúth-gháir do bheith air tré bhás duine oile? Mo fhreagra air,
 más deagh-dhuine an tí éagas, go bhféadtar lúth-gháir do bheith
 i ndiaidh a bháis, an mhéid go dtéid sé ar neamh do ghuidhe ar
  
5900] 
son na mbeó fhágbhas tar a éis san tsaoghal. Gidh eadh,
 dleaghair tuirse do bheith 'na dhiaidh, an mhéid go mbíd an
 dream fhágbhas tar a éis i ngioll a mhaitheasa. Agus is uime
 sin dobhádar deisgiobail Mhártain naomhtha ag caoi 'na dhiaidh
 an tan fuair sé bás. Agus madh droch-dhuine do-ghéabhadh
  
5905] 
bás, dleaghair lúth-gháir do bheith 'na dhiaidh. Bíodh a
 fhiadhnaise sin ar aní do-rónsad Clann Israel i ndiaidh Pharao
 do bháthadh san Muir Ruaidh, amhail léaghthar san chúigeadh
 caibidil déag in Exodo, mar a n-abraid Clann Israel, cantemus
 Domino, gloriose enim magnificatus est, equum et ascensorem
  
5910] 
proiecit in mare ‘adhmolmaid an Tighearna, óir do móradh go
 glórmhar é, do theilg an marcach agus an t-each san muir.’ As so
 is iontuigthe go bhféadann duine lúth-gháir do bheith air tré
 bhás an droch-dhuine, go háirithe tré bhás an duine bhíos
 dío-choisge doitheagaisg 'na olcaibh. Léaghthar san chúigeadh
  
5915] 
caibidil déag do leabhar Iudith go raibhe lúth-gháir mhór ar
 lucht chathrach Betulia tré dhícheannadh Holophernes, do bhí i
 bhfoslongphort réna n-ucht. Léaghthar san cheathramhadh
 caibidil do leabhar Hester go raibh lúth-gháir ar Chloinn
 Israel tré chrochadh Aman, dobudh námha dhóibh, san chroich ro
  
5920] 
ollmhuigh féin ré Mardocheus do chrochadh. Léaghthar mar an


---

p.187



 gcéadna san chúigeadh caibidil déag don dara leabhar do
 Leabhraibh na Machabei, go raibhe lúth-gháir mhór ar Chloinn
 Israel, mar do thuit Nicanor, dobudh námha dhóibh lé Iudas
 Machabeus. As gach ní dá ndubhramar is follus go bhféadann
  
5925] 
duine lúth-gháir do bheith air tré bhás an droch-dhuine. Gidh
 eadh, tar a n-abraim, féadaidh duine go somholta doilgheas do
 bheith air tré bhás an droch-dhuine, an mhéid go dtéid an
 droch-dhuine a seilbh Dé, agus fós gurab don ainiarsma choitcheann
 atá i ndiaidh na nádúire daonna tig a dhamnughadh.


#### An cúigeadh goin



  
5930] Bíodh a fhios agat, a dhuine, go bhfuilid sé hadhbhair fá
 ndleaghair dhúinn caoi do dhéanamh. An céad-adhbhar, trénar
 gcoirthibh dísle féin. Agus is uime sin adeir Dáibhídh, exitus
 aquarum deduxerunt oculi mei, quia non custodivi legem tuam
 ‘do threóruigheadar mo shúile triall na n-uisgeadh, tré mar nár
  
5935] 
choimhéadas do reacht.’ Dá chor i gcéill do rabhadar a shúile
 'na dtobraibh ag teibearsain déar 'na srothaibh aidhbhseacha
 uatha, ag síor-chaoineadh a chean agus a pheacadh féin.


#### An seiseadh goin


An dara hadhbhar, tré bheith dhúinn ar deóraidheacht an
 domhain se. Agus is uime sin adeir Dáibhídh Rí, heu mihi, quia
  
5940] 
incolatus meus prolongatus est ‘och, is truagh mise, ó tá mo
 dheóraidheacht agá cor i bhfad.’ Dá chor i gcéill gurbh fhada
 ris féin do bhí sé ar deóraidheacht agus ar díbirt an domhain se,
 gan triall dá dhúthaigh .i. go flaitheas nDé. Agus mar an
 gcéadna do dhlighfeadh gach aon caoi agus diombáidh do dhéanamh
  
5945] 
tré bheith dhóibh i bhfad ar an saoghal so, agus gan acht
 proinn-teagh peannaideach, agus féar-bhoth fhulachta, agus árus
 urchradhach ann. Is iomdha iaramh ard-fhlaith oirdheirc iomráitteach
 ráinig féige nó fíor-mhullach flaithis an tsaoghail, agus tug
 meadhar-chuairt mheasgáin mhearbhaill fá dhobhair-cheó ndorcha agus fá 
  
5950] 
bhreachtradh mbréige na beatha so, dá siabhradh lé saobh-dholbhaibh
 síthe, agus dá gcor i néall agus i n-anbhfainne tré
 iomad a n-annsa dhó; agus fós, gurab eadh fuaradar dá chionn, an
 domhan ag


---

p.188



 diubhragadh a arm n-áith-ghéar go haccaiseach orra, ré triall
 as an mbeathaidh se, i ndíol gach feadhma dá ndearnsad dó, ionnus
  
5955] 
nach bí feidhm atach ná eadarghuidhe do dhéanamh chuige;
 agus fós nach gabhaid geasa ná gnáith-iarmharta greim dhe, acht
 é dorrdha do-uraghaill amhail fhear baoise nó buain-ghealtachta,
 lán do dhásacht agus do dheirg-mhire, ag imirt éigin agus
 anfhorráin orra, ag buain aisig iomláin díobh sna toirthibh fiadhánta fiathamhla 
  
5960] 
fuaradar uaidh. Gonadh aire sin adeir file éigin an
 rann so: —

> 1. Dámadh linn buar an bheatha,
>   
> ór agus eich uaibhreacha,
>   
> 5965] 's gach ní ar domhan budh áil d'fhior,
>   
> folamh ar ndáil fá dheiriodh.
> 




#### An seachtmhadh goin


An treas adhbhar fá ndligheann duine caoi do dhéanamh,
 d'eagla na péine ifreannda. Agus is é sin tuigthear a briathraibh
 Ieremias, san chéad-chaibidil do Leabhar na hEólchaire,
 mar a n-abair, ag labhairt go fáthach ar anam an pheacthaigh,
  
5970] 
plorans ploravit in nocte ‘ar mbeith ag caoi dhi, do chaoi sí
 san oidhche’ .i. san pheacadh. Dá chor i gcéill go ndligheann
 duine, an tan theagmhas sé i n-oidhche na hurchóide .i. i staid
 an pheacaidh, caoi do dhéanamh d'eagla na péine ifreannda.


#### An t-ochtmhadh goin


An ceathramhadh hadhbhar fá ndligheann duine caoi do
  
5975] 
dhéanamh .i. tré pháis Chríost. Agus is uime sin adeir Dáibhídh
 Rí, fuerunt mihi lacrimae meae panes die ac nocte, dum dicitur
 mihi quotidie: Ubi est Deus tuus? ‘fá hiad mo dhéara fá harána
 dhamh do ló agus d'oidhche, an tráth adeirthear riom, cáit i
 bhfuil do Dhia-sa?’ Dá chor i gcéill, an tan do-chonnairc sé féin 
  
5980] 
go réimhfhéagsanach do spioraid fháidheamhail, go raibhe a
 bhara fá Mhac nDé toidheacht i gcolainn ré bás d'fhulang,
 agus go mbeidís an cine Iúdaidheach, an mhéid nach creidfeadh do
 Chríost díobh, agá fhiafraighidh i modh fhochuidbhidh dona
 hapstalaibh agus dona fíréanchaibh cáit i mbiadh a nDia, go dtigeadh


---

p.189


  
5985] 
dhe sin nach féadadh féin tocht do chur ar a chaoi, tré iomad
 doilgheasa agus diombáidhe, tré bhás d'imirt ar a Shlánuightheóir
 féin. Agus mar an gcéadna is indéanta do gach uile Chríostaidhe,
 ré mbeith ag smuaineadh do pháis Chríost, caoi chroidhe
 do dhéanamh ar a son. Gidh eadh, fa-ríor, is tearc súil thráightear 
  
5990] 
tré chaoi ná tré dhoilgheas ar son pháise Chríost.
 Gonadh uime sin adeir file dh'áirithe, ag casaoid air féin an
 rann so: —


> 1. Níor thuairgeas mh'ucht d'iarraidh maithmhe,
>   
> níor mhúineas damh — dia do chruaidh —
>   
> feacadh mo ghlúin, a Dhé, dhuid-se;
>   
> 5995] mo shúil, is lé a huisge uaim.
> 




Gidh eadh, is mór do-bheir Isaias aithbhear dona daoinibh, go
 fáthach réimhfhéagsanach, tré Chríost do thabhairt i ndearmad,
 amhail léaghthar san .57. caibidil mar a n-abair, iustus perit,
 et non est qui recogitet in corde suo ‘do cailleadh an fíréan,
  
6000] 
agus ní fhuil neach d'athsmuainfeadh 'na chroidhe é.’ Agus
 fós atá Dáibhídh Rí san .77. Salm ag déanamh na casaoide
 céadna ar an druing do-bheir Críost i ndearmad, agus a
 dhearlaigthe, an tan adeir, obliti sunt benefactorum eius ‘tugadar
 i ndearmad a dhearlaigthe.’ Dá chor i gcéill nach cumhain ris na coireachaibh 
  
6005] 
cloch-aigeantacha commaoine Chríost orra, maille réna
 pháis do chaoineadh ná do chuimhniughadh.


#### An naomhadh goin


An cúigeadh hadhbhar, tré anfhorlann a chomharsan. Óir
 an tan at-chífeadh duine a chomharsa ag gul nó ag caoi, tré
 adhbhar iomchubhaidh, is somholta dhó féin comhghul do
  
6010] 
dhéanamh ris, do réir Phóil san dara caibidil déag gusna
 Rómhánchaibh, mar a bhforáileann aní céadna, agá rádh, flete
 cum flentibus ‘déanaidh gul ré lucht an ghola.’


#### An deachmhadh goin


An seiseadh hadhbhar fá ndligheann duine gul do dhéanamh,
 tré iomad fuinn nó mianghusa do bheith ar neach ré dul ar
  
6015] 
neamh, is dúthaigh dá gach aon-duine. Óir is follus go mbí


---

p.190



 mian ar gach neach, triall dá dhúthaigh féin, mar thuigthear
 a briathraibh Óibhid, mar a n-abair —


Nescio qua natale solum dulcedine cunctos
 ducit, et immemores non sinit esse sui.



  
6020] ‘ní feas damh, ar sé, créad an mhilse bhíos san bhfonn
 ndúthchasa, ag tarraing na n-uile, agus nach léigeann dóibh
 bheith neamhchuimhneach orra féin.’ As na briathraibh se Óibhid
 is iontuigthe go mbí dúil ag gach neach 'na dhúthaigh féin,
 agus go mbí súil tar a ais aige ré triall innte as a dheóraidheacht. 
  
6025] 
Tig Dáibhídh Rí leis aní gcéadna, ag labhairt
 i bpearsanaibh Chloinne Israel, ar mbeith dhóibh i gcoigcrích
 san bhroid Bháibhiolónda, mar a n-abair san .136. Salm, super
 flumina Babylonis, illic sedimus et flevimus, cum recordaremur tui
 Sion ‘do shuidhmís ós aibhnibh na Báibhiolóine, agus annsin do
  
6030] 
ghuilmís, an tan do chuimhnighmís ort-sa, a Shión.’ Dá chor i
 gcéill, an tan dobhádar Clanna Israel i mbroid Bháibhiolóine,
 go n-éirghidís amach ar bhruachaibh na na n-innbhear, agus ar
 tholchaibh uaigneacha na tíre, do dhéanamh doghra agus déar-chaointe,
 an tan do smuaindís a mbeith i mbroid agus i ndocamhal
  
6035] 
na Báibhiolóine; agus fós, an tan do smuaindís ar cheól agus ar
 chluicheadhaibh agus ar chaitheamh aimsire chathrach Ierusalem,
 agus ar gach n-aoibhneas agus ar gach n-urgháirdiughadh aigeanta
 dá mbíodh aca innte, ar iomad a sóidh agus a sádhaile, a mbídh agus
 a n-éadaigh, a n-óir agus a n-airgid agus a maitheasa ar-cheana. Agus 
  
6040] 
do bharr ar gach ní oile, is ro-mhór do ghoilleadh
 orra bheith i n-éagmais theampaill ghlé-mhaisigh ghrianánda
 Sholaimh 'na gcleachtadaois bheith ag déanamh iodhbarta do Dhia
 uile-chumhachtach, agus gan aca 'na ionadh soin san bhroid sin na
 Báibhiolóine, acht bheith dá n-aimhdheóin ag feitheamh ar
  
6045] 
iodhbartaibh amhghlana agá ndéanamh do láimh-dhéibh nó do
 bhréig-dhealbhaibh do réir an ghnáthuighthe geintlidhe. Agus
 mo thruaighe, ní mó do bhí adhbhar caoi aca-san trés an adhbhar
 soin ioná an t-adhbhar caoi atá anois ag cineadhaibh bochta na
 hÉireann, trés an inghreim agus trés an gcoimhéigniughadh atá
  
6050] 
agá dhéanamh orra, agá sárughadh ré hiodhbairt luach-mhóir an


---

p.191



 aifrinn do thréigean, ar chommaoin neamhghloin Lúitéir agus
 Chailbhín, ionnus gomadh fearr dhóibh go mór a mbás ioná
 a mbeith beó ré faigsin Ierusalem .i. na heagailse arna
 madhmughadh, agus an phobail arna cheangal i mbroid Bháibhiolónda
  
6055] 
na heiriticeachta.


#### An t-aonmhadh goin déag


Ní mó an mian do bhí ar Ionas ré bás d'fhagháil sul do-chífeadh
 an comhruathar do bhí fá Dhia do thabhairt ar lucht
 chathrach Ninive, ioná an fonn do dhlighfeadh gach Éireannach
 do bheith air fá bhás d'fhagháil sul dobhéardaois ar an gcreideamh
  
6060] 
gcoitcheann gcian-aosta gCatoileaca, atá i seilbh
 a sean agus a sinnsear, ó do plannduigheadh lé Pádraig naomhtha é,
 do dhealughadh riú. Ag so mar adeir Iob san cheathramhadh
 caibidil, tolle, Domine, animam meam, melior est mihi mors
 quam vita ‘tógaibh mh'anam, a Thighearna; is fearr dhamh
  
6065] 
bás ioná beatha.’ Adeir Elias naomhtha ionnshamhail an
 chomhráidh chéadna, an tan do bhí an bhainríoghan urchóideach
 Iesabel ag inghreim air féin agus ar gach n-aon do
 ghabhadh leis, amhail léaghthar san naomhadh caibidil déag don
 treas leabhar do Leabhraibh na Ríogh, mar a n-abair, sufficit
  
6070] 
mihi, Domine; tolle animam meam ‘is lór dhamh, a Thighearna;
 tógaibh mh'anam leat.’ Dá chor i gcéill gur mhaith leis bás
 d'fhagháil sul do-chífeadh na huilc do bhí ag teacht ar
 chathraigh Ierusalem. Agus tig Tobias ar aní gcéadna san
 treas caibidil, mar a n-abair, expedit enim mihi mori magis
  
6075] 
quam vivere ‘go dearbhtha is mó is oireamhnaighe dhamh bás
 d'fhagháil ioná bheith beó.’ Dá chor i gcéill gur chomhartha
 buidheachais do bheith ag Dia air gan é féin do bhreith ar na
 holcaibh do bhí ag toidheacht ar chathair Ierusalem.


#### An dara goin déag


Is i bhfioghair aneithe se atá aní léaghthar san cheathramhadh
  
6080] 
caibidil in Genesi, mar rug Dia Abel ar a raibhe cion aige leis
 don tsaoghal, sul dobhéaradh ar na holcaibh táinig 'na dhiaidh.
 Léaghthar mar an gcéadna san .22. caibidil don cheathramhadh


---

p.192



 leabhar do Leabhraibh na Ríogh gur mhaoidh Dia ar Iosias
 Rí, i ndíol teampaill Sholaimh do chórughadh agus na ndée
  
6085] 
mbodhar mbalbh do chor ar gcúl, ó do bhí a bhara faoi féin
 díoghaltas do dhéanamh ar Chloinn Israel, go ndiongnadh
 mar mhaith dhó-san a bhreith don tsaoghal, ionnus nach
 faicfeadh sé na haidhmillte do-ghéanadh féin ar Chloinn
 Israel. Ag so cheana briathra an Tighearna ag labhairt ré
  
6090] 
Iosias: flevisti coram me, et ego audivi, ait Dominus. Idcirco
 colligam te ad patres tuos, et colligeris ad sepulcrum tuum in
 pace, ut non videant oculi tui omnia mala quae inducturus sum
 super locum istum ‘do chaoidhis dom láthair, agus do-chualaidh
 mé thú, ar an Tighearna. Ar an adhbhar soin do-ghéan do
 chonnlughadh mar aon rét aithreachaibh, agus biaidh tú arnad
  
6095] 
chonnlughadh it tomba féin, ionnus nach faicfidís do shúile
 na huile olca imeórad ar an ionad so.’


#### An treas goin déag


Fa-ríor, is eadh shaoilim nach daoire na dochair do imir Dia,
 beag nach, ar phobal Israel, ioná an daor-dháil fhuilngeas do
  
6100] 
thoidheacht ar phobal imshníomhach Éireann, ionnus go bhféadaid
 go dlightheach a n-amfhorrán féin d'fhionnachtain, agus a
 gcomhmbroid do chasaoid ré Dia, amhail do-rinne Dáibhídh
 Rí anall-ód, ré mbeith don phobal Iúdaidheach fá éagcomhlann.
 Ag so mar adeir Dáibhídh san .59. Salm, ostendisti populo tuo
  
6105] 
dura, potasti nos vino compunctionis ‘do thaisbéanais daor-dháil
 dot phobal féin, agus tugais dhigh d'fhíon na comhghoine
 dhúinn.’ Féadaidh gach Catoilice Éireannach a rádh mar an
 gcéadna, tré bheith fá inghreim éagcoimsigh na n-éagcráibhtheach,
 ag diúltadh d'fháis-chreideamh fhollásach **Cailbhín** agus
 **Lúitéir** agus lochta a leanamhna. Uime sin is beitte
 d'Éireannchaibh Dia do ghuidhe, mar aon ris an ríogh-fháidh
 Dáibhídh, mar a n-abair san .78. Salm, ne memineris
 iniquitatum nostrarum antiquarum; cito anticipent nos misericordiae
 tuae, quia pauperes facti sumus nimis ‘ná cuimhnigh, a Thighearna,
 ar sean-urchóide; 
  
6115] 
tigeadh go luath do thrócaire romhainn, óir atámaid arnar 
 ndéanamh go ro-bhocht.’ Mar an gcéadna is cóir d'Éireannchaibh


---

p.193



 a rádh, ar aithris an ríogh-fháidh Dháibhídh, do cheisneamh
 a n-amfhorráin féin ré Dia.


#### An ceathramhadh goin déag


Féadtar a fhiafraighidh annso, an ceaduightheach do dhuine
  
6120] 
a iarraidh ar dhuine oile do bhiadh ag fagháil bháis, toidheacht
 dá thaisbéanadh dhó i ndiaidh an bháis? Do-bheir S. Thomás
 freagra ar an gceist se san .22. hairteagal don treas
 Quodlibet, mar a n-abair go bhfuil dá adhbhar fá n-iarrthar
 ar an marbh é féin do thaisbéanadh i ndiaidh an bháis. An céad-adhbhar, 
  
6125] 
tré chonntabhairt nó tré amharas do bheith ag duine ar
 staid na beatha atá ag teacht; agus cibé duine do iarrfadh ar an
 marbh teacht dá thaisbéanadh féin ar an modh so, is peacadh
 ro-throm dhó é. An dara hadhbhar, ionnus gurab móide do-
 ghéantaoi an beó do thoghairm ré guidhe ar an marbh, a fhios
  
6130] 
do bheith go cinnte ag an mbeó, créad an staid 'na mbiadh an
 marbh. Agus atá an modh so somholta, do réir an sgeóil
 innistear ar S. Thomás agus ar a chommbráthair cuinge agus
 crábhaidh, darbh ainm Ronán. Is eadh aithristear ann, gur
 ghealladar ar-aon dá chéile, cibé dhíobh is túsga do-ghéabhadh
  
6135] 
bás, toidheacht d'fhoillsiughadh a staide don dara fear. Agus
 go grod 'na dhiaidh sin fuair Ronán bás; agus i gcionn chúig
 lá ndéag i ndiaidh a bháis do thaisbéin é féin do S. Thomás,
 agus do innis dó gurab é féin do bhí ann, agus gurab do chomhall
 a gheallaimh tháinig. Agus do fhiafruigh S. Thomás de créad
  
6140] 
an riocht 'na raibhe. Do fhreagair-sean agus adubhairt go raibhe
 agá phianadh i bpurgadóir, agus gurab uime do bhí agá phianadh,
 tré fhaillíth do thabhairt i dtiomna charad dó, do fhágaibh sé
 ar a iocht. Agus do iarr ar S. Thomás dul do chuartughadh
 a leabhar, agus go bhfuighbheadh an tiomna ann, agus a chor i
  
6145] 
gcrích do réir aigeanta an tí dar thiomna é, agus go bhfóirfidhe
 é féin a purgadóir amhlaidh sin. Léaghthar ionnshamhail an
 sgeóil chéadna ar **Shéarlas Mhór, rí Frangc**, agus ar iarla
 Carno, do bhí 'na chaoimh-leannán ionmhain aige féin.




---

p.194


AN DEACHMHADH HALT
------------------


'na dtráchtar ar na hocht ngnéithibh prinnsiopálta péine atá i
 n-ifreann, do réir an Scrioptúra; agus ar na ceithre hadhbharaibh
 speisialta fá mbí doghra agus doilgheas ar na hanmaibh i
 n-ifreann.
#### An chéad-ghoin


An chéid-ghné dhíobh, crumha; do réir Isaias san chaibidil
  
6150] 
déidheanaigh, mar a n-abair, ag labhairt ar an druing bhíos i
 n-ifreann, vermis eorum non morietur ‘ní fhuighbhe a gcruimh
 súd bás.’ Dá chor i gcéill go mbí cruimh an choguais ag creim na
 hanma do shíor i n-ifreann.


#### An dara goin


An dara gné, teine bhith-bheó; do réir na caibidleach céadna,
  
6155] 
mar a n-abair ignis eorum non extinguetur ‘ní múchfaidhear a
 dteine súd.’ Dá chor i gcéill nach téid traothadh ar an dteinidh
 bhíos ag céasadh na n-anam do shíor i n-ifreann; agus fós, go
 mbí an teas bhíos innte comh-foiréigneach agus comh-foirtill sin
 nach féadfaidhe a mhúchadh. Is córaide a mheas go mbí teine
  
6160] 
fhoiréigneach dhomhúchta i n-ifreann, an fábhaill-sgéal
 léaghthar ag Lúcás san seiseadh caibidil déag, mar a luaittear, ar
 mbeith don tsaidhbhir shádhail agá iomlosgadh i lasrachaibh
 luisneamhla ifrinn, gur iarr ar an mbocht darbh ainm Lazarus, ré
 mbeith i n-ucht Abraham dhó, deór uisge do léigean ara theangaidh; agus 
  
6165] 
dá léigeadh eas na habhann, ní thiubhradh
 ionnfhuaradh dhó. Gonadh uime sin adeir file éigin an rann so, ag
 luadh an fhábhaill-sgeóil chéadna: —

> 1. Siris mar athchuinghe air
>   
> braon do bharr mheóir dá mhéaraibh:
>   
> 6170] bíodh go ndáilfeadh eas don fhior,
>   
> ní bháidhfeadh teas na teineadh.
> 




Agus fós, amhail adubhramar, do réir Ghreaghóir, ní bhí soillse


---

p.195



 i dteinidh ifrinn acht gé bhíos loisgneach. Gonadh uime sin
 adeir file éigin an rann so: —

> 1. 6175] Gidh teinntidhe, ní teach te,
>   
> teach ifrinn ar a fhuaire:
>   
> a dhorus ar a dhuibhe
>   
> ní solus, gidh sneachtuidhe.
> 



 Agus an rann oile se adeir an file céadna: —


> 1. 6180] Do-bhéar dhaoibh ré ndol san bheirn
>   
> tuarasgbháil tighe ifeirn:
>   
> all bruach-dhubh roighéar riasgach,
>   
> goibhéal uathmhar il-phiastach.
> 





 Tuigthear a briathraibh Chormaic naomhtha chráibhthigh mhic
  
6185] 
Cuileannáin an dá ghné phéine do luaidheamar, mar atáid piasta
 uathmhara agus teine loisgneach do bheith i n-ifreann, do réir mar
 léaghthar san laoidh darab tosach ‘Trí fódáin nach seachantar’
 do-rinne sé agus é ré bruinnibh báis. Ag so mar adeir ag faisnéis
 ainriochta na n-anam ndamanta bhíos i n-ifreann: —


> 1. 6190] Leaca troma teinntidhe
>   
> 'gá dtoirneamh go lár;
>   
> piasta ifrinn éidighe
>   
> 'gá gcognamh go cnámh.
> 




#### An treas goin


An treas gné phéine; bréantas nó murgughadh, do réir 
  
6195] 
Dháibhídh, mar a n-abair, ignis et sulfur et spiritus procellarum, pars
 calicis eorum ‘is cuid dá gcorn súd teine agus raibh agus séideadh
 borb-thonn.’ Dá chor i gcéill gurab cuid do phéin na n-anam
 bhíos i n-ifreann na toinn-cheatha bréana briomstóin éirgheas
 don teinidh ifreannda.


#### An ceathramhadh goin



  
6200] An ceathramhadh gné phéine, fuacht; do réir Iob san .24.
 caibidil mar a n-abair, ag labhairt ar na hanmaibh bhíos i


---

p.196



 ifreann, transibunt ab aquis nivium ad calorem nimium ‘rachaid
 a huisgeadhaibh sneachta i dteas iomarcach.’ Dá chor i gcéill,
 amhail adubhramair san chéid-leabhar, gurab eadh is ionnfhuaradh
  
6205] 
dona hanmaibh bhíos i n-ifreann, malairt na bpian
 n-éagsamhail imearthar orra, ionnus nach bí acht fuaradh ghiolla
 an ghabhann aca. Óir is eadh is fuaradh ghiolla an ghabhann, an
 tan bhíos ag briseadh a chroidhe go beith tuirseach nó sgíothach
 dhó ag séideadh na mbolg, a chor do thuargain an iarainn; agus an
  
6210] 
tan thuirsighthear san urlaidhe é, is éigean dó dul do chasadh na
 líobhrón go beith cortha dhó; agus an tan traothas an feidhm sin
 é, filltear ar shéideadh na mbolg arís é; go nach bí d'osadh
 ná d'ionnfhuaradh aige acht bheith agá mhalairt idir na
 feadhmaibh sin. Mar an gcéadna don anam thruagh i 
  
6215] 
n-ifreann. Ní bhí d'osadh ná do shaor-dháil aige acht bheith
 agá mhalairt idir il-phianaibh éagsamhla. Gonadh uime sin
 adeir file éigin an rann so: —


> 1. Ní féadtar a bhfulang sin,
>   
> sneachta garbh tré ghaoith gheimhridh,
>   
> 6220] gríos na huamhadh gach ré n-am
>   
> bhíos 'na fhuaradh don anam.
> 



 Agus cidhbé adéaradh nach bí sneachta ná raibh nó a n-ionnshamhla
 oile dáríribh i n-ifreann, bíodh a fhios aige nach doichreitte
 a mbeith ann comh-maith agus atá an teine ann. Óir
  
6225] 
amhail atá Scrioptúir ré teinidh do bheith ann, atá an Scrioptúir
 mar an gcéadna ris na neithibh úd oile do bheith ann. Agus
 ní héigcneasta fós ré a mheas go bhféadfadaois lé hacfuinn
 fhomósaigh, mar oirnisibh ó Dhia, oibriughadh ar na hanmaibh
 dá ríribh, amhail oibrigheas uisge an bhaistidhe go fírinneach ar
  
6230] 
anmaibh na druinge bhaistear, amhail adubhramar san chéid-leabhar.
 Gidh eadh, dá dteagmhadh nach beith uisge ná
 sneachta ná gaoth ná raibh ná a n-ionnshamhla oile, do réir a
 substainte féin, i n-ifreann, is dearbh go bhfuil geall ris
 gach ní dhíobh ann ré hil-chéasadh na n-anam. Tig an file
  
6235] 
Gaoidhealach ar aní thuas adeir an fáidh, ag labhairt ar theinidh


---

p.197



 agus ar shneachta ifrinn. Ag so mar adeir an file ag labhairt ar
 aní gceadna:


> 1. Atá teine ar nach téid smál
>   
> 6240] i mbrugh ifrinn ar adádh:
>   
> sneachta nach sil ré teinidh
>   
> i dtigh leaptha Luiceibhir.
> 




#### An cúigeadh goin


An cúigeadh gné, gorta; do réir mar léaghthar san .65. caibidil ag
 Isaias, mar a n-abair, servi mei comedent, et vos esurietis
 ‘caithfid mh'óglácha-sa biadh, agus biaidh ocras oraibh-se.’ Dá 
  
6245] 
chor i gcéill, an dream bhíos i n-ifreann, go mbíd dá
 gcéasadh do ghorta, agus nach faghaid biadh ré a fhromhadh. Agus
 is ag cor aneithe se i gcéill atá aní léaghthar ag Lúcás san
 seiseadh caibidil déag ar an mbocht darbh ainm Lazarus agus ar an
 saidhbhir sádhail, mar a n-innistear go raibhe an saidhbhir céadna
  
6250] 
comh-mór sin agá chrádh agus agá chéasadh ag an íota do bhí air i
 n-ifreann, ionnus go raibhe go grod gáibhtheach ag éighmhe ar
 Lazarus, do bhí i n-ucht Abraham, 'gá iarraidh air deór
 bheag uisge do léigean do bharr a mheóir chuige ar bharr a
 theangadh, do thabhairt ionnfhuaraidh dhó ón teasbach tarta 'na raibhe. 
  
6255] 
Agus ní hiongnadh a mheas go mbí easbaidh bídh ar an
 druing bhíos i n-ifreann, agus nach bí a bhara fúthaibh éin-ní
 don fhír-bheathaidh fholláin .i. don ghlóir shíordhaidhe, do
 bhlas go bráth, ná tré shaoghal na saoghal.


#### An seiseadh goin


An seiseadh gné, an ciorrbhadh agus an crapall agus an cruadh-chuibhreach, 
  
6260] 
an crochadh agus an céasadh agus an creat-raobadh, an
 sníomh agus an sústadh agus an slat-bhualadh, an briseadh agus an
 breódh agus an boirb-leadradh, do-bheirid daosgar-shluagh
 deamhnaidhe dorrdha dubh-ghnúiseach an diabhail ar na hanmaibh
 damanta daor-dhálacha dúra domhaiseacha, bhíos agá n-il-phianadh i 
  
6265] 
n-ifreann. Agus is iontuigthe fírinne aneithe se a
 briathraibh Mhatha san ochtmhadh caibidil déag, mar a labhrann ar
 an bpeacthach nach tabhair cúitiughadh san tsaoghal so uaidh, agus


---

p.198



 nach déin réir Dhé ná na gcomharsan ré linn a bheatha. Ag so
 mar adeir, et iratus dominus eius tradidit eum tortoribus, 
  
6270] 
quodusque redderet universum debitum ‘agus ar ngabháil fheirge an tighearna,
 do thiodhnaic sé é dona céastúnachaibh, go díol a fhiach go
 hiomlán dó.’ Dá chor i gcéill, an mhuinntear théid don
 tsaoghal sul do-níd lóir-ghníomh 'na n-olcaibh, go dtabhair Dia
 dá gcéasadh dona deamhnaibh thall iad. Agus an 
  
6275] 
mhéid bheanas ris an druing do-gheibh bás i bpeacadh mharbhthach 
 agus bhíos damanta i n-ifreann íochtarach go síordhaidhe, ó nach fuil fuasgladh 'na
 gcionn tré bhiotha síor, bíd gan chrích gan fhoirceann agá
 gcéasadh, amhail adubhramar.


#### An seachtmhadh goin


An seachtmhadh gné, uathbhás; do réir Iob san deachmhadh 
  
6280] 
caibidil mar a n-abair, ag labhairt ar ifreann, ubi nullus ordo, sed
 sempiternus horror inhabitat ‘áit 'snách fuil ordughadh ar bioth,
 acht 'na n-áitigheann uathbhás síordhaidhe.’ Dá chor i gcéill
 nach bí modh ná ordughadh dá choimhéad i n-ifreann, agus nach bí
 cion seoch a chéile i gcomhair aon-duine dá mbí ann, acht 
  
6285] 
amháin madh iad bhus éadtruime coirthe, bí saor-dháil ag an mac tar an
 athair, agus ag an inghin tar an mháthair, ag an gcumhail
 gcoimhdeachta tar an mbainríoghain, agus ag an moghaidh tar an
 rígh. Agus go bhfios damh, is mór an t-adhbhar uathbháis don
 druing bhíos i n-ifreann an t-anordughadh sin bhíos orra do
  
6290] 
mheas. Gidh eadh, atá adhbhar uathbháis is mó ioná soin i
 n-ifreann i gcionn gach aoin dá mbí ann, mar atá bheith agá
 malairt ó ghuais go guais agus ó ghábhadh go gábhadh, gan osadh
 aon-uaire d'fhagháil, amhail adubhramair.


#### An t-ochtmhadh goin


An t-ochtmhadh gné, dorchadas; do réir Mhatha san .22.
  
6295] 
caibidil, mar a labhrann ar an mbreith bheirthear ar an
 bpeacthach, agá rádh, ligatis manibus et pedibus eius, mittite eum
 in tenebras exteriores ‘ar gceangal a lámh agus a chos, cuiridh
 san dorchadas is foirimeallaighe é.’ Dá chor i gcéill go bhfuil
 dorchadas i n-ifreann atá foirimeallach, amach ó fhlaitheas Dé,


---

p.199


  
6300] 
san áit is foide uaidh don chruinne. Óir tar ceann go bhfuil teas
 foiréigneach i dteinidh ifrinn, ní fhuil soillse innte, do réir
 Ghreaghóir in Moralibus, amhail adubhramar thuas, concremationem
 habet, et non lucem ‘atá comhlosgadh innte, agus ní fhuil solus.’



  
6305] Is iomdha gné phéine oile do fhéadfamaois do chur síos, do réir an
 Scrioptúra, do bheith i n-ifreann, muna mbeith gurab líonmhar ré
 a n-áireamh iad, agus go gcaithfeamaois an aimsir riú agá
 bhfaisnéis. Gidh eadh, is iontuigthe géire agus neimhneachas péine
 ifrinn as an dara comhartha chuireas Matha síos san .22.
  
6310] 
caibidil úd, mar a n-abair, ag labhairt ar ifreann, ibi erit
 fletus et stridor dentium ‘biaidh annsin caoi agus díosgadh
 fiacal.’ Dá chor i gcéill go mbí do ghéire agus do ghoimh na
 péine ifreannda gurab éigean dona hanmaibh déar-chaoineadh
 agus díosgadh fiacal do dhéanamh tré thruime a dtreabhlaide agus
 a dtinnis ann.


#### An naomhadh goin



  
6315] Tuig, a dhuine, go bhfuilid cheithre hadhbhair speisialta fá
 mbí doghra agus doilgheas ar na hanmaibh i n-ifreann. An céad-
 adhbhar, tré mar chaillid dá n-éis a maoin agus a maitheas ar an
 saoghal. Óir an tan do-gheibh an peacthach bás, ní fhéadann a
 bheag nó a mhór dá mhaitheas do bhreith leis go hifreann, 
  
6320] 
amhail adubhramair thuas. Agus is uime sin adeir Dáibhídh, ag labhairt
 ar an bpeacthach, cum interierit homo non sumet omnia, neque
 descendet cum eo gloria eius ‘an tan do-ghéabhaidh an duine
 bás, ní bhéaraidh gach éin-ní leis, agus ní thurnfa nó ní rachaidh
 a ghlóir síos leis.’ Dá chor i gcéill gurab éigean don
  
6325] 
pheacthach gach ní 'na mbí dúil aige ar an saoghal d'fhágbháil
 dá éis an tan do-gheibh bás. Tuig, a léaghthóir, gurab mar
 imdheargadh do-bheir Dáibhídh ‘duine’ d'ainm ar an bpeacthach
 annso; óir tug Dia ‘duine’ d'ainm ar an diabhal mar iomad
 iomcháinte air, do bhríogh gur mheas nach raibhe créatúir san
  
6330] 
chruinne is measa agus is anuaisle, nó is urchóidighe, ioná an
 duine, an tan bhíos go holc. Ag so mar adubhairt Críost ris an
 diabhal, amhail léaghthar san treas caibidil déag ag Matha, inimicus
 homo hoc fecit ‘is é an duine easgcáirdeamhail do-rinne


---

p.200



 so.’ Dá chor i gcéill gurab é an diabhal do-ní síol-chur ar 
  
6335] 
na coirthibh i n-aigeantaibh na ndaoine n-urchóideach. Gidh eadh,
 bíodh a fhios agat go dtabhair Críost ‘duine’ dh'ainm ar Dhia,
 do réir mar léaghthar ag Matha san .20. caibidil mar a n-abair,
 simile est regnum caelorum homini patrifamilias ‘is cosmhail
 flaitheas Dé ré duine do bhiadh 'na athair mhuinntire.’ 
  
6340] 
Dá chor i gcéill nach fuil ainm ar bioth fá Dhia is onóraighe ré a ghairm
 ioná an duine, an tan bhíos fíréanda ann féin.


#### An deachmhadh goin


An dara hadhbhar doilgheasa bhíos ag an anam i n-ifreann, tré mar
 chaitheas an aimsear go héadtarbhach, do réir Ieremias san
 chéad-chaibidil, mar a n-abair, transiit aestas, et facta est
  
6345] 
messis, et non salvati sumus ‘do-chuaidh an samhradh thorainn, agus
 do-rinneadh an foghmhar, agus níor fóireadh sinn.’ Dá chor i
 gcéill go dtéid earrach na hóige, agus samhradh na sláinte, agus
 foghmhar sochrach na soibhéas tharsa, agus nach bí a bheag nó a
 mhór do lón an ionnracais i n-iothlannaibh aigeanta na n-anam
  
6350] 
ndamanta ré hucht gheimhridh an bháis. Agus dá réir sin bí
 doghra agus doilgheas orra, ag éagcaoine na gorta spioradálta 'na
 mbíd i n-ifreann, agus fós ag éagcaoine bheith i n-éagmais na
 beatha suthaine agus ag iomaithbhear orra féin trés an bhfaill
 tugsad 'na saothrughadh ré linn a mbeatha.


#### An t-aonmhadh goin déag



  
6355] An treas adhbhar doilgheasa bhíos ag an anam i n-ifreann, tré
 bheith ar díbirt agus ar deóraidheacht i gcoigcrích ifrinn i gcéin
 óna chrích bhunaidh agus óna athardha dhílis .i. flaitheas Dé.
 Agus is uime sin adeirid go hiarghnóitheach accaointeach, do réir mar
 léaghthar ag Dáibhídh san .136. Salm, mar a n-abair, 
  
6360] 
quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena ‘cionnus
 chanfam duain an Tighearna i dtalamh choigcríche?’ Dá chor i gcéill nach bí
 fonn ceóil ná subhachais ar na hanmaibh i n-ifreann, ar mhéad a
 ndoilgheasa tré ghéire a bpian, agus fós arna gcur ar athchur
 agus ar ionnarbadh ann óna dtír dhúthchais agus óna 
  
6365] 
gcathair chomhnuighthe féin .i. flaitheas Dé.




---

p.201


#### An dara goin déag


An ceathramhadh hadhbhar fá mbí doilgheas agus doghra ar na
 hanmaibh i n-ifreann, tré mhéad an amhgair bhíos orra ann, do
 réir mar léaghthar ag Isaias san .65. caibidil mar a n-abair
 Dia ag labhairt ar an druing dhamanta bhíos i n-ifreann, fumus erunt
  
6370] 
in furore meo ‘biaidh siad 'na ndeataigh im fheirg-se.’
 Dá chor i gcéill go gcoimmeasgann iad idir il-phianaibh ifrinn,
 amhail do bhiadh doighir dheataigh agá gcommbuaidhreadh iar
 n-éirghe a smúit-theinidh fhlich dhó.


AN T-AONMHADH HALT DÉAG
-----------------------


'na reacthar na teasta uathbhásacha do-bheirid na naomh-aithreacha
 ar ifreann gona phianaibh.
#### An chéad-ghoin


Ag so mar adeir S. Augustine, ag labhairt ar uathbhás ifrinn, 
  
6375] 
amhail léaghthar san dara caibidil don leabhar ro sgríobh ar na Trí
 hÁrusaibh, illic poena horroris, poena foetoris, poena timoris,
 poena tenebrarum, severitas tortoris, praesentia daemonum, feracitas
 bestiarum, crudelitas ministrantium, dilaceratio immortalium vermium,
 dolor sine remedio, vincula sine solutione, mors aeterna, poena sine
  
6380] 
fine, absentia Christi, quoad visionem eiuc, quae omnia supradicta
 superat, et omnibus poenis est intolerabilior ‘atá annsoin, ar
 sé, ag labhairt ar ifreann, pian uathbháis, pian bhréantais, pian
 eagla, pian dorchadais, géar-smacht an chéastúnaigh, aon-láithreachas
 na ndeamhan, dásacht na mbeathadhach, cruadh-dháil na 
  
6385] 
n-amhus, raobadh na gcrumh ndomharbhtha, tinneas gan leigheas,
 géibhinn gan sgaoileadh, bás síordhaidhe, pian gan chrích, éagmais
 Chríost maille ré gan é d'fhaigsin, ní do sháruigh na huile
 phiana réamhráitte, agus is dofhuilnge dona huile phianaibh.’
 As so is iontuigthe éagsamhlacht agus urghráin phian ifrinn. Is
  
6390] 
iontuigthe fós as, tar a bhfuil do ghoimh i bpianaibh gníomhacha
 ifrinn, gurab mó do phéin easbaidh na glóire ioná iad uile. Is uime
 sin adeir Chrysostomus, san seachtmhadh Homil. déag go


---

p.202



 pobal Antioc: multi inferni ignem timent, sed ego maxime
 amarum dico amissionem gloriae ‘bí eagla theine ifrinn ar a lán, gidh 
  
6395] 
eadh adeirim-se gurab roi-sheirbhe easbaidh na glóire ioná
 í.’ Tig Basilius naomhtha san .26. Homil. leis so, mar a
 n-abair, intolerabilis res est gehenna, quis nesciat supplicium
 illud horribile? Tamesti mille alias ponat gehennas, nihil est tale
 dicturus, quale est a beatae illius gloriae honore propelli, exosum
 esse Christo, et audire 
  
6400] 
ab illo, ‘non novi te’ ‘ní dofhulaing, ar
 sé, an bhráith-theine, cia dánach feasach an pheannaid uathbhásach
 úd?’ Bíodh go luaidhfeadh neach míle bráith-theine, ní aibeóraidh
 éin-ní bhus samhail do bheith ruagtha ó onóir na glóire úd, bheith
 fuathmhar ag Críost, agus a chlos uaidh, ‘ní aithnim thú.’ Is uime
  
6405] 
sin adeir **Hugo de Sancto Victore** san dara leabhar ro sgríobh ar an
 anam, quis putas tunc moeror erit, quae tristitia, cum separabuntur
 impii a consortio sanctorum, et a visione Dei, et traditi in potestatem
 ibunt cum ipsis in ignem aeternum ‘créad an cantlamh mheasas tú 
 do bheith ann an tráth soin? créad an tuirrse, an tan do-ghéantar 
  
6410] 
na peacthaigh do dhealughadh ré caidreabh na naomh,
 agus ré hamharc Dé; agus ar mbeith arna ndáil ar a gcumas, mar
 rachaid mar aon riú i dteinidh shíordhaidhe.’ Gonadh ag tabhairt
 aneithe céadna dá aire do-rinne an file Gaoidhealach an rann so: —


> 1. Atá teine i dtigh na bpeacthach,
>   
> 6415] pian gach crithir dá gcuir dhí;
>   
> mairg atá fá theas na teineadh,
>   
> s nach feas cá lá is deireadh dhí.
> 




#### An dara goin


Ag so tuarasgbháil ifrinn agus amarrán na n-anam ann, do réir
 Cyrillus Alexandrinus, san óraoid do-rinne do thriall na hanma,
  
6420] 
mar a n-abair, huc merguntur animae peccatorum in omne aevum
 crematurae, quem ad modum Iob tradidit, in terram noctis aeternae,
 ubi non lumen, non mortalibus vita, sed iugis aegritudo, sed maeror
 incessabilis, sed planctus per noctes: vae illic aeternum: illic heu
 me: illic ingemiscunt assidue, nec illic miseretur: clamant e profundis, 
  
6425] 
et nemo flectitur: lamentantur, et nullus eripit, exclamant


---

p.203



 et plangunt, et nemo miseretur ‘múchtar, ar sé, annsúd anmanna
 na bpeacthach ré a losgadh tré shaoghal na saoghal, amhail do
 sheól Iob, i dtalamh na hoidhche síordhaidhe, áit 'snach fuil
 solus ná beatha dona somharbhthachaibh, acht galar gnáth, 
  
6430] 
iarghnó gan sgíoth, acht nuall-ghul gach n-oidhche; áit i
 bhfuil mairg shíor ann; áit i bhfuil monuar, monuar; áit i
 mbíd ag iachtaigh do ghnáth, agus ní bhí truaighe dhóibh ann;
 éighmhid as na duibheacánaibh, agus ní fhilltear neach orra;
 do-níd eólchaire, agus ní fhóireann aoin-neach iad; éighmhid agus
 caoinid, agus ní ghabhann 
  
6435] 
truaighe aoin-neach dhóibh.’


#### An treas goin


Ag so mar an gcéadna an teist do-bheir **Hugo de Sancto Victore** ar
 ifreann, san .23. caibidil don cheathramhadh leabhar ro sgríobh
 don anam, infernus lacus est sine mensura, profundus sine fundo,
 plenus ardore incomparabili, plenus foetore intolerabili, 
  
6440] 
plenus dolore inenarrabili: ibi miseria, ibi tenebrae, ibi ordo nullus,
 horror aeternus, ibi nulla spes boni, nulla desperatio mali; omnis
 qui est in eo, odit se et omnes alios, ibi omnia genera tormentorum,
 quorum minimum maius est omnibus his tormentis, quaecumque in hoc
 saeculo fieri possunt ‘loch, ar sé, ifreann gan tomhas, doimhneas
  
6445] 
gan fhorus, lán do theas dochoimmeasta, lán do bhréantas
 do-fhulaing, lán do thinneas do-inniste: áit 'na bhfuil
 truaghántacht, áit 'na bhfuil dorchadais, áit 'snach fuil aon-ordughadh,
 uathbhás síor, áit 's nach fuil aon-mhuinighin mhaitheasa, 
 'snach fuil aoin-éadóchas uilc, gach aon dá bhfuil
 ann fuathuighidh é féin agus na 
  
6450] 
huile oile; ann atáid na huile chinéil phian, agus an phian is
 ro-lugha dhíobh, is mó ionáid na huile phiana fhéadtar d'imirt ar neach san tsaoghal so.’


#### An ceathramhadh goin


Dá bhfiafraigheadh neach, cia an áit don domhan 'na bhfuil
 ifreann, ní feas dúinn go cinnte é, do réir S. Augustine san dara
  
6455] 
leabhar déag ro sgríobh ar Genesi, mar a n-abair, in qua parte
 mundi infernus sit, scire neminem arbitror, nisi cui Domini Spiritus
 revelaverit ‘measaim nach feas d'aoin-neach cia an rann san


---

p.204



 domhan 'na bhfuil ifreann, muna nochtaidh Spiorad an Tighearna
 dhó é.’ Féach a briathraibh Ghreaghóir naomhtha san .49.
  
6460] 
caibidil don naomhadh leabhar ro sgríobh dona Béasaibh, créad an
 t-ainriocht 'na mbíd anmanna na bpeacthach ndamanta i
 n-ifreann. Ag so mar adeir, fit miseris mors sine morte, finis
 sine fine, defectus sine defectu; quia et mors vivit, et finis
 incipit, et deficere defectus nescit ‘do-níthear, ar sé, dona truaghánaibh bás 
  
6465] 
gan éag, críoch gan fhoirceann, uireasbaidh gan
 easbaidh; óir agus mairidh an bás, agus tionnsgnaidh an chríoch,
 agus ní heól don uireasbaidh dul ar ceal uatha.’


#### An cúigeadh goin


Tuig, a léaghthóir, go mbí deithbhir idir phianaibh na bpeacthach
 i n-ifreann, ionnus an tí is truime coire san tsaoghal, 
  
6470] 
gurab é bhus géire pian thall; do réir Ghreaghóir .4. Dialog., mar a
 n-abair, unus gehennae ignis credendus est, sed non uno modo
 omnes cruciat peccatores; unius cuiusque enim quantum exigit culpa,
 tantum illic sentiet poenam ‘is inchreidte gurab éin-ghné amháin
 bhráith-theine bhíos ann, gidh eadh, ní ar aon-mhodh 
  
6475] 
amháin chéasas sí na peacthaigh; óir do réir thruime choire gach aoin,
 an truime chéadna phéine mhothóchas ann.’ Tig Ephraim leis aní
 gcéadna san treas caibidil ro sgríobh ar an bhfíor-aithrighe,
 mar a n-abair, sicut sunt peccatorum differentiae, ita sunt et
 cruciatuum varietates: aliter enim cruciatur adulter, 
  
6480] 
aliter fornicator, aliter homicida ‘amhail, ar sé, atá idirdhealughadh
 idir na peacadhaibh, is mar sin atá éagsamhlacht na bpian: ar chor
 oile iomorra chéastar an t-adhaltrach, ar chor oile an táitheach,
 ar chor oile an dún-mharbhthach.’ Tig Greaghóir naomhtha leis
 so san .47. caibidil don naomhadh leabhar ro 
  
6485] 
sgríobh dona Béasaibh, mar a n-abair, licet gehenna cunctis una sit, non tamen
 cunctos una eademque qualitate succendit ‘bíodh, ar sé, gurab aon-
 bhráith-theine amháin atá ag na huilibh, más eadh ní ar aon-cháil
 amháin ionann loisgeas na huile.’ As so is iontuigthe nach ionann
 loisgeas an bhráith-theine na ciontaigh i 
  
6490] 
n-ifreann, tar ceann gurab ionann an bhráith-theine innte féin do 
 réir a substainte; agus dá réir sin nach ionann truime phian na


---

p.205



 gciontach i n-ifreann, acht an tí is truime peacadh, gurab é is
 truime pian.


#### An seiseadh goin


Adeir Isidorus san .31. caibidil don chéid-leabhar do sgríobh
  
6495] 
don Ard-mhaith, go mbí pian ar leith ar an intinn, agus pian fá
 leith ar an gcorp. Ag so mar adeir, duplex damnatorum poena est
 in Gehenna, quorum et mentem urit tristitia, et corpus flamma
 ‘atáid, ar sé, dá phéin ar an druing dhamanta san bhráith-
 theinidh, pian díobh loisgeas an intinn lé toirrse, agus pian oile lé loisgthear 
  
6500] 
an corp lé lasair.’ As so is iontuigthe nach bí
 saor-dháil i ifreann ag anam an chiontaigh, agus nach biaidh agá
 chorp an tan roichfeas ann.


#### An seachtmhadh goin


Adeir Scotus san dara ceist don .44. Distinct. ar an
 gceathramhadh leabhar do Mhaighistir na mBreath, go bpiantar an
  
6505] 
t-anam ann féin agus 'na uile bhríoghaibh. Ag so mar adeir,
 anima in se ipsa et in omnibus facultatibus cruciatur ‘céastar,
 ar sé, an t-anam ann féin, agus 'na uile acfuinnibh.’ As so is
 iontuigthe go gcéastar an toil, an tuigse agus an mheabhair. Is
 cneasta iomorra a mheas go gcéastar an toil, an mhéid go
  
6510] 
gcongbhathar uaithe gach ní dá mbeith a dúil, agus go ndáiltear
 dhí dá haimhdheóin gach ní budh fuath lé. Céastar mar an gcéadna
 an tuigse, do bhríogh gurab léir dhí gach sochar do chaill sí,
 agus gach dochar dá mbí dh'áirithe aice. Céastar fós an
 mheabhair, do bhríogh nach meileann acht míorath na 
  
6515] 
meanman darab meabhair í. Tuig fós do réir Scotus san áit chéadna go gcéastar
 an corp mar aon réna chéadfadhaibh, agus an mhéid bheanas ris
 na céadfadhaibh corpardha. Ag so suidhte fá seach orra. Ar dtús,
 don amharc, do réir Iob san chúigeadh caibidil mar a labhrann ar
 an druing ndamanta bhíos i n-ifreann. 
  
6520] 
Ag so mar adeir, per diem incurrent tenebras ‘teigéamhaid ar 
 ló i ndorchadasaibh.’ Dá chor i gcéill, an dream bhíos i n-ifreann, go mbíd i ndoighir
 dhorcha agus i ndoilbh-cheó do shíor, ionnus nach faicid ní san
 bhioth budh solus ná sásadh dá súilibh, ná budh geall ré radharc do
 bheith aca. Agus dá réir


---

p.206


  
6525] 
sin bí pian ar na súilibh, do bhríogh go gceiltear orra gach ní
 budh sáimh leó d'fhaigsin, agus gurab éigean dóibh silleadh ar
 gach ní budh déistineach leó d'fhaigsin. Is i bpearsain an
 chiontaigh i n-ifreann go fáthach labhras Tobias san chúigeadh
 caibidil, mar a n-abair, quale gaudium mihi erit qui in tenebris
  
6530] 
sedeo, et lumen caeli non video ‘cionnus bhias, ar sé, lúthgháir
 oram-sa, atá im shuidhe i ndorchadasaibh, agus nach faicim
 soillse nimhe?’ As na briathraibh se go fáthach is iontuigthe go
 mbí pian chinnte i gcionn na súl i n-ifreann. Bí fós pian i
 gcionn na gcluas, do réir Iob san .35. caibidil, mar a n-abair, 
  
6535] 
clamabunt et ululabunt propter vim bracchii tyrannorum
 ‘gáirfid agus liú-ghoilfid tré neart láimhe na n-anfhlaitheadh.’
 As so is iontuigthe go mbí pian chinnte i gcionn na héisteachta
 i n-ifreann, an tan at-chluinid gréachadh agus grafainn agus gol-gháire,
 búdhaire, béiceadh agus bolgfadhach, cneada agus caoi agus caointe, 
  
6540] 
iachtach agus osnadhach agus éagcaoine na n-anam
 n-aigmhéil, an tan bhíd 'gá n-éigniughadh lé hil-phianaibh
 na n-arracht n-ifreannda. Biaidh mar an gcéadna pian chinnte
 dh'áirithe ag an sróin i n-ifreann, tré bhréantas na n-ablach
 ndamanta bhíos ann. Agus is ar na hablachaibh se labhras Isaias san 
  
6545] 
.34. caibidil mar a n-abair, de cadaveribus eorum ascendet
 foetor ‘eireóchaidh bréantas dá n-ablachaibh súd.’ As so is
 iontuigthe go mbia bréantas shrón an chiontaigh i n-ifreann.


 Biaidh mar an gcéadna an béal 'gá phianadh i n-ifreann, tré
  
6550] 
bhlasadh na gorta, mar adeir Dáibhídh Rí san .58. Salm, mar a
 n-abair, ag labhairt ar an ngorta bhíos ar na ciontachaibh i
 n-ifreann, famen patientur ut canes ‘fuileóngfaid ocras mar
 mhadradha.’ Dá chor i gcéill go mbia pian an bhlasaidh ar
 bhéalaibh na ndamantach tré mhéad a n-airce lé híota agus lé hocras i 
  
6555] 
n-ifreann.


Biaidh arís pian an tadhaill ar na ciontachaibh i n-ifreann, do
 réir Mhatha san .25. caibidil mar a n-abair, ite maledicti in
 ignem aeternum ‘imthighidh, a dhream mhalluighthe, san teinidh
 shíordhaidhe.’ Dá chor i gcéill go mbia pian tadhaill ar anmannaibh
  
6560] 
na gciontach i n-ifreann, maille ré goradh teineadh,


---

p.207



 ré géar-ghoin fhuachta, ré sústadh deamhan, agus ris gach péin
 oile ó shin amach.


#### An t-ochtmhadh goin


Gá dtám ris, ní héidir léir-mheas do dhéanamh ar aidhbhsighe agus
 ar éagsamhlacht phian ifrinn. Agus fós, is lór do ghoimh 
  
6565] 
ionnta nach bí fuaradh ná furtacht, lagadh ná laghdughadh, seitheamh ná
 socamhal ag neach ionnta. Do réir mar adeir Cyprian naomhtha san
 leabhar ro sgríobh do Demetrian, mar a n-abair, in inferno
 nullum est solatium, nulla consolatio, nulla diminutio poenarum ‘ní
 fhuil, ar sé, aon-aiteas, aon-chomhfhurtacht, 
  
6570] 
ná aon-laghdughadh pian i n-ifreann.’ Agus fa-ríor gidh
 doiligh gach díoth, agus gidh adhbhal gach anfhochain dar áirmheas 
 go soiche so, is barr ar gach broid dá mbí ann bioth-bhuaine 
 agus síordhaidheacht na sár-dhochar do luaidheadh linn go ró so 
 do bheith ann. Óir ní théid caitheamh ná críochnughadh ar 
  
6575] 
phianaibh ifrinn, agus bíd agá n-athnuadhadh do shíor. Do réir 
mar adeir Bearnard naomhtha
 san chúigeadh caibidil do leabhar na Naomh-smuaineadh, mar a
 n-abair, sicut ignis in inferno consumit ut semper reservet,
 tormenta aguntur ut semper renoventur ‘amhail, ar sé, chaitheas
 an teine i n-ifreann, ionnus go ndiongnadh 
  
6580] 
coigilt do shíor, mar
 an gcéadna gníomhuighthear na piana ionnus go ndiongantaoi a
 n-athnuadhadh do shíor.’ Do-bheir S. Augustine sompla ar aní
 se san .23. leabhar do sgríobh ar Fhlaitheas Dé, mar a dtráchtann
 ar na sléibhtibh atá san Sisilia bhíos ar losgadh do shíor, agus
 thairis sin bheireas as gan 
  
6585] chaitheamh do dhol ionnta. Mar an
 gcéadna do bhráith-theine agus do phianaibh ifrinn.


#### An naomhadh goin


Tar gach teist n-adhuathmhair dá dtugamar ar ifreann go soiche so,
 cuirfeam síos an tuarasgbháil do-bheir Bearnard naomhtha air, do
 réir mar léaghthar san tseanmóir ro sgríobh ar 
  
6590] an bhfeidhm
 spioradálta, mar a n-abair, o gehennalis regio fugienda, ubi
 ignis ardens, frigus urens, vermis immortalis, foetor intolerabilis,
 mallei percutientes, tenebrae palpabiles, confusio peccatorum,
 innodatio vinculorum, et horribilis daemonum tremor ‘ó a fhlaithis


---

p.208



 intseachanta ifrinn, áit 'na bhfuil teine lasamhail, fuacht loisgneach, 
  
6595] 
cruimh dhomharbhtha, bréantas dofhulaing, uird ag
 urlaidhe, dorchadas soghlactha, commbuaidhreadh na bpeacthach,
 snadhmadh na ngéibheann, agus crioth uathbhásach na ndeamhan.’ Is
 iontuigthe as an dtuarasgbháil se do-bheir Bearnard naomhtha ar
 ifreann gurab adhbhal a ineagluighthe d'árus ré a áitiughadh.


#### An deachmhadh goin



  
6600] Mo thruaighe, is maolughadh meisnigh, agus is mana mór-chumha, agus
 is maoithe mheanman, bheith ag machtnadh agus ag midheamhain ar an
 muinntir misgnigh mór-ghothaigh meisg-bhriathraigh sin, an tan
 do-bheirid brosgar biodhbhadh do lomradh agus do losgadh lochta an
 leasa sin Lúicifeir. Áit i mbíd 
  
6605] anmanna amhghlana na bpeacthach
 ndamanta agus frasa fír-ghéara foghadh ag fearthain orra, agus
 beara bairr-dhearga bruith-neimhneacha ar bioth-luamhain tríotha,
 agus cliatha cinn-ghéara crainn-reamhra catha ag cuar-lúbadh
 ionnta. Iomdha ámh annsin, fa-ríor, féinnidh fras-ghonta, agus
 curaidh créachtnuighthe, agus 
  
6610] laochraidh láimh-ghearrtha, agus
 triatha ar tuisleadhaigh, taoisigh throm-ghonta agus máil ar
 meirtnighe, brughaidh broinn-teasgtha agus foirbhfir fhiair-ghearrtha,
 buidhne brat-chorcra agus colna cros-bhuailte, cinn go
 comharthach agus súile saobh-dhalla, beóil ag bán-ghlasadh agus
 dóide drom-ghonta, bruinne ag bolgfadhaigh agus
  
6615] 
cosa ar cam-luamhain, troighthe truaill-ghearrtha agus slaod-óglaoich sínte
 seac-mharbha! Iomdha ann fós buidhean bhriste bhearnach gan
 bharánta, agus tréad tuilighthe toll-airbheach gan taoiseach, agus
 torathar taobh-nocht truaghánta gan treóraighe, agus aicme aigmhéil
 easbadhach gan aoghaire, agus connlán cneadhach 
  
6620] ceasnaidheach gan
 chodhnach, agus deibhléan doim dearóil gan díon-athair! Iomdha
 ann mar an gcéadna amaid arrachta éidigh odhar-ghorm, agus oill-
 phiast atmhar ainmheach uaith-bhéalta, agus gríobh ghreannach
 ghob-lom ghearánach, agus badhbh béil-reamhar bhreac-ghlas
 bhréin-fhiaclach, agus brain-éan bir-ingneach broinn-chiar 
  
6625] 
bán-shúileach, agus bineach brónach bán-chrothach beag-croidheach, agus
 glámh garbh-ghothach greadhnach grod-fhoclach! Atáid fós ann
 dlúimhe donn-ruadha drithleacha ag dearg-losgadh,


---

p.209



 agus searbh-shrotha sriobh-luatha silteacha soghluaiste ag slogadh,
 agus bloisg-easa beann-gharbha buan-gháibhtheacha borb-thonn ag
  
6630] 
báthadh, agus cnoc-thonna crithreacha ciachdha caor-mhongacha ag
 ciorrbhadh, agus gadáin ghríos-ghortha ghoithneacha ghéir-neimhneacha
 do chaoraibh trom-aidhbhseacha teineadh ag tolgadh agus
 ag toghail troch 'gá dtaobh-lot, agus sguaba sgoith-neimhneacha
 sgealbh-ghaoithe 'gá sgolt-raobadh ó chéile, agus ríogh-ruathar
  
6635] 
ro-mhór ruadh-thuile raibhe ag roith-lingeadh orra, agus maidhm-cheatha
 meabhla agus míorúin dá mear-dhortadh orra, dá múchadh i
 muirt na míothaom agus na mór-olc soin, maille ré cíocras confadhach
 cogaidh, agus ré fiuchadh fraoch-aingidh feirge, lán do dhiomdha
 agus do dhiombloidh, lán do dheabhaidh agus do 
  
6640] dhoghraing, ucht ar
 ucht ag ionnradh agus ag argain a chéile go hathlamh iomluath, go
 mbíd taosga taip-dhearga tonn-fhola ag teibearsain agus ag tuitim
 a taobh-lotaibh na dtroch, ó thairm agus ó thóicheastal throid-mhear
 thinneasnach na tréan-fhoghla soin. Ionnus go dtig don
 ghleic agus don ghnáth-spairn 'na mbíd, go 
  
6645] bhfuaduighthear go
 grian agus go grinneall an ghruaim-thighe sin iad; go bhfásann a
 ngrúg agus a ngoimh-fhíoch ón ghrod-spairn sin ré chéile, go
 dtig dhe sin nach bí socht ná seitheamh, treall ná treimhse
 eatorra, acht iad ag usgardadh agus ag athchor a chéile go bronn-lár
 nó go bolgán na bruidhne sin; agus teaglaim agus tiomargadh 
  
6650] 
do dhaosgar-shluagh dheamhnaidhe go dána dulasach, i bhforbhais nó
 i bhfoslongphort 'na n-ucht, ré foghail agus ré fíor-lot do
 dhéanamh dhóibh; agus iad do ghnáth ag déanamh foirneirt agus
 fairbríogha orra anois agus do shíor! Agus mo thruaighe, is
 adhbhar beadhgtha agus brón-tuirrse inneall agus iostas an áruis
 ainiarmhartaigh sin; agus dá 
  
6655] mbeith gan éin-ní dar áirmheas-sa
 do bheith ann, dobudh lór dhóibh do phéin silleadh seirgnidhe
 siabhartha agus amharc éidigh uathbhásach an aidhbhirseóra do
 bheith d'anfhochain orra.


Féadtar fós tuille tuarasgbhála do thabhairt ar ifreann, agus a
 mheas nach fuil ann acht slighe gacha sluaigh, conair gacha catha,
  
6660] 
agus raon gacha ruathair, agus tor gacha troda, agus cathair gacha
 coinbhliochta, agus ionadh gacha hiombuailte, agus longphort gacha
 ladrainn, agus uaimh il-phiastach gach uaith-bhéaltais, agus ár-mhagh
 gacha himreasna, agus dúir-theach duaibhseach daor-dhálach gacha


---

p.210



 deamhain. Áit i bhfuil gairbh-eagar glas-odhar gual-aightheach
  
6665] 
greannach groid-mhéar gleann-shúileach, agus drong-bhuidhean dhothaimh
 dhoi-eadrána dhána dhísgir dhúr-chroidheach, lán d'anfadh
 aigeanta agus do rabharta roi-dhíomais, lán do ruamnadh agus do
 ruithin-ghríos, lán d'fhíoch agus d'fhearg-luinne, lán do
 chuthach agus do chonfadh, ag forlosgadh foirne, agus ag trasgairt
  
6670] 
troch, agus ag leadradh laoch, agus ag cneas-ghoin churadh, ag
 marbhadh míleadh, agus ag tolladh taobh, agus ag ciorrbhadh corp,
 agus ag briocht-sgothadh ball. Áit i bhfuil smúit-cheó agus
 sméaróide túthmhara teineadh ré tachtadh, agus sgolbh-ghaoth
 sgoith-ghéar ré sgannradh, agus lanna líomhtha ré leadradh, agus
 tuagha troma ré 
  
6675] 
tuargain, agus luaithreadh lasamhail ré losgadh,
 agus deannghar duibh-dhrithleach ré dian-ghoradh, agus saighde
 srúibh-ghéara ré sáthadh, agus beara bláith-shliobtha briocht-
 fhaobhracha ré beó-tholladh bocht-anam ann. Áit i bhfuilid
 taidhbhseana agus tadhbháis, agus athaide oidhche, agus amaide
 arrachta, agus marbha meirbh-líthe, 
  
6680] agus fanntaise folt-sgaoilte,
 agus saobh-choire siabhartha, agus fuatha ar fuaidreadh, agus
 foiche ar foluamhain, agus iad ag drudadh a ndrannt, agus ag
 spealadh a splín-chiabh, agus ag saobhadh a sreang-shúl, ag
 furnaidhe agus ag fíor-thairrngire na n-olc agus na n-easbadh
 bhíos ré a n-imirt ar an mbróin ngeimhligh ngiall bhíos 'gá
  
6685] 
ngroid-phianadh ann.


Iomdha ann fós rioth reann, agus siadhán soighnéan, agus nuall-
 fhoghar néall, agus foghar-mhuirn agus fothram, agus néall-ghul
 niatta náimhdidhe, ag rabhadh agus ag réamhfhaisnéis gacha onfaise
 agus gacha iommbáitte dá mbí ar anmannaibh orchradhacha ann; agus
  
6690] 
iad i n-inne aigianta eisinnill an áruis imshníomhaigh sin, dá
 n-oirleach agus dá n-easargain, lán d'anaoibh intinne agus
 d'iarghná inmheadhónaigh aigeanta: agus iad daingean dlúith-iatta
 fá choimhthriall cogaidh, ag rian agus ag ro-thuitim leis an
 daosgar-shluagh ndísgir ndoichineóil ndeamhnaidhe, bhíos go neartmhar
  
6695] 
neimhleasg, gan sgíoth gan tathamh gan tionnabhradh, 'na
 gcró-bhuaile chumhaing, agus 'na bhfóir neimhnigh námhad 'na
 dtimcheall, go ndéinid brúireach agus cuar commbuaidheartha cumaisg
 dhíobh, agus go gcuirid ainn-séin i ndoighir dhorcha dhonn-
 ruaidh dhubh-lasrach dá n-únfairt agus dá n-iomlosgadh


---

p.211


  
6700] 
iad, go mbí teannáil nó teine dhiadh an toirn teinntidhe sin 'na
 cearchaill chraobh-lasrach, agus 'na sgeimheal sgeamh-ghoithneach
 'na dtimcheall. Gonadh iad is cuisleanna catha, agus is adharca
 áigh dona hanmannaibh aigmhéile sin an chomhgháir chumaisg
 chomharc agus chaointe, an ghrafainn agus an 
  
6705] 
ghairbh-iachtach gháibhtheach ghroid-éigneach chuirid asta, do chasaoid na
 cruadh-bhroide bhíos orra féin i n-adhbhaidh an-shásta ifrinn.
 Gonadh ar na hadhbharaibh sin adeir file éigin an rann so: —

> 1. Gion go mbeith, ní beag an teidhm,
>   
> 6710] fuacht nó teas i dtigh ifeirn,
>   
> glór na ndiabhal is a ndath,
>   
> lór do phianadh na bpeacthach.
> 




#### An t-aonmhadh goin déag


Cuirfeam síos annso a trí nó a ceathair d'áitibh as an Scrioptúir
 mar chleathaibh ceangail ar an bhfál bhfírinne se do chuireamair
  
6715] 
óna naomh-aithribh, do bhréagadh agus do ghabháil na
 bpeacthach óna míghníomhaibh lé faisnéis na n-olc n-ifreannda
 dhóibh. Ag so mar adeir Ieremias san naomhadh caibidil, Ecce
 ego cibabo populum istum absinthio, et potum dabo eis aquam fellis
 ‘do-ghéan-sa an pobal úd do bhiathadh lé bormont, agus do-bhéar
  
6720] 
deoch dhóibh d'uisge domblais.’ Tuigthear fós rann oile do
 phianaibh ifrinn a briathraibh Isaias san .34. caibidil, mar a
 n-abair, et convententur torrentes eius in picem, et humus eius
 in sulphur ‘fillfidhear a bhuinneadha súd i bpic, agus a thalamh
 i raibh.’ Dá chor i gcéill, na heasa agus na hinnbheara bhíos ag
  
6725] 
sileadh agus ag snighe i n-ifreann, go ndéantar a gclaochlódh
 i bpic tré fhuacht, agus an úir bhíos ann i raibh lé teas na
 teineadh ifreannda bhíos ag comhlosgadh na n-anam. Tig Solamh
 leis so san .21. caibidil in Ecclo., mar a n-abair, stupe
 collecta synagoga peccantium et consummatio illorum flamma ignis
 ‘barrach tiomsuighthe 
  
6730] 
cruinniughadh na bpeacthach, agus lasair
 theineadh is caitheamh dhóibh.’ Dá chor i gcéill nach mó bhíos
 an barrach abaigh ré fadódh do ghabháil ón teinidh, ioná bhíos
 anam an pheacthaigh ré hadhnadh lé teinidh ifrinn. Agus fós iar
 mbráth, an tan


---

p.212



 bhíos an cholann agá coimhphianadh mar aon ris an anam, is 
  
6735] 
iad na boill fá hoirnise na holcaibh do dhéanamh is mó phianfaidhear,
 do réir Sholaimh san aonmhadh caibidil déag do leabhar na hEagna,
 mar a n-abair, per quae peccat quis, per haec et torquetur ‘na
 neithe lé bpeacuigheann neach, is leó sin phiantar é.’ Ionnus dá
 dtigeadh don tsúil tú 
  
6740] do dhéanamh uilc san tsaoghal so, budh pian
 duit an tsúil chéadna thall. Mar an gcéadna don chluais, nó don
 bhéal, nó dona ballaibh oile ó shoin amach, bíd fá seach go cinnte
 ag céasadh an chiontaigh i n-ifreann, amhail adubhramar thuas.


AN DARA HALT DÉAG
-----------------


'na gcuirthear i gcéill an sochar 'na dtéid dona daoinibh
 tuarasgbháil ifrinn agus a phian do chlos; agus an oirchill
 dhlighid do bheith rompa ré a seachnadh; agus cionnus fhéadtar a
 seachnadh.
#### An chéad-ghoin


Measaim, a léaghthóir, cibé Críostaidhe caon-dúthrachtach 
  
6745] 
do-bhéaradh dá aire na guaise réamhráitte reacthar do bheith i
 bpianaibh ifrinn, go ngéabhadh anbhuain aigeanta agus criothnughadh
 croidhe é; agus mar gur chuir ar Slánuightheóir milis Iosa
 allus fola dhe, tré orghráin résan mbás gcorpardha, amhail
 léaghthar ag Lúcás san .22. caibidil, is mó sa chách dhligheas
  
6750] 
an peacthach bocht uamhan agus imeagla do bheith air, iar gclos na
 nguasacht so atá 'na chionn, agus oireagar innill do chur air
 féin 'na n-ucht. Cia an duine díchéillidhe dúr-aigeantach nach
 biadh ar a choimhéad orra agus nach géabhadh gráin rompa iarna
 gclos? Gonadh uime sin adeir Cassianus in Confess. th. 
  
6755] 
per .3. Quis egro fidelium haec audiens et talia sciens non contremiscat?
 Digito ignem modicum tangere horremus, et pedibus coniici? ‘uime
 sin, ar sé, cia an Críostaidhe, iar gclos a n-ionnshamhla súd,
 agus iarna bhfios, nach coimhchrithfeadh? Is déistineach linn
  
6760] 
buain ré teinidh mbig lénar méar, agus cionnus nach beimís


---

p.213



 oirmheata trénar dteilgean i slaoid-teinidh, iar mbeith
 ceangailte dár lámhaibh agus dár gcosaibh!’


#### An dara goin


Is í an ghuais se do-ní Pól do bhagar, amhail léaghthar san
 deachmhadh caibidil gusna hEabhraidhibh mar a n-abair, horrendum
  
6765] 
est incidere in manus Dei viventis ‘is uathbhásach teagmháil i
 lámhaibh an Dé bheó.’ Uime sin adeir Dáibhídh Rí san dara Salm,
 servite Domino in timore ‘déanaidh feidhm don Tighearna i
 n-eagla.’ Dá chor i gcéill, gach foghnamh dá ndéin duine do
 Dhia, gurab amhlaidh dhligheas a dhéanamh do
  
6770] 
dhruim fhaitcheasa.


#### An treas goin


Dá bhfiafruigheadh neach créad as ar dheónuigh Dia na teasta agus
 na tuarasgbhála urghránna uathbhásacha úd do-bheir an Scrioptúir
 agus na haithreacha naomhtha ar il-phianaibh ifrinn, is eadh is
 fáth dhó, do mhusgladh meanman na bpeacthach a 
  
6775] suan seachmaill
 agus a néall neamhfhaire, ionnus an drong dhíobh nach saothruigheann
 subháilce ar ghrádh na glóire, go ndiongnadaois a ngníomhughadh
 d'eagla na bpian úd. Óir amhail do-ní an rí críonna fuireachair,
 ar mhaith réna ríoghdhacht, do stiúradh a fhlaitheasa go críonna,
 príosúin nó carcracha do 
  
6780] chor 'na chathrachaibh, agus crocha do
 chur ar chnocaibh a thíre, do mhúchadh mheirleachais
 díbhfeargach agus lochta foghluighthe a dhúthaighe, dá gclódh ó
 chlaonadh nó ó choill a reachta, mar an gcéadna do-ní Dia an
 uaimh ifreannda gona pianaibh do bhagar ar na peacthachaibh dá
 n-iomchlódh óna n-olcaibh.


#### An ceathramhadh goin



  
6785] Léaghthar sompla cosmhail ris so ag Ammianus, san .23. leabhar,
 ar rígh do bhí ar an bPersia, darbh ainm Cambyses. Dobhí
 iomorra breitheamh breabóideach, darbh ainm Sisamnes, ag an rígh
 se, rug claoin-bhreath mar gheall ar chumaoin fuair ó neach don
 dá rann do bhí i n-imreasan, agus an tan fuair 
  
6790] 
an rí deimhin air sin, rug breith bháis ar an mbreitheamh, agus


---

p.214



 fós tug fá-deara a chroiceann do bhuain de, agus a chur mar
 chumhdach ar an gcathaoir bhreitheamhnais 'na gcleachtadh an
 breitheamh bheith, mar shompla dona breitheamhnaibh oile
 dothiocfadh 'na dhiaidh, ionnus nach déandaois claonadh an
  
6795] 
reachta.


#### An cúigeadh goin


Léaghthar mar an gcéadna ag Diodorus Siculus san chúigeadh
 leabhar déag, go dtug Artaxerxes, rí na Persia, fá-deara mórán
 dona huachtaránaibh do bhí faoi féin do chosgairt, agus a
 gcroicinn do chrochadh ós cionn na cathaoireach 'na 
  
6800] 
gcleachtaoi leó bheith ag déanamh breitheamhnais, mar shompla don druing
 tigeadh dá n-éis, dá gcongbháil i n-eagla, dá dtiocfadh iad dá
 gcoimhéad féin neimhchiontach. Léaghthar san seiseadh caibidil déag
 do Leabhar na Nuimhreach gur dheónuigh Dia Core Dathan agus
 Abiron mar aon ré dá fhichid déag oile do shlogadh 
  
6805] 
san talamh tré shárughadh reachta Dé. Is follus fós as an seachtmhadh caibidil in
 Genesi gur báthadh an cine daonna uile go haon-ochtar tréna
 n-olcaibh. Is dearbh mar an gcéadna as an naomhadh caibidil déag
 in Genesi gur sloigeadh líon Sodoma agus Gomorra go lucht
 chúig gcathrach san talmhain, tré 
  
6810] 
fheirg nDé do thuilleamh.


#### An seiseadh goin


Is do theagasg na ndaoine, agá fhoráileamh orra marthain i
 n-eagla Dé, atá aní léaghthar ag Matha san deachmhadh caibidil
 mar a n-abair, nolite timere eos qui occidunt corpus, animam
 autem non possunt occidere, sed potius timete eum, qui potest et
 animam et 
  
6815] corpus mittere in gehennam ‘ná bíodh eagla oraibh rés an
 druing mharbhas an corp, óir ní fhéadaid an t-anam do mharbhadh,
 acht bíodh eagla oraibh rés an tí fhéadas an t-anam agus an corp
 do chor san bhráith-theinidh.’ As so is iontuigthe go ndleaghair
 dhúinn eagla Dé do bheith orainn tar omhan chréatúra san 
  
6820] 
gcruinne.


#### An seachtmhadh goin


Is ag foráileamh eagla Dé do bheith orainn atá aní léaghthar ag
 **Plutarchus**, in Opusculis, ar Romulus, an céid-phrionnsa lér


---

p.215



 tógbhadh an Róimh. Is eadh iomorra do-rinne, a láimh-dhée do
 dhéanamh armtha, do choimhéad luchta a n-adhartha i 
  
6825] 
n-eagla. Mar an gcéadna ní háil ré Dia gan é féin do thaisbéanadh armtha
 maille ré sgiúrsadhaibh sgoith-ghéara phian ifrinn do bhagar ar na
 daoinibh, dá gcongbháil fá chuing umhlachta agus óigh-réire dhó
 féin. Óir ní fhuil sás na n-ainmhianach do chosg dá gcoirthibh
 is mó ioná uathbhás na n-il-phian do bhagar orra.


#### An t-ochtmhadh goin



  
6830] Tig leis so an fábhaill-sgéal léaghthar ag Lúcás san seiseadh
 caibidil déag, mar a n-iarann an saidhbhir sádhail, agus é i
 n-ifreann, ar Abraham, an bocht Lazarus do chur lé rabhadh go
 teach a athar féin, do thabhairt teasta agus tuarasgbhála ifrinn dá
 bhráithribh, dá gcor ar a gcoimhéad. Ag so briathra an
 tsaidhbhir ré Abraham, 
  
6835] 
rogo te, pater, ut mittas eum in domum
 patris mei; habeo enim quinque fratres, ut testetur illis ne et ipsi
 veniant in hunc locum tormentorum ‘guidhim thú, a athair, ar sé,
 go gcuirtheá é sin go teach mh'athar féin; óir atáid cúigear
 dearbhráthar agam, go dtugadh tuarasgbháil dóibh, ionnus nach
 tiocfadaois sin gus an ionadh so na bpian.’ 
  
6840] 
As so is iontuigthe
 gurab mór an sás duine do chongbháil ón olc, na piana ifreannda, is
 sgiúrsadha ag Dia ré smachtughadh na bpeacthach, do bhagar air.


#### An naomhadh goin


Tig S. Bearnard leis so in Floribus, mar a n-abair, et sane
 si amor Dei te tenere non potest, saltemm teneat et terreat timor iudicii, 
  
6845] 
metus gehennae, laquei mortis, dolores inferni, ignis
 urens, vermis corrodens, sulphur foetens, torrens flamma, et omnia
 mala tartaria ‘agus go dearbh, ar sé, muna fhéada grádh Dé do
 chongbháil, go háirithe congbhadh agus orghráineadh uamhan an
 bhreitheamhnais, eagla na bráith-theine, gaisteadha an bháis,
 tinnis ifrinn, teine 
  
6850] 
ag losgadh, cruimh ag coimhchreim, raibh ag
 bréanadh, buinne lasrach, agus na huile olca ifreannda thú.’ As
 so is iontuigthe gurab ursa chongbhála ré cathughadh ris na
 holcaibh, smuaineadh ar na críochaibh guasachtacha atá i gcionn an
 duine.




---

p.216


#### An deachmhadh goin


Is uime sin atá Dia ag ordughadh go mbiadh cuimhne ag na 
  
6855] 
daoinibh ar a gcríochaibh déidheancha, amhail léaghthar san .32. caibidil
 ag Deut., mar a n-abair, ag labhairt ar na peacthachaibh, utinam
 saperent et intelligerent, ac novissima providerent ‘dob fhearr
 liom go n-eagnuighidís agus go dtuigdís, agus go n-oirchilltí
 leó a neithe roi-dhéidheancha.’ Dá chor i gcéill gomadh mian
  
6860] 
leis na daoine do chuimhniughadh ar na críochaibh guasachtacha
 atá rompa, mar atá an bás, breitheamhnas, agus piana ifrinn agus
 tréigean na glóire. Uime sin atá Bearnard naomhtha san seiseadh
 caibidil do leabhar a Naomh-smuaineadh ag teagasg an pheacthaigh,
 agus agá sheóladh dhó cionnus do fhéadfadh é 
  
6865] 
féin do dhídean ar na guaisibh réamhráitte. Ag so mar adeir, antequam puteus te
 absorbeat, poenitere; priusquam infernus te rapiat, peccata tua
 luge; priusquam in profundum inferni mergaris, negligentias tuas
 plange, ubi iam non est locus confessionis. Quare? Quia in inferno
 nulla est redemptio ‘sul 
  
6870] 
shloigfeas an churr thú, déana
 aithrighe; sul fhuaideóchas ifreann tú, caoi do cheana; sul
 bháidhfidhear i bhfodhomhain ifrinn tú, caoin do sheachmaill:
 áit anois 'snach fuil ionadh maithmheachais, áit 'snach fuil
 anois ionadh subhachais, mar nach fuil cead aithrighe; áit 'snach
 fuil anois cead leasuighthe, 
  
6875] 
áit 'snach fuil anois ionadh
 faoisidneach. Créad an t-adhbhar? Do bhríogh nach fuil aon-fhuasgladh
 i n-ifreann.’


#### An t-aonmhadh goin déag


A chara ionmhain, is córaide dhúinn teagasg S. Bearnard do
 ghabháil annso, gurab eadh iarras féin ar Dhia, cabhair do
 thabhairt dó, ré bhféadfadh na baoghail chéadna do sheachnadh.
  
6880] 
Ag so mar adeir san chúigeadh caibidil do leabhar a Naomh-
 smuaineadh, subveni mihi, Deus meus, priusquam ad tormenta
 perveniam, priusquam me devoret ignis gehennae, priusquam sine
 termino crucier in inferno ‘a Dhé, cabhair mé, sul roichfead gusna
 pianaibh, sul shloigfeas teine an bhrátha mé, sul chéasfaidhear
  
6885] 
gan chrích i n-ifreann mé, agus sul thiocfar i ndáil na bpian.’
 Atá S. Augustine ag teagasg aneithe céadna dhúinn, agus agá
 sheóladh


---

p.217



 dhúinn cionnus chuirfeam inneall orainn féin ré hucht na
 nguasacht réamhráitte. Ag so mar adeir, san leabhar ro sgríobh ar
 an gCreideamh go Peadar, tempus acquirendi vitam aeternam Deus
  
6890] 
hominibus dedit, ubi voluit etiam poenitentiam esse fructuosam ‘san
 bheathaidh se amháin do dháil Dia dona daoinibh aimsear
 ghreamuighthe na beatha síordhaidhe, áit 'nar toil leis mar an
 gcéadna an aithrighe do bheith toirtheach.’ As na briathraibh se
 is iontuigthe gurab í an fhíor-aithrighe is comhla agus is cliath
  
6895] 
chosnaimh ag na daoinibh, ré hiad féin do chaomhnadh ar il-
 phianaibh ifrinn. Agus ná measadh aoin-neach go bhfuil ar a
 chumas féin fíor-aithrighe do dhéanamh go mbuaileann an Spiorad
 Naomh béim fleisge ré fardorus ar chomhlaidh a choguais, lé
 grásaibh forfhógarthacha mhusglas an mheanma ré 
  
6900] 
cais-iompódh ar a Chruthuightheóir agus ré tréigean na n-olc. Gidh eadh, tugadh
 an duine dá aire go mbí go meinic aithrighe fhallsa fhollásach
 ann, amhail do bhí ag Antiochus, agus nach gabhann Dia a samhail
 sin mar dhíol ón pheacthach. Óir, mar nach gabhthar an monadh
 fallsa i ndíol na bhfiach bhíos ar neach, do réir Ulpianus 
  
6905] 
.5. de Pignor .Action., mar an gcéadna ní ghabhann Dia an bhréag-
 aithrighe ón pheacthach i ndíol na n-olc do-rinne. Och, a
 dhuine thruaigh, cia an croidhe clochdha nach beadhgfadh iar
 meas gach mór-ghábhaidh dá bhfuil rés an bpeacthach, ré triall go
 hainriochtach a staid na beatha so don fhlaitheas neamhdha?


#### An dara goin déag



  
6910] Is saobh an seachrán don pheacthach shaoileas é féin do thriall
 go saor-dhálach ar neamh tré shádhaile agus tré shaidhbhreasaibh,
 agus gan duadh ná docamhal d'fhulang do thuar ná do thuilleamh
 an fhlaithis neamhdha; agus a mhionca fá héigean dona naomhaibh
 agus dona fíréanchaibh ulc agus amfhorrán, broid agus 
  
6915] bochtacht,
 díbirt agus deóraidheacht, fuacht agus íota agus ocras, agus il-iomad
 anfhorlann oile d'fhulang do cheannach nimhe dhóibh féin!
 Agus is ag meas aneithe céadna do Ghreaghóir naomhtha i Homilia
 dh'áirithe, mar a n-abair, cum recognosco Iob in sterquilinio,
 Ioannem esurientem in eremo, Petrum extentum in patibulo, 
  
6920] 
Iacobum decollatum ab Herode gladio, cogito qualiter Deus in


---

p.218



 futuro cruciabit quos reprobat, quia ita dure affigit quos amat ‘an
 uair mheasaim (ar sé) Iob san charn aoiligh, Eóin ocrach ar an
 bhfásach, Peadar sínte ar an gcroich, Séamus dícheannta ó
 Ioruaith lé cloidheamh, smuainim cionnus chéasfas Dia san aimsir
  
6925] 
atá ré teacht an dream is fuathmhar leis, mar go mbuaidhearthar leis
 comh-dúr soin an dream is ionmhain leis.’ As so is iontuigthe nach
 suarrach saor-dhálach an ceannach is éigean do neach do thabhairt
 ar fhlaitheas Dé; ní hionann agus mar mheasaid na heiriceadha,
 nó mar do shaoil máthair chloinne Zebedaeus, 
  
6930] amhail léaghthar
 ag Matha san .20. caibidil. Gidh eadh, tuigthear a briathraibh
 Críost san chaibidil chéadna nach gan ulc do-geibhthear neamh; mar
 do fhiafruigh do chloinn Zebedaeus an bhféadfadaois corn na
 páise d'ól mar aon ris féin. Ionann sin ré a rádh agus go raibhe
 d'fhiachaibh orra duadh 
  
6935] d'fhulang ré flaitheas Dé do thuar
 dhóibh féin. Agus is iontuigthe as sin go bhfuil d'fhiachaibh
 ar gach n-aon saothrughadh ré flaitheas Dé do ghreamughadh. Do
 bhríogh a ndubhramar, a dhuine, treabh go tarbhach branar
 samhraidh na subháilceadh, agus déana foirse fíréanda faoisidneach ar
 ithir th'anama, agus tabhair 
  
6940] ucht ar ar na haithrighe; ionnus go
 mbiadh airmnighe ionnracais it chomhair san iothlainn aingealda úd
 na cathrach neamhdha, mar lón shíordhaidhe réd chothughadh féin
 tré shaoghal na saoghal.


AN TREAS HALT DÉAG
------------------


'na gcuirthear i gcéill cia na ladrainn nó na díbhfeargaigh bhíos
 i gceilg rés an nduine, agá thoirmeasg ó thriall ar neamh; agus
 cionnus fhéadas é féin d'imdhídean orra agus lingeadh tharsa go
 neamh.
#### An chéad-ghoin


Tuig, a dhuine, ó tá an bealach baoghail se rés na daoinibh 
  
6945] 
eatorra agus rochtain ar neamh, nach foláir dhuit inneall do chor ort
 féin, ré haistear aireach do dhéanamh go neamh. Déana ar dtús
 comhairle Phóil, san treas caibidil go Colo., mar a n-abair,
 exspoliantes vos veterem homine induite novum ‘iar mbuain an


---

p.219



 tseanduine dhíbh féin, gabhaidh nua-dhuine umaibh.’ Ionann 
  
6950] 
sin ré a rádh agus iar sgrios aibíde aosta athchaitte na hurchóide
 dhíbh, gabhaidh nua-bhrat niamhdha na neimhchionta ón aithrighe
 umaibh, ó's é is éadtroma ré haistear do dhéanamh faoi go
 flaitheas Dé. Agus is dá thuar so atá aní léaghthar in Exodo san
 aonmhadh caibidil déag, mar a bhforáileann Dia ar 
  
6955] Chloinn Israel
 gach gustal trom dá raibhe aca do mhalairt ar ghréithibh geanamhla,
 agus as aisgeadhaibh uaisle éadtroma óir agus airgid ré hucht a
 n-imtheachta; agus fós, éadaighe úra éadtroma do chur iompa, agus
 a n-éadaighe arsanta d'fhágbháil ar mbeith ainiomchubhaidh ré
 haistear ná ré himtheacht do dhéanamh 
  
6960] ionnta. Mar an gcéadna
 dhligheas an duine do dhéanamh ré mbeith ar tí imirce do dhéanamh
 a hÉigipt na hurchóide, truis trom an pheacaidh do mhalairt ar
 ghréithibh geanamhla na glan-dúthrachta, agus ceirte críona na
 coire do mhalairt ar aibídibh áilne ionaonaigh an ionnracais, mar
 atá bochtacht 
  
6965] toileamhail i n-áit na sainnte, umhlacht ar son
 an uabhair, grádh ar son an fhuatha, óigh-réir ar son an
 fhoiréigin, geanmnaidheacht ar son na drúise, fírinne i n-áit na
 bréige, díoghrais ar son doimhéine, agus mar sin ó shin amach. Gidh
 eadh, bíd daoine dall-chroidheacha ann, chuireas rompa a gcleath do
  
6970] 
chor i dtalamh san bheathaidh se, agus luigheas ar an loise
 laomdha éirgheas leó san saoghal so, agus leathas iad féin orra agá
 n-ól go híotmhar anabaigh.


#### An dara goin


Is i bhfioghair na druinge sin atá aní léaghthar san seachtmhadh
 caibidil do leabhar Iudicum, mar do-rinne an caiptín Gedeon, ré
  
6975] 
hucht dulta ar siubhal sluaigh, fromhadh ar a laochraidh. Ar
 mbeith iomorra ag triall tar abhainn d'áirithe, tug dá aire an
 sluagh ag ól uisge, agus gach aon díobh do léigeadh a bhruinne ré
 lár, agus do chuireadh a bhéal ar an mbuinne dá ól, do thilleadh
 don bhaile iad, arna mheas dá bhíthin sin nach rabhadar infheadhma; 
  
6980] 
agus gach aoin oile nach cuireadh acht a dhearna fán
 uisge dá ól, rug leis san eachtra é. Mar an gcéadna do-ní Gedeon
 mór, ar dTighearna Íosa Críost. Cuiridh a tuarastal an drong leathas


---

p.220



 iad féin ar shaidhbhreasaibh, agus bhíos go híotmhar agá
 n-onfais féin ionnta. Acht cheana, an dream nach déin acht bas do 
  
6985] 
thabhairt fá bhréagánaibh an tsaoghail, agus nach beanann
 acht a riachtanas asta, do-bheir Dia tuilleamh agus tuarastal dóibh,
 agus léigidh ar a shluagh go neamh iad. Agus tuigthear a
 briathraibh **Seneca** an dochar thig d'iomad neithe san bhioth,
 mar a n-abair, in Epist .48. ad Lucillum: et omnia quae supersunt,
  
6990] 
nocent; segetem nimia sternit ubertas, rami onere franguntur, ad
 maturitatem non pervenit nimia fecunditas ‘na huile neithe bhíos
 iomarcach, do-níd dochar. Leagaidh iomad toirtheamhlachta an gort.
 Bristear na géaga ón trom-thoradh. Aní bhíos ro-thoirtheamhail,
 ní thig i n-aibigheacht.’


#### An treas goin



  
6995] Is córaide iomorra don duine gan iocht do bheith aige as na
 heasgcáirdibh se ré mbí a roinn, mar atá an diabhal agus an saoghal
 agus an cholann, gurab anfhlatha éigneacha iad ré foghail agus ré
 fíor-lot do dhéanamh dhó. Do réir Michaeas san treas caibidil,
 mar a n-abair, comederunt carnem populi mei, et pellem 
  
7000] 
eorum
 desuper excoriaverunt ‘do itheadar feóil mo phobail féin, agus do
 bheanadar a chroiceann buin-sgionn de.’ Dá chor i gcéill go
 mbíd na hanfhlaithe úd ag creim agus ag créachtnughadh an duine,
 agus ag buain tlaicht taitneamhaigh na ngrás de lé cloidheamh na
 coire. Is i bhfioghair aneithe se atá aní léaghthar 
  
7005] san chúigeadh
 caibidil dona Cainticibh, mar a bhfuil anam an pheacthaigh ag
 éagcaoine a amarráin féin ré Dia, agus ag iomchasaoid ar an
 hanfhlaithibh úd. Ag so mar adeir, invenerunt me custodes
 qui circumeunt civitatem; percusserunt me: tulerunt pallium meum
 custodes murorum ‘fuaradar an fhorfhaire mé, 
  
7010] bhíos ag gabháil
 timcheall na cathrach; agus do bhuaileadar mé, agus rugadar lucht
 forchoimhéada na múr mo mhatal leó.’ As na briathraibh se is
 iontuigthe gurab amhlaidh bhíd na hanfhlaithe úd ag taisteal mar
 lucht braith timcheall an duine, dá fhéachain an bhfuighdís
 éislinn nó éadaingean air, ré dol 'na sheilbh 
  
7015] go sáruightheach,
 agus ré hargain do dhéanamh air. Agus go háirithe ní bhí socht
 ná seitheamh ar an aidhbhirseóir do shíor,


---

p.221



 acht ag gabháil timcheall an duine, agá fhoráileamh air olc do
 dhéanamh, do réir Pheadair san chúigeadh caibidil don chéid-
 Eipistil, mar a n-abair ris na daoinibh iad féin d'iongabháil ar
 aimsighthibh an aidhbhirseóra, fratres, sobrii estote et vigilate,
  
7020] 
quia adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit,
 quaerens quem devoret ‘a bhráithre, bíthe measardha, agus déanaidh
 faire; óir atá bhar n-easgcara an diabhal ag gabháil timcheall,
 amhail leómhan chonfadhach, ag iarraidh an tí do chraos-shloigfeadh
  
7025] 
sé.’ As so is iontuigthe go mbí an diabhal do ghnáth
 ar foluamhain ag forfhaire, mar aon réna dhaosgar-shluagh, i
 n-oirchill ar an duine is gach aon áit, ré díoth do dhéanamh dhó.
 Gidh eadh, ní bhí cur ná cumas aige ar neach, acht an tí cheanglas
 rann ris, agus téid i meirleachas ar Dhia, 
  
7030] maille ré caisléan an
 choguais do thabhairt 'na sheilbh do dhruim aontuighthe don olc,
 agus maille ré cuid dá dhroich-éadáil do ghlacadh uaidh, mar
 atáid na droch-smuaintighthe fhoráileas ar an duine, agus ghabhas
 greim dá chroidhe. Óir, amhail is meirleachas do neach éadáil
 mheirligh do ghlacadh, mar an 
  
7035] gcéadna is meirleachas do láthair
 Dhé sealbh na bpeacadh marbhthach do ghlacadh ar fhoráileamh an
 mheirligh úd .i. an diabhal.


#### An ceathramhadh goin


Dá dteagmhadh dhuit, a dhuine, bheith i seilbh na bpeacadh soin,
 is eadh dhleaghair dhuit, a gcur as do sheilbh, ar eagla 
  
7040] 
go dtiocfadh feadhmannach fír-chinnte Dé .i. an bás, go
 bhfuighbheadh sé i nglacadh agat iad, agus go dtiocfadh dhe sin
 t'fhagháil chiontach i sárughadh an dlighidh. Agus is do
 theagasg an duine go fáthach atá an chomhairle thug Iacob
 naomhtha dá mhuinntir, do réir mar léaghthar san .35. caibidil in
 Genesi, mar a n-abair, 
  
7045] abiicite deos alienos qui in medio vestri
 sunt, et mundamini, et mutate vestimenta vestra ‘teilgthear libh
 uaibh na dée comhaightheacha atá in bhar measg, agus glantar sibh,
 agus déanaidh malairt ar bhar n-éadach.’ An réim céadna is cóir
 dona daoinibh i gcoitchinne do choimhéad, mar atá láimh-dhée
 Lúicifeir .i. na 
  
7050] peacaidhe marbhthacha do ruagadh agus do sgrios
 a hárusaibh na hanma, agus iad féin d'fhothragadh agus
 d'ionnladh a tobar fhionnfhuar


---

p.222



 fhíor-uisge na haithrighe; agus críon-bhrat na coire,
 bhíos 'na theimheal truaillidhe ar an anam, do sgrios de, agus glan-
 mhatal glé-mhaiseach na ngrás do ghabháil uime 'na ionadh soin.
  
7055] 
Ionann sin ré a rádh, agus na dubháilce agus na doibhéasa do
 thréigean, mar atá an craos do thréigean ar mheasardhacht, agus an
 mheabhail ar dheigh-mhéin, amhail adubhramar thuas.


#### An cúigeadh goin


Is córaide dhúinn sin do dhéanamh, aní léaghthar ag S. Augustine
 in Sermone S.Vincentii, mar a n-abair, duplicem aciem 
  
7060] 
producit mundus contra milites Christi: blanditur enim ut decipiat, aut terret
 ut frangat ‘do-ní an domhan dá rinn d'inneall i n-aghaidh
 dhíolmhaineach Chríost: óir do-ní sáimh-chealgadh dá mealladh,
 nó cuiridh uathbhás orra do bhriseadh dhíobh.’ Tig Solamh leis
 aní gcéadna san chúigeadh caibidil do Leabhar na 
  
7065] *hEagna*,
 mar a n-abair, spes impii tanquam fumus qui a vento
 diffusus est, et tanquam memoria hospitis unius diei praetereuntis
 ‘dóchas an pheacthaigh amhail deataigh sgaipthear lé gaoith, agus
 amhail chuimhne aoighidh aon-laoi amháin ag triall.’ Dá chor i
 gcéill nach fuil do thádhbhacht i ré an pheacthaigh ar an 
  
7070] 
saoghal so, ar a dhiombuaine, acht mar an deataigh téid ar ceal do láthair,
 nó mar chuairt deóradh nach anfadh acht feadh laoi, agus gan a bhara faoi tilleadh go
 bráth arís. Is é aní céadna thug ar Esau a oighreacht do reic ar
 chorn bhracháin, do réir mar léaghthar san chúigeadh caibidil
 fichead in Genesi, mar a n-abair, 
  
7075] 
en morior, quid mihi proderunt
 primogenita ‘féach, atáim ag fagháil bháis, créad an sochar do-
 ghéanadh mh'oighreachta dhamh?’ Mar sin, an tan do bhí i nguais
 bháis ón tart, do mheas nach raibhe tarbha dhó féin sna sealbhaibh
 saoghalta do bhí 'na chomhair, agus rug an corn bracháin do roghain
 tar na hoighreachtaibh 
  
7080] do bhí 'na chomhair. Agus mar gur thréig
 sé na hoighreachta do bhí 'na chomhair, do sheachna an bháis
 chorpardha, is mó sa chách dhleaghair dhúinne bréagáin bheaga
 shoghluaiste an tsaoghail se do thréigean, d'eagla bháis na
 hanma do theacht díobh. Mar sin do thoicce an tsaoghail, 
  
7085] 
do réir **Cicero**, de Amicitia, mar a n-abair, fortuna tanquam


---

p.223



 medicus ignarus multos excaecavit ‘do mheall an fhortúin amhail
 liaigh ainbhfeasach an iomad.’ Agus is maith do thuig an págánach
 an dalladh do-bheir an saidhbhreas saoghalta ar na daoinibh. Is
 meas iomorra dhuine chraosaigh is cóir do bheith 
  
7090] ar an tí bhíos
 ag caitheamh fleidhe, agus líonas é féin don ghairbh-bhiadh do-níthear
 do fhreastal ar dtús air, agus nach fágbhann slighe an
 mheasraidh folamh dá bhroinn. Mar sin do lucht na sainnte. Is
 meas craosaigh is cóir do bheith ar an tí nach fágbhann folamh cuid
 dá chroidhe, go bhfuighbheadh an bheatha 
  
7095] shíor slighe ann.
 Uime sin ní cneasta don tí gusa roicheann saidhbhreas, a chroidhe
 do líonadh dhe, gan tslighidh d'fhágbháil folamh 'na chroidhe
 'na dtuillfeadh grás Dé.


#### An seiseadh goin


Is córaide sin do dhéanamh, an teagasg do-bheir Dáibhídh Rí san
 .61. Salm mar a n-abair, divitiae si affluant, nolite cor
  
7100] 
apponere ‘dá raibhe saidhbhris ag lingeadh chugaibh, ná cuiridh bhar
 gcroidhe ionnta.’ Ionann sin ré a rádh agus nach cóir dona
 daoinibh dá dtabhair Dia saidhbhris, bheith airceasach 'na
 dtimcheall, dá gcor i sochar leith-leasach dhóibh féin, acht a
 mheas nach fuil acht reachtas nó stíobhardacht aca ré a dhéanamh
  
7105] 
orra, agus a riachtanas féin do bhuain asta, agus a mbeith tar
 a riachtanas do roinn ré bochtaibh agus ré deibhléanaibh Dé.
 Tuigthear so a briathraibh Basilius naomhtha san oraoid do sgríobh
 gus na toictheachaibh, mar a n-abair, ag labhairt ris an saidhbhir,
 nonne spoliator es, qui quae dispensanda accepisti propria reputas
  
7110] 
‘an é nach foghlaighe thusa, shaoileas gurab sealbh dhíleas duit
 féin na neithe fuarais ré stíobhardacht do dhéanamh orra?’ As na
 briathraibh se is iontuigthe nach fuil acht coillidhe nó creachaire
 san toictheach choigleas a mhaoine 'na chomhair féin amháin, agus
 nach roinneann ris an mbocht iad.


#### An seachtmhadh goin



  
7115] Tuigthear aní céadna a briathraibh S. Bearnard, ag sgríobhadh go
 haird-easbog Senion, mar a n-abair, nostrum est (pauperes
 clamant) quod effunditis: nobis crudeliter subtrahitur quod vos


---

p.224



 inaniter expenditis ‘aní diombailtear libh, is linne é, atáid na
 boicht ag éighmhe: is dínne bheantar go cruadhálach gach a
  
7120] 
gcaittear libh-se go díomhaoin.’ Atá an doctúir ainglidhe Naomh-Thomás,
 san seachtmhadh hairteagal don .66. ceist don dara mír
 don dara rann dá Dhiadhacht, ag teacht leis aní thuas. Ag so mar
 adeir, res quas aliqui superabundanter habent, ex naturali iure
 debentur pauperum sustentationi ‘na neithe bhíos iomarcach
  
7125] 
ag neach, do dhlighe na nádúire dleaghair a gcor do chothughadh na
 mbocht.’ Agus is uime so atá Críost ag teagasg na ndaoine do
 thaoibh aneithe céadna, do réir Lúcáis san seiseadh caibidil déag
 mar a n-abair, facite vobis amicos de mammona iniquitatis
 ‘déanaidh caraid daoibh féin d'ionnmhas na hurchóide.’ 
  
7130] 
Ionann sin ré a rádh agus cáirdeas Dé agus na mbocht do thuilleamh lé cuid dá
 maoinibh saoghalta do dháil dona bochtaibh ar son Dé. Atá
 Chrysostomus ag tabhairt aneithe céadna dá aire, mar a n-abair,
 super illud Matthaei .6., nolite thesaurizare: Quae stultitia est
 illic relinquere unde exiturus es, et illic non praemittere 
  
7135] 
quo iturus es; illic ergo substantiam tuam colloco ubi patriam habes
 ‘créad é a mhéad do leimhe do mhaoin d'fhágbháil san áit is
 éigean duit do thréigean, agus gan a cur romhat san áit i bhfuil
 do thriall. Ar an adhbhar soin, cuir do shubstaint féin nó do
 mhaoin shaoghalta, mar a bhfuil th'athardha’ .i. flaitheas 
  
7140] Dé.
 As na briathraibh se is iontuigthe gurab leamh don tí chruinnigheas
 toicce agus trom-chonách an tsaoghail, ré a fhágbháil ar an
 saoghal so, agus gan acht buailteachas ar an mbeathaidh se aige,
 agus gan a bheag nó a mhór do chur roimhe don tsean-bhaile atá
 ré síor-chomhnaidhe do dhéanamh aige .i. flaitheas Dé, is 
  
7145] dúthaigh
 dhíleas dó, agus go bhféadfadh turnaethe dísle d'fhagháil ar
 an saoghal so, do ghlacfadh uaidh é, mar atáid boicht Dé.


#### An t-ochtmhadh goin


Is córaide sin do dhéanamh aní adeir Críost, san .25. caibidil ag
 Matha, mar a n-abair, ite maledicti, etc. ‘imthighidh romhaibh,
 a dhream mhalluighthe, san teinidh síordhaidhe, atá 
  
7150] 
arna hollmhughadh don diabhal agus dá ainglibh. Óir do bhí ocras oram,
 agus níor biathadh libh mé; do bhí íota oram, agus ní


---

p.225



 thugabhair deoch dhamh; do bhádhas nocht, agus ní thugabhair
 clúdadh dhamh; do bhádhas im dheóraidh, agus níor ghlac sibh ar
 aoigheacht mé.’ As na briathraibh se Chríost is iontuigthe 
  
7155] 
gurab 
 dream malluighthe na toicthigh nach fóireann riachtanas na mbocht.
 Atá Solamh ag teagasg an tsaidhbhir do thaoibh aneithe céadna
 amhail léaghthar san cheathramhadh caibidil déag in Ecclo., mar a
 n-abair, ante mortem benefac amico tuo, et secundum vires tuas
 exporrigens da pauperibus ‘rés an mbás 
  
7160] déana maith dot charaid,
 agus do réir do chumhacht soich do mhaoin dona bochtaibh.’ Tig
 S. Augustine leis aní gcéadna, in Tractatu .5. in Ioannem Post
 intitium: si habes superflua, da pauperibus, et Domini pedes
 tersisti ‘má tá iomarcaidh agat, dáil dona bochtaibh, agus do
 nighis cosa an Tighearna.’ Ionann sin ré a rádh agus an té 
  
7165] 
agá mbiadh do thoicce shaoghalta nísa mhó ioná a riachtanas,
 dleaghair dhó a roinn ré bochtaibh an Tighearna, agus is ionann dó
 sin agus a dháil don Tighearna féin.


#### An naomhadh goin


Is córaide don tsaidhbhir so do dhéanamh, an droch-thuar do-ní
 Solamh dhó tré chruinniughadh an chonáich go haindlightheach,
  
7170] 
do réir na caibidleach céadna, mar a n-abair, qui acervat ex animo
 suo iniuste, aliis congregat, et in bonis illius alius luxuriabitur
 ‘an tí chruinnigheas óna intinn go haindlightheach, do dhruing
 oile thionóileas, agus bí neach oile macnaiseach 'na mhaoin.’ Dá
 chor i gcéill gur meinic bhíos duine oile ag 
  
7175] 
borradh lé badhgaireacht i ngeall ar an saidhbhreas do-níthear do chnuasach
 leis an sanntach. Agus is é leasughadh dhleaghair do dhéanamh ann
 so, an conách, is craoiseach don diabhal ré créachtnughadh na
 n-anam, do chaitheamh ris féin dá mharbhadh, maille réna dháil
 do bhochtaibh Dé.


#### An deachmhadh goin



  
7180] Is 'na fhioghair so atá aní léaghthar san seachtmhadh caibidil déag
 don chéid-leabhar do Leabhraibh na Ríogh, mar atá gurab lé
 cloidheamh anfhathaigh Goliath féin do dícheannadh lé Dáibhídh
 é. Mar an gcéadna, ó's arm don aidhbhirseóir an


---

p.226



 conách nó an ciste saoghalta, is eadh dhligheas an duine, a
  
7185] 
chaitheamh ris an aidhbhirseóir dá mharbhadh, mar atá a dháil do
 bhochtaibh Dé. Tig leis so aní léaghthar ag Lactantius, mar a
 n-abair, dá ndearna an airc luachra créacht ar neach, gurab eadh
 dhleaghair dhó, crithir do luaithreadh airce luachra do chrothadh
 ar an gcréacht, agus biaidh slán mar sin. Mar an 
  
7190] 
gcéadna dá ndearna an conách saoghalta créacht ar do choguas, is eadh
 dhligheas tú do dhéanamh, ceirín don chonách chéadna do chur do
 leigheas an luit do-ní an tsainnt lér thionólais é ar do choguas,
 maille réna dháil do bhochtaibh Dé, an mhéid bhíos ós cionn do
 riachtanais agat. Adeir Albertus san leabhar 
  
7195] 
ro sgríobh de Vegetabilibus, an tan chroittear bruar nó luaithreadh na gloine
 bhristear i nead an fhéich, go dtréigeann an fiach an nead ó
 shoin amach. Mar an gcéadna don fhiach dhubh urchóideach .i. an
 diabhal, mar do-gheibh mian sgaoilte chonáich aibrisg an tsaoghail
 ag an saidhbhir, tréigidh bheith ag iarraidh 
  
7200] 
seilbhe ann.


#### An t-aonmhadh goin déag


Is cóir dhúinn mar an gcéadna sinn féin do chaomhna ar an diabhal,
 maille ré guidhe do dhruim umhlachta do dhéanamh go Dia. Agus is
 móide is indéanta dhúinn sin, an gealladh tug Dia don druing do-ní
 guidhe do dhruim umhlachta; do 
  
7205] réir mar léaghthar san .35.
 caibidil in Ecclo., mar a n-abair, oratio humiliantis se nubes
 penetrabit, et non descendet donec Altissimus aspiciat ‘tollfaidh
 urnaighthe an umhail na neóill, agus ní thurnfa go dtuga an tí
 is ro-airde dá aire í.’ Tig Críost leis so san .23. caibidil ag
 Matha, mar a n-abair, qui se 
  
7210] humiliaverit, exaltabitur ‘an tí
 do-ghéana é féin d'inísliughadh airdeóchar é.’ Tig Dáibhídh
 leis so san .101. Salm, mar a n-abair, respexit Dominus in
 orationem humilium, et non sprevit precem eorum ‘tug an Tighearna
 dá aire urnaighthe an umhail, agus níor tharcuisnigh a ghuidhe.’
 Is iontuigthe as na háitibh 
  
7215] se go mbí Dia buidheach do lucht na
 humhla agus an chrábhaidh, agus dá réir sin gurab airm dhísle ré
 dídean na hanma ar aimsighthibh an aidhbhirseóra iad.




---

p.227


#### An dara goin déag


Is cneasta dhúinn mar an gcéadna sinn féin do chaomhna ar
 cheilg-mhianaibh na colna. Agus is uime sin dár dteagaisg-ne
  
7220] 
mhaoidheas Pól go gciorrbhadh a cholann féin, amhail léaghthar
 san naomhadh caibidil don chéid-Eipistil gusna Coirintibh, mar a
 n-abair, castigo corpus meum, et in servitutem redigo
 ‘smachtuighim mo cholann féin agus cuirim fá bhroid í.’ As na
 briathraibh se is iontuigthe go ndleaghair don duine a cholann agus
  
7225] 
a chéadfadha do chuibhreach ón olc. Ar dtús, a choimhéad ó
 choir na drúise, do réir Mhaoise san .20. caibidil in Exodo,
 mar a n-abair non concupisces uxorem proximi tui ‘ná sanntuigh
 bean do chomharsan.’ Tuig, a léaghthóir, mar adeir gan a
 sanntughadh, gurab mó sa chách adeir gan míghníomh do dhéanamh ré
  
7230] 
mnaoi phósta ná ré mnaoi neamhphósta. Agus is eadh adeir Pól san
 seiseadh caibidil don chéid-Eipistil gusna Coirintibh, fornicarii
 regnum Dei non possidebunt ‘ní ghéabhaid lucht an tátha sealbh
 fhlaitheasa Dé.’ As na briathraibh se is iontuigthe go gcaillid
 lucht an tátha a gcuid do sheilbh fhlaitheasa Dé, 
  
7235] agus dá réir
 sin go mbíd damanta go déanamh aithrighe dhóibh.


#### An treas goin déag


Dlighidh fós an duine an craos do sheachna, do bhríogh go dtabhair
 Críost a mhallacht do lucht an chraois, do réir mar léaghthar san
 seiseadh caibidil ag Lúcás, mar a n-abair, vae vobis qui
 saturati estis, quia esurietis ‘mallacht daoibh, a 
  
7240] dhream atá
 sáthach, óir biaidh ocras oraibh.’ As so is iontuigthe gurab
 malluighthe an dream do-ní iad féin broinn-líonta ré biadhaibh
 soineamhla tar a n-acfuinn, chuireas iad ó bheith infheadhma ré
 foghnamh do dhéanamh ré Dia. Do-bheir Dia a mhallacht mar an
 gcéadna do lucht an chraos-óil, 
  
7245] do réir mar léaghthar san
 chúigeadh caibidil ag Isaias, mar a n-abair, vae vobis qui
 potentes estis ad bibendum vinum, et viri fortes ad miscendam
 ebrietatem ‘mallacht daoibh, a dhream bhíos cumhachtach ar ól
 an fhíona, agus a fhiora bhíos tréan ar chumasg na meisge.’ As
 na briathraibh se is iontuigthe gurab


---

p.228


  
7250] 
malluighthe an dream nach cuireann srian riú féin, dá bhfastódh
 ó choir an chraos-óil.


Dlighidh fós an duine cosg do chor ar amharc ainmhianach a shúl.
 Agus is uime sin adeir Matha san chúigeadh caibidil, si oculus
 tuus scandalizat te, abiice eum ex te ‘dá dtuga do shúil 
  
7255] 
masla dhuit, ruagthar leat uait í.’ As na briathraibh se is iontuigthe
 dhúinn go ndleaghair smacht do chur ar an súil dá toirmeasg ar
 amharc aindlightheach do dhéanamh, dá dtiocfadh lot ar n-anma.
 Is meinic thig dhi iomorra daoine ionnraca do ghríosadh ré déanamh
 uilc. Bíodh a fhiadhnaise sin ar aní 
  
7260] léaghthar san aonmhadh
 caibidil déag don dara leabhar do Leabhraibh na Ríogh ar Dháibhídh,
 mar tháinig don tsilleadh thug ar Bersabe a chor ó bheith
 ionnraic go beith 'na adhaltrannach. Is do chor an duine ar a
 choimhéad ar an nguais se na súl adeir Críost san chúigeadh
 caibidil ag Matha, mar 
  
7265] a n-abair, qui viderit mulierem ad
 concupiscendam eam, iam moechatus est in corde suo ‘an tí fhéachfas
 ar mhnaoi réna sanntughadh, do-ní annsoin céileachas 'na
 chroidhe.’ As sin is iontuigthe gurab mór an ghuais 'na mbí an
 duine do thaoibh na súl, agus dá réir sin go ndleaghair dhó faire
 innill do dhéanamh 
  
7270] air féin, d'eagla go dtiocfadh créachtnughadh
 a choguais di.


#### An ceathramhadh goin déag


Dlighidh mar an gcéadna an duine a bhéal do choimhéad ó dhroch-ráittibh,
 mar atáid bréaga agus baoth-fhocail, agus go mór-mhór,
 ón ithiomrádh. Agus is córaide do neach an t-ithiomrádh do
 sheachnadh, an bagar díoghaltach do-ní Dia air, tré fhodhord 
  
7275] 
nó tré ithiomrádh do dhéanamh, do réir Dháibhídh, san .100. Salm,
 mar a n-abair, detrahentem secreto proximo suo, hunc persequebar
 ‘an tí ithiomráidheas ós íseal a chomharsa, do-ghéan inghreim air.’
 Ionann sin ré a rádh agus go mbí Dia go cinnte ar dhruim na druinge
 do-ní an t-ithiomrádh. Agus is trés 
  
7280] an ngoimh se do bheith san
 ithiomrádh do-ní Dáibhídh an t-ithiomráitteach do choimmeas ré
 huaigh, amhail léaghthar san .13. Salm, mar a n-abair,
 sepulcrum patens est guttur eorum ‘is uaigh osgailte a mbraighde
 súd.’ Dá chor i gcéill,


---

p.229



 amhail bhíos bréantas dofhulaing ag lingeadh d'ablachaibh
  
7285] 
murguighthe na marbh san uaigh, gurab mar sin bhíos droch-bholadh
 na doimhéine ag brúchtadh a braighdibh luchta an tuaithleasa, go
 sgéidhid go sgunnach as a mbéalaibh amach iad. Adeir fós Pól san
 chéad-chaibidil gusna Rómhánchaibh, detractores Deo odibiles
 ‘atáid lucht an ithiomráidh fuathmhar ag Dia.’


#### An cúigeadh goin déag


Ní hiad na céadfadha so amháin dhligheas an duine do choimhéad ó
 olc, acht a uile chéadfadha ar-cheana, agus fós a smuaintighthe.
 Agus is córaide dhó sin do dhéanamh, go mbí d'fhiachaibh air
 cúntas do thabhairt do Dhia ré hucht an bháis, 
  
7295] do réir Lúcáis
 san seiseadh caibidil déag, mar a n-abair, redde rationem
 villicationis tuae ‘tabhair cúntas do ghabháltais féin uait.’ Dá
 chor i gcéill go fáthach, amhail adubhramar thuas, gurab éigean dá
 gach neach cúntas do thabhairt do Dhia ré hucht an bháis, ní
 headh amháin 'na dhoibheartaibh, acht 
  
7300] mar an gcéadna 'na
 dhroch-smuaintighthibh, do réir Sholaimh san chéad-chaibidil
 do Leabhar na hEagna, mar a n-abair, in cogitationibus impii
 interrogatio erit ‘biaidh fiafraighe ar an bpeacthach 'na
 smuaintighthibh.’ Ionann sin ré a rádh agus go mbeanfaidhear cúntas
 'na smuaintighthibh dhe. Tig Matha 
  
7305] leis so san deachmhadh
 caibidil, mar a n-abair, vestri capilli capitis omnes numerati
 sunt in caelo ‘atáid uile ruainneach bhar gcinn arna n-áireamh
 ar neamh.’ Ionann sin ré a rádh agus go mbí gach mion-smuaineadh
 dá ndéin an duine, idir mhaith agus olc i leabhar cúntasa Dé, ré
 cúitiughadh do thabhairt dá chionn. 
  
7310] Adeir fós Matha san dara
 caibidil déag gurab éigean dá gach neach cúntas do thabhairt uaidh
 in gach uile bhréithir dhíomhaoin dá n-abair. Agus do reir a
 ndubhramar gurab éigean do neoch cúntas do thabhairt 'na
 smuaintighthibh agus 'na bhriathraibh díomhaoine, is mó sa chách
 bheanfaidhear cúntas 'na mhí-ghníomhaibh
  
7315] 
dhe.


#### An seiseadh goin déag


Is i bhfioghair an chúntasa so atá aní léaghthar san .22.
 caibidil don cheathramhadh leabhar do Leabhraibh na Ríogh,


---

p.230



 mar fuair an sagart Helchias leabhar an reachta i bhfolach san
 teampall, agus mar do léigh do láthair Iosias Ríogh é; agus is eadh 
  
7320] 
fuair ann, díoghaltas Dé agá bhagar ar Chloinn Israel tré
 mhíréir Dé do dhéanamh, agus gealladh Dé mar an gcéadna ré
 soirbhiughadh dhóibh tré thoil nDé do choimhlíonadh. Is ris aní
 gcéadna bheanas aní léaghthar san seiseadh caibidil do Leabhar
 Hester, mar do chuir Assuerus Rí cuartughadh ar a leabhraibh irse agus 
  
7325] annálach, do lorgaireacht ghníomh a lochta leanamhna
 agus a íochtarán féin, ionnus, do réir a ndeigh-ghníomh nó a
 ndoi-bheart, go dtugadh cúitiughadh dhóibh, nó go ndéanadh
 smacht orra. Mar an gcéadna do-ní Dia ris na daoinibh. An dream
 do-gheibh cródha calma ré cathughadh ré heasgcáirdibh Dé, 
  
7330] 
mar atá an diabhal agus an saoghal agus an cholann, do-bheir tiodhlaicthe
 agus trom-shochair dhóibh; agus an dream do-gheibh meatta
 míolaochdha, agus do-bheir iad féin ar chumas na námhad gcéadna,
 do-ní Dia díoghaltas díbhfeargach orra.


#### An seachtmhadh goin déag


Do bharr ar gach anfhochain oile dá mbí orra, do-bheir an
  
7335] 
t-aidhbhirseóir 'na ndaoirseachaibh don pheacadh iad, an tan
 aontuighthear leó a dhéanamh. Is uime sin adeir Eóin san
 ochtmhadh caibidil, qui facit peccatum servus est peccati ‘an tí
 do-ní peacadh, is daoirseach don pheacadh é.’ Dá chor i gcéill
 gurab i moghsaine nó i sglábhaidheacht bhíos an peacthach 
  
7340] ceangailte
 lé téadaibh cruaidh-righne na coire; do réir Sholaimh san
 chúigeadh caibidil do Leabhar na Seanfhocal, mar a n-abair,
 funibus peccatorum suorum quisque constringitur ‘ceangailtear gach
 neach lé téadaibh a pheacadh féin.’ Is iontuigthe as a ndubhramar
 gurab saidhleóir nó giall-choimhéadaighe don 
  
7345] diabhal an peacadh;
 agus mar is túsga do-bheir an diabhal an duine aontuigheas don olc
 ar chumas an pheacaidh, is eadh do-ní ris, a cheangal go docht
 lé géibheannaibh iarnaidhe na hurchóide. Agus is 'na fhioghair so
 atá aní léaghthar san .33. caibidil don dara leabhar do
 Pharalipp. mar do chuir taoiseach 
  
7350] na hAssiria Manasses Rí do
 láthair iarna ghabháil i nglasaibh. Mar sin do-ní an taoiseach
 úd .i. an diabhal .i. an peacadh is


---

p.231



 ceann feadhna dhó faoi féin, mar théid aige ar an bhfiréan —
 cuiridh urchall na hurchóide faoi. Tig S. Augustine leis aní
 gcéadna mar a n-abair, Libro quarto de Civ. Dei.: bonus autem si
  
7355] 
servit liber est; malus autem etsi regnat servus est; nec est unius
 hominis, sed, quod gravius est, tot dominorum quot vitiorum ‘an
 deagh-dhuine, bíodh gurab daoirseach é, is saoirseach é; an do-dhuine
 cheana, cia do bhiadh i bhflaitheas, is daoirseach é; agus
 fós, ní daoirseach fá aon-duine é, acht nísa mheasa ioná sin,
  
7360] 
uiread a bhfuil do lochtaibh ann, atá an uiread soin do
 thighearnaibh air.’ Ionann sin ré a rádh agus go mbí an duine i
 mbroid agus i moghsaine ag gach gné pheacaidh dá mbí ann, agus go
 mbí gach éin-ghné pheacaidh dá mbí ann 'na tighearna air.


AN CEATHRAMHADH HALT DÉAG
-------------------------


'na gcuirthear i gcéill cia an lucht coimhéatta bhíos ag an
 aidhbhirseóir ag congbháil an pheacaidh i gcarcair na coire; agus
 cia na géibhinn chuirthear faoi dá fhasdódh i bpríosún an
 pheacaidh; agus an tuarasgbháil do-beirthear ar dhiombuaine na
 beatha tadhaill.
#### An chéad-ghoin


Léaghthar san dara caibidil déag úd ag Lúcás gur chuir 
  
7365] 
Ioruaith dias do choimhéad Pheadair, iar mbeith san bpríosún dó. Mar an
 gcéadna do-ní an t-aidhbhirseóir ris an duine, an tan bhíos i
 bpríosún an pheacaidh, cuiridh dá amhus ainshearcacha dá
 choimhéad agus dá chumhdach dhó féin, mar atá an saoghal agus an
 cholann; agus fós bíd ceathrar oile 'na bhfochair sin, ag forfhaire 
  
7370] 
an pheacthaigh, agá choimhéad i gcarcair na coire.


#### An dara goin


An céad-choimhéadaighe dhíobh, an mhuinighin bhíos ag duine as a
 bhríoghaibh corpardha agus as a mhaoinibh saoghalta. Is 'na
 fhioghair so atá aní léaghthar san treas caibidil don chéid-leabhar
 do Leabhraibh na Ríogh, mar do-chuaidh Samuel, ar 
  
7375] 
mbeith 'na mhacaomh dhó, an tan do ghairm Dia é, i ndáil


---

p.232



 Elias, agus gurab eadh adubhairt Elias ris, vade, dormi
 ‘imthigh, déana codladh.’ Ionann Elias agus foirtill nó láidir.
 Agus is eadh is iontuigthe as an bhfioghair se: an tan chuireas
 Dia gairm nó fiosrughadh ar dhuine, ré mbeith san aois óig dhó, gurab eadh 
  
7380] 
do-ní seisean, an tan do dhlighfeadh aire do thabhairt
 do Dhia agus a fhreagra, dol i ndáil Elias .i. i muinighin a
 chumais chorpardha agus a chonáich shaoghalta; agus is eadh
 adeirid sin ris, codladh ionnta féin, agus gan freagra do ghairm Dé,
 ná leasughadh do dhéanamh 'na lochtaibh.


#### An treas goin



  
7380] An dara coimhéadaighe, an dóchas bhíos ag duine ré leasughadh do
 dhéanamh i ndeireadh a ré. Is air so labhras Solamh san .37.
 caibidil in Ecclo., mar a n-abair, praesumptio nequissima multos
 perdidit ‘is mór do chuir an t-andóchas ro-urchóideach amudha.’
 Ionann sin ré a rádh agus gurab mór dona 
  
7390] daoinibh damantar trés an
 ndóchas bhíos aca ré huain aithrighe d'fhagháil i n-aimsir an
 éaga, agus dá bhríogh sin do-bheir i seachmall a déanamh 'na ham.


#### An ceathramhadh goin


An treas coimhéadaighe, an gean bhíos ag neach ar an 
  
7395] bpeacadh. Bí
 iomorra an uiread soin do cheangal ag an bpeacadh ar an duine, go
 gcuireann ar a chumas féin é, ionnus nach féadann dealughadh ris.
 Agus is dá chur so i gcéill atá aní léaghthar san cheathramhadh
 caibidil déag ag Lúcás, ar an tí úd lér pósadh bean, tug do
 fhreagra go haindiúid ar theachtaire a thighearna, nár fhéad
 teacht ar a chuireadh; agus is eadh fa-deara 
  
7400] soin, mar do bhí
 ceangailte i lúbaibh na locht. Agus is 'na fhioghair so atá aní
 léaghthar san seiseadh caibidil déag do Leabhar na mBreitheamhan,
 mar a léaghthar, an tan do-chuaidh Samson do shuirghe ris an
 meirdrigh Dalila, gur chuireadar na Filistínigh lucht forfhaire
 ar gheataidhibh na cathrach d'fhastódh 
  
7405] Samsoin astoigh. Mar an
 gcéadna, an tan téid an duine do shuirghe ris an antoil, cuirid na
 heasgcáirde úd do luaidheamar thuas mar atá an diabhal, an saoghal
 agus an cholann, droch-dhúile


---

p.233



 agus dubháilce i bhforfhaire, do choimhéad chomhladh a chéadfadh,
 ionnus nach léigeann dó lingeadh amach ré maith-ghníomhaibh 
  
7410] 
do dhéanamh. Agus is don fhorfhaire se thig nach féadann neach
 céimniughadh ré déanamh deagh-oibre, ná a lámh do luadhaill ré
 lóir-ghníomh do dhéanamh 'na lochtaibh, ná silleadh sochrach do
 dhéanamh réna shúilibh, ná glór tarbhach do dhéanamh réna
 theangaidh, ionnus go dtig don mhilse bhréige 
  
7415] bhíos san
 pheacadh, an tan téid a bhlas fá chúláiribh a choguais, gurab
 usa leis an duine a chlú agus a chonách saoghalta do thréigean,
 ioná dealughadh ris.


Agus is dá chur so i gcéill atá an finn-sgéal filidheachta
 chumas ughdar dh'áirithe ar an mathghamhain mór, mar atá go 
  
7420] raibhe
 'na pheata ag duine uasal, agus gur chuir an duine uasal, tré iomad
 ceana air, ós cionn choire mheala é. Agus níorbh áil leis-sean
 an mhil do fhromhadh; agus gabhais an duine uasal agá bhrodadh
 agus agá choimhéigniughadh ré hól na meala. Gidh eadh, níorbh
 fheirrde dhó. Leis sin beiris an duine uasal 
  
7425] ar chluasaibh
 air, agá tharraing go heasaontach ré fromhadh na meala; agus tré
 iomad déistine rés an mil tug an mathghamhain súghadh foirtill
 foiréigneach ar a chúlaibh, gur léig a chluasa uaidh i lámhaibh an
 duine uasail. Leathais ainn-séin an duine uasal a lámha timcheall
 a chuirp, agus tógbhais ós cionn an 
  
7430] choire é, agus tomthar leis a
 cheann san choire go cúláiribh. Gidh eadh, mar do-chuaidh an
 mhil fá chúláiribh an mhathghamhna, do ghabh agá hól go
 hainmheasardha. Agus an tan do mhothuigh an duine uasal é go
 híotmhar iomarcach agá hól, do ghabh agá bhrodadh uaithe, agus
 níor ghluais seisean leis sin. Cuiris ainn-séin 
  
7435] an duine uasal a
 dhá láimh i n-earball an mhathghamhna, agus do-bheir tarraing
 tar ais air. Agus léigis an mathghamhain an t-earball lais, mar
 gurbh usa leis a chaill ioná an mhil do thréigean iarna fromhadh
 dhó.


An dáil chéadna theagmhas do mhórán do dhaoinibh óga an
  
7440] 
tsaoghail se. An tráth bhíd i n-ionnracas is leasg leó mil na
 mailíse agus na míghníomh do fhromhadh. Gidh eadh, an tan bhlasaid
 í, agus léigid óna cleachtadh fá chúláiribh a gcoguais í, is usa
 leó a gclú agus a gconách saoghalta agus a sláinte chuirp agus anma


---

p.234



 do thréigean, ioná í. Bíodh a fhiadhnaise sin ar aos ainmhianach
  
7445] 
na hÉireann nach gabhann comhairle ó charaid ná ó chléir um
 cheann craos-óil ná drúise ná droich-bheart oile, ar mbeith ó
 iomad cleachtuighthe ar gcalcughadh sna coiribh sin.


#### An cúigeadh goin


An ceathramhadh coimhéadaighe, faitcheas na breithe aithrighe do
 chuirfeadh an t-oide faoisidneach ar an bpeacthach. 
  
7450] 
Amhail iomorra do-ní fiadh-chapall don chapall mhín ó neamh-aithighe na
 cuinge, agus tré bheith ar an bhfásach mar aon ris an ngroigh
 dhó, ionnus an tan bheirthear do láthair na hudhama é, gabhaidh
 crioth agus anbhuain é, agus saoilidh nach bí teacht ón bhfeidhm
 sin aige féin; — mar an gcéadna don duine théid ó 
  
7455] bheith mín
 ceannsa fá chuing chrábhaidh agus fá udhaim ionnracais ar sgor
 uaibhrigh na hantoile fá fhásaighibh fiadhamhla an pheacaidh, an
 tan bhíd oireamhain na heagailse, mar atáid eagnaidhigh agus lucht
 síolta agus seanmórtha na suibhisgéal ag iarraidh a chuirthe fá
 chuing aobhdha na haithrighe, gabhaidh 
  
7460] crioth agus gráin é,
 d'eagla thruime na breithe aithrighe; agus tig de sin go meinic go
 n-anann fiadhánta, go nach faghthar ar ná obair ionmholta uaidh.
 Agus is ar an tí bhíos san riocht so labhras Isaias san .57.
 caibidil, mar a n-abair, cor impii quasi mare fervens ‘croidhe
 an pheacthaigh amhail fhairrge ar fiochadh.’ Ionann 
  
7465] sin ré a rádh, agus amhail
 bhíd tonna anfadhacha ar luasgadh agus ar luadhaill, ag tuargain a
 chéile san muir, agus ag coimmeasgadh a chéile druim ar dhruim,
 gurab mar sin bhíos muir na mímhéine agus fairrge an pheacaidh lán
 d'anfadh uaille agus urchóide i n-aigian na hintinne, go
 gcommbuaidhearthar croidhe an chiontaigh leó; agus 
  
7470] go dtig dhe
 sin nach iontaobha leis dol fá bhreith charad ná chléirigh, ná a
 gcomhairle do dhéanamh, iar mbeith damanta dhó do bhreith a
 choguais féin.


#### An seiseadh goin


Léaghthar san dara caibidil déag do Ghníomharthaibh na nApstal, an
 tan do gabhadh Peadar, gur cuireadh dá ghéibheann


---

p.235


  
7475] 
air. Is eadh iomorra chialluighid an dá ghéibheann soin, mar
 iadhas an peacadh dá ghlas ar an anam ré déanamh an pheacaidh, mar
 atá cruaidh-théad na coire agus príomh-ghlas na péine. Nó
 cialluighid an dá ghlas chéadna tréigean na maitheasa agus
 gníomhughadh an uilc. Agus is é so chialluigheas Dáibhídh Rí sa
  
7480] 
.118. Salm, mar a n-abair, funes peccatorum circumplexi sunt me
 ‘do fhidh-cheangailsead téada na bpeacadh mé.’ Tig Solamh leis
 so san chúigeadh caibidil do Leabhar na Seanfhocal, mar a n-abair,
 funibus peccatorum suorum quisque constringitur ‘comh-fháisgthear
 gach neach lé téadaibh a pheacadh féin.’ Tig Eóin 
  
7485] leis so san
 ochtmhadh caibidil mar a n-abair, qui facit peccatum servus est
 peccati ‘an tí do-ní peacadh, is daoirseach don pheacadh é.’ Dá
 chor i gcéill, amhail bhíos an daoirseach ceangailte ag an tí
 agá mbí i mbroid, gurab mar an gcéadna bhíos an t-anam
 cuibhrighthe i bpríosún an pheacaidh; agus fós, broid bháis air,
  
7490] 
do réir Ezec. san ochtmhadh caibidil déag, mar a n-abair, anima
 quae peccaverit, ipsa morietur ‘an t-anam do-ní peacadh, do-ghéabhaidh
 féin bás.’ Dá chor i gcéill, gach a mhionca do-ní
 duine peacadh marbhthach, go mbí ceangailte ré bás d'fhulang go
 síordhaidhe.


#### An seachtmhadh goin



  
7495] Tuig fós, amhail léaghthar san dara caibidil déag thuas do
 Ghníomharthaibh na nApstal, gur orduigh Ioruaith dias ré
 forchoimhéad Pheadair, do ló agus d'oidhche, an gcéin dobhaoi
 san bpríosún. Mar an gcéadna do-ní an diabhal ris an bpeacthach,
 an gcéin bhíos i gcarcair na coire nó i mainnir na mí-mhéine,
  
7500] 
cuiridh dias dá fhorchoimhéad, mar atá an saoghal agus an cholann,
 do ló agus d'oidhche .i. 'na shláinte agus 'na ghalar; ionnus an
 tráth thig aingeal na comhairle móire, mar atá Críost, dá
 chuireadh ré triall as an dochraide sin, nach léigeann eagla na
 forfhaire sin dó aonmhachtain dol ar fheis bheannuighthe 
  
7505] na glóire
 suthaine; agus fós go dtabhair diúltadh do Chríost do-bheir
 cuireadh dhó, agus go leanann do chomhairle na ceitheirne bhíos
 'na thimcheall, mar atá an cholann agus an saoghal.




---

p.236


#### An t-ochtmhadh goin


Do réir mar is iontuigthe as an bhfábhaill-sgéal léaghthar ag
  
7510] 
Lúcás san cheathramhadh caibidil déag, mar a luaittear an cuireadh
 tugadh lé duine dh'áirithe do mhórán, agus do éimdheadar go
 háirithe triúr dol ar an gcuireadh. An céid-fhear, an tí do
 cheannuigh chúig cuingreacha damh, agus adubhairt go rachadh dá
 bhfromhadh. Ag so an sanntach, do-ní comhairle an tsaoghail,
  
7515] 
agus chuireas a chúig céadfadha, nó chreanas iad ré feidhm do
 dhéanamh don tsaoghal, agus anas i mbroid aige. An dara fear, an
 tí do cheannuigh baile. Ag so an díomsach, 'na mbí uaill-mhéin ré
 forlamhas flaithis agus ré haird-chéimibh saoghalta d'fhagháil,
 agus bhíos i ndaoirse ag an diabhal. An treas fear, 
  
7520] 
an tí lér pósadh bean, agus do loim-dhiúlt dol ar an bhfeis. Ag so an
 drúiseach, bhíos i moghsaine ag measgán mhearbhaill mhacnasa na
 colna. As an bhfábhaill-sgéal so is follus go mbí an céid-fhear
 úd .i. an saoghal, agus an treas fear .i. an corp, ag congbháil
 anma an pheacthaigh i gcathair ghriobháin na 
  
7525] coire, as nach léir
 dhó a leas do lorgaireacht, tré aimhréidhe áruis na hurchóide,
 agus tré dhoilbh-cheó dhoiléir an pheacaidh. As gach ní dá
 ndubhramar is iontuigthe, an tan do-ní duine peacadh marbhthach, go
 mbí an t-anam ceangailte fá bhroid na n-easgcarad so
 luaidheamar, agus go háirithe go mbí an cholann 
  
7530] 'na chealg-námhaid
 chinn teallaigh aige, agus gurab í is doichte agus is
 docraide cheanglas agus chréacht-loiteas é, do
 réir Boethius 3[ordm ] de Consolatione, mar a n-abair, nulla pestis
 efficacior ad nocendum quam familiaris inimicus ‘ní fhuil pláigh
 is éiffeachtaighe ré dochar do dhéanamh ioná an easgcara
 mhuinnteardha.’


#### An naomhadh goin



  
7535] Is uime sin do-ní Augustine naomhtha éagnach agus iomchasaoid
 air féin, san seachtmhadh leabhar ro sgríobh ar an bhFaoisidin,
 mar a n-abair, ligatus sum non ferro alieno, sed mea ferrea
 voluntate ‘do bhádhas ceangailte, ní lé hiarann comhaightheach,
 acht lém thoil iarnaidhe féin.’ Dá chor i gcéill 
  
7540] an tan fá hóg
 é, go gcuibhrigheadh an cholann le huaill agus lé hainmhianaibh
 é. Agus mo thruaighe, is iomdha duine, go


---

p.237



 fáthach, fá mbíd an dá ghéibheann úd do bhí fá Pheadar, mar
 atá tréigean na maitheasa agus déanamh an uilc.


#### An deachmhadh goin


Atá fábhaill-sgéal ag Lúcás san seiseadh caibidil déag ar an
  
7545] 
bhfeadhmannach do chuir cuid a thighearna amudha, mar a
 ndubhairt, fodere non valeo, mendicare erubesco ‘ní fhéadaim
 romhar do dhéanamh; is nár liom iarratas do dhéanamh.’ As so is
 iontuigthe, an tí chuirthear a feadhmannas lé Dia tréna olcaibh, go
 mbí an céad-ghlas úd fá bhrághaid a mheanman, 
  
7550] 
mar atá tréigean na maitheasa, ionnus nach féadann oibriughadh do réir na beatha
 gníomhaighe, ná na beatha cráibhthighe. Tuigthear fós go mbí an
 dara géibheann fá anam an pheacthaigh, an tan cheangailtear i
 gcoir na colna é, do réir an fhábhail-sgéil léaghthar ag Lúcás
 san cheathramhadh caibidil déag, mar 
  
7555] a luaidheann go dtug an tí lér
 pósadh bean loim-dhiúltadh dá thighearna fá dhol ar cuireadh leis,
 an tan adubhairt, uxorem duxi, ideo non possum venire ‘do phósas
 bean, ar an adhbhar soin ní fhéadaim teacht.’ Go fáthach, créad is
 iontuigthe as an samhlughadh so, acht an tí cheangailtear lé coir na colna, 
  
7560] 
go mbí glas-shnaidhm dosgaoilte aice ar a anam, go
 raobthar lé hord na haithrighe í. Agus is maith an teagasg do-bheir
 Dáibhídh Rí don duine ré hé féin do choimhéad ón ghábhadh
 so, mar a n-abair ris an duine san .33. Salm, declina a malo et
 fac bonum ‘claon ón olc agus déana maith.’ Óir dá seachantar an
  
7565] 
t-olc leis agus an mhaith do dhéanamh, ní heagail dó teagmháil
 i ngaistibh an pheacaidh. Gidh eadh, an tí théid tar chomhairle
 an ríogh-fháidh, is guais dó go dteigéamhaidh i bpainntéar an
 pheacaidh.


#### An t-aonmhadh goin déag


Is trés an nguais se do bheith i gcionn an duine, fhoráileas
  
7570] 
Críost ar na daoinibh i gcoitchinne bheith ar a gcoimhéad i
 n-oirchill ar na holcaibh se, mar a n-abair riú san .24.
 caibidil ag Matha, estote parati, quia nescitis diem neque horam
 ‘bíthe ollamh, óir ní feas daoibh lá ná uair.’ Dá chor i gcéill gurab


---

p.238



 éigcinnte uair an bháis, tar ceann gurab cinnte an bás féin do
  
7575] 
rochtain gach aoin, do réir Iob san .34. caibidil, mar a
 n-abair, deficiet omnis caro ‘rachaidh an uile cholann ar ceal.’
 Tuig gurab mar rabhadh dona daoinibh i gcoitchinne atá aní
 léaghthar san .20. caibidil don cheathramhadh leabhar do
 Leabhraibh na Ríogh, mar adubhairt Isaias fáidh ris an rígh
 Ezechias: dispone 
  
7580] domui tuae, quia morieris ‘cuir ordughadh ar
 do theach, óir do-ghéabhair bás.’ Féach, a dhuine, nach tabhair
 cairde ar bioth dhó gan an bás dá rochtain. Dá chor i gcéill,
 acht giodh cinnte an bás, gurab éigcinnte aimsear an éaga. Is uime
 sin adeir Greaghóir naomhtha san seachtmhadh caibidil déag don aonmhadh 
  
7585] 
leabhar déag do sgríobh dona Béasaibh, quid sunt nati
 homines in mundo nisi quidam flores in campo ‘créad iad na daoine
 iarna mbreith, acht mar bhlátha an mhachaire?’ Adeir Iob san
 cheathramhadh caibidil déag ag labhairt ar an duine, quasi flos
 egreditur, et conteritur, et fugit velut umbra, et nunquam in eodem
  
7590] 
statu permanet ‘tig amach amhail bhláth, agus brúittear é, agus
 téid ar ceal amhail sgáile, agus ní anann go bráth i n-éin-riocht.’
 Agus adeir Saint Augustine, san naomhadh caibidil don
 treas leabhar déag ró sgríobh ar Fhlaitheas Dé, nach fuil san bhás
 acht amhail rioth. As na háitibh se is iontuigthe gurab éigcinnte obann 
  
7595] 
uair an bháis, agus gurab gearr guaiseamhail éirim na beatha
 so, mar go samhailtear leis na hughdaraibh réamhráitte sin ré
 bláthaibh beaga nó ré réim reatha í. Is uime sin adeir Greaghóir
 diadhaire, ag meas an ainreachta 'na raibhe féin:


Idque ipsum quod vivo, velut rapidissimus amnis,
  
7600] 
qui sursum exoriens semper ad ima fluit.

 An Ghaoidhealg:

> 1. Cosmhail mo bheatha ré heas,
>   
> fáth dom chor i gceas ag triall,
>   
> mar éirgheas d'fhoiléim aníos,
>   
> 7605] téid ar a hais síos go grian.
> 



 A briathraibh an ughdair se is iontuigthe gurab diombuan beatha nó
 ré an duine ar an saoghal so, mar go samhailtear leis


---

p.239



 í ré buinne nó ré heas abhann fhuaduighthear lé fánaidh go
 foiréigneach go grian an tsrotha, agus éirgheas go héasgaidh obann
  
7610] 
i n-uachtar arís. Óir tar ceann gurab air féin go haonaránach do
 labhair san rann réamhráitte, más eadh, is iontuigthe as go
 mbeanann bríogh an roinn ris na daoinibh i gcoitchinne, agus gurab
 é fáth a dhéanta, do chor dhiombuaine na beatha aimseardha so i
 gcuimhne dhóibh.


#### An dara goin déag



  
7615] Tar ceann go dtugthaoi ré fhada d'aithreachaibh an tsein-reachta,
 mar go maireadh fear dhíobh seacht gcéad bliadhain, agus
 fear oile ocht gcéad bliadhain agus neach oile naoi gcéad bliadhain
 agus ós a chionn, amhail adubhramar san chéid-leabhar, más eadh,
 is follus gurab luaithe bhíos an bás ag cor na ndaoine 
  
7620] 
fá ghreim anois ioná anall-ód. Agus saoilim gurab dá chur so i gcéill atá
 aní léaghthar ag Ezec. san naomhadh caibidil, mar do
 taidhbhrigheadh dhó aingeal go gcosaibh agus go sgiathánaibh, agus
 go bhfacaidh é ar dtús ag céimniughadh léna chosaibh agus dá éis
 sin ag eitill léna sgiathánaibh. Go fáthach, is é an 
  
7625] t-aingeal úd
 teachtaire Dé .i. an bás, agus is eadh chialluighid na cosa ar a
 gcéimnigheadh, an maill-triall do-níodh anall-ód ag cor na
 n-ard-aithreach fá ghreim; na sgiatháin iomorra lé ndéanadh
 eitill, an luas do-ní sna haimsearaibh se, lé gcuireann na daoine
 fá ghreim dá bhfuadach leis; ionnus 
  
7630] gurab ionann sgiobas dá sgríb
 an naoidhin agus an leanbh agus an macaomh, an t-ógán, an fear, an
 seanóir, agus an t-athlaoch. Gonadh dá éagcaoine sin adeir Iob
 san naomhadh caibidil, dies mei velociores sunt cursore ‘is luaithe
 mo laithe ioná reathaidhe.’ Dá chor i gcéill nach éasga
 chríochnuigheas an reathaidhe a 
  
7635] réim ag triall go ceann a sgríbe
 ioná mar chríochnuigheas an duine bocht a bheatha san réim
 aimseardha so, mar go n-aimsigheann an bás ar gach aon-fhód é.
 Gonadh dá chor sin i gcéill atá Virgil ag tabhairt teasta ar an
 éag, mar a labhrann ar bhás a chodhnaigh. Ag so mar adeir:
  
7640] 
Illa rapit iuvenes, prima florente iuventa,
 non oblita rapit sed tamen illa senes.


---

p.240



 Ag so mar adeir an file Gaoidhealach, ag teacht leis aní gcéadna:


> 1. Ní léigfe an bás, buan an ghoimh,
>   
> mairg is ciontach fá a chomhair,
>   
> 7645] do lucht an bheatha, is dearbh dhóibh,
>   
> an leanbh seacha ná an seanóir.
> 




AN CÚIGEADH HALT DÉAG
---------------------


'na gcuirthear i gcéill cia na tearmainn chuirfeas an duine idir é féin
 agus guais bháis na hanma, agus cia na sgiúirsidhe lé
 smachtuighthear an peacthach.
#### An chéad-ghoin


Léaghthar ag Plutarchus i mbeathaidh Romulus go ndearnaidh
 Romulus teach tearmainn, fá dídean do gach aon ar a mbiadh guais
 nó coir bháis, acht go roicheadh ann. Mar an gcéadna 
  
7650] 
do Romulus mhór .i. Dia uile-chumhachtach, do-rinne teach tearmainn i
 gcomhair an chinidh dhaonna, mar atá bioth-chuimhne an bháis.
 Óir ní san bhás chorpardha atá guais, acht i mbás na hanma; agus
 fós, is é gnáth-smuaineadh an bháis chorpardha tearmann is dísle
 againn dár ndídean ar bhás na 
  
7655] hanma. Agus is 'na fhioghair sin
 atá aní léaghthar san .21. caibidil don treas leabhar do Leabhraibh
 na Ríogh ar Achab. Óir, an tan do mhothuigh é féin i nguais tré
 fheirg nDé do thuilleamh, do-chuaidh dá chumhdach féin ar
 coimirce agus ar tearmann an luaithridh, maille réna chrothadh air,
 agus ré luighe 
  
7660] ann. Dá chor i gcéill gurab mar an gcéadna
 dhleaghair dona daoinibh do dhéanamh, mar atá luaithreadh na
 somharbhachta do chrothadh ar a gcoguasaibh, agus luighe ar léir-
 mheas do dhéanamh ar gach anfhochain dá dtig do thoisg an bháis orra.


#### An dara goin


Is uime sin adeir Iob san deachmhadh caibidil ag iarraidh
  
7665] 
anacail ar Dhia do bhíthin bheith san teach tearmainn úd, mar atá i
 smuaineadh na somharbhthachta agus na luaithe dá


---

p.241



 ndearnadh é féin, memento, quaeso, quod sicut lutum feceris me, et
 in pulverem mortis reduces me ‘aitchim thú, cuimhnigh gurab mar an
 lathaigh do-rinnis mé, agus go dtillfidh tú i luaithreadh 
  
7670] an bháis
 mé.’ Dá mhaoidheamh ar Dhia, gur mhaith an díol maithmheachais é
 féin, tré bheith san tigh thearmainn dó, mar atá i mbioth-chuimhne
 an bháis.


#### An treas goin


Is cosmhail iomorra so leis aní léaghthar ag Ammianus san .23.
 leabhar, mar a n-abair go bhfuil neimh dh'áirithe 
  
7675] 
loisgneach ann, lasas do láthair boill an tí ré mbeanann sí; agus gurab eadh is
 leigheas di, luaithreadh nó cré do chrothadh ar an mball bhíos
 galrach, agus go n-íocann do láthair é. Mar an gcéadna, an tan
 lingeas neimh nathrachda an pheacaidh san anam, go leighistear lé
 crithir do chuimhne an bháis é, an 
  
7680] mhéid go dtig do chuimhne an
 bháis an mheanma do mhusgladh ré déanamh aithrighe. Is i
 bhfioghair aneithe céadna so atá aní léaghthar ag Matha san dara
 caibidil, mar do hoffráileadh leis na draoithibh miorr d'Íosa san
 Bheithil mar asgaidh, do chor na somharbhthachta i gcuimhne dhó.
 Íoc-luibh iomorra 
  
7685] an mhiorr, lé gcaomhantar cuirp na marbh gan
 truailleadh. Mar an gcéadna don íoc-luibh úd, mar atá cuimhne an
 bháis, do-ní caomhna agus cumhdach ar an gcoguas, ionnus nach
 léigeann dó truailleadh do ghabháil.


#### An ceathramhadh goin


Léaghthar ag Ortellius in Theatro go mbíd na cnámha i 
  
7690] 
gcrích dh'áirithe mar mhonadh, agus go gcuirid mar óir-chiste i
 dtaisgidh iad. Créad is iontuigthe as so, acht gurab é meas lucht
 na críche sin ar chuimhne an bháis, gurab ionnmhus agus óir-chiste
 é, mar go mbíodh meas óir nó ionnmhusa aca ar na cnámhaibh do-
 bheireadh an bás 'na gcuimhne?


#### An cúigeadh goin



  
7695] Go bhfios damh, is suaithnidh somholta aní do-rinne an feallsamh
 Diogenes, do réir mar léaghthar in Apoph. An tan


---

p.242



 iomorra do mheas an mhéid mheanman agus an uaill aigeanta do bhí
 i n-Alexander Mhór, ionnus gur chuireadar lucht cluana rompa a
 chor i gcéill nár dhuine daonna somharbhtha é, 
  
7700] 
acht gurab ó
 dhéibh tháinig, is eadh do mheas Diogenes 'na mheanmain, nach
 raibhe sás na huaille sin do mhúchadh budh mó ioná a chor i
 gcéill do Alexander gurab ó dhaoinibh do fhás sé, agus dá réir
 sin go raibhe somharbhtha. Ar mbeith iomorra do Alexander ag
 triall go tóicheastalach go sluaghaibh 
  
7705] líonmhara mar aon ris, téid
 Diogenes do mhuin chomhairle d'aon-toisg roimhe ar an slighidh
 'na raibhe a thriall, go háit 'na bhfuair ulaidh lán do
 chnámhaibh marbh; agus do ghabh go saothrach agá malairt idir a
 lámhaibh, agus ar uainibh ag iniúchadh na gceann; agus anais gan
 sgíoth ag malairt na gcloigeann go 
  
7710] rochtain Alexander gus an
 láthair. Agus gabhais machtnadh é ar bhfaigsin Diogenes, agus
 fiafruighis de créad fá raibhe amhlaidh sin go néata ag meas na
 gcloigeann. ‘Atáim, a thighearna, ar sé, agá fhéachain an
 bhféadfainn cloigeann th'athar-sa dh'aithne idir na cloignibh
 oile se, agus ní thig sin díom.’ Tuigis 
  
7715] Alexander as sin gur
 mhac duine é féin dáríribh, agus dá réir sin go raibhe somharbhtha
 amhail chách. Do thuig as mar an gcéadna an comhdhochar
 coitcheann do-ní an bás dona daoinibh idir bheag agus mhór, dá
 dtig nach aitheantar taise aoin díobh seoch a chéile, do réir
 Ambrosius, in Hexameron, mar 
  
7720] 
a n-abair, nudi omnes nascimur,
 nudi morimur; nulla distinctio inter cadavera mortuorum nisi forte
 quia gravius foetent divitum corpora distenta luxuria ‘tarnocht (ar
 sé) beirthear sinn, tarnocht do-gheibhmíd bás; ní fhuil
 eidirdhealughadh ar bioth idir ablachaibh na marbh, acht amháin gurab
 truime bréantas 
  
7725] chorp na dtoictheach, ar mbeith ar siadadh ré
 drúis dóibh.’ As na briathraibh se is iontuigthe nach bí sochar ar
 bioth i gcorp an tsaidhbhir iar mbás; agus fós gurab murguighthe
 corp an tsaidhbhir iar n-éag ioná corp an truagháin. Tig Prosper
 leis aní gcéadna in suis Sententiis, mar a n-abair, respice
 sepulcra, 
  
7730] et vide quis servus, quis dominus, quis dives; discerne si
 potes vinctum a rege, fortem a debili, pulcrum a deformi ‘féach na
 tombadha, agus féach cia an mogh, cia an tighearna; breathnuigh


---

p.243



 cia an saidhbhir; déana eidirdhealughadh idir an cimeach agus an
 rígh, idir an láidir agus an t-anbhfann, idir an soidhealbhach
  
7735] 
agus an doidhealbhach.’ As na briathraibh se is iontuigthe an dochar
 coitcheann do-ní an bás dona daoinibh, as nach aitheantar drong
 dona foirnibh luaidheas an t-ughdar so seoch a chéile. Gonadh
 uime sin adeir an file Gaoidhealach an rann so, ag teacht leis an
 ughdar thuas:

> 1. 7740] Úir mo charad seoch úir oile
>   
> ní aithnim, is í san uaigh;
>   
> ag so im láimh é, 's ní aithnim,
>   
> cnáimh an té do aithninn uaim.
> 




#### An seiseadh goin


Ó atá an anfhochain se go coitcheann i gcionn na ndaoine, 
  
7745] 
ré hucht imirce do dhéanamh as an saoghal so, is eadh dhlighid, a
 n-earradha ionaonaigh ionnracais agus a gceasa caon-dúthrachta
 crábhaidh do thógbháil, agus trom-lód liosta na locht d'fhágbháil
 dá n-éis, agus gan anmhain ré léir-thionól gacha truise talmhaidhe
 dá mbí aca, acht deithneas agus deithbhir do dhéanamh ré triall,
  
7750] 
amhail do-rinneadar Clanna Israel, ré mbeith ag triall as an
 Éigipt dóibh; do réir mar léaghthar san dara caibidil déag in
 Exodo: tulit populus conspersam farinam antequam fermentaretur ‘do
 thógaibh an pobal an mhin chomhchroitte, sul do cuireadh gabháil
 innte.’ As so is iontuigthe go raibhe deithbhir lán-mhór 
  
7755] 
ar phobal nDé ré himtheacht a hanbhroid éagcoimsigh na hÉigipte agus ré
 rochtain Tíre Tairrngire. Mar an gcéadna dhligheas gach aon
 deithbhir agus dícheall do dhéanamh ré triall a hÉigipt
 urchóidigh an tsaoghail se go Tír Thairrngire an fhlaitheasa
 neamhdha, atá dhá tuar agus dá tairrngire dhúinn 
  
7760] ó thús an domhain.
 Gidh eadh, a dhuine, is móide is in-eagluighthe dhuit guais na
 slighe atá romhat, gurab láimh ré ceann sgríbe do bheatha iarras do
 námhaid árach ort. Is iontuighthe sin as aní léaghthar san .33.
 caibidil in Genesi, mar a gcuirthear síos nár iarr Esau árach
 ar Iacob an gcéin do 
  
7765] fhuirigh i bhfochair Laban, dar
 chliamhain é. Gidh eadh an



---

p.244



 tan do thogair dol ar imirce dá dhúthaigh féin, táinig Esau i
 gceilg ar an raon roimhe, ar tí a dhochair do dhéanamh. Mar an
 gcéadna, an gcéin anas an duine go meinic i bhfochair an
 tsaoghail nó na colna, ré mbí i gcleamhnas, ní dhéin Esau .i.
  
7770] 
an t-aidhbhirseóir, aindícheall éigneach air. Gidh eadh, an tan
 chuireas roimhe dol i gceann aistir agus imtheachta dá athardha
 féin .i. flaitheas Dé, tré fhásach na haithrighe go bealach an
 bháis, tig Esau .i. an t-aidhbhirseóir, ar an raon roimhe, ré
 foghail agus ré fíor-dhochar do dhéanamh dhó. Do-chímíd aní se
  
7775] 
'gá chor i ngníomh go laothamhail, mar go mbí buaidhreadh ag an
 diabhal dá dhéanamh ar mhórán do dhaoinibh ré linn a mbáis ar
 nár cleachtadh buaidhreadh do dhéanamh ré linn a sláinte. Dearbhthar
 fírinne aneithe se lé briathraibh Greaghóir san seiseadh leabhar
 ro sgríobh dona hAirdheanaibh, mar a 
  
7780] n-abair, antiquus hostis ad
 rapienda speccatorum animas tempore mortis crudelitatis refrenatur
 violentia, et quos viventes blanditiis decipit, saeviens moriendo
 rapit ‘léigthear srian ris an sean-námhaid tré éigean daor-dhála
 i n-aimsir an bháis ré fuadach anam na bpeacthach, agus an dream
 mheallas lé cluanaireacht ré 
  
7785] linn a mbeatha, fuaduighthear leis go
 cuthaigh i n-aimsir a n-éaga iad.’ Agus ní headh amháin ar na
 peacthachaibh do-ní buaidhreadh ré linn a mbáis, acht fós ar na
 fíréanaibh, do réir mar léaghthar ag Sulpicius ar Mhártain
 naomhtha, gur thaisbéin an diabhal é féin dó ar tí a bhuaidheartha.
 Ag so an freagra 
  
7790] thug Mártain air, nihil habes in me, cruenta
 bestia ‘a bhrúid fholamhail, ní fhuil cuid agat díom.’ Agus leis
 na briathraibh sin do thafainn Mártain uaidh é.


#### An seachtmhadh goin


Léaghthar san aonmhadh caibidil déag in Levitico fioghar as a
 dtuigthear gurab diomdhach Dia don druing nach cuireann
  
7795] 
inneall aithrighe orra féin go beith ré hucht éagtha dhóibh, mar a
 n-áirmheann an eala idir na hainmhinntibh amhghlana, acht giodh
 cruthach caomh-álainn í, do bhríogh nach canann ceól náid séise
 síth-bhinne acht an tan bhíos ré bruinnibh báis. Mar an gcéadna
 is inmheasta go coitcheann gurab anam amhghlan


---

p.245


  
7800] 
an t-anam nach déin oirfideadh na haithrighe go huair an bháis.


#### An t-ochtmhadh goin


Measaim gurab ar an druing do-ní Dia bagar go fáth-rúnda san .29.
 caibidil ag Ieremias, mar a n-abair, gladio, fame, et peste
 consumam eos ‘caithfead amach iad lé cloidheamh, lé gorta, agus lé
  
7805] 
pláigh.’ Dá chor i gceill, tré bheith seachmallach fá shláinte
 a n-anmann, go n-imeóradh smacht géar-ghonta lé trí
 sgiúrsadhaibh neimhneacha orra, mar atá cloidheamh, gorta, agus
 pláigh. Go fáthach, is eadh chialluighid na trí hairm se lé
 ndéantar lot an pheacthaigh, na trí báis do luaidheamar san
 chéid-leabhar, mar 
  
7810] atá an bás corpardha, bás na coire, agus bás na
 péine, fhuilngeas Dia do thoidheacht ar an éagcráibhtheach i
 ndeireadh a ré.


#### An naomhadh goin


Ar dtús, fuilngidh cloidheamh an bháis chorpardha do bhualadh
 air, lé dteasgthar an t-anam dá chorp, ar mbeith d'fhaobhar
 an chloidhimh sin i n-áirithe ag gach aon, do réir 
  
7815] 
Phóil san naomhadh caibidil gusna hEabhraidhibh, mar a n-abair, statutum
 est hominibus semel mori ‘do horduigheadh dona daoinibh bás
 d'fhagháil aoin-fheacht amháin.’ Dá chor i gcéill nach téid
 aon-duine as ó bhuille an chloidhimh úd an bháis chorpardha,
 agus dá réir sin go mbuailtear buille báis leis ar an 
  
7820] 
bpeacthach mar chách.


#### An deachmhadh goin


An dara sgiúirse lé ndéantar an peacthach do phríomh-lot, gorta,
 mar atá bás na coire. Óir, mar is iad na biadha corpardha is
 oileamhain chorpardha don cholainn, do ruagadh a hocrais uaithe,
 mar an gcéadna is é grás Dé is oileamhan spioradálta 
  
7825] 
don anam, do ruagadh íota na hantoile agus ocrais na hurchóide uaithe. Agus is
 í an ghorta so atá ag Dia dá bagar ar na peacthachaibh úd, amhail
 léaghthar san .65. caibidil ag Isaias, mar a n-abair, ag
 labhairt ris an druing sin, servi mei comedent, et vos esurietis
 íosfaid mh'óglacha-sa, agus biaidh ocras oraibh-se.




---

p.246



  
7830] Dá chor i gcéill go dtabhair sásughadh spioratdha grás dona
 fíréanchaibh do-ní feidhm friochnamhach dhó féin, agus do-bheir go
 deithbhireach dearna ré dubháilcibh agus ucht ar aithrighe, agus
 rénar milis mianghusach bheith ag crúdh a chumainn agus ag diúl a
 dhíoghraise, an tan bhíos ag tál trócaire orra. Bí an peacthach
  
7835] 
cheana ag feódh, agus ag dol i seirg-lighe, d'easbaidh na ngrás
 do-bhéaradh oileamhain spioratdha dhó, dá dtiocfadh a choguas
 do bheith slán soinnmheach ré saothrughadh soighníomh do-bhéaradh
 sláinte dá anam, agus lé bhféadfadh ballán sláin-íce na beatha
 suthaine do shlogadh go haigian an anma.


#### An t-aonmhadh goin déag



  
7840] An treas sgiúirse, pláigh .i. bás na péine. Agus is í an phláigh
 se do-ní Dia do bhagar ar na peacthachaibh dúra domhúinte, ris nach
 fiú leasughadh na locht do dhéanamh, ná eatal aithmhéile amháin do
 thabhairt mar ainsile do Dhia i n-íoc a n-uilc. Ag so mar
 adeir, san chaibidil déidheanaigh ag Isaias, ignis eorum non
  
7845] 
extinguetur ‘ní múchfaidhear a dteine súd.’ Ionann sin ré a rádh
 agus go mbí pláigh na péine ifreannda 'na torn teintidhe gan
 traothadh, ag losgadh agus ag lonn-bhruith an luchta nach tabhair
 lámh fá leasughadh a locht san bheathaidh se.


#### An dara goin déag


Is iontuigthe as aní léaghthar san dara caibidil déag do 
  
7850] 
Leabhar na dTaidhbhreadh nach bí tearmann ag druing ar bioth, dá n-airde i
 gcéimibh saoghalta, ó na sgiúrsadhaibh se. Ag so mar adeir Eóin
 san chaibidil chéadna, ecce draco magnus rufus, habens capita
 septem, et cornua decem, et in capitibus eius diademata septem
 ‘féach dragún mór ruadh, 'gá bhfuilid seacht gcinn, agus 
  
7855] 
deich n-adharca, agus seacht rígh-mhionna ar a cheannaibh.’ Go
 fáthach, is é an dragún dearg-ruadh úd at-chonnairc Eóin an
 bás folamhail; agus na seacht gcinn chorónta úd, na seacht gcéime
 onóra bhíos corónta san mhaitheas phuiblidhe, mar atáid Pápa,
 Impir, Rí, Prionnsa, Diúice, Marquéis, agus Iarla; na deich
  
7860] 
n-adharca, na cumhachta bhíos ag an mbás ar na seacht drongaibh
 se; agus cuirthear an uimhir chinnte, a deich, ar son nuimhreach


---

p.247



 éigcinnte, do nós mar is gnáth san sgrioptúir, dá chor i gcéill
 gurab iomdha cruth 'na mbí cur ag an mbás ar na seacht ndrongaibh
 úd. Agus dá chor so i gcéill adeir file Laidneamhail
  
7865] 
áirithe na briathra so síos:

 sub tua purpurei veniunt vestigia reges

 ‘tigid rígh na róbadh bpurpuir fád lorg.’ Dá chor i gcéill nach
 fuil rí ná ro-fhlaith, pápa ná prionnsa, ná uachtarán oile, danach
 éigean an bás do leanmhain, agus láin-ghialladh dhó. Gonadh uime
  
7870] 
sin adeir duine éigin an rann so, ag teacht leis an bhfilidh thuas:

> 1. Truagh, a bháis, do neart,
>   
> nach gabh ceart ná cóir,
>   
> mar chuirthear fád smacht
>   
> 7870] ríoghraidh na n-at n-óir.
> 




#### An treas goin déag


Gidh eadh, ní hé an bás corpardha is ionchuir i suim san áit se,
 acht bás aigmhéil na hanma. Ní mó is iad galair gháibhtheacha an
 chuirp is oircheas d'éagcaoine, acht aingcise anbháile na hanma,
 agus fiabhrais an pheacaidh. Is córaide a mheas gurab 
  
7880] 
fiabhrais na peacaidh, aní léaghthar ag Ambrós naomhtha san cheathramhadh
 leabhar dá leabhraibh foirceadail, mar a sgríobhann ar an
 gceathramhadh caibidil ag Lúcás. Ag so iomorra mar adeir,
 febris nostra avaritia est, febris nostra luxuria est, febris
 nostra libido est, febris nostra ambitio est, febris nostra 
  
7885] 
iracundia est ‘ar bhfiabhrais-se an tsainnt, ar bhfiabhrais-ne an
 mhian-bhruith, ar bhfiabhrais-ne an drúis, ar bhfiabhrais-ne
 an uaill-mhian, ar bhfiabhrais-ne an fhearg.’ As na
 briathraibh se is iontuigthe gurab iontsamhluighthe na peacaidh agus
 na prímh-fhiabhrais ré chéile. Agus atáid sé gnéithe fiabhrusa ann lé 
  
7890] 
gclaoidhtear an cholann go sonnradhach. Agus atáid sé gnéithe
 peacadh ann fhreagras dóibh sin, ó ngeintear othrais na hanma,
 do réir mar chuirfeam síos annso.




---

p.248


AN SEISEADH HALT DÉAG
---------------------


'na ndéantar coimmeas idir fhiabhrasaibh an chuirp agus
 easláinteadha na hanma, agus na riaghlacha chuirthear síos ré
 leigheas fiabhrusa na hanma.
#### An chéad-ghoin


An céid-fhiabhras díobh, dá ngoirthear quotidiana .i. 
 fiabhras creathach chuireas saoth sealaid gach n-aon-lá. Agus atá
  
7895] 
fiabhras spioraddha ann fhreagras dó sin, dá ngoirthear craos, lé
 ndéantar turnamh na hanma. Atá fábhaill-sgéal ag Lúcás san
 seiseadh caibidil déag ar an saidhbhir sádhail ar a raibhe an
 fiabhras so, dá dtáinig a bhás agus a adhnacal i n-ifreann. Óir
 an fleadhughadh laothamhail do-níodh, fá fochain bháis spioratdha
  
7900] 
dá anam é. Mar an gcéadna, gach aon bhroinn-líonas é féin go
 hairceasach gach aon-lá, bí an fiabhras céadna air, agus tig éag na
 hanma dhe.


#### An dara goin


An dara fiabhras, dá ngoirthear erratica .i. fiabhras seachráin
 dá dtig a lúth agus a láthar do chaill do neach. Agus atá 
  
7905] 
fiabhras spioratdha ann fhreagras dó sin, dá ngoirthear leisge, cheanglas
 céadfadha an chuirp agus acfuinne na hanma, ionnus nach léigeann do
 neach lúth ná luadhaill do dhéanamh, ré déanamh maitheasa do Dhia
 ná dá chomharsain; agus dá bhíthin sin tig bás na hanma dhe.


#### An treas goin



  
7910] An treas fiabhras, dá ngoirthear tertiana, gné fhiabhrais
 chuireas taom tamaill gach dara lá ar an othar; agus bí fuacht
 foiréigneach i dtús a theadhma, agus teas ainmheasardha dá éis sin.
 Atá fiabhras spioratdha ann dá ngoirthear formad, 'na mbíd na cáile
 céadna. Ar dtús iomorra bí fuacht oighreata an 
  
7915] 
fhuatha ann, lé múchtar teas grádha Dé agus na comharsan i dtoil an tnúthaigh. Bí
 fós teas forloisgthe na feirge i n-aigneadh an tnúthaigh, agus dá
 thoisg sin tig lot na hanma dhe.




---

p.249


#### An ceathramhadh goin


An ceathramhadh fiabhras, dá ngairthear continua .i. fiabhras
 leaptha. Gnáth-thaom iomorra sin, ó nach faghthar faothamh
  
7920] 
go fagháil bháis nó shláinte don othar. Agus atá fiabhras
 spioratdha ann fhreagras dó so, dá ngairthear sainnt, bhíos ag
 sámh-chnaoi agus ag seargadh an tsanntaigh do shíor. Agus is ar
 an sanntach so labhras Solamh san .14. caibidil in Ecclo. mar
 a n-abair, non satiabitur pane sed indigens, et in tristitia erit super 
  
7925] 
mensam suam ‘ní sáiseóchar é lé harán, acht go n-easbaidh,
 agus biaidh i dtoirrse ar a bhord féin.’ Ionann sin ré a rádh agus
 nach sáiseóchaoi ar a bhord féin an sanntach lé harán .i. leis an
 saidhbhreas do bhiadh aige, agus go mbiadh i dtoirrse ar bhord
 na péine ifreannda. As so is iontuigthe go marbhann fiabhras
  
7930] 
na sainnte an t-anam nach faghann faothamh uaithe san
 bheathaidh se.


#### An cúigeadh goin


An cúigeadh fiabhras, dá ngairthear quartana .i. fiabhras
 creathach tig ar neach an ceathramhadh lá; agus is gnáth tinneas
 cinn ar an tí ar a mbí. Agus atá fiabhras spioratdha ann
  
7935] 
fhreagras dó so, dá ngairthear díomas. Agus amhail bhíos deatach
 ag dol i gceann an tí ar a mbí an fiabhras so, óna leanntaibh
 loisgneacha bhíos 'na ghoile, go mbuaidhearthar ceann an othair
 leó, mar an gcéadna bhíos deatach díomusa ag éirghe ón aol-ghoradh
 uabhair bhíos ag éirghe a grinneall chroidhe an 
  
7940] díomsaigh, go
 mbuaidhearthar mullach meanman an díomsaigh lé huaill atmhair i
 n-aigeantaibh a mhéine. Gonadh uime sin adeir Dáibhídh Rí
 ag labhairt ar na díomsachaibh san .73. Salm, superbia eorum qui
 te oderunt ascendet semper ‘éirghidh suas do ghnáth díomas na
 druinge fhuathuigheas tú.’ Dá chor i gcéill, 
  
7945] an dream rénar
 fuathmhar Dia a los an díomusa, go mbí deatach dhubháilceadh agus
 doimhéine ag éirghe a híochtar amhghlan a n-aigeanta, go measgthar
 an mheanma leó; agus tig don urdhubhadh aigeanta sin, go ngabhann
 diúdán iad, agus de sin nach féadaid triall go díreach i raon na
 haithrighe, acht bheith ag cais-iompódh 
  
7950] ar a gceanaibh, agus agá
 n-únfairt 'na n-olcaibh féin do ghnáth.




---

p.250


#### An seiseadh goin


An seiseadh fiabhras, dá ngoirthear hectica .i. fiabhras do-bheir
 teas mailíseach i mballaibh an duine, dá dtig an t-othar do
 sheargadh agus do shámh-chnaoi, go gcailleann a lúth agus a
 láthar, go spealtar amach ainn-séin é, go n-éagann amhlaidh sin. Atá 
  
7955] 
fiabhras spioratdha ann fhreagras dó sin, dá ngairthear drúis,
 'na bhfuilid na cáile céadna. Agus is ar an bhfiabhras so na
 drúise labhras Iob san .31. caibidil, mar a n-abair, ignis est
 usque ad perditionem devorans ‘teine í (ar sé) chraos-shloigeas go
 críoch-caitheamh.’ Dá chor i gcéill go mbí an fiabhras úd pheacaidh 
  
7960] 
na drúise ag fadódh agus ag folosgadh go folaightheach
 i mballaibh an drúisigh agá sheargadh, go spealtar fá dheóidh dhe
 gach blás dá mbí air, mar atá a choguas, a chlú agus a chonách
 saoghalta, agus fós somhaise agus sláinte a chuirp. Is uime sin
 adeir Iob san chaibidil chéadna, pepigi foedus cum oculis meis,
 ut ne cogitarem 
  
7965] quidem de virgine ‘do cheangail mé connradh rém
 shúilibh, ionnus nach smuaininn ar mhaighdin idir.’ Dá chor i
 gcéill go raibhe an uiread soin d'uamhan agus d'imeagla air ré
 fiabhras pheacaidh na drúise, nach eadh amháin do chuir roimhe a
 sheachnadh do ghlór agus do ghníomh, acht fós gur chuir roimhe
 álghus agus 
  
7970] accobhar a intinne do thoirmeasg ó smuaineadh ar
 pheacadh na drúise.


#### An seachtmhadh goin


Cuiridh Críost riaghail chinnte síos, lé bhféadfadh an duine é
 féin do leigheas agus do lór-choimhéad óna fiabhrasaibh réamhráitte,
 agus óna leithéidibh oile, amhail léaghthar ag Matha san 
  
7975] seiseadh
 caibidil déag, mar a n-abair, qui vult venire post me abneget
 semetipsum, et sequatur me ‘an tí rénar toil teacht im dhiaidh-se,
 diúltuigheadh dó féin, agus leanadh mise.’ Is follus gurab riaghail
 chinnte ré slánughadh agus ré sár-chaomhna a duine ón uile
 pheacadh, stiúradh a mheanman agus a chéadfadh do 
  
7980] thabhairt do
 Chríost, agus triall ar a threóir in gach slighe 'na seólfadh an
 duine; agus dá ndearna soin, is dearbh gurab i slighe na
 subháilceadh agus na síor-shláinte thriallfas, agus mar an gcéadna
 go gcuiridh cúl ris na coiribh go coitcheann. Óir ní héidir a


---

p.251



 mheas gomadh easlán an tí leanas go díreach sliocht-lorg ar
  
7985] 
Slánuightheóra, nó gurab peacthach an tí chuireas é féin fá choim
 Phríomh-ughdair na ngrás do dháil dá lucht leanamhna. Is córaide
 dhúinn Críost do leanmhain, an teagasg do-bheir Bearnard naomhtha
 i leabhar a Naomh-smuaineadh don duine agá fhaisnéis dó créad an
 sochar 'na dtéid do neach Críost do leanmhain. 
  
7990] Ag so mar adeir ris,
 cum omnes amici tui recedent a te, ille te non derelinquet, sed
 tuebitur a rugientibus praeparatis ad escam, et conducet te per
 ignotam viam, atque perducet ad plateam supernae Sion, et ibi te
 collocabit cum angelis, ante faciem maiestatis divinae ‘an tan
 fhúigfid do charaid tú, ní thréigfidh seisean tú, acht 
  
7995] díonfaidh
 tú ón druing chonfadhaigh bhíos ollamh ré fagháil fulachta, agus
 do-ghéana do threórughadh tré shlighidh anaithnidh, agus béaraidh
 go sráid Shión uachtaraigh thú, agus do-ghéana do shuidhiughadh
 annsin mar aon ré hainglibh i bhfiadhnaise deilbhe na mórdhachta
 diadha.’ Is neartughadh leis so aní léaghthar ag 
  
8000] Matha san .22.
 caibidil, mar a n-abair, ag aithfhriotal bhriathar na
 n-Iúdaidheach ré Críost, magister, scimus quia verax es, et viam
 Dei in veritate doces ‘a mhaighistir, is feasach linn go bhfuil
 tú fírinneach, agus go seólann tú slighe Dé i bhfírinne.’ As na
 briathraibh se Mhatha is follus gurab treóraighe Críost, ré
  
8000] 
díorghadh na ndaoine go neamh.


#### An t-ochtmhadh goin


Tuig fós, do réir na riaghlach thuas, an tí thréigfeas é féin mar
 cheannach ar Chríost, nach inmheasta go dtréigfidhear Críost leis
 ar ainmhian san bhioth do chuirfeadh i gceachtar dona
 fiabhrasaibh réamhráitte é; do réir mar adeir Eóin san 
  
8010] 
treas caibidil don chéid-Eip. ag labhairt ar Chríost omnis qui in eo
 manet non peccat ‘an tí anas ann ní dhéin peacadh.’ Is follus as
 so, an tí chomhnaidheas i gCríost, nach déin peacadh. Is follus as
 an chaibidil chéadna nach bí aithne ar Chríost ag an tí
 pheacuigheas, agus nach mó at-chíthear Críost leis. Ag so
  
8015] 
briathra Eóin, et omnis qui peccat non vidit eum, nec cognovit eum
 ‘agus gach aon (ar sé) do-ní peacadh, ní fhaiceann é, agus ní mó
 aithnigheas é.’ As a ndubhramar is follus gurab treóraighe


---

p.252



 Críost, agus gach aon nach triallann ar a threóir, go dteagmhann
 seachrán slighe dhó.


#### An naomhadh goin



  
8020] Cuiridh S. Augustine síos san .176. Seanmóir ní lé ndearbhthar
 so, mar a n-abair, Si unusquisque nostrum subdere suas passiones
 sibi studeat, ac super eas stare consuescat, ex ipsis sibi gradum
 construit quo possit ad superiora conscendere. Elevabunt nos si
 fuerint infra nos, et vititis nostris scalam nobis facimus, si 
  
8025] 
vitia ipsa calcamus. Nam cum bonitatis auctore non ascendet malitia, nec
 cum magistro humilitatis superbia, nec cum filio virginis libido
 atque luxuria. Non, inquam, ascendunt vitia post virtutum parentem,
 nec peccata post iustum, nec infirmitates nec morbi possunt ire
 post medicum ‘dá ndearna (ar sé) gach aon againn a dhícheall 
  
8030] 
réna shiansadhaibh do chur fána chumhachtaibh féin, go gcleachtfadh
 seasamh ar a muin, cóirighthear leis céim dhíobh dhó féin, lé
 bhféadfadh dol suas gusna huachtaraibh. Airdeóchaid suas sinn dá
 rabhaid fúinn. Do-nímíd dréimire dhúinn féin dár lochtaibh, dá
 ngabhthar linn dár gcosaibh sna lochtaibh 
  
8035] 
céadna. Óir ní théid an mheabhail suas mar aon ré hUghdar na maitheasa, ná an t-uabhar
 mar aon ré Maighistir na humhlachta, ná an drúis agus an mhian-bhruith
 mar aon ré Mac na Maighdine. Ní theid suas, adeirim,
 na lochta i ndiaidh Athar na subháilceadh, ná na peacadha i ndiaidh
 an Fhíréin. Fós, ní fhéadaid na 
  
8040] héagcruais ná na galair dol i
 ndiaidh an Leagha.’ As na briathraibh se S. Augustine is
 iontuigthe, cibé thurnas a cheana féin, agus chuireas fána smacht
 iad, agus nach giallann dóibh, agus fós leanas lorg Críost, nach
 féadaid na coire bheith mar aon ris.


#### An deachmhadh goin


Cidhbé rénar maith an raon díreach do leanmhain ar a lorg, 
  
8045] 
tugadh dá aire aní léaghthar ag Eóin san seiseadh caibidil, mar a
 n-abair Críost, descendi de caelo, non ut faciam voluntatem meam,
 sed eius qui misit me ‘do thurnas do neamh, ní ré déanamh mo
 thoile féin, acht do dhéanamh toile an tí do chuir uaidh mé.’ Is
 follus as na briathraibh se cia an ród díreach is inleanta ar


---

p.253


  
8050] 
lorg Críost. Óir mar is é an raon 'nar gabhadh lé Críost, óigh-réir 
 agus umhlacht iomlán in gach éin-ní do thabhairt don Athair uile-chumhachtach,
 agus gurab san slighidh sin do thriall go díreach go
 neamh, mar an gcéadna gach aon rénar feirrde triall san chonair
 chéadna go neamh, ceangladh a thoil féin do thoil 
  
8055] Chríost, agus
 mar sin ní thiobhraidh dúil ná searc d'éin-ní acht don ní ar a
 mbia gean ag Dia, agus ní thiubhra fuath d'éin-ní acht aní bhus
 fuathmhar ag Dia.


Agus an mhéid bheanas ris na sé fiabhrasaibh do luaidheamar thuas,
 cuirfeam annso síos sé riaghlacha cinnte fhreagras dóibh, 
  
8060] 
mar atá riaghail i n-aghaidh gacha fiabhrusa dhíobh.


#### An t-aonmhadh goin déag


An chéid-riaghail, i n-aghaidh an chéid-fhiabhrusa, mar atá an
 craos: do réir Ezec. san cheathramhadh caibidil, mar a n-abair,
 cibus tuus quo vesceris erit in pondere ‘an biadh ré n-oilfidhear
 thú, biaidh do réir thomhais.’ Ionann sin ré a rádh agus gurab do
  
8065] 
réir mheidhe na measardhachta dhleaghair do duine é féin do
 shásadh do bhiadh agus do dhigh. Agus dá ndearna sin do ghnáth
 do réir cháile agus chaindigheachta bídh agus dighe, ní heagail dó
 an fiabhras úd an chraois.


#### An dara goin déag


An dara riaghail, i gcoinne an dara fiabhrusa, mar atá an 
  
8070] 
leisge: do réir Sholaimh san chúigeadh caibidil in Ecclo., mar a n-abair,
 ne tardes converti ad Dominum, et ne differas de die in diem ‘ná
 déana moill fá thilleadh gus an dTighearna, agus ná cuir cairde ó
 ló go ló.’ Ionann sin ré a rádh agus go ndligheann an duine gan a
 leas do chor ar ceal ná ar cairde, acht deithbhir agus 
  
8075] 
deithneas do dhéanamh ris gach feidhm fíréanta fhéadfas do ghníomh-ghnáthughadh
 ré coimhlíonadh thoile Dé do dhruim díchill agus
 díoghraise. Agus dá ndearna soin, ní heagail dó lot ná leónadh ó
 fhiabhras na leisge do theagmháil dó.


#### An treas goin déag


An treas riaghail, i gcoinne an treas fiabhrusa, dá ngoirthear
  
8080] 
formad: do réir Phóil san .13. ca. don chéid-Eipistil gusna


---

p.254



 Coirintibh, mar a n-abair, caritas patiens est, benigna est, non
 aemulatur ‘atá an grádh foidhideach, atá sochroidheach, ní dhéin
 formad.’ Ionann sin ré a rádh agus go dtig don ghrádh, an tí agá
 mbí sé, go mbí foidhideach ar gach éagcomhthrom agus ar gach
 anfhochain theagmhas dó, agus go mbí sochroidheach soronna ris 
  
8085] 
gach n-aon, agus nach déin formad ré neach. Uime sin, cibé agá mbí an
 grádh dáríribh, ní heagail dó fiabhras an fhormaid dá thadhall.


#### An ceathramhadh goin déag


An ceathramhadh riaghail, i gcoinne an ceathramhadh 
  
8090] 
fiabhrusa, dá ngairthear sainnt: do réir Mhatha san naomhadh caibidil déag, mar
 a n-abair, si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes, et
 da pauperibus, et habebis thesaurum in caelo, et veni, sequere me
 ‘mása thoil leat bheith iomlán, imthigh, díol na huile neithe atá
 agat, agus dáil do bhochtaibh iad, agus do-ghéabhair 
  
8095] 
ionnmhas ar neamh; agus tar, lean mise.’ Gidh eadh, an dream nach leanann Críost,
 is meinic milleadh agus míorath ag teagmháil dóibh san saoghal so; ní
 áirmhim an anfhochain thall. Is i bhfioghair aneithe se atá aní
 léaghthar san cheathramhadh caibidil déag do Leabhar na Nuimhreach,
 ar Chloinn Israel, 
  
8100] mar atá méad na ndochar ndíoghaltach do-rinne
 Dia dhóibh trí dhíbhfeirg, tré gan leanmhain do chomhairle
 Mhaoise ar an bhfásach, ionnus go rabhadar ar siadhán agus ar
 seachrán seachnóin an fhásaigh ré ré .40. bliadhan, agus gan acht
 uidhe .40. lá uathaibh go Tír Thairrngire, agus nach ráinig leó
 a rochtain ó shoin. Mar 
  
8105] sin dona daoinibh ar fásach an tsaoghail
 se, ré triall go Tír Thairrngire an fhlaitheasa neamhdha: an tan
 nach leanaid do chomhairle Chríost, ná dá réir do dhéanamh, ní
 bhíd acht ag praip-ionntódh ar na peacaidhibh, agus ag cais-fhilleadh
 ar na coiribh, go ngabhann diúdán ó na dubháilcibh iad, go nach féadaid 
  
8110] 
an chonair chóir do choimhéad ar lorg Críost go neamh.
 Agus an tí thoigeóras Críost do leanmhain, gabhadh ar a lorg tré
 bhealach bheannuighthe na bochtachta. Is iontuigthe as an riaghail
 se, gurab é leigheas dhleaghair do dhéanamh i gcoinne fhiabhrais
 na sainnte, an bhochtacht fhírinneach do leanmhain; agus is ionann
  
8115] 
sin agus Críost féin do leanmhain. Óir ní raibhe sealbh shaoghalta


---

p.255



 aige, do réir Lúcáis san naomhadh caibidil, mar a n-abair ag
 labhairt ar Chríost, vulpes foveas habent, et caeli nidos, Filius
 autem hominis non habet ubi caput reclinet ‘atáid uamha ag na
 sionnchaibh, agus neid ag éanlaith nimhe, gidh eadh, ní 
  
8120] 
fhuil ionadh a chinn do chlaonadh ag Mac an duine.’ As na briathraibh se
 is iontuigthe gurab tré bhealach na bochtachta do thriall Críost go
 neamh; agus cibé thoigeóras lorgaireacht do dhéanamh ar Liaigh na
 sláinte suthaine, leanadh san chosán chéadna é, agus ní heagail
 dó saoth na sainnte dá mharbhadh. Is 
  
8125] 
córaide do neoch gan seadh do bheith sna séadaibh saoghalta ná 
 i n-aoibhneas na colna, aní léaghthar ag S. Augustine san .33. Eip. mar a n-abair, prospera
 huius mundi asperitatem habent veram, iucunditatem falsam, certum
 dolorem, incertam voluptatem, duram laborem, timidam quietem, rem
 plenam miseriae, spem 
  
8130] beatitudinis inanem ‘atá (ar sé) fíor-fhraochdacht
 ag conáchaibh an tsaoghail se, gáirdeachas bréige,
 doilgheas dearbhtha, antoil éigcinnte, saothar dúr, comhnaidhe
 oirmheata, ní lán do thruaghántacht, dóchas díomhaoin na
 beannuightheachta.’ As na briathraibh se S. Augustine is iontuigthe
 nach fuil i bhflaitheas 
  
8135] an tsaoghail se acht maith thig i
 mbréig-riocht fá ghné mhaitheasa fíre, agus nach fuil innte
 dáríribh acht buaile bháis agus iothlann éaga, go meinic, don
 druing bhíos 'na seilbh; agus uime sin go bhfuil sí dá gach aon
 intseachanta rénar feirrde gan fiabhras na sainnte dá mharbhadh.


#### An cúigeadh goin déag



  
8140] An cúigeadh riaghail, i gcoinne fhiabhrusa an uabhair: do réir
 Sholaimh san .29. caibidil do Leabhar na Seanfhocal, mar a
 n-abair, humilem spiritu suscipiet gloria ‘glacfaidh an ghlóir
 an t-umhal ó spioraid.’ Ionann sin ré a rádh agus go mbí an
 ghlóir d'áirithe ag an druing bhíos umhal ó spioraid. Agus 
  
8145] 
gach dream 'gá mbí an ghlóir d'áirithe aca, bíd saor ófhiabhras an
 uabhair. Contrárdha iomorra dá cheile atá ceann innmhe an díomsaigh
 agus an umhail. Óir síos téid an díomsach i n-ifreann, agus suas
 ar neamh théid an t-umhal. Is iontuigthe sin a briathraibh
 Lúcáis san dara caibidil mar a labhrann ar na 
  
8150] 
crothaibh éagsamhla 'na gcuireann Dia an dá dhruing úd. Ag


---

p.256



 so mar adeir, deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles ‘do
 chuir sé na cumhachtaigh as a n-ionadh, agus do arduigh na
 humhail.’ Do réir a ndubhramar, cibé adhras don umhlacht, is
 dearbh dhó bheith saor ó fhiabhras an uabhair, agus fós, bheith 
  
8155] 
ar lorg dhíreach Chríost go neamh.


#### An seiseadh goin déag


An seiseadh riaghail, i gcoinne fhiabhrusa na drúise: do réir
 Phóil san chúigeadh caibidil don chéid-Eip. go Timoteus,
 mar a n-abair, teipsum castum custodi ‘coimhéid tú féin
 geanmnaidh.’ Dá chor i gcéill, cibé choimhéadas é féin go gasta
  
8160] 
geanmnaidh, go mbí saor ó fhiabhras na coire se .i. na drúise.


Tuig, a dhuine, gur choimhéid Críost go cinnte gach riaghail
 díobh so, do bhríogh gurab é fein is liaigh ré leigheas gach
 othrais anma dá mbí ar an duine, agus go mbeanann ris an liaigh
 gcineólta na sioróipe agus na seirbh-dheocha sláin-íce do
  
8165] 
fhromhadh rés an othar, ionnus gomadh lughaide a dhéistin an liaigh
 dá bhfromhadh roimhe, agus fós, gurab móide do bhiadh fios a
 mbríogh ag an liaigh, é féin dá bhfromhadh rompa, agus mar an
 gcéadna fios na ngalar do bheith aige. Gonadh uime sin adeir
 Petrus Chrysologus san .150. Seanmóir, medicus qui 
  
8170] 
non fert infirmitates, curare nescit, et qui non fuerit cum infirmo infirmus,
 infirmo non potest conferre sanitatem ‘an liaigh nach iomchrann na
 héagcruais, ní heól dó leigheas do dhéanamh; agus an tí nach
 biaidh éagcruaidh leis an easlán, ní fhéadann sláinte do thabhairt
 don othar.’ Ionann sin ré a rádh agus go 
  
8175] 
ndleaghair galar comhpáise
 agus truaighe do bheith aige don othar. Gonadh uime sin do fromhadh
 lé Críost, maille ré truaighe do bheith aige dhóibh ré linn gach
 uilc agus gach anfhorlainn dá dteagmhadh dhóibh, mar atá fuacht
 agus íota agus ocras, tár agus tarcaisne, aithis agus iomcháineadh,
 díbirt agus deóraidheacht, bochtacht, 
  
8180] broid, braighdeanas agus bás;
 agus fós, do fromhadh leis féin gach anfhochain díobh.


#### An seachtmhadh goin déag


Is móide is inmheasta gurab liaigh Críost, agus gurab íoc-luibh na
 hamarráin, aní léaghthar ag S. Augustine, ag sgríobhadh


---

p.257



 ar an .21. Salm, mar a n-abair, intelligat homo medicum esse
  
8185] 
Deum et tribulationem medicamentum esse ad salutem, non poenam ad
 damnationem. Sub medicamento ureris, secaris, clamas: non audit
 medicus ad voluntatem, sed audit ad sanitatem ‘tuigeadh an duine
 gurab liaigh Dia agus gurab leigheas an buaidhreadh ré sláinte
 d'fhagháil, nach pian ré damnadh. Ar mbeith dhuit
  
8190] 
fá leigheas loisgthear thú, gearrthar thú, éighmhe tú: ní éisteann an liaigh
 do réir do thoile, acht do réir do shláinte.’ As na briathraibh
 se S. Augustine is follus gurab liaigh Dia, agus dá réir sin Críost.
 Is follus mar an gcéadna, an buaidhreadh agus gach dochar oile
 theagmhas don fhíréan ionnraic, gurab 
  
8195] sioróipe searbha agus íoc-
 luibhe borba do-bheir Dia dhóibh do shlánughadh a n-anmann. Óir,
 tar ceann go mbí an bormont searbh, measaid na leagha bhíos fír-
 eólach gurab folláin é. Mar an gcéadna is dearbh lé Fáith-liaigh
 na fírinne gurab folláin bormont na buaidheartha dá fhíréanaibh
 féin; agus dá réir sin, 
  
8200] an tan teagmhas buaidhreadh nó anfhochain don
 fhíréan, dlighidh a ghábháil chuige go haontuightheach toileamhail,
 mása galar, nó éag cloinne nó carad, nó caill fhearainn nó maoine
 saoghalta, nó anfhorlann easgcarad é, agus a mheas gurab mar
 smachtughadh imreas Dia na dochair sin air. Tig 
  
8205] 
Hieronymus leis
 so, ag sgríobhadh ar Ezechiel, mar a n-abair, providentia Dei
 omnia gubernantur, et quae putatur poena medicina est ‘is tré
 oirchill Dé fhollamhnuighthear na huile, agus aní mheastar 'na
 phéin is leigheas é.’ Féach mar adeir, ag teacht leis aní thuas,
 aní is gortughadh lé neach, gurab 
  
8210] leigheas dó é.


#### An t-ochtmhadh goin déag


Is uime sin adeir S. Augustine san ionadh réamhráitte thuas, novit
 medicus quid salutiferum quidve contrarium petat aegrotus. Aegroti
 estis, nolite ergo dictare quae vobis medicamenta velit apponere
 ‘bídh a fhios ag an liaigh créad aní is folláin nó a 
  
8210] 
chontrárdhacht iarras an t-othar. Othair sibh, ar an adhbhar soin ná
 deachtuighthear libh don liaigh na leighis is toil leis do chur
 ribh.’




---

p.258


#### An naomhadh goin déag


As so is iontuigthe nach dleaghair dhúinn locht d'fhagháil ar
 aon-smacht bhus toil ré Dia do dhéanamh orainn, agus nach 
  
8220] 
dleaghair dhúinn bheith íogmhar éagcaointeach tré leigheas dá ghéire agus dá
 ghoirte chuirfeas rinn. Óir is meinic bhíos an galar comh-guasachtach
 soin gurab éigean don liaigh losgadh, gearradh cneis,
 agus teasgadh ball do dhéanamh ar an othar, do shúil réna shláinte
 d'aiseag dhó. Mar an gcéadna do-ní 
  
8225] Liaigh na hanma ris an tí
 shaoileas do shlánughadh. Uime sin adeir Hieronymus ag sgríobhadh
 gó a charaid éagcruaidh, artis est medicinae aliquoties ignibus
 et ferro curare. Quid mirum si Dominus nostrarum medicus animarum
 turbinibus excutiat, calamitatibus purgat ‘beanaidh ris an ealadhain leighis ar 
  
8230] 
uairibh leigheas do dhéanamh lé teintibh agus lé hiarann.
 Créad an t-iongnadh dá ndearntaoi leis an dTighearna, Liaigh ar
 n-anmann, sguabadh le hiomghaothaibh, glanadh le hamhgaraibh?’
 Ionann sin ré a rádh agus mar go bhfuilngeann an t-othar
 corpardha iomad fualaing tré shíneadh láimhe an leagha corpardha, mar 
  
8235] 
cheannach ar shláinte a chuirp, mar an gcéadna is mó sa
 chách dhleaghair don tí ar a mbí othras na hanma foidhide do
 dhéanamh ris gach síneadh láimhe dá dtabhair Liaigh na hanma dhó,
 dá ghéire agus dá ghoimheamhlacht do bhiadh an síneadh láimhe,
 bíodh gomadh gnáth-ghalar goithneach géir-neimhneach, nó 
  
8240] 
caill chloinne nó chonách é.


#### An ficheadmhadh goin


Is córaide dá gach othar sin do dhéanamh gurab do thuar a shláinte
 ghortuighthear leis an liaigh é. Gonadh uime sin adeir Hieronymus
 san Eipistil do sgríobh go Hamandus, non parcit medicus ut parcat,
 saevit ut misereatur ‘ní choigleann an 
  
8245] liaigh go gcoigleadh;
 gabhaidh dásacht é go ndearnadh trócaire, nó go ngabhadh truaighe
 é.’ Ionann sin ré a rádh agus nach gabhann gan síneadh láimhe,
 sioróipe agus seirbh-dheocha do thabhairt don othar, dá neamh-thoil,
 do shúil ré coimhéad agus ré coigilt a shláinte dhó; agus
 fós, go ngabhann fearg agus dásacht 
  
8250] 
an liaigh ris, ar a leas, an tan bhíos ag diúltadh aneith budh


---

p.259



 mhaith dhó do ghlacadh, agus ag iarraidh aneith budh anfholláin
 dó; mar do-chíthear linn go meinic go mbí fear an fhiabhrusa ag
 iarraidh iomaid dighe, nó ag codladh i meadhón laoi, nó a shamhail
 oile sin, agus mar bhíos an liaigh agá thoirmeasg air, 
  
8255] 
agus fós go ngabhann fearg é ris an othar tré bheith liosta agá n-iarraidh,
 agus sin uile ar leas an othair. Mar an gcéadna do-ní an Liaigh
 spioratdha .i. Dia uile-chumhachtach, do-bheir deoch dhomblasta
 dona hothraibh shaoileas do shlánughadh. Óir do-bheir bochtacht
 don druing do loiteadh le conách saoghalta, 
  
8260] agus do-bheir galar don
 druing leóntar lé sláinte chorpardha, agus beanaidh clann agus
 caraid don druing 'gá mbíodh uaill asta, agus sin uile do
 shlánughadh anma an othair. Uime sin, a dhuine, gach smacht dá
 ghéire, agus gach ciorrbhadh cuirp, cloinne, carad agus conáich bhus
 toil ré Dia do dhéanamh ort, gabh chugat ó 
  
8265] 
chroidhe chobhsaidh é, agus tabhair glóir agus moladh do Dhia 
 dá chionn.


AN SEACHTMHADH HALT DÉAG
------------------------


as a dtuigthear go bhfuilid trí modha ar a ndéin Dia leigheas
 spioratdha i gcoitchinne, i n-aghaidh ghalar agus easláinte na hanma.
#### An chéad-ghoin


An chéad-mhodh dhíobh, lé tréidheanas, nó lé trosgadh. Ag so réim
 leighis do coimhéadadh lé hElias ré ré .40. lá go rochtain
 shléibhe Oreb dhó. Mar an gcéadna do Mhaoise, agus 
  
8270] 
do Chríost féin. Do choimhéid fós Eóin Baiste réim tréidheanais
 feadh a ré. Do choimhéadadar fós na hil-mhílte do naomh-aithreachaibh
 agus do naomh-óghaibh an tsein-reachta agus na Nua-fhiadhnaise,
 an réim se an troisgthe agus an tréidheanais, mar is
 follus a mórán d'áitibh an Scrioptúra, agus a mórán do stairibh 
  
8275] 
do sgríobhadh lé roighne ríogh-ughdar na heagailse, budh liosta ré a
 gcur síos annso. Agus ní headh amháin is iontuigthe annso,
 tréidheanas nó trosgadh do dhéanamh ó bhiadh nó ó dhigh, acht fós
 ó gach sódh agus ó gach sáimhrighe shaoghalta oile ó shoin


---

p.260




 amach; agus go mór-mhór óna peacaidhibh. Is córaide tréidheanas
  
8280] 
do dhéanamh óna peacaidhibh, aní léaghthar ag S. Augustine, ag
 sgríobhadh ar Eóin, mar a n-abair, ieiunium magnum et generale
 est abstinere ab iniquitatibus et illicitis voluptatibus saeculi,
 quod est perfectum ieiunium ‘is trosgadh mór coitcheann fulang ó
 urchóidibh agus ó ainmhianaibh éigcneasta an tsaoghail, is trosgadh
  
8285] 
iomlán ann.’ As na briathraibh se S. Augustín is follus nach eadh
 amháin is trosgadh ann, fulang ó bhiadh agus ó dhigh, acht fós
 gurab fíor-throsgadh fulang ón pheacadh agus óna feidhmibh bheanas
 ris. Tuigthear fós a briathraibh S. Bearnard san .38. Seanmóir,
 nach eadh amháin dhleaghair don duine trosgadh do 
  
8290] dhéanamh ó
 bhiadhaibh, acht fós go ndleaghair dhó srian do chor réna
 chéadfadhaibh, dá bhfastódh ó chíocras chraosach na gcean.
 Ag so mar adeir, si sola gula peccavit, sola ieiunet, si vero
 peccaverunt et membra caetera, cur non ieiunent et ipsa? Ieiunet
 igitur oculus a curiosis, et rlqa. ‘más é an craos amháin 
  
8295] 
do pheacuigh, troisgthear leis féin amháin, agus is lór é. Gidh eadh,
 má do pheacuighsead na boill oile, créad as nach troisgfidhe leó-
 san mar an gcéadna? Ar an adhbhar sin déanadh an tsúil trosgadh ó
 amharc néata, agus an chluas ó éisteacht an ithiomráidh agus
 briathar mímhéine na meirdreach, agus an béal ó bhréagaibh
  
8300] 
agus ó bhriathraibh borba baothánta, agus an lámh ó thadhall thruaillidhe,
 agus an chos ó chéimniughadh chealgach chlaon-rúnach.’ As na
 háitibh se is léir nach lór do neoch trosgadh ó bhiadh, acht fós
 nach foláir dhó trosgadh agus fulang do dhéanamh ó pheacaidhibh
 oile.


#### An dara goin



  
8305] Is córaide do neoch trosgadh do dhéanamh ó iomad bídh agus dighe, a
 mhionca do-chuaidh fleadhachas bídh agus dighe i ndochar don
 druing do shainnteóchadh iad. Bíodh a fhiadhnaise sin ar
 Holofernes, dar beanadh a cheann agus é ar meisge ar lár a
 shluaigh, amhail adubhramar thuas romhainn, do réir mar 
  
8310] 
léaghthar san treas caibidil déag do Leabhar Iudith; agus ar Ammon mac
 Dáibhídh Ríogh, do marbhadh lé muinntir a dhearbhráthar, ar mbeith
 don Ammon chéadna ar meisge agus é ag caitheamh fhleidhe, amhail
 léaghthar san treas caibidil déag don dara


---

p.261



 leabhar do Leabhraibh na Ríogh. Ní headh fós téid an biadh 
  
8315] 
sádhail i ndochar, náid na deocha sobhlasta, acht fós téid tuir-bhiadh agus
 táir-dheoch i ndochar do lucht a gcaithmhe. Bíodh a fhiadhnaise
 sin ar Ádhamh, lér cailleadh grás Dé agus a chuid d'oighreacht
 nimhe ar ghreim d'ubhall, amhail léaghthar san dara caibidil in
 Genesi; agus ar Esau, do reic a oighreacht ar chorn 
  
8320] 
praisge, amhail léaghthar san .25. caibidil in Genesi.


#### An treas goin


Is córaide fós do neoch tréidheanas do dhéanamh ó sháimhrighe agus
 ó rath shaoghalta, a mhionca do-chuaidh neach i n-olcaibh ó
 chonách agus ó onóir shaoghalta dá rochtain. Bíodh a fhiadhnaise
 sin ar Shaul, do bhí go maith sul ráinig i bhflaitheas na
  
8325] 
n-Iúdaidheach, amhail léaghthar san naomhadh caibidil don chéid-leabhar 
 do Leabhraibh na Ríogh. Gonadh uime sin adeir an fáidh
 Daniel agá iomchasaoid, quia proiecisti sermonem Domini, et
 proiecit te Dominus ne sis rex super Israel ‘do bhríogh (ar sé)
 gur ruagais uait comhrádh an Tighearna, do ruaig an Tighearna 
  
8330] 
thusa, go nach budh rí ar Israel tú.’ Neartuighid briathra Chrysostomus
 naomhtha, san chéid-leabhar ro sgríobh de Curialium Nugis, lé
 fírinne aneithe se, mar a n-abair, noverca virtutis prosperitas:
 baculis suis applaudit ut noceat, et infelici successu
 fortunatis obsequitur, ut in fine perniciem preretur conviviis suis;
  
8335] 
ab initio propinans dulcia, et cum inebriati fuerint, letale virus
 miscet, et siquid deterius est quo specie sui clarescit, amplius
 eo stupentibus oculis densiorem infundit caliginem ‘leas-mháthair
 na subháilceadh an conách: is amhlaidh do-ní toirn-chleas go
 n-urchóideadh; agus is lé triall neamhchonáich do-ní feidhm dona
  
8340] 
toictheachaibh, ionnus fá dheireadh go n-oibrigheadh milleadh léna
 fleadhaibh; ar dtús ag ól-toghairm a milis-deoch, agus iar mbeith
 ar meisge dhóibh do-ní cumasg neimhe marbhthaighe tríotha; agus dá
 raibhe nísa mheasa ioná a chéile dheallruigheas tréna ghné, is
 mó sa chách iar ngabháil mhachtnaidh na súile dhoirtear dlúith-néall
  
8345] 
dorcha orra é.’ As na briathraibh se Chrysostomus is
 iontuigthe gurab eagail don druing ibheas brogóid na beatha so i
 dtús a ré do bhríogh gurab gnáth ris an saoghal searbhóga


---

p.262



 do dháil dóibh i ndeireadh a n-aimsire, agus míorath i ndíol
 mhacnasa na hóige, agus fós dol i n-olcas tré fhlaitheas saoghalta 
  
8350] 
dá rochtain, ionnus lé fás a n-innmhe go bhfásaid a
 n-ainmhiana.


#### An ceathramhadh goin


Féach Dáibhídh Rí, feabhas na teasta do bhí air sul ráinig sé i
 bhflaitheas, amhail léaghthar san seachtmhadh caibidil don chéid-
 leabhar do Leabhraibh na Ríogh mar do marbhadh leómhan leis, ar
 mbeith ag ionghaire chaorach dhó; agus fós mar do-rinne
  
8355] 
iomad do neithibh tásgamhla oile. Gidh eadh, ar mbeith 'na rí dhó do-rinne
 adhaltrannas ré Bersabe, bean Urias, amhail leaghthar san
 aonmhadh caibidil déag don dara leabhar do Leabhraibh na Ríogh.
 Féach mar do thuit Solamh, ar mbeith 'na rí dhó, tar a bhfuair
 d'eagna agus do shubháilcibh ó Dhia, ionnus 
  
8360] gur tháith é féin go
 héigceart ré mnáibh deórata, tug air adhradh do láimh-dhéibh i
 n-aghaidh reachta Dé, amhail léaghthar san aonmhadh caibidil déag
 don treas leabhar do Leabhraibh na Ríogh.


#### An cúigeadh goin


Féach Achab, ar mbeith 'na rí dhó, mar thug Iesabel inghean
  
8365] 
ríogh Sidoniorum mar mhnaoi, thug air íodhal-adhradh do
 dhéanamh, amhail léaghthar san seiseadh caibidil déag don treas
 leabhar do Leabhraibh na Ríogh. Gidh eadh, is eadh dhleaghair don
 tí leanas lorg Achab san olc, a lorg mar an gcéadna do leanmhain
 san aithrighe, agus do-ghéabhaidh mar sin aiseag a 
  
8370] 
shláinte spioratdha, amhail fuair Achab, do réir Hieronymus, san Eipistil
 ro sgríobh go Oceanum, mar a n-abair ag labhairt ar Achab,
 ieiunabat in sacco et ambulabat demisso capite, et salvatus est
 ‘do throisg sé i sacc, agus do shiubhail sé maille réna cheann
 crom, agus is mar sin do slánuigheadh é.’ Is lé haithrighe fós 
  
8375] 
do dhéanamh do turnadh fearg Dé ré fuirinn chathrach Ninive. Is
 amhlaidh fós do fóireadh an puibleacán. Is amhlaidh mar an gcéadna
 fuair Nabugodonosor aiseag a fhlaitheasa, amhail léaghthar ag
 Daniel san cheathramhadh caibidil. Uime sin, gach aon leanfas
 'na lochtaibh a lorg, leanadh i leasughadh a 
  
8380] 
mbeart iad.




---

p.263


#### An seiseadh goin


Féach mar do saobhadh Gedeon, Ezechias, Manasses,
 Nabugodonasor agus na céada oile tré fhlaitheas saoghalta dá
 rochtain. Gidh eadh, ní hionann so agus an sochar tig don
 bhochtacht, do réir Mhatha san chúigeadh caibidil, mar a
 n-abair, beati pauperes 
  
8385] 
spiritu, quoniam ipsorum est regnum
 caelorum ‘is beannuighthe na boicht ó spioraid, óir is leó flaitheas
 nimhe.’ Tig Solamh leis so san deachmhadh caibidil in Ecclo.,
 mar a n-abair, pauper propter scientiam et religionem gloriam
 adipiscitur ‘greamuighidh an bocht tré eólas agus tré iris an
 ghlóir.’ Dá chor i gcéill, an tí 
  
8390] bhíos bocht do dhruim eólusa
 agus fhíréandachta, gurab sealbh dhíleas dó an ghlóir shíor.
 Gidh eadh, ní hí so sealbh do-bheir Solamh san chaibidil
 chéadna don tsaidhbhir, mar a n-abair, dives ob divitias suas
 in honore est ‘atá an saidhbhir tréna mhaoinibh féin i n-onóir.’
 Ionann sin ré a rádh agus gurab í an 
  
8395] onóir shaoghalta is sealbh don
 toictheach. Is do chor aneithe se i gcéill atá an fábhaill-sgéal
 léaghthar ag Lúcás san seiseadh caibidil déag mar a n-innistear
 go dtugadh sealbh na glóire i n-ucht Abraham don bocht Lazarus,
 agus gur cuireadh an saidhbhir sádhail dá bhruith san bhráith-theinidh,
 i ndíol na saidhbhreas 
  
8400] saoghalta fuair san bheathaidh
 se, mar nár chuir i nglóir do Dhia ná i soileas a chomharsan iad.


#### An seachtmhadh goin


Is córaide a mheas gurab é lorg Lazarus is inleanta ré seilbh na
 glóire do ghreamughadh agus ré sláinte spioratdha do chaomhna agus
 do choimhéad, an réim do choimhéid Críost féin, mar atá na
 saidhbhris shaoghalta do thréigean ar bhochtacht, do réir Lúcáis
  
8405] 
san naomhadh caibidil mar a n-abair, vulpes foveas habent, et
 volucres caeli nidos, Filius autem hominis non habet ubi caput
 reclinet ‘atáid uamha ag na sionnchaibh, agus neid ag éanlaith
 nimhe, gidh eadh, ní fhuil ionadh a chinn do chlaonadh ag 
  
8410] 
Mac an duine.’ As so is iontuigthe gur fromhadh tréidheanas na bochtachta
 lé Críost, mar shompla dhúinne ré seachnadh na saidhbhreas, mar
 leigheas dar n-anmannaibh, agus ré tuar seilbhe na glóire suthaine.




---

p.264


#### An t-ochtmhadh goin


An dara modh ar a ndéin Dia leigheas spioratdha, lé 
  
8415] 
gcaomhnann agus lé ndáileann sláinte anma don duine i n-aghaidh na ngalar
 spioratdha bhíos ar a thí, lé purgóidibh persecution agus
 buaidheartha, lé braighdeanas, lé díbirt, agus leis gach anfhochain
 oile fhuilngeas Dia do thoidheacht ar a fhíréanaibh féin. Is
 iomdha sompla san Scrioptúir agá shuidhiughadh so. Léaghthar
  
8420] 
san .7. caibidil in Genesi go ndearnsad a chlann fanámhad fá
 Naoi, ar mbeith ar meisge dhó ó chaoraibh na fíneamhna dithe iar
 dturnamh na díleann. Léaghthar san treas caibidil déag in Genesi
 gur fhógair Dia do Abraham dol ar díbirt as a dhúthaigh, agus
 teach a athar agus a fhialas do thréigean. Léaghthar 
  
8425] 
ag Pól san chúigeadh caibidil go Galatas, gur fhuiling Isaac inghreim óna
 bhráthair Ismael. Léaghthar san .27. caibidil in Genesi go
 ndeachaidh Iacob ar díbirt d'eagla a bhráthar Esau. Léaghthar
 san .37. caibidil gur dhíoladar a bhráithre Ioseph. Léaghthar
 san .18. caibidil don chéid-leabhar do Leabhraibh na
  
8430] 
Ríogh go
 raibhe Saul ar tí Dháibhídh Ríogh do mharbhadh. Féach fós, cia
 dona fáidhibh da nacharbh éigean fromhadh dighe domblasta inghreama
 agus anfhorlainn an tsaoghail se, mar is follus do thaoibh Elias,
 Ezechiel, Daniel, Tobias, Amos, Ionas, Iob, agus il-iomad
 oile. Féach fós mar do fromhadh na sioróipe 
  
8435] céadna lé Críost
 féin, mar is follus do réir Mhatha san dara caibidil, 'na
 dheóraidheacht don Éigipt, i n-il-iomad amarráin oile do
 fuilngeadh leis ó am a thuismidh go huair a lámhuighthe ré hucht a
 chéasta; agus sin uile mar shompla dona daoinibh ré fromhadh na
 gcorn gcéadna, do chaomhna agus do choimhéad a 
  
8440] 
sláinte spioratdha dhóibh.


#### An naomhadh goin


An treas modh ar a ndéin Dia leigheas spioratdha, lé gcaomhnann
 agus lé ndáileann sláinte spioratdha dona daoinibh, mar atá lé
 sgaoileadh fhola. Mar sin tarla d'Abél do marbhadh lé Cain,
 amhail léaghthar san .4. caibidil in Genesi. Is amhlaidh 
  
8445] 
tarla dona naoidheanaibh, amhail léaghthar san dara caibidil ag Matha,
 mar do marbhadh lé muinntir Ioruaith iad, agus cheithre


---

p.265



 mhíle dhéag a líon. Amhlaidh fós tarla d'Eóin Baiste, dar
 beanadh a cheann san phríosún, do réir Mharcais san seiseadh
 caibidil. Gá dtám ris, tarla an leigheas céadna dona hapstalaibh
  
8450] 
uile, acht Eóin Bruinne amháin. Agus is uime luaidhim na neithe
 se, mar shompla dona daoinibh ré hiomchar gan anfhochaine
 theagmhas dóibh. Óir do réir Phóil san chúigeadh caibidil déag
 gusna Rómhánchaibh, quaecumque scripta sunt, ad nostram doctrinam
 scripta sunt ‘gach ní atá arna sgríobhadh, is 
  
8455] 
dar dteagaisg-ne
 atá arna sgríobhadh.’ Dá chor i gcéill, gach ní dá sgríobhthar san
 Scrioptúir, agus gach sompla aithristear ann, gurab mar eisiompláir
 dona Críostaidhthibh, réna mbeathaidh do stiúradh go dlightheach,
 chuirthear i gcairt na canóna iad. Tarla fós dona trí Phápa
 dhéag agus fiche do bhí ag follamhnughadh 
  
8460] 
na heagailse i ndiaidh Chríost, amhail léaghthar ag roighne ríogh-ughdar na heagailse.
 Tarla mar an gcéadna d'Íosa Críost féin, amhail léaghthar ag Pól
 san dara caibidil go Philipp., mar a n-abair, humiliavit
 semetipsum, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis.
 Propter quod et Deus exaltavit illum, et donavit 
  
8465] illi nomen quod est
 super omne nomen ‘do umhluigh Críost é féin go bás, fós go bás na
 croiche. Uime sin do arduigh Dia é, gur dháil gairm dhó ós cionn
 na huile gharma.’ Mar an gcéadna do-ní Dia ris an uile fhíréan
 umhluigheas é féin ré bás d'fhulang go haontuightheach, tré
 choimhlíonadh an cheirt ar son Dé: arduighthear 
  
8470] 
é go ngairmthear rí i bhflaitheas Dé dhe, tréna mhaith-ghníomharthaibh. Gidh
 eadh, do-ním iongantas annso don oirnis do thogh Críost ré
 básughadh bháis na coire, mar atá a bhás corpardha féin do thogha
 mar arm lé dícheannadh bháis na coire; amhail do thairrngir
 Oseas san treas caibidil déag, mar
  
8475] 
a n-abair i bpearsain Chríost, ero mors tua, o mors ‘ó a bháis, is mise bhus bás duit.’
 Dá chor i gcéill gurab léna bhás corpardha féin do mhuirbhfeadh
 bás na coire. Agus atá Isaias san .25. caibidil ag gealladh
 aneithe céadna, mar a n-abair go réimhfhéagsanach ag labhairt ar
 Chríost, praecipatabit mortem in 
  
8480] sempiternum ‘leagfaidh sé an bás
 go síordhaidhe.’ Dá chor i gcéill go raibhe a bhara fá Chríost
 an bás síordhaidhe do thoirneadh léna bhás corpardha féin. Mar an
 gcéadna do-ní gach


---

p.266



 fíréan 'na chéim féin. Óir tar ceann nach fuil ar chumas duine,
 dá ghníomhaibh féin, bás na coire do mharbhadh, más eadh, an 
  
8485] 
tan bhíos táith-cheangailte lé gníomharthaibh Dé, tré ghliú na ngrás,
 féadaidh an céadna do dhéanamh.


#### An deachmhadh goin


Is i bhfioghair aneithe se atá aní léaghthar san dara caibidil don
 cheathramhadh leabhar do Leabhraibh na Ríogh, ar mbeith d'uisge
 Ierico searbh, do theilg Eliseus salann ann, agus do bhí glan
  
8490] 
soimhilis dá éis sin. Mar an gcéadna, an tan táittear ar
 ngníomhai-ne ré gníomhaibh Críost, bí an luaighidheacht chéadna
 aca, do réir a gcéime féin.


#### An t-aonmhadh goin déag


Atá fioghair oile ag teacht leis aní se léaghthar san treas caibidil
 déag don cheathramhadh leabhar do Leabhraibh na 
  
8495] 
Ríogh: an tan do
 thogair Ioas Rí teannadh ar a bhogha lé soighid do dhiobhragadh
 as, tig Eliseus an fáidh, agus cuiris a dhá láimh do chongnamh
 lais san bhogha. Mar an gcéadna do-ní Dia ris na fíréanaibh, an
 tan chuirid rompa féin cathughadh do dhéanamh i n-aghaidh na
 ndubháilceadh. Óir tar ceann gurab 
  
8500] é Dia is prímh-ghníomhuightheóir
 prinnsiopálta ré déanamh na ndeagh-oibreadh, más
 eadh, ní háil leis gan comhoibriughadh na bhfíréan. Agus is uime
 sin adeir Pól i n-eipistil d'áirithe, coadiutores Dei sumus
 ‘lucht conganta do Dhia sinn,’ ar sé. Agus adeir an Pól céadna
 san treas caibidil don chéid-Eip. gusna 
  
8505] Coirintibh, ag teacht
 leis aní gcéadna, na briathra so, unusquisque propriam mercedem
 accipiet secundum laborem suum ‘do-gheóbhaidh gach aon-duine
 tuarastal do réir a oibre féin.’ As so is iontuigthe go bhfuil
 éigeantach ag gach aon comhoibriughadh do dhéanamh ré Dia, ré
 greamughadh fhlaithis Dé.


#### An dara goin déag



  
8510] Tuig, a dhuine, go bhfuilid trí theachta lé forfhógra an bháis.
 An céid-teachtaire, na guaise iomdha atá i gcionn an duine; agus is
 tréna n-éagsamhlacht sin adeir Solamh san naomhadh caibidil


---

p.267



 in Ecclo., nescit homo finem suum ‘ní feas do dhuine a chríoch
 féin.’ Is iomdha sompla follus do féadfaidhe do chur síos ann
  
8515] 
so, fhúigfeam gan luadh. Féach aní léaghthar san .23. caibidil don
 cheathramhadh leabhar do Leabhraibh na Ríogh, mar do marbhadh
 Iosias naomhtha neamhurchóideach lé rígh anfhlaitheach na
 hÉigipte go foiréigneach lé harm; agus mar sin do mhórán oile.
 Gidh eadh, ní hadhbhar mímheisnigh ná doimheasta do 
  
8520] 
bheith ag an bpobal ar neach naomhtha dá bhfaghadh bás obann, an tan bhíos
 innill ollamh ré fagháil an bháis, agus é ionnraic. Agus fós, ní
 feirrde neach bás suaimhneach d'fhagháil ar a leabaidh dhó,
 amhail fuair Antiochus, madh peacthach an tí éagas.


#### An treas goin déag



  
8525] An dara teachtaire, galair; mar is follus a mórán do thaomaibh agus
 d'easláintibh marbhthacha tig ar dhuine. Agus dá gcuireadh duine
 i n-iongantas, créad as a bhfuaradar an drong do bhí ria ndílinn
 ann ré fhada, féadtar sé réasúin do thabhairt ris. Ar dtús,
 feabhas na gcoimplex, ar mbeith i ngar don phréimh ór 
  
8530] 
fhásadar dhóibh. An dara réasún, measardhacht na hoileamhna do chaithdís.
 An treas réasún, falláin an bhídh. An ceathramhadh réasún, an fios
 do bhí ag Ádhamh ar nádúir na luibheann, lé seóladh dá shliocht cia
 dhíobh budh falláine. An cúigeadh réasún, an suidhiughadh sáimh
 do bhí ar na haird-reannaibh 
  
8535] 
an tan sin. An seiseadh réasún, dia- ordughadh Dé.


#### An ceathramhadh goin déag


An treas teachtaire, éiglidheacht an chuirp agus claochlódh na
 gcéadfadh. Gidh eadh, atáid neithe ann oirneas an arsaidheacht.
 Ar dtús, eólas foirbhthe ar na neithibh diadha, amhail adeir Iob
 san dara caibidil déag, mar a n-abair, in antiquis est sapientia,
  
8540] 
‘atá an eagna sna seanaibh.’ An dara ní, críonnacht
 chríochnuightheach sna neithibh saoghalta, amhail adeir Iob san
 dara caibidil déag, in his qui multo sunt tempore est prudentia
 ‘atá an chríonnacht san druing chaitheas iomad aimsire.’ An treas
 ní, modh cádhais don arsaidheacht, amhail léaghthar san 
  
8545] 
naomhadh caibidil déag do Levitico: coram cano capite surge


---

p.268



 ‘déana coimhéirghe rés an gceann liath.’ An ceathramhadh ní,
 ceannsughadh an mhacnasa, amhail adeir Solamh san cheathramhadh
 caibidil do Leabhar na hEagna, aetas senectutis, vita immaculata
 ‘aos na harsaidheachta, beatha neamhcháidheach.’ 
  
8550] Dá chor i gcéill
 go mbí mórán d'uaill agus d'anmhacnas agus d'ainmhianaibh na
 hóige arna múchadh san arsaidheacht, ionnus nach bí leanmhain ná
 lorgaireacht aice ar lochtaibh na hóige; agus fós go mbí lán do
 ghráin agus do 
  
8555] dhéistin rompa, agus go dtig dhe sin go mbí an
 arsaidheacht naomhtha neimhchiontach, lán do dhéistin agus do
 ghráin ar ainmhianaibh eisionnraca na hóige, ionnus go dtig dhe
 sin, amhail adeir Solamh, go mbí neamh-cháidheach a los na
 seanórdhachta. An cúigeadh ní oirneas an arsaidheacht, mar atá
 méadughadh na luaigheachta. Óir ní fhuil dá fhaide bhíos neach
 ag tuilleamh tuarastail tré shaothrughadh 
  
8560] na subháilceadh, nach
 móide a thuarastal é.


#### An cúigeadh goin déag


Atáid trí neithe ionchomhartha do leith an bháis chorpardha. An
 céid-ní, go ndleaghair do neach go haontuightheach feitheamh ris
 an mbás gcorpardha, do bhríogh go dtabhair suaimhneas dóibh ó
 iomad d'ainiarsmadhaibh saoghalta, amhail léaghthar ag Solamh
  
8565] 
san dara caibidil in Ecclo., cuncti dies eius laboribus et aerumnis
 pleni sunt ‘bíd a uile laithe súd lán do shaotharaibh agus
 d'amhgaraibh.’ Dá chor i gcéill gur thuar suaimhneasa don
 fhíréan bheith dealuighthe ré buaidhreadh agus ré cathughadh an
 tsaoghail an tan do-gheibh bás; agus fós, mar do-gheibh sealbh 
  
8570] 
an tuarastail thuilleas ar an saoghal, amhail adeir Eóin san
 cheathramhadh caibidil déag do Leabhar na dTaidhbhreadh, beati
 mortui qui in Domino moriuntur ‘is beannuighthe na mairbh do-gheibh
 bás san Tighearna.’ Agus ní héigcneasta sin do rádh, do bhríogh
 gurab i ndiaidh an bháis do-gheibhid a 
  
8575] dtuarastal. Agus atá
 Críost, san dara caibidil déag ag Lúcás, dár dteagasg, agá
 iarraidh orainn inneall do chur orainn féin ré glacadh an tuarastail,
 mar a n-abair, sint lumbi vestri praecincti, et lucernae ardentes
 in manibus vestris ‘bídís bhar bhfordronna ceangailte, agus
 lóchrainn ag lasadh 'nar lámhaibh.’ Dá chor i


---

p.269


  
8580] 
gcéill go ndleaghair don tí bhíos ré hucht an bháis é féin
 do cheangal ré bheith ionaistir, agus lóchrainn na ndeagh-oibreadh
 do bheith ar lasadh 'na lámhaibh, ré triall do ghlacadh a
 thuarastail ar neamh, ionnus nach cuirfeadh dall ciach nó dorchadas
 dubháilceadh don chonair chóir é. Tuig trí neithe san teagasg
  
8585] 
so. Ar dtús, go ndleaghair dhó bheith coinnil cumhang, ionnus nach
 biadh dá shrianadh ná dá shraoilleadh tar ais, tré bheith
 ceangailte sna dubháilcibh dhó; agus fós, lóchrainn na ndeagh-oibreadh
 do bheith 'na láimh, agus é ar lasadh do ghrádh Dé agus na
 comharsan, agá sheóladh i slighe na subháilceadh go neamh.


#### An seiseadh goin déag



  
8590] An dara ní dhleaghair dhó, bás cháigh do ghabháil chuige go
 soirbh, ar mhórán d'adhbharaibh. An céad-adhbhar dhíobh, do
 chionn gurab toil ré Dia a mbás, agus nach dleaghair do neach
 bheith doirbh fá thoil nDé do choimhlíonadh. An dara hadhbhar,
 do bhríogh gurab é créatúir Dé an tí éagas, agus nach dleacht do
  
8595] 
neach doirbheas dá ghabháil fá Dhia do dhéanamh a dhíola féin dá
 chréatúir. An treas adhbhar, do bhríogh gur orduigh Dia bás dá
 gach aon-duine, agus dá réir sin nach dleaghair do neoch doilgheas
 do ghabháil tré thoil nDé do choimhlíonadh. An ceathramhadh
 hadhbhar, do bhríogh go saorann an bás corpardha
  
8600] 
an duine ó iomad d'amhgaraibh na beatha so, agus dá réir sin gomadh córa don
 chomharsain lúth-gháir do bheith orra ná doilgheas tréna gcaraid
 do rochtain san sáimhrighe nach fuaradar san bheathaidh se. An
 cúigeadh hadhbhar, do bhríogh go bhfaicthear do Dhia créad aní
 is fearr dá gach neach, agus mar 
  
8605] 
sin nach dleaghair do neach
 doilgheas do bheith air tré Dhia do bhreith a charad as an
 mbeathaidh se san bheathaidh shuthain. An seiseadh hadhbhar, do
 bhríogh go ndéin an chumhaidh dochar éadtarbhach don tí chaoineas
 a charaid éagas i staid mhaith. An seachtmhadh hadhbhar as nach
 dleaghair do 
  
8610] neach cumhaidh do dhéanamh i ndiaidh an tí théid
 uaidh, más tré iomad gráidh i ndiaidh an tí éagas. Óir is meinic
 bhíos grádh ainmhianach éagmaise ag neach, dá dtig faill do thabhairt 
 i ngrádh Dé, tar mar budh dlightheach dhó, agus go dtig dhe sin,


---

p.270



 mar shlánughadh ar anam an tí mhaireas, an tí is mó agá raibhe
  
8615] 
a annsacht ioná do Dhia, do bhreith uaidh ar a leas. Óir is meinic
 do-ní duine míréir Dhé, do dhéanamh réire an tí is ro-ionmhain
 leis. Amhail adeir S. Augustin ag sgríobhadh ar Genesin ad
 Litteram: saepe offenditur Deus ne offendatur amicus ‘is meinic
 do-níthear míréir Dhé, do sheachna mhíréire na 
  
8620] 
carad do dhéanamh.’ Agus mar sin, an tan at-chí Dia muirnín mic nó inghine,
 caomhthaigh nó coigéile, ag neach, go mbeireann uaidh iad, ionnus go
 dtiobhradh aire dhó féin. An t-ochtmhadh hadhbhar, do bhríogh
 go gcreidtear linn eiséirghe na marbh, agus dá réir sin go
 bhfaicfeam a chéile ar neamh; agus mar sin, nach
  
8625] 
dleaghair dhúinn doilgheas do bheith orainn i ndiaidh ar gcarad éagas i
 n-ionnracas. Uime sin adeir Pól i n-Eipistil d'áirithe,
 fratres, nolumus vos ignorare de dormientibus, ut non contristemini,
 sicut caeteri qui spem non habent ‘a bhráithre (ar sé) ní háil
 linn sibh do bheith ainbhfiosach do thaoibh na marbh, maille ré
  
8630] 
tuirrse do bheith oraibh amhail chách ag nach fuil dóchas.’ Dá
 chor i gcéill nach dleaghair dona Críostaidhthibh chreideas a
 chéile d'fhaigsin i ndiaidh na heiséirghe bheith toirrseach i
 ndiaidh an mhairbh, amhail fá ghnáth leis na págánchaibh, ag nach
 raibhe súil a chéile d'fhaigsin i ndiaidh na beatha so. An
  
8635] 
naomhadh hadhbhar, do bhríogh go dtéid an marbh éagas i seilbh a
 thuillimh agus a thuarastail, madh fíréan é. Gonadh uime sin
 adeir S. Augustin i leabhar a Naomh-smuaineadh, dá chor i gcéill
 nach biadh a chroidhe féin sásuighthe go rochtain ar neamh dho, na
 briathra so, inquietum est cor nostrum, 
  
8640] 
donec quiescat in te ‘is
 neamhshuaimhneach ar gcroidhei-ne go cumhsanadh ionnat-sa dhó.’
 Mar an gcéadna do Dháibhídh Rí, tar ceann go raibhe 'na rí, níor
 mheas é féin do bheith sásuighthe go roicheadh ar neamh. Uime sin
 adeir san seiseadh Salm déag, ag labhairt ré Dia, satiabor cum
  
8645] 
apparuerit gloria tua ‘budh sásuighthe mé an tan bhus léir dhamh do
 ghlóir-se.’ As na briathraibh se is iontuigthe nár mheas é féin
 do bheith riartha san tsaoghal so tar mhéad a innmhe, go rochtain
 don fhlaitheas neamhdha dhó. Agus mar go raibhe Dáibhídh, do bhí
 'na rí, mar sin, dobudh éigcneasta


---

p.271


  
8650] 
do neach san bhioth bheith doilgheasach tréna charaid do rochtain
 na hinnmhe céadna tré bhealach an bháis.


#### An seachtmhadh goin déag


Is i bhfioghair an bháis aontuighthigh do dheónuigh Críost
 d'fhagháil dó féin tré fhomós dá Athair, fhuilngid daoine
 cráibhtheacha bás d'fhagháil dóibh féin ón tsaoghal, i gcroich
  
8655] 
naomh-chuinge riaghalta. Agus is uime sin adeirid daoine go
 coitcheann go mbíd an drong do-bheir a naomh-uidhe isteach fá
 chuing riaghalta marbh ón tsaoghal, do bhríogh go mbíd
 dealuighthe ris an saoghal amhail mharbh. Is uime sin adeir Pól,
 2. Cor. 6[ordm ], quasi morientes, et ecce vivimus ‘amhail
  
8660] 
dhaoine do bhiadh ag fagháil bháis, agus féach, is beó sinn,’ ag labhairt
 air féin agus ar gach druing riaghalta leanas a lorg. Dá chor i
 gcéill tar ceann go mbíd marbh tré bheith iomsgartha ris an
 saoghal, go mbíd beó, an mhéid go mbíd táitte maille ré grásaibh
 ré Dia. Gidh eadh, a chontrárdha sin theagmhas
  
8665] 
don pheacthach bhíos beó dar leis féin, ag bog-fhás i mbladhmann, agus ag
 léimnigh go lúthmhar ó locht go locht — bí marbh dáríribh 'na anam
 do bhreitheamhnas Dé, amhail léaghthar ag Ezech. san .18.
 caibidil, anima quae peccaverit ipsa morietur ‘an t-anam do
 pheacuigh, do-ghéabhaidh féin bás.’ Agus is
  
8670] 
uime sin adeir Eóin
 san treas caibidil in Apo. ag labhairt ris an bpeacthach bhíos
 i mí aoibhill na n-ainmhian ag reabhradh, nomen habes quod vivas,
 et mortuus es ‘atá dh'ainm ort bheith beó, agus ataoi marbh.’
 Dá chor i gcéill don pheacthach bhíos ar cuthach i gcaithis na
 gcean, dá fheabhas sláinte 
  
8675] chorpardha bhíos aige, agus dá mhéad
 do mhaoin tsaoghalta, agus dá airde a ghairm san réim aimseardha,
 gur dhuine marbh dáríribh é. Ní hionann agus na fíréin fhíor-
 chráibhtheacha chrochas iad féin i naomh-chuing riaghalta, bhíos
 dáríribh beó tar ceann go bhfaghaid bás ón tsaoghal. Agus fós, ní 
  
8680] 
héigcneasta a mheas go bhfaghaid bás do leith an tsaoghail,
 do bhríogh go ndéinid gach ní is dlightheach don easlán ré hucht
 an éaga. Ar dtús do-níd tiomna. Óir tiomnaid a n-anam do Dhia,
 a gcorp don uaigh, a mhaoin tsaoghalta don


---

p.272



 tsaoghal. Do-níd fós seiceadúiridhe cuirp agus anma dá bpréaláidibh. 
  
8685] 
Caillid mar an gcéadna a dteas, an mhéid go
 dtréigid an teas toile ainmhian do bhíodh 'na gcorpaibh. Caillid
 arís feidhm na gcéadfadh gcorpardha, mar atá a n-éisteacht agus
 a labhairt, agus gach céadfaidh oile ó shoin amach. Agus an mhéid
 bheanas ris an urlabhra, bí socht san chlaustra orra, 
  
8690] 
ré grásaibh Dé do ghreamughadh. Agus is 'na fhioghair so atá aní léaghthar ag
 Lúcás san chéad-chaibidil, mar a nochtann go raibhe Zacarias
 balbh an tan do geineadh Eóin leis. Go fáthach, is é Zacarias an
 duine riaghalta annso, agus Eóin grás Dé. Óir mar is balbh do bhí
 Zacarias an tan do geineadh 
  
8695] Eóin leis, is mar sin balbh i
 gciúnas an chrábhaidh dhligheas an duine riaghalta bheith, ré
 grás Dé do gheineamhain 'na chroidhe. Arís, is éigean eisléine
 do chur ar an marbh éagas go corpardha. Mar an gcéadna is éigean
 aibíd riaghalta do chur ar an tí ghabhas naomh-chuing eagailse.
 Is éigean fós 
  
8700] an marbh corpardha do chor fá uaigh dá fholach,
 ionnus nach déanadh muc ná madradh ná beathadhach oile dochar dá
 chorp. Mar an gcéadna is éigean an duine riaghalta d'fholach
 san chlaustra, go nach dearnadh an saoghal buaidhreadh air. Gonadh
 ar na marbhaibh riaghalta so do-gheibh bás ón 
  
8705] tsaoghal labhras
 Pól san treas caibidil go Coloss., mar a n-abair, mortui
 enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo ‘atá sibh
 iaramh ar bhfagháil bháis, agus atá bhar mbeatha i bhfolach mar
 aon ré Críost.’ As so is iontuigthe, an dream fhuilngeas iad féin
 ar lorg Chríost do chrochadh i naomh-chuing 
  
8710] riaghalta, go mbíd
 beó dá éis sin do shochar bháis chorpardha Chríost agus an
 gheallaimh thug do gach aon do leanfadh a lorg san chonair chéadna.




---

p.273


AN T-OCHTMHADH HALT DÉAG
------------------------


fhoillsigheas cionnus do haithbheóadh inghean phrionnsa na
 sionagóige lé Críost, agus mar do-ní go laothamhail an
 t-aidhbheóadh céadna go coitcheann ar gach druing ghabhas
 aithbheóadh chuca.
#### An chéad-ghoin


Léaghthar ag Matha san naomhadh caibidil na briathra so, Domine,
 filia mea modo mortua est, veni et impone manum tuam 
  
8715] super eam, et
 vivet ‘a Thighearna, fuair mh'inghean bás anois; tair agus cuir
 do lámh fein uirre, agus budh beó í.’ Tuig go ndearnaidh Críost trí
 neithe ré linn na míorbhaile se do dhéanamh. Ar dtús, do chuir
 as an dteach an tsochraide do bhí ann, idir storgánaidhe,
 oirfideach agus phíobaire. Mar an gcéadna go 
  
8720] 
spioratdha, an tan bhíos ré haithbheóadh inghine an phrionnsa, .i. anma an duine, is
 inghean do Phrionnsa nimhe, an mhéid gurab é do chruthuigh í, is
 éigean miana colnaidhe, áineasa agus antláis, mire agus macnas na
 hanma do thafann a horlár aigeanta an duine, sul do-ghéantar
 aithbheódhadh air.


#### An dara goin



  
8725] Is i bhfioghair aneithe se atá aní léaghthar san ochtmhadh caibidil
 déag ag Lúcás, go dtug Críost achmhasán don dall nach facaidh ó
 aimsir a thuismidh, fá bheith ag sír-éighmhe. Mar an gcéadna
 do-ní ris an bpeacthach bhíos dall ó dhoilbh-cheó na coire, an
 tan bhíos ag éighmhe, ag maoidheamh na 
  
8730] 
huaisle agus na maith-ghníomh nach bí ann. Óir ní théid Críost d'aithbheóadh an anma
 go ruagaid píobairidhe, nó an barr buabhaill bladhmainn bhíos
 ionnta, ag maoidheamh na maitheasa nach bí ionnta. Ní théid fós
 d'aithbheóadh na hanma go ruagthar an chóisir bhíos san tigh,
 mar atá na droch-cáile 
  
8735] oile bhíos ann, idir uabhar, shainnt,
 drúis, craos, fuath, agus formad, agus gach fos-mhuinntear oile
 pheacaidh bhíos i n-árus na hanma. Ní théid Críost
 d'aithbheóadh inghine an phrionnsa go ruagthar an tsochraide sin.
 Agus is 'na fhioghair sin atá


---

p.274



 aní léaghthar ag Lúcás san .19. caibidil mar a n-abair, an tsochraide 
  
8740] 
do bhí i dtimcheall Chríost ré héirghe amach dhó,
 gur chuireadar toirmeasg ar Zaccheus, do bhí ar tí cuiridh do
 thabhairt do Chríost tré ghrádh, agus nachar labhair Críost ris nó
 gur thréig Zaccheus an tsochraide, agus go ndeachaidh i gcrann
 ard leis féin, agus ainn-séin gur gheall Críost dul ar a chuireadh.
  
8745] 
Mar an gcéadna, cibé thoigeóras Críost do dhol ar a chuireadh dá
 árus, tréigeadh daosgar-shluagh dubháilceadh agus doibhéas, agus
 éirgheadh suas i gcrann chrábhaidh agus chaon-dúthrachta, agus is
 dearbh dhó Críost do theacht ar cuireadh 'na choguas. Tabhair dot
 aire, a léaghthóir, gurab cúigear do-chuaidh mar 
  
8750] aon ré Críost don
 teaghdhais i raibhe inghean an phrionnsa, mar atá a hathair agus a
 mháthair, Peadar, S. Séam agus Eóin Bruinne. Mar an gcéadna,
 an tan bhíos Críost ré haithbheóadh an pheacthaigh, ní bhí acht
 cúigear do bhuidhin mar aon ris, mar atá an sagart mar athair,
 ughdarrás na heagailse 
  
8755] mar mháthair, Peadar .i. an creideamh,
 S. Séam .i. an dóchas, agus Eóin .i. an grádh; — nó trí cotcha
 na haithrighe, mar atá brón-chombrúdh, faoisidin, agus lóir-ghníomh.
 Agus is é so ollmhughadh do-bheir Críost ar anam an
 pheacthaigh ré hucht a aithbheódhuighthe, do bhríogh gurab é
 thionnsgnas an aithrighe, 
  
8760] do mhusgladh mheanman an pheacthaigh lé
 grásaibh forfhógarthacha dá ngairmid na diadhairidhe gratia
 praeveniens. Agus do bhríogh nach tig Críost d'áitiughadh áruis
 na hanma acht maille ré tafann do dhéanamh ar gach dobhuidhin dá
 mbí istigh, agus maille ré sgiobadh agus ré sguabadh do dhéanamh
  
8765] 
ar an árus roimhe, mar sin do-bheir trí cotcha na haithrighe, ré
 déanamh áruis na hanma ionshuidhte dhó féin. Ar dtús, do-bheir
 brón-chombrúdh croidhe don pheacthach, dá dtig iomad do dhéaraibh
 loisgneacha bhíos ar fiochadh ó theinidh ghrádha Dé; agus leis an
 uisge sin ruagthar an cealgaire .i. an 
  
8770] diabhal a ciste an chroidhe.
 Agus is i bhfioghair an uisge sin atá aní léaghthar san ochtmhadh
 caibidil déag don treas leabhar do Leabhraibh na Ríogh, mar a
 ndubhairt Elias ris an rígh Achab: fuge, ne occupet te pluvia
 ‘teith, go nach lingfeadh an fhearthain ort.’ Go fáthach, créad chialluigheas


---

p.275


  
8775] 
Achab acht an diabhal, do réir Iob san .41. caibidil mar a
 n-abair, ag labhairt ar an diabhal, ipse est rex super omnes filios
 superbiae ‘is é súd is rí ar uile mhacaibh an díomusa.’ Agus mar sin,
 amhail adubhairt Elias ré Achab teitheadh rés an bhfearthain, is
 mar sin is éigean don diabhal teitheadh as 
  
8780] 
an gcroidhe agá mbíd deora
 na haithrighe agá sileadh ós a gcionn. Léaghthar san seachtmhadh
 caibidil ag Lúcás gur thafainn Magdalena, do bhríogh dhéar na
 haithrighe, seacht ndeamhna uaithe féin. Gidh eadh, an tan bhíos an
 croidhe te ó fhiuchadh an uisge se, do-bheir Dia glan-uisge grás don
  
8785] 
anam dá fhionnfhuaradh. Agus is é so an t-uisge gheallas Dia don
 aithrigheach san .36. caibidil ag Ezec., mar a n-abair, effundam
 super vos aquam mundam ‘doirtfead oraibh uisge glan.’


An dara ní do-bheir árus na hanma ionshuidhte ag Dia, agus dhíbreas
 gach daosgar-shluagh dá mbí innte .i. an fhaoisidin. 
  
8790] Agus is 'na
 fhioghair so atá aní léaghthar san treas caibidil déag do leabhar
 Iudith, mar a léaghthar gur bhean Iudith a cheann do Holofernes,
 agus gur díbreadh a shluagh lé, ré linn bheith i bhfos-longphort
 ré hucht chathrach Betulia dhó. Go fáthach, is í an chathair úd
 Betulia anam an pheacthaigh, Iudith an 
  
8795] fhaoisidin, Holofernes
 gona shluagh an diabhal gona dhaosgar-shluagh. Agus mar do fóireadh
 cathair Betulia lé ceannas feadhna Iudith, lér dícheannadh
 Holofernes, agus lér díbreadh a shluagh, fóiridh an fhaoisidin anam
 an pheacthaigh ó anbhroid an aidhbhirseóra agus an daosgar-shluaigh
 dhubháilceadh bhíos 'na
  
8800] 
thimcheall.


An treas ní, an lóir-ghníomh do-níthear sna lochtaibh. Gonadh uime
 sin atá aní léaghthar san dara caibidil déag ag Tobias, mar a
 gcuirthear síos an réim is inleanta do dhéanamh an lóir-ghníomha, mar
 a n-abair, bona est oratio cum ieiunio et 
  
8805] eleemosyna ‘is maith an
 urnaighthe mar aon ré trosgadhagus ré déirc.’ Is é so iomorra an
 t-ollmhughadh chleachtas Críost do dhéanamh, ré hárus na hanma do
 dhéanamh ionshuidhte dhó féin. Agus is dá mhaoidheamh gurab é féin
 ollmhuigheas árus dó féin atá aní léaghthar ag Solamh san naomhadh
 caibidil do 
  
8810] Leabhar na *Seanfhocal*, mar a n-abair,
 sapientia aedificavit sibi


---

p.276



 domum; miscuit vinum et proposuit mensam ‘do thógaibh an eagna teach
 dhi féin; do chumaisg sí fíon agus do thógaibh sí bord.’ Is é ní
 chialluigheas an fíon, géir-ghníomha goirte na haithrighe; agus is
 eadh chialluigheas an bord do thógbháil, an 
  
8815] tuarastal do-gheibh an
 t-aithrigheach tré ghoirt-ghníomhaibh na haithrighe do
 choimhlíonadh.


Léaghthar go ndubhairt Críost, iar n-aithbheóadh inghine an
 phrionnsa, biadh do dháil di. Tuig go ndleaghair don tí bhíos arna
 aithbheóadh trí neithe do dhéanamh. Ar dtús, dlighidh 
  
8820] 
éirghe óna lochtaibh. Uime sin adeir Pól san chúigeadh caibidil go Ephesios,
 ag labhairt ris an tí bhíos 'na chodladh i suan na locht, surge qui
 dormis, et exsurge a mortuis ‘éirigh, a dhuine atá it chodladh, agus
 éirigh ó mharbhaibh.’ Dá chor i gcéill, an tí bhíos i suan na
 locht, go ndleaghair dhó éirghe 
  
8825] ó mharbhaibh .i. ó staid an
 pheacaidh mharbhthaigh lé haithbheódhadh na haithrighe.


An dara ní: dlighidh triall go neamh lé deagh-oibreachaibh i rian na
 haithrighe. Agus is ar an rian so na haithrighe labhras Isaias san
 .30. caibidil, mar a n-abair, haec est via, ambulate in ea 
  
8830] 
‘ag so an tslighe, triallaidh innte.’ Dá chor i gcéill gurab eadh
 dhligheas an t-aithrigheach, triall i ród na ndeigh-ghníomh go
 neamh. Agus is é so ní do-rinne an milltéan meic do bhí ag an athair
 muinntire, iar gcaitheamh a mhíre féin dona maoinibh saoghalta tug a
 athair dhó, amhail léaghthar san chúigeadh 
  
8835] caibidil déag ag Lúcás,
 mar a n-abair, surgam et ibo ad patrem meum ‘éireóchad (ar sé) agus
 rachad i ndáil mh'athar féin.’ Agus tar ceann gur chaith a chuid
 go díobhlásach diombalach, do ghabh an t-athair go lúth-gháireach
 leis, agus tug onóir mhór dhó, iar n-admháil a olc féin dó-san.
 Mar sin iomorra do-ní Dia ris 
  
8840] an bpeacthach, dá dtabhair ciall agus
 céadfadha agus gach sochar saoghalta oile dá dtabhair dhó. An tan
 mhusglas Dia a mheanma ré déanamh aithrighe, agus thuigeas é féin,
 tillidh ar Dhia, agus gabhaidh ris mar mhac, iar n-admháil a chean
 dó, agus gabhaidh an t-Athair ris, agus do-bheir onóir na ngrás dó.



  
8845] An treas ní: dlighidh an tí do-níthear d'aithbheódhadh biadh do
 chaitheamh do thrí haránaibh. Ar dtús, dlighidh proinn do



---

p.277



 chaitheamh d'arán an Scrioptúra; amhail adeir Solamh in Ecclo.,
 cibavit eum pane vitae et intellectus ‘do bhiathuigh sé é lé harán
 na beatha agus na tuigse.’ Dá chor i gcéill nach é an t-arán
  
8850] 
corpardha amháin is sásadh do neach, acht gurab é is sásughadh
 spioratdha dhó, briathra Dé. Amhail adeir Críost san suibhisgéal,
 non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore
 Dei ‘ní san arán amháin atá beatha an duine, acht san uile bhréithir
 tig ó bhéal Dé.’ Dá chor i gcéill, mar is sásadh 
  
8855] laothamhail an
 t-arán corpardha don chorp, mar an gcéadna gurab sásadh spioratdha
 don anam briathra Dé. Agus mar sin is cneasta a thabhairt mar shásadh
 don aithrigheach, iar n-éirghe ó bhás an pheacaidh, do
 chomhfhortacht agus do neartughadh a bhríogh spioratdha ré cathughadh
 i gcoinne easgcarad na hanma. 
  
8860] An dara harán dhleaghair do
 thabhairt don aithrigheach, naomh-abhlann choisreacdha na haltóra.
 Agus go fáthach, is uirre labhras Dáibhídh mar a n-abair, panis cor
 hominis confirmet ‘neirteóchaidh an t-arán croidhe an duine’; agus
 dá réir sin do-ní infheadhma é ré cathughadh ré heasgcáirdibh na
 hanma. 
  
8865] Agus ní hiongnadh sin do mheas, mar go n-abair Críost ag
 Eóin san seiseadh caibidil na briathra so, qui manducet hunc panem
 vivet in aeternum ‘an tí itheas an t-arán so, biaidh beó go
 síordhaidhe.’ As so is iontuigthe gurab tarbhach don aithrigheach a
 chaitheamh ré cathughadh ré náimhdibh Dé. 
  
8870] An treas arán do-gheibh an
 t-aithrigheach ó Dhia, arán na glóire síordhaidhe. Agus is ar an
 arán so labhras Críost san cheathramhadh caibidil déag ag Lúcás, mar
 a n-abair, beatus qui manducabit panem in regno caelorum ‘is
 beannuighthe an tí itheas arán i bhflaitheas nimhe.’ Agus atá
 Críost ag cuireadh 
  
8875] na n-aithrigheach shaothruigheas sna subháilcibh,
 ag gealladh shásuighthe dhóibh, amhail léaghthar ag Matha san
 aonmhadh caibidil déag, mar a n-abair, venite ad me omnes, qui
 laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos ‘triallaidh im
 dháil-se, a uile shaothruigheas agus atá fá ualach, agus sáiseóchad
 sibh.’ Dá chor i 
  
8880] gcéill go raibhe cuireadh fhlaithis Dé ag gach aon
 do-ghéanadh saothrughadh na subháilceadh. Atáid trí sochair san arán
 so. An céad-shochar, neartuighidh sé an t-aithrigheach ré díbirt na


---

p.278



 locht. An dara ní, do-bheir calmacht dó ré hiomchar ualaigh thruim
 pheannaide na haithrighe. An treas ní, do-bheir neart 
  
8885] dó ré Dia do
 ghrádhughadh. Is i bhfioghair na dtrí n-arán so atá an fábhaill-sgéal
 léaghthar ag Lúcás san aonmhadh caibidil déag, mar a
 n-abarthar, amice, accomoda mihi tres panes ‘a charaid, airlig trí
 haráin damh.’ Cialluighid fós trí cotcha na haithrighe, mar atá
 brón-chommbrúdh, faoisidin agus lóir-ghníomh. Gidh 
  
8890] eadh, is cneasta
 don aithrigheach na haráin se do thuilleamh lé deagh-oibreachaibh,
 do réir mar do orduigh Dia d'Ádhamh agus dá shliocht, amhail
 léaghthar san treas caibidil in Genesi, mar a n-abair, in sudore
 vultus tui vesceris pane tuo ‘i n-allus do ghnúise féin íosfas tú
 th'arán féin.’ As so is iontuigthe go ndleaghair 
  
8895] dá gach neach ré
 hucht caitte na dtrí n-arán do luaidheamar, saothrughadh cneasta do
 dhéanamh ré tuilleamh na dtrí n-arán do luaidheamar, sul íosfam iad,
 maille ré feidhm fíréanta do dhéanamh do Dhia ar a son. Is i
 bhfioghair na dtrí n-arán so fós atá aní léaghthar san ochtmhadh
 caibidil déag in Genesi, mar 
  
8900] ar orduigh Abraham dá mhnaoi Sara
 deithbhir do dhéanamh ré trí toimhsibh mine d'ollmhughadh, ré trí
 tuirtínibh fá luaith do dhéanamh dhíobh. Mar an gcéadna go fáthach,
 adeir Abraham mór, Dia nimhe, ré Sara a bhean phósta .i. an
 eaglais, na trí tomhais mhine úd .i. na trí haráin do luaidheamar, do bhruith 
  
8905] 
fá ghrís grádha Dé, ar luaith smuaintighthe na somharbhthachta
 atá ionnainn féin.


#### An treas goin


Tabhair dot aire, a dhuine, nach dleaghair aoin-ghné dona trí
 gnéithibh don laibhín bhíos ann do chur san arán spioratdha chaittear
 leis an aithrigheach, acht bheith slim, 'na arán ghlan, 
  
8910] gan cumasg
 laibhín nó gabhála do bheith ann. Ar dtús, ní cóir laibhín na glóire
 díomhaoine do bheith i n-arán shlim na shubháilceadh agus na
 soighníomh bhíos ag an aithrigheach dá iodhbradh do Dhia. Gonadh uime
 sin atá aní léaghthar san dara caibidil do Levit., mar a n-abair
 Dia, omnis oblatio quae fertur Domino, 
  
8915] sine fermento erit ‘an uile
 iodhbairt dáiltear don Tighearna, ní bhia laibhín innte.’ Cuiridh
 Pól apstal réasún ris so mar a


---

p.279



 n-abair san chúigeadh caibidil don chéid-Eipistil gusna Coirintibh,
 modicum fermentum totam massam corrumpit ‘truaillighidh beagán laibhín
 an taoisleadh uile.’ Dá chor i gcéill, an tan 
  
8925] chuirthear beagán
 do laibhín na glóire díomhaoine i measg mhaith-ghníomh an aithrighigh,
 go ndéin iomlán na hoibre éadtarbhach. Ní cóir fós laibhín an
 bhréag-chrábhaidh do chumasg tré arán na hanma. Gonadh uime sin
 adeir Críost san dara caibidil déag ag Lúcás, attendite a fermento
 Pharisaeorum, 
  
8925] quod est hypocrisis ‘aincidh sibh féin ar laibhín na
 bPairisíneach, mar atá an bréag-chrábhadh.’ Óir drong iad sin rér
 mhaith deigh-mheas do bheith ag an bpobal orra; agus is mar
 cheannach ar dheagh-chlú an phobail do bheith orra do-nídís
 crábhadh, agus ní ar son Dé; agus dá bhríogh sin, ní bhíodh do
 luaighidheacht 
  
8930] ar son a gcrábhaidh aca, acht meas an phobail do
 bheith orra; agus mar sin ní sásuighthear lé ceachtar dona trí
 haránaibh thuas iad. Agus mar an gcéadna don druing chuireas laibhín
 an bhréag-chrábhaidh tréna maith-ghníomharthaibh: ní fromhthar an
 t-arán céadna leó. Ní cóir mar an gcéadna laibhín an 
  
8935] teagaisg
 fhallsa do chor tré arán na haithrighe. Agus is mar sin adeir Pól,
 primae Cor. 5[ordm ], itaque epulemur Domino, non in fermento veteri, neque
 in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et
 veritatis ‘uime sin déanam fleadhughadh don Tighearna, ní i sean-laibhín,
 agus ní i laibhín ná mailíse ná na 
  
8940] hurchóide, acht i
 sliom-aránaibh na deigh-mhéine agus na fírinne.’ Agus is lé teinidh
 ghrádha Dé agus na comharsan dhleaghair an t-arán so do bhruith.
 Agus do bhríogh go ngabhann neart ó theasghrádha Dé, dá dtig an
 t-aithrigheach do bheith láidir ionchomhlainn ris na holcaibh, ón
 bhríogh fhásas ann a los 
  
8945] ghrádha Dé. Gonadh ag faisnéis na treise
 atá i ngrádh Dé atá aní léaghthar ag Solamh san ochtmhadh caibidil
 dona Cainticibh, mar a n-abair, fortis est ut mors dilectio ‘atá
 an grádh comh-láidir ris an mbás.’ Dá chor i gcéill go mbíodh do
 threise agus do thréine i bhfíor-ghrádh an fhíréin do Dhia, go
 dtabhair bríogh agus 
  
8950] acfuinn don aithrigheach ré cathughadh ris na
 ceanaibh, agus ré fulang gach feadhma agus gach foiréigin i ngioll ar
 thoil nDé do choimhlíonadh. Gidh eadh, féadtar neach do mhealladh
 'na


---

p.280



 bhreitheamhnas idir an bhfíor-ghrádh bhfíréanta bhíos ag neach do
 Dhia, agus an grádh tacair, amhail mhealltar mórán shaoileas 
  
8955] 
gurab séimhe mar oileamhain feóil an uain ioná an mheannáin, tré ghairbhe
 fhionnfaidh an mheannáin tar an uan. Óir bíd daoine ann, chuireas
 coim caoineasa ar an gcealg-rún macántachta bréige bhíos ionnta féin,
 agus cuas na ceilge do bheith taobh istigh dhe sin, agus drong oile
 fhíréanda, chuireas easgcaoineas ionnracais 
  
8960] mar bhrat ar an mbioth-ghrádh
 bhíos aca féin do Dhia, an tan labhraid ris na peacthachaibh ar
 a leas go fraochdha dá dteagasg, i ndóigh an pheacaidh do ruagadh
 uatha. Agus is ar aní se labhras Eóin san seachtmhadh caibidil, mar
 a n-abair, nolite iudicare secundum faciem ‘ná déanaidh
 breitheamhnas do 
  
8965] réir na deilbhe.’ Dá chor i gcéill, gion go mbiadh
 gnúis gheanamhail gháireatach ag fear na ceilge, nach iontaobha é;
 agus an tí ar a mbí easgcaoineas an ionnracais, labhras go garg ar a
 leas ris an gcomharsain, gurab é is mó is iontaobha ann. Mar an
 gcéadna bhíd na daoine meallta 'na mbreitheamhnas, an 
  
8970] tan shaoilid
 nach féadann an mion-duine mín mórán mailíse do bheith ann. Óir is
 meinic bhíos nísa mhó do mhímhéin i mion-duine ioná i nduine mhór
 easgcaoin, do nós mar is mó agus mar is milltighe neimh na nathrach
 neimhe danadh ainm tyrus, is lugha dona nathrachaibh neimhe, ioná i
 nathair neimhe 
  
8975] oile dá mhéad, ionnus go mbí déistin agus eagla ag na
 nathrachaibh neimhe oile uile roimpe. Mar sin dona mion-daoinibh
 mailíseacha go meinic, agus dá réir sin don druing bhíos briathrach
 beig-léighinn, chuireas rompa ré milse mhailísigh seachrán agus
 saoibh-eólas do shíoladh lé briathraibh míne mailíseacha; do
  
8980] 
shaobhadh an phobail. Ní hiongabhtha arán na heagna bréige uatha do
 bhríogh laibhín **Lúitéir** nó **Cailbhín** nó a n-ionnshamhla oile faoi,
 thruailligheas an eagna dhiadha ó bheith ionchaithmhe. Gonadh uime
 sin adeir Pól san chúigeadh caibidil don chéid-Eip. gusna
 Coirintibh, modicum fermentum totam massam 
  
8985] corrumpit ‘truaillighidh
 beagán laibhín an taoisleadh uile.’ Mar sin dlighidh an duine bheith
 ar a choimhéad, iar n-eiséirghe a staid an pheacaidh dhó, gan na
 trí gnéithe laibhín do luaidheamar do léigean i gceachtar dona trí
 haránaibh réamhráitte, is


---

p.281



 oileamhain díleas don tí éirgheas ó bhás an pheacaidh mharbhthaigh.
  
8990] 
Gidh eadh, is éigeantach dá gach aon na trí haráin réamhráitte do
 fhromhadh ré dtriall ar neamh dhó. Agus is 'na fhioghair sin atá
 aní léaghthar san naomhadh caibidil déag don treas leabhar do Leabhraibh
 na Ríogh, mar a n-innistear, an tan do bhí inghreim ag Iesabel an
 bhainríoghan anfhlaitheach 
  
8995] ar Elias, agá thafann as a dhúthaigh,
 tré mar fuair locht san éagcóir do-rinne sí ar Naboth, ag buain a
 sheilbhe féin go héagcórach dhe, gurbha héigean dó díbirt do
 ghabháil chuige, agus triall i n-imchian fhásaigh go Sliabh Oreb.
 Agus ar mbeith ar an eachtra soin dó, tarla go sgítheach é i n-aigéan
 alltair, agus codlais 
  
9000] fá tharr chroinn. Agus ní cian go dtáinig
 aingeal do nimh 'na dháil, agus arán leis mar lón dó, go ndubhairt na
 briathra so, surge, comede, grandis enim tibi restat via ‘éirigh, ith
 biadh, is fada an raon romhat.’ Gidh eadh, an t-arán tug an
 t-aingeal dó, ní raibhe laibhín ann. An réim chéadna choimhéadas
 Dia dona 
  
9005] fíréanaibh go coitcheann. Óir mar do bhí inghreim ar Elias
 ó Iesabel an bhainríoghan anfhlaitheach, mar an gcéadna bí inghreim
 ag an antoil ar anam an fhíréin; agus mar do chuir Elias roimhe
 Iesabel do thréigean, agus teitheadh roimpe ar an bhfásach go
 rochtain Sléibhe Oreb dhó, mar an gcéadna do-ní 
  
9010] anam an ionnracaigh
 triall tré fhásach na haithrighe go sliabh na subháilceadh agus na
 soighníomh; agus ar mbeith san turus soin dó, do-bheir lón spioratdha
 dhó, go críochnughadh a thuruis.


AN NAOMHADH HALT DÉAG
---------------------


'na gcuirthear síos na neithe thoirmeasgas an aithrighe; dá dtig gan
 an t-aithrigheach do bheith ionaistir go neamh.
#### An chéad-ghoin


Tuig go bhfuilid trí dronga do-ní faill san bhfaoisidin, is ríogh-
 ród don aithrigheach ar neamh. An chéad-drong dhíobh 
  
9015] cheileas a
 gceana féin agus nochtas ceana cáich, amhail do-rinne an Fairisíneach,
 do réir mar léaghthar san ochtmhadh caibidil


---

p.282



 déag ag Lúcás. An tan do bhí féin agus an puibleacánach san teampall,
 is eadh do ghabh do láimh, iomad bog-fháis agus bladhmainn do
 dhéanamh as féin, agus táir agus tarcuisne do thabhairt ar a
  
9020] 
chomharsain. Ag so mar adeir, gratias Deo non sum sicut caeteri
 homines, raptores, fures, et reliqua ‘buidheachas do Dhia (ar sé) ní
 cosmhail ris na daoinibh oile mé. Ní creachaire ná bithbhineach mé.
 Troisgim fá dhó san sabbóit; díolaim deachmhaidh gacha seilbhe
 saoghalta dá mbí agam; agus ní hionann mé agus an 
  
9025] puibleacán so im
 fhochair.’ Agus mar sin dó ó shin amach, ag maoidheamh na maith-ghníomh
 nach raibhe ann, agus ag léir-reic locht a chomharsan. Mar an
 gcéadna do-níd mórán do dhaoinibh: an tan do dhlighfidhe dhíobh a
 n-olc féin do nochtadh, is iad ceana cáigh chuirid síos san
 bhfaoisidin, agus an tí do-ní a 
  
9030] samhail so d'fhaoisidin, ní fhuil
 innte acht fanámhad nó fochuidbheadh fá Dhia, agus tuar díoghaltais Dé
 do thoidheacht ar an tí do-ní a samhail d'fhaoisidin.


#### An dara goin


An dara drong, an drong nach cuireann san bhfaoisidin acht a
 naomhthacht agus a neimhchionta féin; agus fós, shéanas ar an 
  
9035] 
oide faoisidne, an tan do-ní foirfhiafraighe dhíobh i ngnéithibh na
 bpeacadh marbhthach, nach bíd féin ciontach ionnta. Óir dá
 bhfiafraighe do neoch dhíobh an mbí ciontach san uabhar, adeir nach
 tarla féin i n-uabhar riamh, tar ceann nach tiobhraidh foidhide do
 neach dá mhéad. Agus dá bhfiafraigheadh dhe, an ndearnaidh fearg
 riamh, adéaradh nach dearnaidh riamh, acht i gcruth chóir .i. i modh
 smachta. Agus dá bhfiafraigheadh 
  
9040] dhe, an ndearnaidh craos-ól
 riamh, adéaradh nach dearnaidh, acht ar son na cuideachtan, agus mar
 chosnamh ar a chlú. Agus dá bhfiafraigheadh dhe, an ndearna
 sainnt, nó cruas, nó 
  
9045] cruinniughadh, adéaradh nach dearnaidh, acht mar
 chothughadh air féin agus ar a shliocht, agus do sheachna an
 riachtanais. Agus mar sin dóibh, ag séanadh gach peacaidh oile ó shoin
 amach. Gidh eadh, an dream cheileas a gceana san bhfaoisidin ar an
 gcor so, ní treóróchar ar neamh iad, do réir mar adeir Solamh 
  
9050] 
san .28. caibidil do Leabhar na Seanfhocal, mar a n-abair,


---

p.283



 qui abscondit scelera sua non dirigetur, qui autem confessus fuerit et
 reliquerit ea, misericordiam consequetur ‘an tí cheileas a cheana, ní
 treóróchar é, gidh eadh, an tí aidmheóchas agus fhúigfeas iad,
 greimeóchaidh sé trócaire.’ As na briathraibh
  
9055] 
se Sholaimh is follus, an dream cheileas a gceana san bhfaoisidin, nach faghaid a
 dtreórughadh ar neamh, agus an dream nach ceileann a gceana san
 bhfaoisidin, go bhfaghaid treóir agus trócaire ó Dhia dhá chionn.
 Gonadh uime sin adeir Pól san deachmhadh caibidil gusna Rómhánchaibh,
 mar a n-abair, ore autem confessio
  
9060] 
fit ad salutem ‘slánuighidh (ar
 sé) faoisidin an bhéil.’ As so is follus gurab tarbhach don duine a
 cheana féin do chur síos, agus gan a gceilt.


#### An treas goin


An treas drong, inniseas neithe nach beanann ré hadhbhar. Óir bí iomad
 díobh, agus dá rabhaid ag ceisneamh nó ag casaoid
  
9065] 
ar neach oile, iarraid mar uain ar an oide faoisidneach, agá saoilfidís cion comhairle do
 bheith ar an tí ar a mbí casaoid aca; agus an tan téid dá
 bhfaoisidin ris, gabhaid ag faisnéis gach leattruim agus gach éagcóra
 dá ndéin an tí oile orra, ionnus an aimsir do dlighfidhe dhóibh réna
 bpeacaidhibh féin do nochtadh, 
  
9070] gurab amhlaidh chaithid í ag
 réimhsgéalaigheacht, ag reic locht a gcomharsan. Gidh eadh, ní hé so
 ordughadh is ionchoimhéadta don aithrigheach, an tan bhíos agá
 fhaoisidin, acht lom-nochtadh do dhéanamh ar a lochtaibh féin, agus
 mar sin do-ghéabhaidh sochar na faoisidne, do réir mar do thuar
  
9075] 
Solamh, san seiseadh caibidil déag do Leabhar na Seanfhocal, mar a
 n-abair, revela Domino opera tua, et diriget cogitationes tuas
 ‘nocht don Tighearna do ghníomha féin, agus do-ghéana treórughadh ar
 do smuaintighthibh.’ As a ndubhramar, is follus nach inneall
 treóruighthe d'anam an aithrighigh ré triall 
  
9080] ar neamh na trí loicht do
 luaidheamar, ná ceachtar dhíobh.


#### An ceathramhadh goin


Atáid toirmisg mhóra ag an bpeacthach ag déanamh na haithrighe
 éadtarbhach. Ar dtús, do-ní sé éadtarbhach í, an


---

p.284



 tan tilleas an t-aithrigheach ar dhéanamh an pheacaidh arís.
 Caillidh an sochar fuair a los na haithrighe, do réir Ezech. san
  
9085] 
ochtmhadh caibidil déag, mar a n-abair, si averterit se iustus a
 iustitia sua, et fecerit iniquitatem, omnes iustitiae eius, quas
 fecerat, non recordabuntur ‘dá bhfillidh an fíréan óna fhíréantacht,
 agus go ndiongnaidh olc, ní cuimhneóchar ar éin-fhíréantacht dá
 ndearna.’ As so is iontuigthe go gcailleann an 
  
9090] t-aithrigheach na
 sochair phrinsiopálta .i. grádh Dé agus gach ní leanas de, a los an
 pheacaidh mharbhthaigh do dhéanamh. Is i bhfioghair na staide i
 mbí an t-aithrigheach thuiteas i bpeacadh mharbhthach atá an
 fhioghair léaghthar san dara caibidil don treas leabhar do Leabhraibh
 na Ríogh, mar a 
  
9095] n-innistear gur chuir Solamh, iar mbás a athar,
 fios ar óglaoch darbh ainm Semei, agus adubhairt ris: ‘an cumhain
 leat, a Semei, ar sé, an t-ainiocht agus an éagcóir do-rinnis ar
 mh'athair?’ ‘Is cumhain,’ ar eisean. ‘Más eadh, ar Solamh, do-
 bheirim-se pardún duit ar choingheall, mar atá teach do thógbháil i
 gcathraigh 
  
9100] Ierusulem, agus comhnaidhe don leith as-toigh do mhúr
 na cathrach do shíor, agus i bpéin bháis gan dol tar sruth anonn.’
 Tógbhais Semei teach amhail ro gheall san chathraigh, agus do-ní
 comhnaidhe trí mbliadhan innte. Gidh eadh, i gcionn an treas
 bliadhain, téid Semei tar múraibh an bhaile amach agus tar sruth
 anonn. 
  
9105] Mar fuair Solamh deimhin air sin, cuiris gairm air; agus iar
 rochtain do láthair dhó adubhairt: ‘a Semei, nach cumhain leat gurab
 é coingheall ar a dtug mise pardún duit, tré chomhnaidhe do shíor
 don leith istigh don chathraigh, agus gan dol tar múraibh na cathrach,
 ná tar sruth amach, i ndíol na bhfeill-bheart do-rinnis 
  
9110] 
ar mh'athair?’ Go fáthach, cia hé an Dáibhídh Rí se, acht Dia Athar?
 cia an Solamh, acht Críost? cia an Semei, acht an
 t-aithrigheach? cia an Ierusalem, acht stáid na fíréantachta?
 cia an sruth, acht tonn déarach an doilgheasa? cia na trí bliadhna,
 acht trí cotcha na haithrighe do dhlighfeadh
  
9115] 
an t-aithrigheach do
 choimhéad feadh a bheatha? Óir ní lór do dhuine an aithrighe do
 dhéanamh, acht is éigean dó marthain do shíor innte. Gonadh uime sin
 do-bheir Greaghóir naomhtha, i Leabhar na mBéas, san dara caibidil
 déag don


---

p.285



 seachtmhadh Homilia, na sompladha so síos ar aní gcéadna, 
  
9120] 
mar a n-abair nach lór an gort do bheith deagh-mhaiseach 'na gheamhar,
 acht muna raibhe deagh-mhaiseach ré linn easgair agus aipche dhó; agus
 nach lór an teach do bheith deagh-mhaiseach deigh-dhéanta, muna
 raibhe fundaimeint nó fulang foirtill faoi; agus nach lór an crann do
 bheith duilleach deagh-mhaiseach 
  
9125] dá raibhe cuas lé gcríonfaidhe é
 ann, dá dtiocfadh é do bheith aimrid éadtoirtheach. Óir ní fhuil
 sochar san gheamhar, dá dtí meath dá éis sin air, sul bheantar é;
 agus ní bhí sochar san teach álainn dá dtuitidh 'na shlaodaibh ar
 lár, sul rachaid daoine dá áitiughadh; ní bhí fós sochar san chrann
 do saoilfidhe do bheith 
  
9130] toirtheach, an tan chríonas. Mar an gcéadna
 ní bhí sochar san aithrighe do-ní neach, agus gan anmhain 'na bun do
 shíor feadh a bheatha. Óir amhail mhilltear an geamhar i ndiaidh
 bheith álainn dó, ré losgadh gréine, ré gaoith ruaidh, nó ré fearthain
 laothamhail, mar an gcéadna loittear an aithrighe 
  
9140] lé gaoith ruaidh na
 glóire díomhaoine, nó lé caoir dheirg na feirge, nó lé doininn
 díleannta na drúise. Nó mar thrasgarthar an teach le tonn-ghaothaibh
 tréana, nó lé talaimh-chrioth, is mar sin leagthar árus na haithrighe
 lé tonn-ghaothaibh fraochdha fuatha, nó lé talamh-chumhsgughadh sonn-
 láidir na sainnte. 
  
9140] Nó mar leagthar an crann bhíos ag síor-fhás suas,
 go leagthar lé soighnéan teintidhe é, mar an gcéadna don aithrigheach
 an tan shéideas iomghaoth an uabhair air.


Léaghthar i Leabhar na Seacht dTiodhlaictheadh sompla thig leis na
 neithibh céadna soin, mar atá go raibhe meirleach 
  
9145] dh'áirithe, agus ar
 mbeith ag teitheadh rés an dtóir do bhí 'na dhiaidh dhó, mar do-chonnairc
 nach raibhe dol as uatha aige, do leath é féin ar an
 dtalmhain i bhfioghair chroise, agá rádh gur mhaith an díol air
 féin a bhásughadh, tréna mhéad agus tréna mhionca do-rinne míréir
 Dé. Agus leis sin caoidhis, 
  
9150] ag faoisidin a pheacadh féin, agus ag
 guidhe na tóire um fheirg nDé do dhíoghail air féin, maille ris gach
 ball dá bhallaibh do theasgadh fá leith dhe. Agus do-rinneadh
 amhlaidh sin ris. Agus tarla fán am soin díthreabhach san bhfásach
 do bhí 'na ghar, ag tabhairt a bheatha go huaigneach aithrigheach
 as, i bpeannaid


---

p.286


  
9155] 
mhóir aithrighe an iomad bliadhan, dar foillsigheadh aingeal ag
 toidheacht, maille ré teast-mholtaibh, i gcoinne anma an mheirligh,
 agá breith ar neamh. Agus do ghabh leis sin aithmhéaltas é, agus
 adubhairt: ‘tar éis (ar sé) mar chaithfeas mise seal dom aimsir ré
 sádhaile agus ré hainmhianaibh, i ndeireadh 
  
9160] mo ré do-ghéan aithrighe,
 agus do-ghéantar liom amhail do-rinneadh leis an meirleach so.’ Agus
 leis sin fillis an truaghán díthreabhaigh ar ainmhianaibh an tsaoghail
 arís, ré déanamh seirbhíse don diabhal. Agus tarla go raibhe ag gabháil
 droichead do bhí roimhe ar abhainn, agus gur bhris an droichead faoi, gur 
  
9165] 
báthadh é; agus tigid deamhain ifeirn, agus tairrngid leó dá il-phianadh
 go síordhaidhe é. As an sgéal so is iontuigthe nach lór do
 dhuine tús a bheatha do chaitheamh go haithrigheach, acht gurab
 éigean dó, ré slánughadh a anma, é féin do chongbháil go bioth-ghnáthach
 i staid na haithrighe. Tuigthear fós as 
  
9170] an sgéal gcéadna
 thuas nach beitte do neoch dol i n-éadóchas ar shlánughadh a anma.


#### An cúigeadh goin


An dara díoth do-ní an peacadh don aithrigheach, mar atá na saidhbhris
 spioratdha bhíos ag déanamh sláinte agus soileasa dá anam, cailltear
 leis do bhíthin an pheacaidh iad. Gonadh 
  
9175] uime sin adeir Solamh san
 naomhadh caibidil in Eccle. na briathra so, qui peccaverit in uno,
 multa perdit ‘an tí pheacuigheas i n-éin-ní, caillidh mórán,’ mar
 atá grádh Dé, mhúchtar san anam ar ndéanamh meirdreachais ré
 heasgcáirdibh Dé, mar atá an diabhal agus an saoghal agus an cholann.
 Óir ní fhoghnann 
  
9180] feidhm dá ndéin neach do Dhia, an tan mhúchtar
 grádh Dé san anam lé hoighreadh na hurchóide. Gonadh uime sin adeir
 Greaghóir san .27. Homilia, nihil habet viriditatis ramus boni
 operis, si non manet in radice caritatis ‘ní fhuil glaise san bhioth
 i ngéig na deagh-oibre, muna gcomhnaidhe sí i bpréimh 
  
9185] an ghrádha.’
 As na briathraibh se is iontuigthe go milleann an peacadh marbhthach an
 aithrighe, agus dá réir sin go gcailleann an tí do-ní éin-pheacadh
 amháin marbhthach sochar na haithrighe. Óir an tí chailleas grádh
 Dé, caillidh na grása, agus an tí chailleas


---

p.287



 na grása, ní fiú é tuilleamh ná tuarastal d'fhagháil ar son na
  
9190] 
maith-ghníomh do-rinne ré linn bheith i ngrásaibh Dé dhó, tré dhol
 i meirleachas leis an bpeacadh marbhthach, go fagháil mhaithmheachais
 ó Dhia dhó san aithrighe i ndiaidh an pheacaidh sin. Óir an tí
 leanas dona hainmhianaibh agus lingeas ar na lochtaibh, múchtar leó
 na subháilce ann. Gonadh uime 
  
9195] sin adeir Solamh san .21. caibidil
 do Leabhar na Seanfhocal, qui diligit epulas in egestate erit, et qui
 amat vinum et pinguia non ditabitur ‘an tí do-bheir grádh dona
 fleadhaibh, biaidh i riachtanas; agus an tí ghradhuigheas an fíon agus
 na neithe foircheasamhla, ní rachaidh i saidhbhreas.’ As so is
 iontuigthe 
  
9200] go spioratdha, an tí bhíos ag fleadhughadh ar chóisir an
 chraois, go mbiaidh riachtanas grádha Dé, is beatha don anam, air;
 agus an tí ghrádhuigheas an t-ól agus an tseasgaireacht chorpardha,
 go mbiaidh an ciste gann aige. Mar an gcéadna go spioratdha, an tí
 bhíos ag ól na sealbh saoghalta agus bréagán bhfoircheasamhail
  
9205] 
na beatha so, go mbiaidh daidhbhir i n-íota thirim thartamhail, ó
 bheith i n-easbaidh ghrás nDé agus a shubháilceadh — agus an
 riachtanas sin uile ag toidheacht don pheacadh. Adeir Solamh san
 .29. caibidil do Leabhar na Seanfhocal na briathra so ag teacht leis
 aní gcéadna, qui nutrit scortum, perdet substantiam
  
9210] 
‘an tí oileas an mheirdreach, chaillfidh a shubstaint.’ Dá chor i gcéill, an tí
 adhras don mheirdrigh, go gcaittear a bhríogh chorpardha agus a
 mhaoin tsaoghalta dá chreanamhain féin ria. Agus mar an gcéadna don
 chearrbhach, amhail adeir file Laidneamhail d'áirithe:

> 1. 9215] dives eram dudum, fecerunt me tria nudum:
>   
> alea, vina, Venus — tribus his sum factus egenus.
> 




‘do bhádhas saidhbhir anall-ód (ar sé), gidh eadh, do-rinneadar trí
 neithe nocht mé: díslidhe, fíon, agus bean — trí neithe lér cuireadh i
 riachtanas mé.’ Is 'na fhioghair so atá aní léaghthar
  
9220] 
ag Lúcás san chúigeadh caibidil déag mar a n-innistear gur chaith an milltéan
 mic do bhí ag an athair muinntire an mír d'oighreacht a athar ráinig
 é go craosta diommbalach, lé drúis, lé craos, agus lé himirt, gurbha
 héigean dó dol i n-imchian choigríche


---

p.288



 do thabhairt a bheatha as go bocht easbadhach, gurbha héigean
  
9225] 
dó tré iomad cruadhála muicidheacht do dhéanamh, agus bheith i
 gcuibhreann na muc fán meas d'easbaidh bídh, tré iomad riachtanais,
 gur thuig é féin, agus gur fhill ar a athair d'iarraidh cothuighthe
 air, iarna chiontughadh féin dó; agus gurab mar sin do fóireadh é.
 Mar an gcéadna do gach millteach oile do-gheibh 
  
9230] a oighreacht féin ón
 athair muinntire mór úd thuas .i. ó Dhia, dá dtabhair ciall agus
 céadfadha, bríogh agus cumas nádúrtha, mar chreanaid ré hainmhianaibh
 éigcneasta an chuirp iad, ionnus go dtig dhe sin gorta ghrás nDé
 agus a ghrádha do bheith orra, ionnus nach bí dáil chabhra 'na
 gcionn go filleadh i bhfritheing 
  
9235] na conaire tar a n-ais dóibh i
 rian na haithrighe ó aigéan alltair an uilc. Óir is gearr mhaireas
 oileamhain na n-ainmhian don duine, ní hionann agus grás Dé. Gonadh
 dá chur so i gcéill atá Críost san cheathramhadh caibidil ag Eóin,
 mar a n-abair, ag labhairt ar ainmhianaibh an pheacaidh, qui biberit
 ex aqua hac, 
  
9240] sitiet iterum ‘gidh bé íobhas don uisge se, biaidh tart
 arís air.’ Dá chor i gcéill, dá mhéad ibheas an peacthach d'uisge
 na n-ainmhian, go bhfásann tiormach agus tart ó anbhlasadh na
 n-ainmhian arís air. Bíodh a fhiadhnaise sin ar an bpótaire an lá
 i ndiaidh déanta na póite, go mbí íota 
  
9245] fhoiréigneach air; agus ar an
 gcearrbhach i ndiaidh an chluiche do chaill; agus ar an meirdrigh i
 ndiaidh a míghníomh; agus mar sin dá gach olc oile ó shoin amach: ní
 hionann agus an fíréan, bhíos sásuighthe ó ghrásaibh Dé.


#### An seiseadh goin


Tig fós don pheacadh dalladh an aithrighigh, as nach léir 
  
9250] dhó an
 chonair chóir ré triall go neamh. Atá Solamh ag neartughadh
 fírinne aneithe se san dara caibidil do Leabhar na hEagna, mar a
 n-abair, excaecavit eos malitia eorum ‘do dhall a mailís féin iad,’
 ar sé, ag labhairt ar na peacthachaibh. Dá chor i gcéill go
 luigheann néall náimhdidhe na locht ar 
  
9255] rosgaibh a réasúin, as nach
 féadaid lorgaireacht do dhéanamh ar a leas, ar mbeith dall dóibh.
 Gonadh uime sin adeir Sophonias san chéad-chaibidil, ambulabunt ut
 caeci, quia Domino peccaverunt


---

p.289



 ‘siobhalfaid amhail dhallaibh, tré mar do pheacuigheadar i gcoinne a
 dTighearna.’ Agus is é ní dá dtig sin, mar chuireas 
  
9260] 
an diabhal púicín an pheacaidh ré rosgaibh a réasúin. Ag so sompla ar an dalladh
 do-ní gach peacadh dona seacht prímh-pheacaidhibh marbhthacha ar an
 duine. Ar dtús don díomas, amhail léaghthar san naomhadh caibidil do
 Ghníomharthaibh na nApstal mar do dalladh Pól, do bhí ag déanamh
 inghreama 
  
9265] tré iomad díomusa ar na hapstalaibh agus ar dheibhléanaibh
 Dé. Óir damadh léir do rosgaibh a réasúin an t-olc do bhí i
 n-inghreim do dhéanamh ar na Críostaidhthibh, ní dhiongnadh é. Gidh
 eadh, is iongnadh an leigheas do-rinne Críost dó, mar atá dalladh a
 shúl gcorpardha d'aiseag radhairc a intinne dhó. 
  
9270] Agus is meinic
 do-ní an céadna go spioratdha ris an bpeacthach; an tan bhíos ar tí
 a mheanman do mhusgladh ré déanamh aithrighe, tógbhaidh sé a n-aire
 dona neithibh saoghalta, agá ndíorghadh i rian na haithrighe. Óir
 is meinic mhúchas macnas an díomsaigh lé hamhgar nó lé hanfhochain;
 agus mar an gcéadna 
  
9275] do-ní ris an tí bhíos ainmhianach 'na cholainn:
 cuiridh galar air, do mhúchadh a mhacnais; agus mar sin dá gach
 ainmhian oile ó shoin amach.


Dallaidh fós an tsainnt an t-aithrigheach, amhail léaghthar ag
 Tobias san dara caibidil, mar do thuit otrach na háinle ar a
  
9280] 
súilibh, lér dalladh é. Is eadh chialluigheas an otrach úd lér
 dalladh Tobias, an saidhbhreas saoghalta, lé ndalltar an sanntach.
 Gonadh uime sin adeir Pól san treas caibidil go Philipp., omnia
 arbitror ut stercora ‘ní fhuil meas agam ar na huilibh acht mar
 otrach.’ Dá chor i gcéill nach raibhe do mheas aige ar na
  
9285] 
maoinibh saoghalta, acht mar otrach. Léaghthar ag na hughdaraibh sgrúdas
 nádúir na mbeathadhach gurab é modh ar a ndéin an t-iolar sealg ar
 an bhfiadh, tuirling ar thráigh, nó i n-ionadh bhíos lán do
 luaithreadh, agus é féin d'únfairt ann, agus teacht rés an bhfiadh,
 agus bheith ag spréachadh an luaithridh nó na 
  
9290] 
gainmhe fána shúilibh,
 agus a dhalladh mar sin go bhfaghann árach ar a mharbhadh ar an
 gcor sin. Mar an gcéadna do-ní an diabhal ris an sanntach: doirtidh
 fá rosgaibh a réasúin gréithe geanamhla an tsaoghail se, nó luaithreadh
 na locht dtalmhaidhe,


---

p.290



 lé ndallann é, as nach léir dhó a leas do dhéanamh, ná ród na
  
9295] 
haithrighe d'áimsiughadh.


Dallaidh an treas prímh-pheacadh .i. an drúis, an duine. Is 'na
 fhioghair sin atá aní léaghthar san seiseadh caibidil déag do Leabhar
 na mBreitheamhan, mar a n-innistear go ndearnadar na Feilistínigh
 an mheirdreach Dalila d'inneall ré bréagadh 
  
9300] Samsoin, do bhí ag
 cathughadh go calma 'na n-aghaidh; agus mar thug aonta do Dalila,
 do bhréag a rún uaidh. Iarna chlos uaidh gurab 'na fholt do bhí a
 neart, do ghabh agá sháimh-chealgadh go miochair muinnteardha, go
 dtáinig dhe sin gur chuir a cheann 'na hucht, agus gur chodail
 ann; agus leis sin gur bearradh a fholt lé, 
  
9305] agus gur lingeadar dá
 bhríogh sin na Feilistínigh air, gur dalladh leó é, gonadh dhe sin fá
 dheireadh táinig a bhás. Go fáthach, is iad na Feilistínigh na
 deamhain, agus Dalila an drúis; Samson an neimhchiontach, agus an
 neart mór do bhí ann an chalmacht bhíos san neimhchiontach ré
 cathughadh ré haimsighthibh an
  
9310] 
aidhbhirseóra.


An ceathramhadh peacadh dá dtig mealladh an aithrighigh .i. an tnúth.
 Óir ní hait ris an dtnúthach, agus ní léir dhó, maith dá mbí 'na
 chomharsain, ná sonas ná saidhbhreas dá mbí aige, go dtéid ar
 gcúlaibh i gcruth nach bí éin-ní ann rér bheitte 
  
9315] tnúth do dhéanamh.
 Gonadh i bhfioghair an tnúthaigh atá aní léaghthar san treas caibidil
 don chéid-leabhar do Leabhraibh na Ríogh, mar a n-innistear nachar
 fhéad Heli lóchrann an Tighearna d'fhaigsin, gur múchadh é. Mar
 an gcéadna ní fhéadann an tnúthach sonas ná ana ná ágh a chomharsan
 d'fhaigsin, go 
  
9320] múchtar san chomharsain iad.


An cúigeadh peacadh, an craos. Agus is ris an gcraosach shamhailtear
 an dall úd, do bhí dall ó do geineadh é, ar a léaghthar ag Eóin san
 naomhadh caibidil. Óir mar thug an dall doille ris a broinn a
 mháthar, is mar sin beag nach do-bheir 
  
9325] an duine an craos a broinn a
 mháthar leis. Agus mar sin ní hiongnadh an craosach do bheith dall,
 agus a thoidheacht don doille sin nach tabhair an t-aithrigheach
 amus ar raon na haithrighe ré triall ar neamh.


An seiseadh peacadh lé ndalltar an peacthach, an fhearg.


---

p.291


  
9330] 
Agus is i bhfioghair an pheacaidh se atá aní léaghthar ag Eóin san
 seiseadh caibidil déag, mar a n-abair go raibhe an dall do bhí do
 leattaoibh na slighe ag sír-éighmhe nár féadadh a chor i socht.
 Mar sin go fáthach, an tí bhíos dall ó dhoilbh-cheó an pheacaidh se
 na feirge, bí don taoibh amuigh do shlighe na haithrighe. 
  
9335] Gonadh
 uime sin adeir Dia san .45. caibidil in Genesi ris an druing bhíos
 ag triall i ród na haithrighe san saoghal so na briathra so, ne
 irascamini in via ‘ná déanaidh fearg san slighidh.’ Dá chor i
 gcéill dona daoinibh go ndleaghair dhóibh peacadh na feirge do
 thréigean san saoghal so, d'eagla a ndallta lé doilbh-cheó
  
9340] 
pheacaidh na feirge, as nár léir dhóibh ród na haithrighe. Gonadh
 uime sin adeir Solamh ag teagasg an duine san .28. caibidil in
 Ecclo., mar a n-abair na briathra so, memorare timoris Domino, et
 non irascaris proximo ‘cuimhnigh eagla an Tighearna, agus ná déana
 fearg réd chomharsain.’ Dá chor i gcéill gurab 
  
9345] usaide do neoch
 triall tré bhealach bheannuighthe na haithrighe go neamh, bheith do
 shíoth ris gach aoin-neach. Óir dá mbeith easgcáirdeas idir é féin
 agus aoin-neach oile, do budh docraide dhó imtheacht go hinnill san
 slighidh 'na mbiadh ag triall é. Uime sin dhligheas an
 t-aithrigheach gan bheith feargach. Óir dá 
  
9350] mbia síodhach ris gach
 aoin-neach, féadaidh triall gan bhaoghal trés gach bealach tré mbiadh
 a thurus. Mar sin do gach aon bhíos saor ó easgcáirdeas gach aon-
 duine, féadaidh triall go hinnill i raon na haithrighe.


An seachtmhadh peacadh, an leisge, chialluighthear lé 
  
9355] 
harsaidheacht na hurchóide. Dallaidh sí ruisg réasúin an aithrighigh. Gonadh 'na
 fhioghair so atá aní léaghthar in Genesi san .27. caibidil mar a
 n-innistear go raibhe Isaac tré arsaidheacht dall, agus dá réir sin
 go raibhe neamhaistreach. Mar an gcéadna, an dream bhíos dall ó
 shein-pheacadh na leisge, ní bhíd aistreach 
  
9360] ré triall i slighe na
 subháilceadh. Agus fa-ríor, bí drong mhór dhíobh nach mothuigheann
 an easbaidh se do bheith orra, i gcosmhaileas mhná **Seneca**, amhail
 léaghthar ag **Seneca** san .50. Eip. go Lucillus, mar a n-abair,
 ‘an bhean leamh, Harpaste, atá agam-sa (ar sé) do dalladh go
 hobann í, agus ní feas dí í féin
  
9365] do bheith dall; acht is eadh adeir
 réna feadhmannach gurab dorcha


---

p.292



 atá an teach 'na timcheall.’ Mar an gcéadna do lucht na haimsire se,
 dá dteagmhadh dalladh peacaidh san bhioth dhóibh, adeirid nach iad
 féin atá dall. Óir dá gcuirthear uabhar i leith fir aca, adeir nach
 uabhar bhíos ann féin, acht ag iarraidh a onóra féin 
  
9370] do chosnamh. Dá
 dteagmhadh sainnt i neach, adéaradh nach sainnt bhíos ann nó air, acht
 gurab ag iarraidh cothuighthe bhíos. Dá dteagmhadh pótaireacht dó, ní
 pótaireacht do-ní, acht dá chor féin i n-oireamhain do chleachtadh
 na gcomharsan. Agus mar sin do gach olc oile ó shoin amach: saoiltear
 leis an 
  
9375] druing bhíos dall ionnta nach ortha féin bhíos an doille. Do
 nós na druinge úd ar a léaghthar san naomhadh caibidil déag in Genesi,
 do-chuaidh i gcathair Sodoma do ghabháil na n-aingeal do bhí ar
 foighdhe i dteach Loth; agus ar dtabhairt na hionnsaighe dhóibh
 níor léir dhóibh dorus ná fuinneóg dá raibhe ar an 
  
9380] dteach, mar do
 dalladh leis na hainglibh iad. Gidh eadh, níor léir dhóibh féin sin,
 agus níor mhothuigheadar iad féin dall. Mar sin dona peacthachaibh
 bhíos dall ón leisge, ón díomas, ón chraos, ón tsainnt, nó ó aoin-pheacadh
 dona seacht bprímh-pheacaidhibh marbhthacha do luaidheamar.
 Ní léir dhóibh iad féin do bheith
  
9385] 
dall ionnta, agus dá réir sin ní bhíd ionturuis ré triall i raon na 
 haithrighe go neamh.


#### An seachtmhadh goin


Tig fós don pheacadh sgannradh an ghrádha. Gonadh aire sin adeir
 Ieremias san chéad-chaibidil do Leabhar na hEólchaire, mar a
 n-abair, ag labhairt ar an diabhal do-ní argain na hanma, 
  
9390] 
na briathra so, manum suam misit ad omnia desiderabilia eius ‘do chuir
 sé a lámh san uile ní soimhianuighthe do bhí aige súd.’ Dá chor i
 gcéill, an tan ghabhas an diabhal sealbh san duine ris an bpeacadh,
 go ruagann grádh Dé uaidh, agus dá réir sin, gach 
  
9395] subháilce dá mbí 'na
 leanmhain. Óir ní fhéadann subháilce fhírinneach san bhioth bheith
 san Chríostaidhe, an tan ruagthar grádh Dé as a anam; agus do bhríogh
 go ruagthar grádh Dé as anam an duine, ruagthar dá réir sin gach
 subháilce oile bhíos ann. Gonadh uime sin adeir S. Augustín na
 briathra so san chúigeadh Seanmóir ar bhriathraibh an Tighearna, adde


---

p.293


  
9400] 
caritatem, et prosunt omnia, detrahe caritatem, et nihil prosunt
 caetera ‘cuir an grádh 'na gceann, agus is sochrach gach éin-ní;
 bean an grádh dhíobh, agus ní fiú éin-ní cách.’ As so is iontuigthe
 nach sochrach subháilce san bhioth, do leith fhlaithis Dé do
 ghreamughadh, gan an grádh, agus gurab sochrach gach subháilce 
  
9405] 
mar aon ris an ngrádh. Agus atá so ag teacht leis aní adeir Pól san treas
 caibidil déag don chéid-Eipistil gusna Coirintibh, mar a n-abair,
 si linguis hominum loquar et angelorum, caritatem autem non habeam,
 factus sum velut aes sonans, et si habuero omnem fidem, ita ut montes
 transferam, caritatem autem non habuero, 
  
9410] nihil sum. Et si tradidero
 corpus meum ita ut ardeam, nihil mihi prodest ‘dá labhrainn teangtha
 na ndaoine agus na n-aingeal gan an grádh agam, ní fhuil ionnam
 acht amhail umha ag déanamh foghair; agus dá mbeith iomlán an
 chreidimh agam, i gcruth go bhféadfainn na sléibhte
 d'aistriughadh, agus gan an grádh agam, ní 
  
9415] fhuil acht neimhfní
 ionnam; agus dá ndáilear mo chorp dá losgadh, ní fhuil sochar san
 bhioth dhamh ann.’ Agus adeir an chaibidil chéadna na briathra so,
 et si distribuero in cibus pauperum omnes facultates meas, caritatem
 autem non habuero, nihil mihi prodest ‘dá roinnear na huile mhaoine
 atá agam ar bhochtaibh, agus gan 
  
9420] an grádh agam, ní dhéin tarbha san
 bhioth dhamh.’ Agus mar sin, an tan bheanas an diabhal grádh Dé, lé
 haontughadh do thabhairt don pheacadh, don duine, sgarthar an grádh
 ris an duine, agus dá réir sin, gach subháilce shomholta bhíos 'na
 leanmhain. Agus is trés an gcontrárdhacht so bhíos idir an ngrádh
  
9425] 
agus an peacadh, atá aní léaghthar ag Pól san seiseadh caibidil don
 dara hEip. gusna Coirintibh, mar a n-abair, quae conventio
 Christi ad Belial, aut lucis ad tenebras ‘créad an oireamhain atá idir
 Chríost agus Belial, agus idir an solus agus an dorchadas?’ Dá chor
 i gcéill gurab contrárdha dá chéile bhíos an peacadh agus an grádh.
  
9430] 
Óir is é an grádh is foirm agus is bláth dona huile shubháilcibh,
 agus is é inghean díleas Dé é, dá dtig sinne do bheith 'nar macaibh
 ag Dia agus 'nar mbráithribh ag na hainglibh. Agus a chontrárdha
 sin tig don pheacadh. Óir do-ní clann don diabhal agus bráithre dona
 deamhnaibh dhínn. Gonadh 'na fhioghair sin atá aní léaghthar 
  
9435] 
san seiseadh caibidil do Leabhar na mBreitheamhan, mar a


---

p.294



 n-innistear go dtigdís na Madianitae d'argain chríche Israel
 feadh seacht mbliadhan; agus in gach ruathar dá dtugdaois, go
 mbeirdís leó gach ní budh tarbhach ré beathaidh an duine, agus sin tré
 pheacadh Chloinne Israel i n-aghaidh Dé. Go fáthach, is iad na
 Madianitae 
  
9440] so na deamhain; agus Clann Israel an drong bhíos i
 bpeacadh mharbhthach, agus adhras dona seacht bpeacaidhibh
 marbhthacha. Agus mar do hairgthí leis na Madianitae Clann Israel,
 is mar sin fheanntar an t-anam, go nach fágthar subháilce ar bioth
 ina mbeith sochar aige do leith ghrás ná ghlóire. Agus is cosmhail
  
9445] 
dáil an pheacaidh, ag toidheacht i n-anam an fhíréin, agus na muice
 ag toidheacht fá lubhghort. Óir an tan tig an mhuc fá lubhghort,
 cuiridh a srón fán lile, nó fán luibh is uaisle do-gheibh, go
 mbeanann as a bpréamhaibh iad, go bhfeódhaid dá éis sin. Mar an
 gcéadna, an tan tig an peacadh i ngarrdha ghrásamhail 
  
9450] anma an
 fhíréin, cuiridh soc saoibh-chealgach na n-ainmhian fá
 shoibhéasaibh agus fá shoighníomhaibh na hanma, dá buain a préimh an
 ghrádha, do-bhéaradh fás dóibh. Gonadh ag cor an duine ar a
 choimhéad adeir Críost ag Matha san seachtmhadh caibidil, nolite
 mittere margaritas vestras ante porcos ‘ná cuiridh 
  
9455] bhar liaga
 lóghmhara i bhfiadhnaise na muc.’ Ionann sin ré a rádh agus ‘ná
 tugthar libh aonta don olc, ionnus nach rachadh an diabhal do ghabháil
 sheilbhe i ngarrdhaibh grásamhla bhar gcoguais.’ Óir ní bhí ar
 iarraidh aige acht grádh Dé agus a ghrása agus na subháilce do bhuain
 as a bpréamhaibh ionnaibh. Gonadh 
  
9460] uime sin adeir Greaghóir san
 .29. Homilia, mar a n-abair, non curat hostis antiquus, ut terrena
 tollat, sed ut caritatem in nobis feriat ‘ní fhuil suim ag an sean-námhaid
 sna neithibh talmhaidhe do bhreith leis, acht is eadh is intinn
 dó, grádh Dé do mhúchadh ionnainn.’ As a ndubhramar is iontuigthe go
 dturnann an 
  
9465] peacadh grádh Dé sna daoinibh, agus go dtig dhe sin nach
 bí san duine sgarthar ré grádh Dé, acht do nós an phúicín ghaoithe,
 dá nach léir an solas san ló, agus do-chí go grinn i ndorchadas na
 hoidhche, agus mar sin contrárdha d'éanlaith oile bhíos ar
 foluamhain agus ar fuaidreadh san oidhche agus 'na comhnaidhe ar ló; do
 réir 
  
9470] mar adeir Ambrosius san .24. caibidil don chúigeadh leabhar
 in Hexameron, ag labhairt ar aní gcéadna, gonadh mar sin bhíd na


---

p.295



 peacthaigh bhíos i ndorchadas na dubháilceadh, go mbíd ar fuaidreadh
 agus ar folamhain i n-oidhche na hurchóide, ag saothrughadh na
 saidhbhreas tré shein-chríonnacht shaoghalta, agus nach 
  
9475] léir dhóibh
 lá grianach glé-mhaiseach grádha Dé ré saothrughadh na subháilceadh.


#### An t-ochtmhadh goin


Tig mar an gcéadna don pheacadh go ngníomhuigheann searbhas i
 meanmain an pheacthaigh. Gonadh uime sin adeir Ieremias san dara
 caibidil, mar a n-abair, scito et vide quia 
  
9480] malum et amarum est
 dereliquisse te Dominum Deum tuum ‘bíodh a fhios agat agus féach
 gurab olc agus gurab searbh dhuit do Thighearna Dia féin do
 thréigean.’ Dá chor i gcéill gurab searbh íoc na péine i ndíol an
 pheacaidh. Agus is 'na fhioghair so atá aní léaghthar san treas
 caibidil déag don dara leabhar 
  
9485] do Leabhraibh na Ríogh, mar do bhí fuath
 agus déistin agus gráin ag Ammon ar a shiair Tamar i ndiaidh
 mhíghníomha do dhéanamh ria, ionnus nach raibhe blas san bhioth aige
 uirre, trés an searbhas do bhí aige san choir do-rinne ria. Agus is
 uime sin adeir Solamh san chúigeadh caibidil do Leabhar
  
9490] 
na Seanfhocal, mar a n-abair, ne attendas fallaciae mulieris ‘ná
 tabhair th'aire do mhealltóireacht mhná.’ Dá chor i gcéill don
 duine, ciodh milis ris aonta mná d'fhagháil ré déanamh mímhéine, go
 mbí searbhas aithmhéile air iar ndéanamh an mhíghníomha. Agus ní
 hiongnadh sin, do bhríogh gurab 
  
9495] gearr sólás an pheacaidh, agus gurab
 buan a mhairg 'na dhiaidh, ionnus go dtig dhe sin go mbí anfadh na
 hurchóide agus measgadh na meabhla ag tonnadh agus ag tonn-luasgadh
 mheanman an pheacthaigh. Gonadh dá chor so i gcéill atá aní
 léaghthar as Isaias san .57. caibidil, mar a n-abair, cor impii
 quasi mare 
  
9500] quod quiescere non potest ‘croidhe an pheacthaigh amhail
 mhuir nach féadann cumhsanadh.’ Dá chor i gcéill, amhail bhíos an
 mhuir ag luadhaill agus ag luasgadh ó thuinn go tuinn, gurab mar sin
 bhíos an peacthach ag luadhaill agus ag luasgadh ó locht go locht, an
 tan nach bí ionnracas na haithrighe mar angcaire
  
9505] 
agá fhastódh; agus mar sin nach éagcosmhail ré chéile inneall


---

p.296



 an uilc agus na mara. Óir mar bhíos an peacadh searbh, is mar sin
 bhíos sáile searbh san muir. Fós, amhail shloigeas an móir-iasg san
 muir an min-iasg, mar an gcéadna an móir-pheacthach bhíos
 cumhachtach ar an saoghal, sloigthear leis an 
  
9510] fo-dhuine fíréanda,
 maille ré láimh thruim do luighe air agus ris na sealbhaibh saoghalta
 do bhuain de. Gonadh uime sin atá aní léaghthar ag Abacuc san
 chéad-chaibidil, ag labhairt ré Dia, mar a n-abair, quare non
 respicis super iniqua agentes, et taces devorante impio iustiorem se
 ‘créad nach féachann tú 
  
9515] ar an druing do-ní milleadh, agus créad fá
 bhfuile id thocht, agus an peacthach ag slogadh an tí is fíréanda
 ioná é féin?’ Is é is fáth don fháidh na briathra so do rádh, 'gá
 iarraidh ar Dhia díoghaltas do dhéanamh ar an druing anfhlathaigh
 do-ní éagcóir ar na fo-dhaoinibh fíréanda bhíos ag roinn riú.
 Gonadh 
  
9520] uime sin adeir Isaias san .33. caibidil ag bagar
 dhíoghaltais Dé ar an tí do-ní an t-anfhlaitheas so, mar a
 n-abair, vae qui praedaris, nonne ipse praedaberis ‘mallacht duit,
 a dhuine do-ní creachaireacht, óir do-ghéantar creachaireacht ort.’
 Do-chíthear linn go meinic an mhallacht so ag turnamh ar na
  
9525] 
hanfhlathaibh bhíos ag déanamh éagcóra agus inghreama ar na fo-
 dhaoinibh bhíos fúthaibh, agus do-chíthear linn go meinic mallacht Dé
 ag turnamh orra, i ndíol an chraos-shloigthe do-níd ar na
 comharsanaibh bochta bhíos aca. Óir is meinic éagaid gan oighre, agus
 téid na flaithis mhóra bhíos aca i lámhaibh 
  
9530] druinge oile, agus nach
 bí do lorg orra dá n-éis acht a mítheasta agus a míochlú 'ga
 bhfaisnéis i mbéalaibh na druinge bhíos dá n-éis; nó, dá
 dteagmhadh sliocht do bheith orra, a mbeith bocht nó easbadhach,
 agus il-iomad d'anfhochainibh agus d'amhgaraibh ag fearthain orra;
 ionnus go dtuigid an pobal gurab do 
  
9535] bhíthin pheacaidh a sinnsear tig
 gach amarrán díobh sin ar a sliocht, agus go dtuigid dá réir sin gurab
 tré inneachadh Dé do thuilleamh dá sinnsear tig sin orra, trés an
 imchreachadh do-níthí leó ar na daoinibh budh lugha ioná iad féin, ag
 slogadh a maoine saoghalta chuca, i gcosmhaileas na móir-iasg san 
  
9540] 
muir lé sloigthear an min-iasg, amhail adubhramar. Ní héagcosmhail fós
 an peacadh agus an mhuir, ar aidhbhsighe agus ar


---

p.297



 iomad a n-anfaidh leath ar leath. Óir amhail bhíos iomad anfaidh ar
 an muir, lé séideadh sonn-ghaoithe tréine tairpthighe, is mar sin
 fhásas anfadh i meanmain an pheacthaigh ó luasgadh 
  
9545] luaimneach na
 locht, ag iomruagadh suaimhnis na subháilceadh a meanmain an duine, tré
 iomad anfhorlainn agus anchúraim shaoghalta. Ionnus, an tí mheasgas
 é féin ar an saoghal go mór, go mbí dá theilgean agus dá thuargain
 idir thonnaibh atmhara na hurchóide, amhail bhíos an long san muir i
 n-am an anfaidh, 
  
9550] ionnus nach bí cailm ná cumhsanadh aige ón chúram
 shaoghalta. Bíodh a fhiadhnaise sin ar an druing mheasgas iad féin
 air. Óir is léir dhóibh nach léigid na loicht sgíoth dhóibh, gan
 bheith dá ngluasacht idir an tsainnt agus an craos agus an t-uabhar
 agus gach peacadh oile ó shin amach. Ionnus gurab ag cor an
  
9555] 
mhíoshuaimhnis se i gcuimhne dona daoinibh atá aní adeir Críost san
 seiseadh caibidil déag ag Eóin, ag labhairt ris na hapstalaibh, in
 mundo pressuram habebitis, in me autem pacem ‘do-ghéabhthaoi amarrán
 san saoghal, gidh eadh, do-ghéabhthaoi síoth ionnam-sa.’ As so is
 iontuigthe nach eadh amháin 
  
9560] an dream bhíos san pheacadh mharbhthach
 do-gheibh míoshuaimhneas ar an saoghal, acht fós go mbuaidhearthar na
 fíréin féin do bhíthin an pheacaidh bhíos ag cách. Is dá bhíthin
 so atá aní léaghthar san .11. caibidil don dara hEip. gusna
 Coirintibh, mar a n-abair, nocte ac diem in periculis fui ‘do
  
9565] 
bhádhas i n-oidhche agus i ló i nguaisibh.’ Uime sin is déanta
 dhúinn comhairle Phóil san deachmhadh caibidil don chéid-Eipistil
 gusna Coirintibh, mar a n-abair, fidelis Deus qui non patietur vos
 tentari supra id quod potestis ‘is díleas Dia go nach léigfeadh sibh i
 mbuaidhreadh tar bhar n-acfuinn.’ Dá chor 
  
9570] i gcéill nach fuil áit
 innill againn ré teitheadh ria nguaisibh an tsaoghail agus an
 pheacaidh, acht dol ar coimirce Chríost, is iontaobhtha dhúinn. As
 a ndubhramar is follus go dtig don pheacadh sáilín seire searbhusa
 do bheith 'na leanmhain.


#### An naomhadh goin


Tig arís don pheacadh an duine do chor amudha as an ród díreach go
 neamh. Is uime sin adeir Dáibhídh Rí ag labhairt


---

p.298



 ar na peacthachaibh na briathra so, viam civitatis habitaculi non
 invenerunt ‘ní bhfuaradar slighe chathrach an áruis.’ Dá chor i
 gcéill nach léir ród na haithrighe don druing bhíos i bpeacadh
 mharbhthach. Agus fós bíd drong do pheacthachaibh ann, 
  
9580] 
bhíos aindiúid amhnáireach ag marthain 'na n-olcaibh, ris nach áil
 leasughadh do dhéanamh 'na lochtaibh, agus nach áil leó fios
 d'fhagháil ó Dhia i ród na haithrighe, ná teagasg a leasa do
 ghabháil. Agus is ag aithfhriotal bhriathar na druinge se atá Iob
 san .21. caibidil mar a n-abair, recede a nobis, scientiam viarum
  
9585] 
tuarum nolumus ‘triall uainn; ní háil linn fios do ród.’ Óir an tan
 bhíos an duine aindiúid ag léaghadh leabhar ndiadha, 'na mbí seóladh
 díreach ar neach i raon na haithrighe, ní ghabhann leasughadh 'na
 lochtaibh, agus ní thréigeann an peacadh ar a son. Agus an tí bhíos
 ag éisteacht ré seanmóir nó ré 
  
9590] teagasg tharbhach, do-ní an
 céadna. Gidh eadh, ní mar so dobudh dual don pheacthach do dhéanamh,
 acht a éagcaoine é féin do bheith ag dul ar seachrán, agus eólas
 d'iarraidh, amhail do-rinne Dáibhídh Rí, amhail adeir sé féin,
 erravi sicut ovis quae periit; quaere servum tuum Domine ‘do bhádhas
 ar seachrán 
  
9595] amhail chaoirigh do-chuaidh amudha; a Thighearna, iarr
 th'óglách féin.’ Aní céadna do dlighfidhe don pheacthach do
 dhéanamh i ndóigh go n-éistfeadh Dia a ghuidhe, agus go
 dtuillfeadh a dhíorghadh i raon na haithrighe, ó bheith ar siadhán
 i ngalar diúdáin dubháilceadh. Agus ní fhuil áisig oile aige is
 dísle dhó ré 
  
9600] dol ar neamh ioná greamughadh do Chríost, do bhríogh
 gurab é Críost an ríogh-ród agus an chonair choitcheann atá ag triall
 ar neamh, amhail adeir sé féin san cheathramhadh caibidil déag ag
 Eóin, ego sum via ‘is mise an tslighe.’ Agus do bhríogh nach
 féadann neach greamughadh do Chríost acht maille ris 
  
9605] an bpeacadh do
 thréigean, do bhríogh nach gabhann Críost táith-cheangal ris an
 bpeacthach, go ndéantar an peacthach do bhruithneadh i dteinidh
 ghrádha Dé, nach gabhann lasadh chuice acht i dteallach toile an
 fhíréin, is follus as a ndubhramar go gcuireann an peacadh an
 t-aithrigheach amudha as an ród 
  
9610] ndíreach go neamh.


Léaghthar sgéal bheanas ris aní se i Leabhar na Seacht


---

p.299



 dTiodhlaiceadh. Ag so mar adeir: go rabhadar dias dearbhráthar ag
 triall san slighidh, agus fear dhíobh 'na amadán agus fear oile
 eagnaidhe. Ar mbeith ar eachtra dhóibh, tograid, agus iad i
  
9615] 
gcoigrích, triall dá ndúthaigh. Agus ar mbeith i n-aistear
 dhóibh, tarla comhghar dá ród dóibh. Agus nochtaid na haoghairidhe
 fuaradar rompa go raibhe ród díobh go díreach go dol gus an gcathraigh
 ndúthchais do bhí aca, agus nach raibhe guais ná baoghal san slighidh
 sin orra. Gidh eadh, do bhí do 
  
9620] dheónughadh dhóibh-sean go raibhe
 an ród díreach soin cumhang ard anshocair garbh, agus go raibhe an dara
 ród mín socair deagh-mhaiseach, gidh eadh, go raibhe lán do ghuaisibh
 ladrann agus meirleach agus luchta éigin. Arna chlos sin don
 bhráthair chríonna, do thogair triall san ród innill anshocair do bhí
 rompa, tar a 
  
9625] raibhe do dhoghraing agus do dhocamhal ann. Adubhairt
 an bráthair leamh, ‘guidhim thú (ar sé) ná cuir an t-ulc sin ort
 féin, acht triall san ród réidh, tar a bhfuil do ghuaisibh innte.
 Óir atá dóigh agam, maille ré congnamh Dé, go bhféadfam dul tar na
 guaisibh sin.’ Agus tug an bráthair críonna aonta ris sin. 
  
9630] Agus ní
 cian do-chuadar san ród fhairsing réidh aoibhinn sin, an tan
 tarladar ladrainn riú, agus do feannadh agus do forghonadh leó sin iad.
 Agus dobhádar i láimh aca, agus iad ceangailte, ar tí a mbásuighthe
 agus a gcora i ndeirc dhoimhin dá bhfolach. Tug an bráthair
 críonna a mhallacht don bhráthair leamh agá rádh 
  
9635] gurab tréna
 leimhe-sean, iar dtogha an róid roi-leathain sin, tarla san ghuais
 sin é. Freagrais an bráthair amadánta, agus adubhairt, ‘mallacht ort-sa
 (ar sé) agus is córa a chion sin do bheith ort-sa ioná oram-sa,
 do bhríogh gurbh fheasach thú gurbh amadán mé, agus uime sin nár
 chóir dhuit creideamhain damh, 
  
9640] ná mo chomhairle do dhéanamh.’ Go
 fáthach, is iad an dá bhráthair se an t-anam agus an corp; an
 t-anam an bráthair críonna, dá bhfoillsigheann an réasún maith do
 dhéanamh; an bráthair leamh an corp, nach iarrann acht sáimhrighe agus
 sádhaile d'fhagháil dó féin. An dá ród tarla dhóibh, go fáthach,
 slighe na subháilceadh, 
  
9645] 'na mbí doghraing agus docamhal, is ród
 díreach do dhuine dá dhúthaigh féin .i. go neamh. An dara ród,
 bhíos leathan fairsing aoibhinn, slighe na n-ainmhian, ar a mbíd
 aimsighthe


---

p.300



 an diabhail ar beilghibh buaidheartha na n-olc, ar tí an duine
 d'fheannadh agus do chréachtnughadh lé créachtaibh marbhthacha
  
9650] 
an pheacaidh. Agus na haoghairidhe lér seóladh an chonair dhóibh,
 préaláide agus príomh-ughdair na heagailse bhíos ag síoladh agus ag
 seanmóir shlighe na haithrighe don duine. Agus is eadh chialluigheas
 an aonta thug an bráthair críonna don 
  
9655] bhráthair leamh, ré triall san
 ród réidh 'na raibhe guais, mar shásadh dá bhráthair leamh, an aonta
 do-bheir an t-anam don chorp gona ainmhianaibh, an tan is leasg
 leis slighe na subháilceadh agus ród na haithrighe, 'na mbí doghra
 agus docamhal, do leanmhain; agus aontuigheas, mar shásadh don
 cholainn, ród leathan na locht do leanmhain, tar a mbí do ghuaisibh
 ann; ionnus go dtig dhe sin 
  
9660] an t-anam agus an corp do theagmháil i
 n-orlamhas an aidhbhirseóra, agus go bhfeanntar iad, an mhéid go
 mbeantar a subháilce dhíobh, agus go gcréachtnuighthear iad 'na
 gcéadfadhaibh, agus go marbhthar ainn-séin iad, agus go dteilgthear
 i n-uaimh uaith-bhéalta ifrinn iad. Agus is é so atá ag San Séam
 dá chor i gcéill san chéad-chaibidil 
  
9665] dá Eipistil chanónta, mar a
 n-abair, unusquisque tentatur a concupiscentia sua abstractus et
 illectus. Deinde concupiscentia, cum conceperit, parit peccatum;
 peccatum vero cum consummatum fuerit, generat mortem ‘buaidhearthar
 (ar sé) gach aon bhíos arna tharraing agus arna bhréagadh lena
 anmhian; ainn-séin, an 
  
9670] tan ghabhas an ainmhian, beiridh an peacadh;
 an peacadh cheana, an tan bhíos arna chríochnughadh, geinidh an bás.’
 As so is iontuigthe gurab tré aonta do thabhairt dá ainmhianaibh
 gheineas neach an peacadh; agus an tan chuirthear an peacadh i
 ngníomh, go ngeineann an bás. Uime sin, an tan bhíos an 
  
9675] t-anam
 agus an corp i n-ifreann, i ndiaidh laoi na breithe, gabhaidh an
 t-anam ag casaoid ar an gcorp, tré nár fhuiling saothar na
 subháilceadh d'fhulang. Agus gabhaidh mar an gcéadna an corp ag
 iomaithbhear ar an anam, dobudh baintighearna dhó féin, agus do bhí
 críonna, tré nachar chuir srian ris, ar mbeith 
  
9680] umhal dí agus fána
 smacht. As an sgéal so is iontuigthe go dtig don pheacadh an duine
 do chur ar siadhán a slighe na subháilceadh go neamh.




---

p.301


#### An deachmhadh goin


Tig dhe fós oirbhire Dé do thoidheacht ar an duine, amhail léaghthar
 san .28. caibidil in Deuter., mar a ndéin Dia bagar ar 
  
9685] 
an duine agá rádh, si nolueris audire vocem Domini Dei tui ut custodias et facias
 omnia mandata eius, venient super te omnes maledictiones istae.
 Maledictus eris in civitate, maledictus in agro, maledictum horreum
 tuum, maledictae reliquiae tuae. Maledictus fructus ventris tui, et
 fructus terrae tuae ‘muna éistidh tú ré guth 
  
9690] do Thighearna féin Dia,
 ré coimhéad agus ré gníomhughadha aitheantadh uile, tiocfaid na
 mallachta so uile ort. Budh malluighthe thú san chathair, budh
 malluighthe thú san bhfearann, budh malluighthe th'iothlann, budh
 malluighthe do thaise, budh malluighthe toradh do bhruinne agus toradh do 
  
9695] 
thalmhan.’ Adeir arís san chaibidil chéadna na briathra so, ag
 déanamh an bhagair chéadna, adiungat tibi Dominus pestilentiam,
 donec consumat te de terra. Percutiat te Dominus egestate, febri, et
 frigore, ardore et aestu et aere corrupto donec pereas. Sit caelum
 quod supra te est aeneum, et terra quam calcas ferrea. Tradat te
  
9700] 
Dominus corruentem ante hostes tuos. Domum aedifices, et non habites
 in ea. Plantes vineam, et non vindemies eam ‘go mbuailidh Dia
 uireasbaidh ort, lé riachtanas, lé fiabhras agus lé fuacht, lé teas
 agus lé teasbhach agus lé haieór truaillidhe, go gcailltear thú. Go
 raibhe an t-aieór atá ós do chionn 'na phrás, agus an talamh ar a
  
9705] 
saltrann tú iarnaidhe. Go dtiodhlaicidh an Tighearna thú ar dtuitim
 do láthair do námhad. Go dtógbhaidh tú teagh, agus nár áitighe tú é.
 Go bplannduighidh tú fíneamhain, agus nár dhearnaidh tú foghmhar
 uirre.’ As na bagrachaibh móra so do-ní Dia ar an duine trés an
 bpeacadh is iontuigthe gurab tuar 
  
9710] feirge Dé do thuilleamh an peacadh.
 Óir ní héidir a mheas nach gríosann an peacadh Dia ré déanamh
 díoghaltais, mar go mbagrann bás agus caill chloinne agus conáich ar
 an tí do-ní é; ionnus gurab aithreach ré Dia an duine ar eacht ar
 bioth do dhéanamh, amhail adeir sé féin san seiseadh caibidil in
 Genesi, poenitet me 
  
9715] fecisse hominem ‘is aithreach liom an duine do
 dhéanamh.’ Agus is urusa so do thuigsin as an díoghaltas do-rinne
 ar an bpeacthach, mar go dtug tonn doifhreastail díleann dá bháthadh
 i ndíoghail


---

p.302



 an pheacaidh. Agus is 'na fhioghair so atá aní léaghthar ag Eóin
 san dara caibidil, mar do-rinne Críost sgiúrsadha do 
  
9720] chordaidhibh
 cruaidh-righne cnáibe fuair san teampall, ag ruagadh agus ag tafann na
 druinge do bhí ag reic agus ag ceannach san teampall. Mar an gcéadna
 do-ní Dia smachtughadh ar an druing bhíos ag malairt na meabhla, agus
 ag reic an uilc, i gceall-úiribh an choguais: do-ní a ruagadh agus
 a dtafann a hárus na 
  
9725] hanma, lé sgiúrsadhaibh díoghaltais Dé, mar is
 follus as na mallachtaibh do luaidheamar romhainn, bhagras Dia orra.


Léaghthar ag an druing sgrúdas staid na nádúire nach bí cailg i rígh na
 mbeach, agus thairis sin, cibé ainmhidhe do-ní dochar dhó, go lingid
 na beich oile air, agus go ngabhaid dá gcailgibh ann, 
  
9730] mar dhíoghaltas
 ar an éagcóir do-ní ar a rígh féin. Mar an gcéadna, tar ceann go
 bhfuil Dia ceannsa sochma sochroidheach, más eadh, an tan ghoilleas
 neach air, gabhaid a chréatúiridhe ag déanamh díoghaltais ar an tí
 ghoilleas ar Dhia. Gonadh uime sin adeir Solamh san chúigeadh
 caibidil do Leabhar na hEagna, 
  
9735] ag deimhniughadh aneithe se, na briathra
 so, armabit creaturam ad ultionem inimicorum suorum ‘do-ní a
 chréatúir armtha ré díoghaltas do dhéanamh ar a náimhdibh.’ As so is
 iontuigthe go mbíd craoiseacha agus cailge agá chréatúiribh ré
 díoghaltas do dhéanamh ar an druing ghoilleas ar Dhia san bpeacadh.



  
9740] Léaghthar ag Vincentius, san leabhar dá ngoirthear Speculum
 Historiale, iar ndol do Fhrangcaibh i n-anmhacnas ar Dhia, agus ar
 lingeadh ar iomad locht do dhéanamh dhóibh, go dtáinig saithe do
 chuileógaibh móra anaithne ar feadh na Fraingce, do dhéanamh iomaid
 luit dá ngortaibh agus dá dtoirthibh, dá dtáinig 
  
9745] gorta mhór san
 bhFraingc as a los soin. Agus na cuileóga so, an tan do ghlacadh
 duine 'na lámhaibh iad, do-gheibheadh ar eite chlé na cuileóige an
 focal so ira .i. fearg, agus ar an eite dheas Dei .i. Dé. Dá chor
 i gcéill gurab tré mhíréir Dé do dhéanamh agus i ndíoghail a
 fheirge tángadar.



  
9750] Léaghthar fós ar aní gcéadna ag Antonius naomhtha, san dara roinn
 dá Shuim, san cheathramhadh caibidil déag don deachmhadh tiodal, an
 tan táinig Attila Mór, rí na Hunnorum, d'argain agus do
 chreachadh na Fraingce, do bhí ar lingeadh i lochtaibh an


---

p.303



 tan sin. Agus ar mbeith ag argain na tíre dhó, téid easbog
  
9755] 
Trecassensis, darbh ainm Lupus, go n-inneall easbuig agus go
 bhfuirinn do chléir 'na fhochair, agus ar dteacht do láthair an
 ríogh dhó fiafruighis fáth a thuruis don chrích sin de. ‘Mise, ar
 sé, flagellum Dei .i. sgiúirse Dé.’ As so is iontuigthe nach eadh
 amháin dona hainmhintibh brúideamhla do-ní Dia oirnise
  
9760] 
ré díoghaltas do dhéanamh ar an bpeacadh, acht fós dona daoinibh. Agus fós, ní
 headh amháin do dhaoinibh Críostamhla Catoileaca, acht go ndéin
 oirnis do dhaoinibh págánta ré smacht do dhéanamh ar na
 Críostaidhthibh chreideas dó, agus nach déin a réir, mar is follus i
 mórán do stairibh, agus san Bhíobla. Féach 
  
9765] mar do ghabhadar na
 Gothi greim don Eadáile, na Múraigh don Spáin, na Vandali don
 Fhraingc, agus na Lochlannaigh do Shagsaibh, d'Éirinn agus
 d'Albain. Féach fós mar do ghabh Pharao treise ar Chloinn
 Israel, agus Nabugodonasor ón Bháibiolóin, agus na Filistínigh
 agus na Cananei, agus Titus agus Vespasianus ón Róimh, tug
 dearg-ár 
  
9770] Cloinne Israel i n-Ierusalem.


Léaghthar fós sgéal míorbhaileach ar aní se, amhail chuirthear síos san
 leabhar dá ngoirthear Speculum Exemplorum, mar atá go raibhe
 peacthach trom dh'áirithe do bhí ag drud ré deireadh a ré, agus nach
 fuair neach uaidh ucht do thabhairt ar aithrighe, 
  
9775] agus go dtáinig gur
 thaisbéin Críost tré iomad trócaire é féin dó, agus gur nocht a
 chréachta dhó, dá ghríosadh ré déanamh aithrighe. Gidh eadh, do
 ghabh seisean go haindiúid doitheagaisg ag éimdheadh aithrighe do
 dhéanamh. Agus mar do-chonnairc Críost an dobhuidheachas do bhí ann,
 do ghabh fearg é, agus leis 
  
9780] sin cuiris a lámh 'na thaobh dhearg, agus
 do-bheir cuid dá fhuil féin as a thaobh, agus croithis ar an
 bpeacthach í, agus adubhairt, ‘bíodh an fhuil sin mar fhiadhnaise ar
 thusa do bheith damanta go dlightheach.’ Agus leis sin téid Críost a
 hamharc cháich, agus gabhaidh an drong do bhí timcheall an othair ag
 ionnlat a 
  
9785] dheilbhe, ag buain na fola dhe. Gidh eadh, níor fhéadadar,
 acht do lean mar oil i n-úir an uilc do bhí ann de go bhfuair bás.


As a ndubhramar go ró so is follus go ndéin Dia díoghaltas ar na
 daoinibh tréna bpeacaidhibh, agus go ndéin oirnise do chréatúiribh


---

p.304


  
9790] 
ré míoshuaimhneas do chor ar an bpeacthach, agus fós do chréatúiribh
 dearóile, mar thár ar lucht an díomais, gémadh í an choirr-mhíoltóg
 nó an chuil, an tsnidh, an míol, nó an deargnait iad. As a
 ndubhramar is follus méad an dochair tig do dhéanamh an pheacaidh,
 ag toirmeasg an duine ó thriall 
  
9795] i ród díreach na haithrighe.


AN FICHEADMHADH HALT
--------------------


'na gcuirthear síos an ród díreach is ionchoimhéadta ré triall ar
 neamh.
#### An chéad-ghoin


Tuig, a dhuine, an tan bhíos an duine ag triall tré alltar na
 hurchóide agus tré fhásach an pheacaidh, nach féadann an ród do
 dhíorghadh go cathair nimhe. Gonadh ar an druing se labhras Dáibhídh
 Rí san .106. Salm, mar a n-abair, erraverunt 
  
9800] in solitudine, viam
 civitatis habitaculi non invenerunt ‘dobhádar ag dol amudha ar an
 bhfásach, ní bhfuaradar fios chathrach an aittreibh.’ As so is
 iontuigthe, an dream bhíos i siadhán agus i seachrán an pheacaidh,
 nach féadaid an rian díreach go neamh dh'amus. Uime sin, cibé bhíos
 ag triall tré fhásach an pheacaidh, ag dol 
  
9805] ar siadhán, teagmhaidh i
 lámhaibh ladrann ar uairibh é, agus i n-iomad do ghuaisibh oile. Dá
 réir sin, is eadh is indéanta don taisteallach bhíos ar turus,
 greamughadh do chuideachtain mhaith, agus leanmhain díobh do shíor.
 Go fáthach, is í an tslighe anaithnidh se ród na beatha so go bás.
 Uime sin, is éigean 
  
9810] dá gach neach bhíos ré triall innte treóraighe
 d'fhagháil ré heólas na slighe do dhéanamh dhó, nó, dá dtréigidh
 an t-eólaighe, atá sé caillte. Is 'na fhioghair so atá aní léaghthar
 san cheathramhadh caibidil déag do Leabhar na Nuimhreach, mar a
 n-innistear, an tan do thréigeadar Clanna Israel ceannas
  
9815] 
feadhna Mhaoise agus a threóir go Tír Tairrngire, gur éagadar a n-urmhór
 san slighidh. Mar an gcéadna, an dream nach leanann do Chríost mar
 threóraighe, ag triall tré fhásach an tsaoghail se gus an mbás, téid
 amudha, agus ní roichid go Tír Tarrngaire na


---

p.305



 glóire. Agus is ag teagasg aneithe se atá S. Bearnard ag labhairt
  
9820] 
ris an duine, i leabhar a Naomh-smuaineadh, mar a n-abair, elige
 tibi illum amicum tuum, precibus amici tui, qui cum omnia subtracta tibi
 fuerint, solus tibi fidem servabit in die sepullturae tuae ‘togh dhuit
 féin é súd mar charaid (ag labhairt ar Chríost) tré ghuidhe do
 charad. Óir an tan bheanfaidhear dhíot gach uile ní, is 
  
9825] eisean
 amháin choimhéadfas a gheallamh dhuit i ló t'adhlaicthe.’ As na
 briathraibh se is iontuigthe, an tan chaillid a charaid, a
 chaomhthaigh, agus a chompáin, a chlann, a chéadfadha agus a
 chonách saoghalta ar dhuine, gurab é Críost ar dTighearna cara na
 héigne aige, réna fhurtacht i n-am an bháis. Uime sin nach
  
9830] 
fuil treóraighe oile ag an duine is ionchuir i gcoimmeas ré Críost. Agus is
 tríd sin do dheónuigh Dia sin do thabhairt mar theastas air, an tan
 adeir na briathra so léaghthar ag Matha san .22. caibidil, mar a
 n-abair, ag aithfhriotal bhriathar na druinge sin ré Críost,
 magister, scimus quia verax es, et viam Dei inveritate 
  
9835] doces ‘a
 mhaighistir, ar siad, is feasach sinn go bhfuil tú fírinneach, agus
 go seólann tú slighe Dé san bhfírinne.’ As so is iontuigthe gurab é
 Críost amháin is fír-eólach againn, rénar ndíorghadh san raon díreach
 go neamh. Gidh eadh, tabhair dot aire, an tan bhíos duine ag triall
 i ló shneachta, agus grian 
  
9840] ag taitneamh air, iar ndol isteach i
 dteagh dhó, nach léir dhó a bheag nó a mhór, ó neimh an tsneachta
 do bheith 'na shúilibh, agus uime sin nach dleaghair dhó triall
 roimhe go hobann san teach, go sgaoiltear deallradh an tsneachta
 bhíos 'na shúilibh, d'eagla go dtuitfeadh i bhfairthis nó i
 ndeirc dá mbiadh san 
  
9845] árus. Mar an gcéadna an tí bhíos ag triall
 tré mhacnas agus tré réim aimseardha an tsaoghail go hárus an bháis,
 bí deallradh agus lonnradh na loise saoghalta ag déanamh sgáile dá
 shúilibh, go nach léir dhó guais an bháis bhíos roimhe, go ndéin
 comhnaidhe i n-orsain an bháis, ag machtnadh agus ag midheamhain
  
9850] 
ar ghuaisibh an bháis, agus nó go dtabhair i ndearmad agus i ndío-chuimhne
 sgáile na sochar saoghalta agus na saidhbhreas fhágbhas dá
 éis. Gonadh 'na fhioghair so atá aní léaghthar san naomhadh caibidil
 déag don treas leabhar do Leabhraibh na Ríogh, mar do bhí an fáidh
 Elias i ndorus na huamha 'na sheasamh, agus


---

p.306


  
9855] 
é ag meas agus ag sgáthántacht ann. Agus do-chonnairc gaoth láidir,
 talamh-chumhsgughadh agus teine, agus ní fhacaidh an Tighearna ionnta;
 agus do-chonnairc séideadh foghaoithe, agus do bhí an Tighearna ann.
 Go fáthach, is é Elias an t-aithrigheach bhíos ré bruinnibh báis;
 agus na trí neithe at-chonnairc is nach raibhe 
  
9860] an Tighearna, is eadh
 chialluighid, gaoth an uabhair, talaimh-chrioth na feirge, agus teine
 na sainnte, is léir don tí bhíos ag fagháil bháis. Gidh eadh, an
 séideadh mín 'na raibhe an Tighearna, is eadh chialluigheas, briathra
 milse an Bhíobla, lé dteagaisgthear an duine do leith tháire do
 thabhairt ar na 
  
9865] neithibh saoghalta agus dúla do thabhairt dona
 neithibh neamhdha. Mar sin tig do bhriathraibh an scrioptúra táir
 agus tarcaisne do bheith ag an tí bhíos ré hucht an bháis ar an
 díomas, ar an bhfeirg, agus ar an sainnt, agus grádh agus gean do
 bheith aige ar an umhlacht, ar an bhfoidhidin, agus ar an
 mbochtacht; agus sin uile 
  
9870] do theacht do bhíthin bhréithre Dé do
 chlos. Agus is ar an malairt se thig ar aigneadh an othair labhras
 Dáibhídh san .76. Salm, mar a n-abair, haec mutatio dexterae
 Excelsi ‘ag so malairt deas-láimhe Dé.’ Dá chor i gcéill gurab do
 chumhachtaibh Dé tig an mhalairt agus an claochlódh sin do
 thoidheacht i n-aigneadh 
  
9875] an othair, mar go dtig dhe na dubháilce do
 thréigean, agus na subháilce do ghreamughadh agus do ghrádhughadh,
 agus tár agus tarcaisne do thabhairt ar na neithibh talmhaidhe. Gonadh
 uime sin adeir Críost san seiseadh caibidil ag Matha na briathra so,
 non potestis Deo servire et mammonae ‘ní féadtar
  
9880] 
libh foghnamh do Dhia agus don tsaidhbhreas.’ Dá chor i gcéill gurab contrárdha na
 feadhma iarras Dia ar na daoinibh agus an feidhm iarras an saoghal. Óir
 is eadh iarras Dia ar na daoinibh, umhla agus foidhide agus bochtacht;
 agus is eadh iarras an saoghal, uabhar agus fearg agus sainnt. Agus
 mar sin dá gach feidhm oile 
  
9885] dá n-iarraid ó shoin amach, bíd
 contrárdha dá chéile. Gonadh uime sin adeir an ríogh-fháidh
 Dáibhídh gurab é malairt deas-láimhe Dé, an tan thréigeas an
 saidhbhir sádhaile agus sáimhrighe agus socamhal, agus ghrádhuigheas
 anshódh agus buaidhreadh agus bochtacht. Agus fós, tuigthear as na
 briathraibh céadna an mhalairt do-ní 
  
9890] deas-lámh Dhé idir an saidhbhir
 agus an bocht. Óir an tan bhíos an


---

p.307



 bocht go dearóil fá thár agus fá tharcaisne ré linn a bheatha fá
 láimh chlí Dé go lom lochardha, gan socamhal ná suaimhneas ná
 sáimhrighe shaoghalta do bheith aige, go mbí an toictheach go
 saidhbhir sádhail fá dheas-láimh an domhain san bheathaidh
  
9895] 
se. Gidh eadh, an tan sgarthar ris an saoghal iad, leath ar leath, do-bheir Dia
 beannacht na deas-láimhe don bhocht, agus ní thabhair don tsaidhbhir
 acht beannacht láimhe clí an chonáich shaoghalta. Gonadh 'na
 fhioghair sin atá aní léaghthar in Genesi san .48. caibidil, mar
 a léaghthar linn, an tan 
  
9900] tug Ioseph a dhias mhac .i. Manasses agus
 Effraim ré fagháil bheannachta an ard-athar Iacob, agus cuiris
 Manasses fá dheas-láimh an ard-athar Iacob, agus Effraim fána
 láimh chlí. Agus ar mbeith annsin dóibh, do chuir a lámha tar a
 chéile, ionnus go ráinig an deas-lámh ós cionn Effraim agus an lámh
 chlí ós 
  
9905] cionn Manasses. Agus arna fhaigsin do Ioseph éighmhis go
 hard, agá rádh, ‘ní hoircheas sin, a athair, óir is é Manasses an
 t-oighre.’ Freagrais Iacob agá rádh, ‘budh é an tí is lugha bhus
 mó,’ ar sé; gur lean beannacht na láimhe deise don mhac fá hóige,
 Effraim, agus beannacht na láimhe clí do Manasses. 
  
9910] Go fáthach, is
 é Ioseph an saoghal, agus Dia nimhe Iacob, Manasses an saidhbhir
 agus Effraim an bocht. Óir mar sin do-ní Iacob mór, Dia Athar,
 ris na daoinibh: do-bheir beannacht na láimhe deise .i. glóire nimhe
 dona bochtaibh fíréanda agus beannacht na láimhe clí dona
 toicceachaibh, mar atá conách saoghalta. Agus 
  
9915] ní héigcneasta sin, do
 bhríogh gurab ionann Manasses agus oblivio .i. dearmad; ionnus an
 tan do-bheirid lucht na saidhbhreas saoghalta commaoine agus
 dearlaicthe Dé i ndearmad, nach mó ioná beannacht na láimhe clí, mar
 atá rath agus réim saoghalta do-bheir dhóibh; ionnus, i ndíoghail a
 ndearmaid, gurab lór 
  
9920] lé Dia ana aimseardha nó sonas saoghalta do
 thabhairt dóibh, agus nach tabhair sochar beannachta na láimhe deise
 .i. glóir nimhe dhóibh. Is ag luadh aneithe se atá S. Augustin i
 seanmóir d'áirithe, mar a n-abair, hac animadversione percutitur
 peccator, ut moriens obliviscatur sui, qui quamdiu vixit est oblitus
 Dei ‘do bhuail Dia 
  
9925] mar dhíoghaltas ar an bpeacthach go dtugadh é
 féin i ndearmad ré linn an bháis, ar dtabhairt Dé i ndearmad
 do-san an feadh


---

p.308



 do mhair.’ As na briathraibh se S. Augustin is iontuigthe, an tí
 do-ní Manasses .i. dearmad de féin, go dtabhair Dia eisean i
 ndearmad i n-am an éigin, ré hucht an bháis; agus dá 
  
9930] bhríogh sin
 nach roicheann é acht beannacht na láimhe clí, mar atá loise nó
 saidhbhreas saoghalta. Ionann iomorra Effraim agus crescens, nó an
 tí do bhiadh ag fás. Agus ní héigcneasta sin do rádh ris na bochtaibh,
 do bhríogh go mbíd ag fás i ndiaidh na beatha so, an mhéid go mbí gach
  
9935] 
aon díobh 'na rígh, agus i seilbh gach sochair dá mbí ar neamh go
 síordhaidhe. Agus ar an malairt bhíos idir an saidhbhir agus an bocht,
 idir staid na beatha aimseardha agus na beatha síordhaidhe, atá aní
 léaghthar ag Dáibhídh san .101. Salm, mar a n-abair, mutabis eos
 et mutabuntur ‘do-ghéana tú iad do mhalairtiughadh, 
  
9940] 
agus beidh ar ndéanamh mhalairte dhíobh.’ Dá chor i gcéill, an tí bhíos bocht
 ar an saoghal, go mbí saidhbhir go síordhaidhe tréna shubháilcibh ar
 neamh; agus an tí darab soirbh an saoghal lé saidhbhreas, go mbiaidh
 bocht amhgarach i n-amarrán ifeirn tré shaoghal na saoghal, madh
 peacthach marbhthach iar 
  
9945] n-éag é. Uime sin is follus gurab duine
 éigcríonna an tí do-ní feidhm nó foghnamh feadh a ré don chealgaire
 chaillteach .i. an saoghal, nach tabhair i ndíol gach uilc agus gach
 anfhorlainn dá n-iomcharann ann acht maitheas bréige, agus gan acht
 seal do thabhairt air sin féin dó; agus ré triall a staid na beatha so
  
9950] 
nach léigeann leis acht an eisléine. Gonadh 'na fhioghair sin atá aní
 léaghthar san .29. caibidil in Genesi, mar a léaghthar, an tan do-
 chuaidh Iacob d'iarraidh inghine Laban, go raibhe ag déanamh
 feadhma seacht mbliadhna dhó, mar cheannach ar Rachel, an inghean
 sgiamhach do bhí aige, d'fhagháil 'na mhnaoi; 
  
9955] agus i gcionn seacht
 mbliadhan nach fuair acht inghean ghránna ghiom-shúileach, darbh
 ainm Lia, agus púicín do chur uirre. Mar an gcéadna do-ní an
 saoghal, an tan téid Iacob, .i. an duine, do dhéanamh feadhma seacht
 mbliadhna dhó .i. feadh a ré, bhíos 'na seacht gcuid, mar atá 'na
 naoidhin, 'na leanbh, 'na 
  
9960] mhacaomh, 'na ógán, 'na fhior, 'na
 sheanóir, agus 'na athlaoch. An tan shaoileas Rachel .i. glóir
 nimhe d'fhagháil pósta ris mar thuarastal, is eadh do-ní, púicín
 an pheacaidh do chur


---

p.309



 ris, agus an inghean ghránna ghiom-shúileach do bhí aige, mar atá
 saidhbhreas soghluaiste an tsaoghail, do dháil dó i ndíol 
  
9965] Rachel
 .i. ghlóire nimhe. Gonadh uime sin adeir S. Augustín san .28.
 Seanmóir ar bhriathraibh an Tighearna na briathra so, ag teagasg an
 duine do leith an tuarastail dlighthigh is oircheas dó d'fhagháil
 tré shaothrughadh na subháilceadh san saoghal so, agus ag tabhairt
 mheisnigh dhó 
  
9970] ré déanamh mhaith-ghníomh go buain-sheasmhach do
 thúr ghlóire nimhe dhó féin — ag so mar adeir, non tibi displiceat
 paupertas: vis scire quid valet? coelum emit; ita Christus in
 stabulo natus est, et semper vixit in paupertate ‘ná bíodh míodhúil
 agat san bhochtacht. An áil leat a fhios d'fhagháil
  
9975] 
créad is fiú í? Ceannuighthear lé neamh. Uime sin san stábla rugadh Críost, agus
 tug a bheatha do shíor as i mbochtacht.’ Is ar aní so labhras
 Dáibhídh san .61. Salm mar a n-abair, divitiae si affluant nolite
 cor apponere ‘dá lingid na saidhbhris oraibh, ná cuiridh bhar gcroidhe
 ionnta.’ Dá chor i gcéill, 
  
9980] an dream ré n-éirgheann acfuinn
 ionnmhusa nó saidhbhreas saoghalta, nach dleaghair dhóibh iomad cúraim
 do bheith 'na dtimcheall aca, acht a mheas nach bí acht reachtas nó
 stíobhardacht orra, agus dá réir sin a gcur agus a gcaitheamh ar an
 modh bhus maith lé Dia, do réir a dtuigse féin, nó do réir mar
  
9985] 
sheólfaid dronga eagnaidhe oile iad. Gonadh ag neartughadh lé fírinne
 aneithe se atá aní léaghthar ag S. Augustin i seanmóir dh'áirithe,
 mar a n-abair, haveat homo multas pecuniarum facultates, si in eis
 non extollitur, pauper est; non habeat aliquid, sed cupiat, inter
 divites reprobos eum reputet Dominus, quia divites et pauperes
  
9990] 
in corde interrogat, non in arca ‘bíodh iomad acfuinne airgid ag neach, muna
 ngabhaidh uaill as, is bocht é; ná bíodh éin-ní aige, acht bíodh a
 mhian air, measaidh an Tighearna gurab ionchuir idir lucht an
 tsaidhbhris diommolta é. Óir is iad lucht an tsaidhbhreasa nó na
 bochtachta san chroidhe iarras, 
  
9995] agus nocha n-iad an dream agá mbí
 an conách san chiste aca.’ As so is iontuigthe nach iad an dream agá
 mbíd na sealbha saoghalta aca mheasas Dia do bheith saidhbhir, do
 thaoibh na cionta nó na coire bhíos i ndiaidh an chonáich
 shaoghalta


---

p.310



 do shealbhughadh dhóibh, acht fós, na boicht bhíos lán d'álghus
  
10000] 
agus d'accobhar dona sealbhaibh saoghalta dá rochtain, tar ceann nach
 tig dhíobh a ghreamughadh, acht amháin an fonn foiréigneach bhíos
 orra réna bhfagháil.


#### An dara goin


Léaghthar in Exodo, an tan do chongaibh inghean ríogh na hEthiopia
 Moyses ré bheith 'na chéile aice féin, do-rinne sé dá 
  
10005] íomháigh,
 mar atá íomháigh dhíobh darbh ainm oblivio .i. dearmad, agus an dara
 híomháigh darbh ainm memoria .i. meabhair. Tug an chéid-íomháigh
 d'inghin ríogh na hEthiopia, agus an dara híomháigh dhó féin.
 Do measadh iomorra gur mhac d'inghin ríogh na hÉigipte darbh ainm
 Thalamut Maoise. 
  
10010] Gidh eadh, gan amharas do budh mac mná Eabhraidhe
 é. Go fáthach, is é Maoise an saidhbhir; agus is é rí na hEthiopia
 rí an dorchadais .i. an saoghal; agus is í an inghean phósas ris an
 saidhbhir an tsainnt. Agus mar do shaoil inghean ríogh na
 hEthiopia gurbh í inghean Pharao máthair Mhaoise, agus nárbh í
  
10015] 
acht bean Eabhraidheach, mar an gcéadna ní hé an sonas saoghalta
 is máthair don tsaidhbhir, acht bochtacht agus amhgar agus amarrán, an
 bhean Eabhraidheach. Gonadh uime sin adeir Iob san cheathramhadh
 caibidil déag, homo natus de muliere, brevi vivens tempore, repletur
 multis miseriis ‘iar mbeith don 
  
10020] mhac arna bhreith ó mnaoi, agus ré
 marthain ré ghearr dhó, líontar d'iomad d'amhgaraibh é.’ As so
 is iontuigthe, tar ceann go saoileann an toicceach ré fhada, sonas,
 socracht agus sáimhrighe d'fhagháil dó féin, gurab meinic gurab
 duadh agus doghraing, amhgar amarrán agus anfhochain theagmhas dó. Is
 eadh 
  
10025] chialluighid an dá íomháigh úd: an chéid-íomháigh, an dearmad,
 do-bheir inghean ríogh na hEthiopia .i. an tsainnt, i gcommaoinibh
 Dé orainn, agus i mbochtacht Chríost, dá dtig go meinic an
 Críostaidhe do leanmhain do mhnaoi choigcríche mar atá an tsainnt,
 lé gcongbhaighthear go meinic é i gcoigcrích na 
  
10030] coire, i n-imchian
 óna thalamh díleas féin, flaitheas Dé. Agus uime sin is cneasta do
 gach aon aithris do dhéanamh ar Mhaoise, maille ré coimhéad an dara
 híomháighe úd, dá ngoirthear an


---

p.311



 mheabhair, ré bhféadfaidh an Críostaidhe bheith cuimhneach
 ar chomaoinibh agus ar dhearlaicibh Dé, agus ar bhochtacht Chríost,
 agus 
  
10035] ar réim a bheatha, ó's é is treóraighe agus is eólach dhúinn i
 slighe na haithrighe go neamh.


#### An treas goin


Tabhair dot aire, a dhuine, nach diommolann Dia na saidhbhris, acht
 an dúil shanntach bhíos ag an duine réna sealbhughadh; amhail adeir
 Dáibhídh Rí san .61. Salm, mar 
  
10040] a n-abair, divitiae si affluant,
 nolite cor apponere ‘dá lingid na saidhbhris oraibh ná cuiridh bhar
 gcroidhe ionnta.’ Gonadh uime sin adeir S. Augustine ag teacht leis
 aní gcéadna na briathra so, non damnat divitias unde mereamur coelum,
 sed cor appositum, quod non expedit ‘ní dhamnuigheann Dia
  
10045] 
na saidhbhris, lé gceannchar linn neamh, acht damnuighidh an croidhe
 chuirthear ionnta, mar nach oircheas,’ acht chumhduigheas iad. Dá
 chor i gcéill nach san saidhbhreas bhíos an locht, acht i gcroidhe
 an tí do-ní aindíol éigcneasta dhe. Óir dá raibhe saidhbhreas ag
 neach, agus go gcreanfadh ré 
  
10050] déirc, ré daonnacht agus ré hoineach do
 dhéanamh ar dhílleachtaibh agus ar dheibhléanaibh Dé é, atá somholta
 go mór. Gidh eadh, an tí chuireas cruinniughadh agus connlughadh air,
 agá chumhdach go ham a chuirthe i soileas leith-leasach dhó féin,
 agus gan an stíobhardacht chóir do dhéanamh air do réir thoile Dé
 do-bheir 
  
10055] dhó é, atá indiommolta go mór. Agus an drong lé roinneann
 Dia na saidhbhris shaoghalta, agus shaoileas gurab sealbh dhíleas
 dóibh féin iad, agus dá réir sin nach cuireann i sochar do réir thoile
 an Tighearna iad, acht do réir a dtoile féin, tiocfaidh lá an
 chúntasa, mar a mbeanann Dia sorthan díobh in gach sochar
  
10060] 
dá dtug dhóibh, idir chéill, céadfaidh agus chonách saoghalta. Nó dá
 saoileadh an saidhbhir go leamh gurab sealbh dhíleas dó é, ná éin-ní
 dá bhfuil aige, atá sé meallta. Agus is uime sin adeir Dáibhídh Rí
 san .23. Salm, ag bréagnughadh an mheasta bhíos ag an saidhbhir
 sanntach air féin, na briathra so, Domini est 
  
10065] 
terra et plenitudo eius,
 orbis terrarum et universi qui habitant in eo ‘is leis an dTighearna
 an talamh agus a lucht, an chruinne


---

p.312



 thalmhanda agus na huile áitighid innte.’ Mar sin nach fuil ag an
 duine acht reachtas nó stíobhardacht do dhéanamh do Dhia, agus go
 mbíd i n-áirithe cúntasa do thabhairt uatha do Thighearna 
  
10070] 
nimhe, is sealbhaidhe díleas ar gach ní dá mbí san chruinne.


#### An ceathramhadh goin


Is cneasta an samhlughadh do-ní Anselmus naomhtha, thig leis aní se
 san leabhar ro sgríobh dona Samhluighthibh, mar a n-abair gurab
 cosmhail an duine ré muilleóir do ghlacfadh muileann ó thighearna, ar
 choingheall go mbeith d'fhiachaibh air dlighe 
  
10075] an mhuilinn do
 thabhairt don tighearna, agus cíos cinnte do bheith dhó féin mar
 chothughadh óna thighearna; agus go measfadh an tighearna go
 bhfuighbheadh féin cruithneacht agus gach arbhar somholta oile ón
 muilleóir, i ndlighe nó i ndualgus an mhuilinn, agus 'na dhíol sin
 gurab eadh do-bhéaradh an muilleóir uaidh, 
  
10080] cáithleach, nó lóch, nó
 neithe éadtarbhacha oile; agus arna fhionnachtain sin don tighearna go
 gcuirfeadh an muilleóir dá cheangal agus dá chor i bpríosún, i
 ndíol shochair an mhuilinn do chor amudha. Mar an gcéadna do-ní
 Dia ris na daoinibh: do-bheir muileann .i. maoin shaoghalta dhóibh i
 ngeall ar dhlighe 
  
10085] do dhíol as, mar atáid boicht agus dílleachta agus
 daoine éagcruaidhe agus gach drong oile bhíos i riachtanas do
 chothughadh agus do bhiathadh lé déirc, lé daonnacht agus lé
 hoineach. Gidh eadh, an dream do-bheir sin i bhfaill, agus do-ní
 cruas agus connlacht agus cruinniughadh agus coimhéad ciste ar na
 sealbhaibh saoghalta, agus 
  
10090] chongbhas ó bhochtaibh agus ó
 dheibhléanaibh Dé iad, agus nach tabhair do Dhia, i ndlighe an
 mhuilinn, acht cáithleach cruais agus lóchán lochta agus loim-cheisnimh,
 cuiridh Dia dá gceangal iad i n-am an éaga, agus mar
 do-gheibh sochar an mhuilinn dá chor amudha leó, cuiridh dá
 gceangal agus dá gcuibhriughadh, dá 
  
10095] gcor i bpríosún pheannaideach
 ifrinn dá bpianadh go síordhaidhe iad. Gidh eadh, bíodh a fhios agat,
 a léaghthóir, nach éigean do gach aon-duine dubh-dhruim do chor ris
 an saidhbhreas saoghalta, agus nach bí sé ar a gcumas, do réir na
 cuinge chuirid orra, a thréigean go hiomlán. Óir an drong bhíos ré
 cothughadh agus ré 
  
10100] cathughadh, ar a mbí cúram saoghalta, ní fhéadaid
 an maitheas


---

p.313



 saoghalta go hiomlán do thréigean, ar a mbí do chúram chloinne,
 feadhmannach, agus gach foirne oile ó shoin amach orra. Ní hionann
 agus an t-aos crábhaidh, darab cothughadh an crábhadh, agus agá mbí
 d'fhiachaibh ar chách cothughadh do thabhairt dóibh
  
10105] 
dá chionn. Agus is i bhfioghair na druinge úd bhíos ré cothughadh agus ré
 cathughadh atá an fhioghair léaghthar san naomhadh caibidil déag in
 Genesi, mar a n-innistear, iar dtréigean Sodoma do Lot, gur
 chomhnaidh i gcathraigh bhig, darbh ainm Segor, i ngar do
 Sodoma, do bhríogh nachar fhéad tré éiglidheacht dol i 
  
10110] mullach an
 tsléibhe do bhí roimhe. Mar an gcéadna, an drong bhíos ré cathughadh
 agus ré cothughadh, nach féadaid dul i mullach na bochtachta, lé
 bhféadfaidís gach éin-ní do thréigean, acht is éigean dóibh anmhain
 i n-ucht an tsléibhe, ré déanamh a bhfeadhma dlighthigh féin do
 Dhia. Agus is ag moladh an dá 
  
10115] dhrong so atá aní léaghthar ag
 Dáibhídh san .127. Salm, mar a n-abair, ag labhairt ar an duing
 se, nó ar gach aon fá leith dhíobh, labores manuum tuarum quia
 manducabis, beatus es et bene tibi erit ‘do bhríogh go n-íosfaidh
 tú saothar do lámh féin, budh beannuighthe thú, agus is maith raghas
 duit.’ Dá chor i gcéill 
  
10120] gurab somholta staid bheatha an dá chinéal
 daoine do luaidheamar, an tan chuirid go sochrach é. Gidh eadh, ní
 hiad so atá indiommolta, acht an drong do-ní ceilt agus cruas,
 coigilt agus cruinniughadh ar an saidhbhreas saoghalta, agus shaoileas
 gurab sealbh dhíleas dóibh féin é, agus gan aca air do cheart acht
  
10125] 
reachtas, lé riar gach druinge bhíos easbadhach; agus an tan chuirid
 a gcroidhe go craosta i seilbh na saidhbhreas bhíos ré a roinn ar
 dhaoinibh easbadhacha oile, agus chuireas i sochar leith-leasach
 dhóibh féin iad. Óir bíd an drong go meinic taoibh riú do thuarastal
 ó Dhia. Agus is i bhfioghair an tí chuireas a chroidhe
  
10130] 
sna saidhbhreasaibh saoghalta, agus chuireas i sochar dhó féin go leith-leasach
 iad, agus shaoileas mar aon ris sin bheith i gcuibhreann na
 bhfíréan ar neamh, atá aní léaghthar ag Matha san .20. caibidil,
 mar a n-abair Críost go fáthach na briathra so ris an tí do shaoil
 tuilleamh agus tuarastal d'fhagháil do leath-chumaidh ar
  
10135] 
an gcuid oile don mheithil, agus do bhí ag tormas agus ag ceasacht. Ag so
 briathra Críost, amice, non facio tibi iniuriam, tolle quod


---

p.314



 tuum est, et vade ‘a chara, ní dhéinim éagcóir ort; tógaibh leat aní
 is leat féin, agus imthigh.’ Dá chor i gcéill, an dream ghabhas mar
 thuarastal chuca loise agus toicce thalmhaidhe, agus agá mbí a
  
10140] 
gcroidhe ionnta, an tan shaoilid miana fhlaithis nimhe d'fhagháil
 dá éis, adeir Críost riú na tuarastail 'na raibhe a ndúil, mar atá an
 saidhbhreas saoghalta, do bheith aca, agus gan tabhach a dtuarastail
 do dhéanamh, do bhríogh nach raibhe rioth ná roinn aca acht ris an
 saoghal, dá rabhadar do shíor ag 
  
10145] déanamh fheadhma — acht muna
 ndearntaoi leó aithrighe, agus dá réir sin a gcroidhe do tharraing
 as an saidhbhreas do réir thoile agus mhiana Dé, agus a thréigean do
 mhuin chroidhe.


#### An cúigeadh goin


Agus is cosmhail an t-inneall dhleaghair don Chríostaidhe do chur
 air féin, ré triall i raon bhaoghlach na beatha so, agus an t-inneall
  
10150] 
chuireas an caiptín críonna ar a shluagh, ré triall i mbealach
 bhaoghlach dhó, mar atá dá chórughadh do dhéanamh dhíobh, an céad-
 chórughadh i dtosach agus an dara córughadh i ndeireadh; ionnus, dá
 gcailltí córughadh dhíobh, go bhféadfadh an dara córughadh
 cathughadh do dhéanamh. Go fáthach, is é an céad-chórughadh
  
10155] 
bríogha spioratdha na hanma, agus na subháilce; an dara córughadh, an corp gona
 chéadfadhaibh. Is ag cor aneithe se i gcéill atá aní léaghthar ag
 Matha san .26. caibidil, mar a n-abair Críost ré hucht na páise,
 spiritus quidem promptus, caro autem infirma ‘atá an spioraid ollamh,
 agus an cholann éiglidhe.’ 
  
10160] Dá chor i gcéill go mbí calmacht san
 choguas ré cathughadh ris na dubháilcibh, agus go mbí an cholann
 aibrisg éiglidhe. Is i bhfioghair aneithe se atá aní léaghthar ag
 Genesis san .32. caibidil. An tan do bhí Iacob ag teitheadh ré
 Laban dá dhúthaigh féin, agus do chuir Esau a dhearbhráthair
 luigheachán air, is eadh do-rinne 
  
10165] Iacob, dá chórughadh do dhéanamh
 dá bhuidhin. Gidh eadh, do chuir Rachel an bhanfhlaith sgiamhach
 i gceannas feadhna na céad-bhuidhne, agus Lia, an bhean ghiom-shúileach,
 i gceannas feadhna na buidhne déidheanaighe, agus mar sin
 ní bhfuair Esau ann féin cur chuca. Mar an gcéadna go fáthach, is
 é Laban an saoghal, 
  
10170] Rachel grás Dé, Lia an toicce thalmhaidhe,
 Iacob an duine, agus


---

p.315



 Esau an diabhal. Óir, mar mheasas Iacob .i. an duine, dealughadh
 ris an saoghal, agus imirce na haithrighe do dhéanamh go neamh, is
 eadh dhligheas, tosach na slighe do thabhairt ar thriall i raon na
 haithrighe don anam, bhíos sgiamhach i ngrásaibh 
  
10175] Dé agus i
 subháilcibh; agus deireadh na slighe do thabhairt do Lia .i. don
 cholainn gona céadfadhaibh, dhligheas lorgaireacht do dhéanamh ar an
 anam gona subháilcibh. Agus mar sin an tan bhíos ceannas feadhna ag
 an anam, bhíos i ngrásaibh Dé, agus bhíd na subháilce 'na mbuidhin
 aige, agus leanas an cholann 
  
10180] gona céadfadhaibh san rian chéadna é, ní
 fhaghann Esau .i. an t-aidhbhirseóir, buaidhreadh do dhéanamh air,
 do bhríogh go mbí congnamh speisialta Dé ag an duine ré triall san
 turus sin. Gonadh uime sin atá aní léaghthar ag Ambrosius naomhtha,
 i n-eipistil d'áirithe, ag labhairt ris an tí chuireas an
 t-inneall so
  
10185] air ré triall ar eachtra na haithrighe, Deus ipse,
 omnium Rector ae Dominus, cum omni militia angelorum, certamen tuum
 spectat, tibique conra diabolum dimicanti aeternitatis coronam parat,
 ‘bí Dia féin, Stiúrthóir agus Tighearna na n-uile, mar aon ré huile
 shochaidhe na n-aingeal, ag feitheamh do chathuighthe; agus ré
 mbeith ag coimheasgar ris an diabhal duit, ollmhuighidh coróin na
 síordhaidheachta dhuit.’


#### An seiseadh goin


Agus is 'na fhioghair so atá aní léaghthar san .40. caibidil in
 Genesi, mar ar fhaisnéis Ioseph do dháileamh Pharao go mbiadh
 arna réidheachadh i gceann trí lá, as an bpríosún 'na 
  
10195] raibhe, agus agá
 chur 'na innmhe féin arís. Go fáthach, is é an dáileamh so Pharao
 an peacthach bhíos i bpríosún an pheacaidh, agus na trí lá úd trí
 cotcha na haithrighe, mar atá brón-chombrúdh, faoisidin, agus lóir-ghníomh,
 lé gcuirthear neach 'na innmhe féin, mar atá i staid an
 ionnracais arís, go triall ar neamh dhó. Agus 
  
10200] is i bhfioghair na
 dtrí rann so na haithrighe atá aní léaghthar san .24. caibidil don
 dara leabhar do Leabhraibh na Ríogh, mar a léaghthar go dtugadh a
 rogha do Dháibhídh Rígh, pláigh trí lá d'fhulang, nó gorta agus
 inghreim easgcarad seacht mbliadhna; agus rug do rogha pláigh thrí lá
 d'fhulang. Go fáthach, is eadh


---

p.316


  
10205] 
chialluighid na trí lá úd, trí cotcha na haithrighe; is eadh
 chialluigheas an ghorta úd, agus an inghreim easgcarad, gorta
 ghrádha Dé, agus bheith i mbaoghal ag aimsighthibh na námhad, mar
 atá an diabhal, an saoghal, agus an cholann, feadh seacht mbliadhan,
 mar atá feadh saoghail an duine, roinntear 'na sheacht 
  
10210] míribh, amhail
 adubhramair romhainn. Is iad na trí lá úd na haithrighe thuigthear a
 briathraibh Mhaoise san chúigeadh caibidil in Exodo, mar a
 n-abair, ibis viam trium dierum per desertum ‘rachaidh tú trés an
 bhfásach uidhe thrí lá.’ Dá chor i gcéill go bhfuil uidhe thrí
 lá ré triall tré fhásach na haithrighe go Tír 
  
10215] Tharrngaire an
 fhlaithis neamhdha. Gonadh ag musgladh mheanman an aithrighigh ré
 déanamh an turuis se atáid briathra S. Bearnard i seanmóir
 dh'áirithe, mar a n-abair, fugite de medio Babylonis, et salvate
 animas vestras. Convolate ad urbes refugii, ut possitis de peccatis
 agere poenitentiam, et in praesenti obtinere 
  
10220] gratiam, et in futuram
 gloriam finaliter praestolari ‘teithidh a lár na Báibiolóine, agus
 fóiridh bhar n-anmanna féin. Déanaidh coimheiteall go cathrachaibh
 an tearmainn, ionnus go bhféadfadh sibh aithrighe do dhéanamh in
 bhar bpeacaidhibh, ré greamughadh na ngrás san saoghal so, agus ré
 sealbhughadh na glóire atá ré 
  
10225] teacht go críochnuightheach.’ Agus is i
 bpearsain an tí chríochnuigheas an turus so atá aní léaghthar san
 .24. caibidil in Ecclo., mar a n-abarthar, in civitate
 sanctificata requievi ‘do chomhsanaidh mé san chathraigh naomhtha.’
 Dá chor i gcéill, an dream chríochnuigheas an turus so, go mbíd go
 síodhach suaimhneach 
  
10230] i seilbh na glóire síordhaidhe i gcathraigh nimhe.
 Atá fioghair ag Eóin san .21. caibidil in Apocal. ag teacht leis
 aní se, mar a n-abair Eóin go bhfacaidh cathair cheathra slios,
 agus trí doirse ar gach slios díobh. Go fáthach, is iad na ceathra
 sleasa, cheathra haosa an duine; agus na trí doirse ar gach slios trí
 cotcha na 
  
10235] haithrighe bhíos ag an duine ré triall trés na trí rannaibh
 úd na haithrighe go neamh. Gonadh dá chur so i gcéill atá an
 fábhaill-sgéal léaghthar ag Matha san .20. caibidil, mar a
 nochtann gur chuir an t-athair muinntire drong dá mheithil do
 bhuain na fíneamhna an chéad-uair don ló. Ionann sin ré a rádh agus i n-aois 
  
10240] 
mhacaoimh. Do chuir an dara drong an treas uair don ló.


---

p.317



 Ionann sin ré a rádh agus an drong bhíos i n-aois ógáin, chuireas
 Dia do dhéanamh feadhma dhó féin san bhfíneamhain .i. i saothrughadh
 na subháilceadh. An treas drong chuireas amach an seiseadh uair don
 ló .i. sa meadhón laoi, an drong bhíos 
  
10245] i meadhón a n-aoise .i. san
 aois fheardha. Agus an ceathramhadh drong chuireas amach san naomhadh
 uair, ar a thrí do chlog i ndiaidh mheadhóin laoi .i. na
 seanóiridhe. Óir ní fhuil drong dona ceithre drongaibh se ag nach
 bíd trí doirse, mar atá trí cotcha na haithrighe osluigthe rompa.
 Gonadh uime sin atáid na 
  
10250] briathra brostuightheacha so Ieronimus
 naomhtha, ag míniughadh na mbriathar so ag Matha, poenitentiam agite
 ‘déanaidh aithrighe.’ Ag so mar adeir Ieronimus naomhtha,
 amaritudinem radicis dulcedo pomi compensat, pericula maris spes lucri
 delecat, dolorem medicinae spes salutis mitigat. Qui desiderat nucleum,
 frangat 
  
10255] nucem; poenitentiam agat, qui volt aeterno adherere bono;
 frangat conia Christi narrare possunt, qui ad palmam indulgentiae
 meruerunt pervenire ‘do-bheir milse an ubhaill cúitiughadh i searbhas
 na préimhe. An dóigh bhíos ag neach as saidhbhreas d'fhagháil, tig
 dhi gean do bheith ag neach ar ghuaisibh an 
  
10260] mhara. An dóigh bhíos
 ag neach as a shláinte, ceannsuighidh doilgheas an leighis. An tí agá
 mbí mian don eitne, briseadh an chnú. Cibé rénar mian bheith táitte
 ris an mhaith shíordhaidhe, déanadh aithrighe. An dream do thuill
 pailm an mhaithmheachais, féadaid molta Dé d'innisin.’ As na
 briathraibh se 
  
10265] S. Ierom is iontuigthe nach gan fháth gan adhbhar
 fhéadas neach dol ar neamh, acht i ród ainsheasgair na haithrighe,
 mar is follus as na samhluighthibh chuireas seisean síos. Agus ó's é
 ród na haithrighe is inleanta ar neamh, ní foláir don duine
 Chríostamhail duadh agus doghraing, ulc agus amarrán na haithrighe
  
10270] 
d'fhulang, ré rochtain na cathrach neamhdha dhó.




---

p.318


AN T-AONMHADH HALT AR FHICHID
-----------------------------


'na gcuirthear síos gurab tré luas coimhleanga, reatha agus rionn-luais,
 dhleaghair don Chríostaidhe triall i raon na haithrighe, agus
 cionnus rithfeas, agus cia na neithe is indéanta dhó ré hucht na
 coimhleanga, agus cia na neithe chuireas toirmeasg ar an rioth.
#### An chéad-ghoin


Léaghthar ag Pól san naomhadh caibidil don chéid-Eipistil ro sgríobh
 gusna Coirintibh, currite ut comprehendatis ‘rithidh i riocht go
 ngreimeóchthaoi.’ Dá chor i gcéill nach é gach éin-rioth fhóireas
 ré greamughadh nimhe; do réir mar adeir 
  
10275] Pól san chaibidil chéadna,
 omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium ‘rithid uile (ar sé),
 gidh eadh, is aoin-fhear do-gheibh an geall.’ Dá chor i gcéill,
 tar ceann go mbíd na huile chreidmheacha ag coimhling ré flaitheas
 Dé do ghreamughadh, nach faghann é acht an tí do-ní buain-sheasamh i
  
10280] 
saothrughadh na subháilceadh amháin. Dá bhríogh sin, ní foláir do
 neach a fhios do bheith aige go cinnte créad an t-inneall dleaghair
 don Chríostaidhe do chur air féin ré déanamh choimhleanga i raon na
 haithrighe, ré glóir nimhe do ghreamughadh mar gheall.


#### An dara goin



  
10285] Tabhair dot aire ar dtús go bhfuilid trí neithe do-bheir ar neach
 rioth go maith .i. eagla, muinighin, agus grádh. Óir dá raibhe neach
 ag gabháil tré bhealach bhaoghail, do-ní deithbhir ré triall,
 d'eagla ladrann nó mheirleach do bhreith air dá mhilleadh san
 slighe. An dara ní do-bheir ar neach rioth do dhéanamh 
  
10290] san slighidh,
 dá raibhe dóigh ag an tí ritheas, tuarastal mór d'fhagháil dá
 chionn. An treas ní do-bheir air rioth go héasgaidh, an tan bhíos
 grádh agus mian air, a charaid d'fhaigsin. Mar an gcéadna go
 spioratdha, an dream agá mbí eagla a n-easgcarad ar an saoghal orra,
 do-níd deithbhir ré triall ar 
  
10295] neamh. Tuig gurab iad easgcáirde na
 hanma adeirim annso;


---

p.319



 agus is ar na heasgcáirdibh se labhras Dáibhídh Rí mar a n-abair,
 iniqui persecuti sunt me gratis ‘do-rinneadar na milltigh
 tóraigheacht oram gan adhbhar.’ Óir an tan bhíos an fíréan agá
 bhuaidhreadh ag an saoghal, ag an gcolainn, nó agá n-oirnisibh, 
  
10300] 
bí lán do dheithbhir ré dealughadh riú, agus ré triall uatha ar neamh.


An dara ní chuireas d'fhiachaibh ar neach coimhling éasgaidh do
 dhéanamh ré dol ar neamh, muinighin mhór as mhéad an tuarastail
 ghealltar don aithrigheach ar neamh. Amhail léaghthar ag Dáibhídh
 san .16. Salm, mar a n-abair, satiabor cum 
  
10305] apparuerit gloria tua
 ‘budh sásuighthe mé an tan bhus léir dhamh do ghlóir-se.’ Agus atá
 Isaias ag teacht leis aní se sa 40 caibidil, mar a n-abair, ag
 labhairt ar an druing se agá mbí súil ré neamh do shealbhughadh
 dhóibh do shochar 
  
10310] a subháilceadh, agus go dtig dhe sin bríogh agus
 beódhacht, meisneach agus meanma do ghabháil dóibh, a los na
 buaidheartha bhíos 'na gcionn, go ndéinid dá bhríogh sin deithbhir
 ré triall i raon na subháilceadh i ród na haithrighe go neamh. Ag so
 mar adeir, qui sperant in Domino, mutabunt fortitudinem, assument pennas 
  
10315] 
ut aquilae, volabunt, et non deficient ‘an dream chuireas a
 ndóigh san Tighearna, do-ghéanaid malairt neirt, géabhaid ortha féin
 eiteadha amhail iolar, do-ghéanaid eiteall, agus ní coirfidhear iad.’
 As so is iontuigthe go sporthar na fíréin leis an dóigh bhíos aca a
 geall mhór do bhreith, trés an gcoimhling do-níd go 
  
10320] 
neamh.


An treas ní lé ngríostar neach ré déanamh luais, an fonn bhíos aige
 ré faigsin a charad ar neamh. Gonadh 'na fhioghair so atá aní
 léaghthar ag Eóin san .20. caibidil, mar a n-abair, currebant
 ambo simul, sed praecucurrit Ioannes Petro ‘do ritheadar
  
10325] 
araon i
 n-aoinfheacht, gidh eadh dobudh luaithe Eóin ioná Peadar.’ Agus
 is é dob fháth ris sin, do bhríogh gurbh annsa ré hEóin Críost
 ioná ré Peadar. Uime sin, do bhríogh gurab é Eóin budh teó grádh
 do Chríost, dobudh túsga gus an dtomba é ioná Peadar. Gonadh uime
 sin adeir S. Bearnard 
  
10330] na briathra so, qui ardentius amat, currit
 velociter et pervenit citius ‘an tí is teó ghrádhuigheas, rithidh go
 luath, agus tig ní


---

p.320



 sa luaithe gus an áit 'na mbí a thriall.’ Mar an gcéadna dá gach
 aon-duine ré triall san ród so na haithrighe, is é an tí is teó toil
 do Dhia, agus is mó mian réna fhaigsin, is mó do-ní 
  
10335] deithbhir agus
 deithneas ré rochtain 'na láthair. Gidh eadh, fa-ríor, is contrárdha
 dhó so an choimhling do-ní an ciontach i slighe na locht. Agus fós,
 an ciontach is foiréignighe ré déanamh an uilc se, is é is luaithe ré
 lorg Luicifeir do leanmhain go hifreann. Bíodh a fhiadhnaise sin
 ar an meirdrigh 
  
10340] do-ní cuairt mheinic i measg na meirdreach, agus ar
 an bpótaire do-ní coinne ris na copánaibh san teach óla, agus ar an
 sanntach téid ar an margadh do mhealladh a chomharsan, agus ar an
 gcearrbhach do-ní cuinne ris na cártaidhibh; agus mar sin dá gach
 druing oile pheacthach ó shoin amach. Gonadh orra 
  
10345] labhras Dáibhídh
 Rí mar a n-abair, veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem ‘is
 cos-luaith iad súd ré dortadh fola’ .i. ré marbhadh na hanma, darab
 suidheachán san chorp an fhuil. Gonadh 'na fhioghair so atá aní
 léaghthar san chúigeadh caibidil don cheathramhadh leabhar do
 Leabhraibh na Ríogh, 
  
10350] mar a n-innistear gur lean Giezi Naaman, fá
 lobhar, ré fagháil ionnmhusa uaidh. Ag so briathra an Bhíobla:
 cucurrit Giezi post Naaman, et accepit ab eo talenta argenti ‘do
 rith Giezi i ndiaidh Naaman, agus do ghlac sé tailinnte airgid
 uaidh.’ Mar an gcéadna do-ní Giezi, an sanntach. Bí ar lorg
 Naaman .i. an 
  
10355] duine shaidhbhir ar a mbí lubhra na n-ainmhian, dá
 dtig é go diommbalach do spealadh a mhaoine saoghalta ré hól, ré
 himirt, agus ré meirdreachas, ag bréagadh a ionnmhusa uaidh. Agus
 do-chíthear linn go meinic, ar aithris Giezi, mórán do lucht
 chluana 'na rioth i ndiaidh Naaman an tsaidhbhir, agus go mór-mhór na 
  
10360] 
n-ógán, ar a mbí an lubhra so na n-ainmhian, go sloigid
 a maoine agus a n-ionnmhusa saoghalta uile uatha.


#### An treas goin


Atáid chúig neithe éigeantacha ré rioth do dhéanamh go maith. An
 céid-ní dhiobh, é féin d'éadtromughadh ré hucht an reatha. Agus
 is amhlaidh fhéadfas é féin d'éadtromughadh, 
  
10365] ualach trom an
 pheacaidh do chur dhe. Do bhríogh go n-abair


---

p.321



 Greaghóir naomhtha go mbí do thruime san pheacadh go dtairrngeann
 duine i bpeacadh oile. Ag so mar adeir, peccatum nisi cito per
 poenitentiam deleatur, suo pondere ad aliud trahit ‘muna sgriostar an
 peacadh go luath leis an aithrighe, tairrngidh 
  
10370] tréna thruime féin an
 duine i bpeacadh oile.’ Is ag luadh na truime sin atá Iob san .21.
 caibidil, mar a n-abair, in puncto ad inferna descendunt ‘téid i
 bpongc síos i n-ifreann.’ Dá chor i gcéill go mbí do thruime
 san pheacadh go mbeireann an peacthach ré prap na súl, nó ré
 aithghearr aon-uaire, i n-aigian ifeirn. 
  
10375] Gonadh uime sin adeir Pól
 Apstal, ag cor an duine ar a choimhéad, na briathra so léaghthar san
 dara caibidil déag gusna hEabhraidhibh, mar a n-abair, deponentes
 omne pondus, et omne circumstans nos peccatum, curramus ad propositum
 nobis certamen ‘iar gcur an uile ualaigh dhínn, agus uile
 thimcheallughadh 
  
10380] an pheacaidh, déantar rioth linn gus an gcathughadh
 atá arna ordughadh dhúinn.’ Agus is é ualach orduighthear dhúinn do
 chor dhínn, mailís agus cealg agus bréig-riocht an pheacaidh; amhail
 léaghthar ag Peadar san dara caibidil don chéid-Eip. Chanónta,
 mar a n-abair, deponentes omnem malitiam, et omnem dolum, et
  
10385] 
simulationem, et insidias, et omnes detractiones ‘iarna gcur dhínn
 (ar sé) na huile mhailíse agus na huile cheilge, agus bhréig-
 riocht agus luigheachán, agus an uile ith-iomráidh.’ Dá chor i
 gcéill gurab iad so an muirear millteach do-ní duine muirtill
 míothapaidh; agus fós go dtig don mhailís an duine do bheith dall ó
 dhoilbh-cheó 
  
10390] an pheacaidh, do réir Sholaimh san dara caibidil, mar
 a n-abair, excaecavit eos malitia eorum ‘do dhall a mailís féin
 iad.’ Agus an tí bhíos dall, ní feas dó cia an chonair 'na
 dtriallann, d'easbaidh soluis. Óir adeir Eóin san dara caibidil
 déag, qui ambulat in tenebris, nescit quo vadit ‘an tí shiobhlas san
 dorchadas, ní 
  
10395] feas dó cia an chonair 'na dtriallann, nó cá
 dtriallann;’ agus sin do theacht do throm an pheacaidh. Adeir
 Solamh arís san chúigeadh caibidil do Leabhar na Seanfhocal ní thig
 leis so, mar a n-abair, funibus peccatorum suorum quisque
 constringitur ‘cuibhrighthear gach aon lé téadaibh a pheacaidh féin.’
 Agus 
  
10400] an tí bhíos dall, cuibhrighthe mar sin, ní fhéadann rioth do
 dhéanamh i raon na haithrighe.


---

p.322



 An dara ní is éigeantach do neach ré rioth san ród chéadna, an tan
 cuirthear crios agus ceangal linn orainn féin mar inneall ré triall san
 choimhling úd. Gonadh ag teagasg an duine do thaoibh 
  
10405] aneithe se atá
 Críost san dara caibidil déag ag Lúcás, mar a n-abair, sint lumbi
 vestri praecincti, et lucernae ardentes in manibus vestris ‘bídís bhar
 bhfordhronna ceangailte, agus lóchrainn ar lasadh in bhar lámhaibh.’
 Do réir Ghreaghóir, ag sgríobhadh ar an áit se, is eadh chialluigheas
 na fordhronna do bheith ceangailte, 
  
10410] an tan chuibhrighthear mian-bhruith
 na colna lé geanmnaidheacht. Ag so mar adeir, lumbos nostros
 praecingimus, cum carnis luxuriam per continentiam coarctamus ‘is ann
 cheangailtear ar bhfordhronna linn, an tan fháisgthear linn barróg
 ar mhian-bhruith na colna lé haontumha do dhéanamh.’



  
10415] Agus is é so do-rinne Elias, an tan do chuir an crios leathair tar
 a fhordronna, amhail léaghthar san cheathramhadh leabhar do
 Leabhraibh na Ríogh; agus is amhlaidh do-rinne Eóin Baiste, amhail
 léaghthar ag Matha san treas caibidil. Is follus gurab usaide do
 neach rioth do dhéanamh, a éadach do cheangal go cunnail 
  
10420] 
'na thimcheall. Óir dá bhfágbhadh sgaoilte 'na dhiaidh é, do
 theigéamhadh i laithigh, nó i ndris, nó i gcloich, nó i n-achrann
 éigin oile é. Mar an gcéadna go fáthach, muna ndearna an duine a
 mhiana féin do chonnlughadh lé crios caon-dúthrachta agus crábhaidh,
 is eagail dó go dteigéamhaidh i laithigh na drúise, 
  
10425] nó i ndriseógaibh
 deilgneacha na saidhbhreas saoghalta, nó i gclochaibh slios-gharbha
 na sainnte, nó i n-achrann urchóideach na n-olc oile ó shoin amach
 é. Is ag cor na drúise i gcosmhaileas ris an laithigh atá aní
 léaghthar ag Dáibhídh Rí mar a n-abair, eripe me de luto, ut non
 infigar ‘tógabh mé as an 
  
10430] laithigh, go nach saileóchaoi mé.’ Is ag cor
 an tsalchair bhíos i gcoir na drúise i gcéill atá Dia san dara
 caibidil do Leabhar na hEólchaire mar a n-abair, ag labhairt ris an
 drúiseach, quam vilis facta es nimis, iterans vias tuas, et maculata
 est iniquitate tua ‘créad é a dhearóile ataoi, ag triall id raonaibh
 féin, agus a shailche 
  
10435] atá ót olcaibh féin.’ Dá chor i gcéill go
 ndéin láib na drúise duine lóduighthe leasg, ré triall i ród na
 haithrighe. Agus is ag casaoid ar an lucht so go fáthach atá Peadar
 san dara caibidil


---

p.323



 don dara Eip. Chanónta, mar a n-abair, sus lota in volutabro luti
 ‘muc arna glanadh i n-únfairt laithighe.’ Dá chor i gcéill, amhail
  
10440] 
bhíos an mhuc salach ó bheith dá húnfairt féin i laithigh, gurab
 mar sin bhíos an peacthach, ó bheith dá únfairt féin i gcoir na
 drúise, ionnus go dtig do throm an tsalchair sin nach bí inreatha i
 rian na haithrighe.


An dara ní thoirmeasgas an rioth céadna, luaithreadh na 
  
10445] 
glóire díomhaoine. Gonadh uime sin adeir Críost ag Matha san deachmhadh
 caibidil, excutite pulverem de pedibus vestris ‘croithidh an
 luaithreadh dá bhar gcosaibh.’ Dá chor i gcéill, an tí thogras dol
 san choimhling úd, go ndleaghair dhó luaithreadh na glóire
 díomhaoine do sgrios do mhianaibh a mheanman, 
  
10450] 
ar eagla go séidfeadh an díomas fá rosgaibh a réasúin iad, agus go dtiocfadh dhe sin a
 dhalladh go spioratdha, ionnus nár léir dhó an ród inleanta
 d'aimsiughadh. Óir ciodh suarrach ar fhéachain an lot do-ní,
 millidh go mór eachtra an aithrighigh. Gonadh uime sin adeir S.
 Bearnard, ag labhairt ar an nglóir ndíomhaoin, 
  
10455] 
leviter volat, leviter penetrat, sed non leve vulnus infligit inanis gloria ‘is
 éadtrom do-ní eitill, is éadtrom thollas, gidh eadh, ní héadtrom an
 chréacht do-ní an ghlóir dhíomhaoin.’ As so is iontuigthe go
 ndleaghair don aithrigheach bheith ar a choimhéad ar an nglóir
 ndíomhaoin, lé ndéantar othar don 
  
10460] anam, agus lé gcuirthear dá réir
 sin ó bheith ionaistir i slighe na haithrighe é.


An treas ní thoirmeasgas an choimhling se, driseóga na saidhbhreas
 saoghalta. Óir an tí bhíos ag rioth tré dhriseógaibh, is gnáth
 oilbhéim nó tuiseal dá leagadh, dá thoirmeasg ó rioth 
  
10465] do dhéanamh.
 Mar an gcéadna, an tí theagmhas i ndriseógaibh na saidhbhreas
 saoghalta, teagmhaidh leagadh go meinic dhó, ionnus nach bí inreatha i
 raon na haithrighe. Is córaide an samhlughadh so do dhéanamh, mar
 adeir Críost féin san treas caibidil déag ag Matha, san bhfábhaill-
 sgéal luaidhtear ann, 
  
10470] aliud cecidit inter spinas ‘do thuit cuid
 oile don tsíol idir na dreasaibh.’ Ionann sin ré a rádh do réir
 Chríost agus idir na saidhbhreasaibh. Agus atá Ieremias san
 chaibidil chéadna ag luadh aneithe céadna, mar a n-abair ris na
 daoinibh shaoileas


---

p.324



 síoladh na subháilceadh do dhéanamh, nolite serere super spinas 
  
10475] ‘ná
 déantar libh síol-chur idir na dreasaibh.’ Dá chor i gcéill nach
 slighe inleanta i raon na haithrighe lé síoladh na subháilceadh, triall
 i gconair an chonáich shaoghalta.


An ceathramhadh ní thoirmeasgas rioth an aithrighigh, clocha dúra
 díochoisgthe an chiontaigh, nach faomhann a leas do 
  
10480] dhéanamh, agus
 nach cuireann inneall reatha air féin i raon na haithrighe. Is i
 bhfioghair aneithe se atá aní léaghthar san .5. caibidil ag
 Isaias, mar a n-abair, ag labhairt ar an ollmhughadh do-rinne Dia
 ar a fhíneamhain féin dominus plantavit vineam electam,
 et sepivit eam, et elegit lapides ex ea ‘do phlanduigh an tighearna
 fíneamhain toghtha, agus do chuir fál uimpe, agus do thogh 
  
10485] sé na
 clocha aiste.’ Go fáthach, is é Dia nimhe an tighearna phlanduigheas
 an fhíneamhain toghtha, mar atá cruinniughadh na bhfíréan; agus is é
 fál chuireas 'na timcheall, buinne beannuighthe na ngrás bhíos dá
 gcumhdach ó bheith 'gá bhfoghlughadh ag aimsighthibh il-chleasacha
 an aidhbhirseóra, agus ag sáimh-chealgadh 
  
10490] na saidhbhreas
 saoghalta, agus ag cluanaireacht cheilg-mhian na colna. Agus is eadh
 chialluighid na clocha úd chnuastar as an bhfíneamhain, na coirigh
 chloch-aigeantacha bhíos go haindiúid amhnáireach ag leanmhain dá
 lochtaibh féin, agus nach gabhann teagasg san mbioth greim dhíobh, ré taisteall 
  
10495] 
ná ré triall i raon na haithrighe, tré thruime chlochamhail
 na coire bhíos 'na hualach ar an anam, do-ní líog láithreach dhíobh
 lé gcomhnaidhid gan chorraighe i gcarcair na coire. Agus is móide
 is indiommolta iad gurab dá ndeóin go droich-mhéin anaid ann, agus
 nach é Dia is ciontach riú, agus gur fhoráil orra 
  
10500] malairt chroidhe,
 mar a n-abair san .36. caibidil ag Ezec., auferam vobis cor
 lapideum et dabo vobis cor carneum ‘béaraidh mé uaibh an croidhe
 clochdha, agus do-bhéar croidhe 
  
10505] colnaidhe dhaoibh.’ Dá chor i
 gcéill nach é féin is ciontach ré croidhe dúr doi-theagaisg do bheith
 ag an bpeacthach, agus go dtiobhradh croidhe colnaidhe dhóibh, ré
 déanamh crábhaidh agus feadhma do Dhia, do bhríogh gurab é an croidhe
 colnaidhe is maotha agus is sochma ré saothrughadh na subháilceadh,
 agus dá réir sin ris an duine do dhéanamh ionaistir i raon na
 haithrighe. Measaim gurab eadh do-ní an t-aidhbhirseóir amhail
 do-ghéanadh duine díbhfeargach,


---

p.325


  
10510] 
an tan do muirbhfidhe a charaid, oil i n-úir do dhéanamh, agus
 leachtán cloch do dhéanamh ós a cionn; gurab mar sin do-ní an diabhal,
 an tan mharbhthar an t-anam leis, oil i n-úir na hurchóide do
 dhéanamh i n-anam an pheacthaigh, agus leachtán do dhéanamh dá
 gach locht dá mbí ann, i gcuimhniughadh ar 
  
10515] an éigin do-rinne Críost
 ag buain anma an duine dhe i gcath-láthair bháis Chríost, an tan
 do bhean sealbh na n-anam dhe, acht go gcoimhlíontaoi gach
 ordughadh dar chuir síos i gcoimhlíonadh na sácramainteadh, agus ga
 meirleachas pheacaidh mharbhthaigh do dhéanamh air. Agus go fáthach,
 is é so mhaoidheas 
  
10520] Dia ar na daoinibh san chaibidil réamhráitte, mar
 a n-abair riú, anferam vobis cor lapideum, et reliqua ‘béar an
 croidhe clochdha uaibh.’ Dá chor i gcéill don tí rénar feirrde
 éirghe a cumann an chealgaire úd, agus do-bheir ucht ar aithrighe do
 dhéanamh, go sgriosann Dia an leachtán locht bhíos 'na chroidhe óna
 choiribh, 
  
10525] agus go bhfoirlíonann oil i n-úir na hurcóide bhíos
 san anam, go ndéin rian réidh dhi, ó bheith 'na clár choimhréidh
 chrábhaidh agus caondúthrachta dhi.


An cúigeadh ní thoirmeasgas an rioth, gainimh na leisge. Óir an tí
 bhíos ag triall tré ród na gainmhe, ní fhéadann rioth 
  
10530] do dhéanamh,
 do bhríogh go mbíd a chosa ar uairibh 'gá slogadh san ghainimh,
 agus seal oile 'gá srianadh siar uaidh. Go spioratdha, an tí bhíos
 san leisge, bí láimh ré láib na locht. Amhail iomorra bhíos an
 ghainimh láimh ré láib na mara, mar an gcéadna bhíos an leisge láimh
 ré láib na locht oile. Agus amhail bhíd langach 
  
10535] lobhair agus cuasa
 san ghainimh, ré slogadh chos an tí bhíos ag triall innte, mar an
 gcéadna bíd cuasa ceilge, agus langa lobhair locht san leisge, dá
 dtig toirmeasg do chur ar rioth an aithrighigh bhíos ag triall go
 neamh. Gonadh 'na fhioghair sin atá aní léaghthar san dara caibidil
 in Exodo, mar a léaghthar gur mharbh 
  
10540] Maoise an t-Éigioptach,
 agus gur fholuigh san ghainimh é. Mar an gcéadna don duine, an tan
 mharbhas an t-Éigioptach .i. an t-anam, do-ní a fholach fá
 ghainimh na leisge, ionnus nach bí corraighe as na coiribh air, acht
 bheith adhnaicthe i n-urchóid, amhail do bhí an t-Éigioptach.



  
10545] Tuig, a dhuine, gurab eadh dhligheas gach Críostaidhe do


---

p.326



 dhéanamh, na toirmisg se uile do chur ar ceal, mása maith leis rioth
 go héasgaidh i rian na haithrighe go neamh. Gidh eadh, ní foláir do
 neoch a fhios do bheith aige cia an ród díreach, agus cia an chonair
 is cumaire, ré triall san choimhling se ar neamh. 
  
10550] Do-bheir Ieremias
 teagasg dhúinn do leith aneithe se, mar a n-abair, interrogate de
 semitis antiquis, quae sit via bona, et ambulate in ea; et invenietis
 refrigerium animabus vestris ‘iarraidh tuaraisg na sean-chosán, cia
 an tslighe mhaith, agus siobhlaidh innte; agus do-ghéabhthaoi
 ionnfhuaradh dar n-anmaibh féin.’ Is é modh ar 
  
10555] a bhféadfaim-ne
 na sean-chosáin do leanmhain, agus imtheacht san slighidh chóir, dá
 leanam lorg na mairtíreach, na gcoinfeasóireadh, na n-ógh, agus na
 bhfíor-chráibhtheach, do choimhéad raon díreach na haithrighe go
 neamh. Agus is í so an tslighe luaidheas Solamh, san cheathramhadh
 caibidil do 
  
10560] Leabhar na Seanfhocal, mar a n-abair, viam sapientiae
 monstrabo tibi, ducam te per semitas aequitatis; quas cum ingressus
 fueris, non arctabuntur gressus tui, et currens non habebis
 offendiculum ‘taisbéanfaidh mé slighe na heagna dhuit (ar sé),
 treóróchad tú i gcasánaibh an cheirt; ionnus, an tan roichfir ionnta,
 nach 
  
10565] cuirfidhear cumhgach ar do chéimibh, agus ar mbeith ag rioth
 dhuit, nach fuighbhir ní do bheanfadh tuisleadh asat.’ Is ionann an
 tslighe se na heagna agus slighe na haithrighe. Óir cáit i bhfuil
 eagna is mó ioná an aithrighe, dá dtig flaitheas Dé do ghreamughadh
 do neoch? Agus is eadh chialluighid na 
  
10570] casáin úd an cheirt, grádh Dé
 agus na comharsan, dhleaghair don aithrigheach do bheith ar bun do
 shíor aige. Agus do bhríogh, an tí bhíos ar eachtra, go ndéin
 deithbhir ré triall go teach ósda mhaith bhíos roimhe, mar an
 gcéadna dhligheas an tí bhíos ar eachtra na haithrighe deithbhir do
 dhéanamh, agus bheith ag 
  
10575] coimhling ré rochtain na seilbhe síordhaidhe
 úd na glóire, mar a mbí an uile mhaith shoimhianuighthe. Gonadh ag
 teagasg an duine do leith aneithe se atá aní léaghthar ag Pól, ag
 brostughadh cháich san turus so, amhail léaghthar san cheathramhadh
 caibidil gusna hEabhraidhibh, mar a n-abair, 
  
10580] festinemus ingredi in
 illam requiem ‘déanam deithbhir ré dol isteach san chumhsanadh úd.’




---

p.327


#### An ceathramhadh goin


Atáid chúig adhbhair fá ndleaghair do dhuine deithbhir do dhéanamh
 i raon na haithrighe. An céad-adhbhar dhíobh, trés an luas atá sna
 meirleachaibh atá ar tí a bhaoghluighthe, mar 
  
10585] atá an diabhal, an
 saoghal, agus an cholann; do réir mar adeir Ieremias san
 cheathramhadh caibidil do Leabhar na hEólchaire, mar a luaidheann an
 luas atá i náimhdibh na hanma. Ag so mar adeir: velociores sunt
 inimici mei aquilis caeli ‘is luaithe mo náimhde ionáid iolair an
 aieóir.’ Dá réir sin nach 
  
10590] foláir don duine deithbhir do dhéanamh ré
 triall i raon na haithrighe, ag coimhling ris na cealgairibh úd,
 d'eagla a chuirthe fá ghreim dhóibh. An dara fáth deithbhire atá
 ag an duine, fad na slighe. Gonadh 'na fhioghair sin atá aní léaghthar
 san naomhadh caibidil déag don treas leabhar do 
  
10595] Leabhraibh na Ríogh,
 mar a labhrann an t-aingeal ré hElias, fá haithghein don
 aithrigheach, agá rádh, surge et comede, restat adhuc tibi grandis
 via ‘éirigh agus ith, atá raon fada romhat.’ Mar an gcéadna go
 fáthach adeirthear ris an aithrigheach, ré triall go neamh dhó. An
 treas fáth deithbhire atá ag an aithrigheach, 
  
10600] giorra ré na beatha ré
 triall aige, do réir mar adeir Iob san cheathramhadh caibidil déag,
 breves dies hominis sunt ‘is gearr laithe an duine.’ Dá chor i
 gcéill nach foláir don duine deithbhir do dhéanamh ré triall san
 turus úd na haithrighe, ar ghiorra na ré bhíos aige. An ceathramhadh
 fáth deithbhire, mór-luaigheacht
  
10605] 
an ghill bhíos aige ré a ghreamughadh a los na coimhleanga. 
 Gonadh ag cor aneithe se i gcéill atá aní léaghthar ag Pól san naomhadh caibidil don chéid-Eipistil
 gusna Coirintibh, mar a n-abair, omnis qui in agone contendit ab
 omnibus se abstinet, ut corruptibilem coronam accipiat; nos autem
 incorruptam ‘an uile 
  
10610] dhuine bhíos i n-éigean ag gleic, congbhaidh
 é féin ó gach éin-ní, go nglacfadh coróin shothruaillithe; sinne
 cheana coróin dothruaillithe.’ Dá chor i gcéill, mar go bhfaghaid
 daoine mórán duaidh agus doghrainge ag saothrughadh agus ag soláthar na
 séad sothruaillithe saoghalta, is mó sa chách dhleaghair don
 aithrigheach 
  
10615] duadh agus doghraing do chur air féin, ré greamughadh na
 coróine síordhaidhe úd na glóire, agus dá réir sin go ndleaghair dhó
 deithbhir


---

p.328



 do dhéanamh san choimhling réna greamughadh. An cúigeadh fáth
 deithbhire, do bhríogh go mbí Críost gona ainglibh agus go naomhaibh
 nimhe ag fuireach rinn go lúth-gháireach, ionnus 
  
10620] ónar ndol ar neamh
 gomadh móide glóir na naomh oile é, agus gomadh luathaide do-ghéantaoi
 foirleathnughadh agus foirlíonadh ar an luing-bhriseadh tarla i
 bhflaitheas Dé é. Gonadh uime sin adeir Bearnard naomhtha na
 briathra so, curramus non pedibus corporis, sed affectionibus et
 suspiriis ‘déanam rioth, ní lé cosaibh 
  
10625] cuirp, acht lé dúthrachtaibh
 agus lé hiachtaigh.’ Dá chor i gcéill go ndleaghair don
 aithrigheach fonn frithir foiréigneach, agus álghus agus accobhar
 anbháil do bheith air, ré triall san turus soin, nach léigfeadh dhó
 sgíoth go rochtain an chuspóra agus an chinn sgríbe atá roimhe, mar
 atá an ghlóir shíordhaidhe, is ceann coimhleanga agus is 
  
10630] geall dó.
 Agus is agá fhoráileamh ar an duine gan sgíoth ná comhnaidhe do
 dhéanamh san turus so atá Críost san .24. caibidil ag Matha, mar a
 n-abair, qui perseveraverit usque in finem hic salbus erit ‘an tí
 do-ghéana buain-sheasamh, ag so an tí shláineóchar.’ Dá chor i
 gcéill nárbh fhoráil don aithrigheach 
  
10635] san choimhling se gnáith-thriall 
 do dhéanamh, agus gan cromadh ar ní dá mbiadh san raon roimhe.
 Óir dobudh éigcríonna don tí do bhiadh ag coimhling, agus do chromfadh
 ag tógbháil snáthaide nó seóide suarraighe oile, agus a theacht de sin
 é do chailleamh an ghill. Óir ní lór lé Pól a rádh ris an
 aithrigheach rioth do 
  
10640] dhéanamh, acht is eadh adeir ris na daoinibh,
 currite ut comprehendatis ‘rithidh i gcruth go ngreamóchthaoi,’
 amhail adubhramar thuas. Agus is ag cor an duine ar a choimhéad ar
 aní se atá briathra Chríost san suibhisgéal, mar a n-abair, quid
 prodest homini si universum mundum lucretur, animae vero suae
  
10645] 
detrimentum patiatur ‘créad an sochar don duine dá ngreamuighidh an
 domhan uile, agus aimhleas a anma féin do dhéanamh?’ Dá chor i
 gcéill gurab éadtarbhach do neach chromas ar mhaoinibh saoghalta do
 chnuasach agus do chruinniughadh, agus do-bheir dá bhríogh sin
 faill san choimhling úd.



  
10650] Is iad an dream iomorra is gnáth d'fhagháil tuislidh san gcoimhling
 se lucht an díomusa, do bhríogh go mbí an díomas nó an t-uabhar 'na
 chnocaibh arda atmhara, ag folach an riain


---

p.329



 réidh. Gidh eadh, an dream choimhéadas an umhla, bí an ród réidh
 rompa. Gonadh dá chor i gcéill adeir S. Augustin na 
  
10655] briathra so,
 humilitas casum nescit, quia in imo est ‘nocha mbí fios tuislidh ag
 an umhla, do bhríogh gurab san bhfán bhíos.’ Dá chor i gcéill,
 an mhuinntear thriallas i bhfán íseal na humhla go neamh, go
 dtriallaid gan tuisleadh innte. Ní hionann agus lucht an díomusa,
 thriallas i gcnocaibh atmhara an uabhair agus i 
  
10660] slighthibh fraochdha
 na feirge, agus i mbeilghibh coillteamhla an chonáich shaoghalta,
 agus i langach lobhair na leisge, agus i gcairrgibh cuasamhla an
 chraois, agus i móintibh doimhne do-imtheachta na drúise, agus mar
 sin dá gach saobh-chonair oile ó shin amach.


#### An cúigeadh goin


Gidhbé thoigeóras dol ar marcaigheacht go neamh, mar atá 
  
10665] 
é féin do chur i gcuing riaghalta, agus a anam do chur ar muin anma a
 phréaláide, ní foláir dhó togha do dhéanamh ar an each, d'eagla,
 dá mbeith an t-each sgáthmhar, nó dá mbeith tuisleadh nó taoibh-righne
 innte, go bhfuighbheadh féin leagadh dhi, nó ná roichfeadh
 ris ceann na sgríbe do rochtain 'na rioth. Óir dá 
  
10670] raibhe an phréaláid
 sgáthmhar neimhsheasmhach 'na chuing, nó dá raibhe taoibh-righin i
 saothrughadh na subháilceadh, nó tuisleadh d'fhagháil i
 míghníomhaibh nó i n-ainmhianaibh oile, is eagail don tuata nó dhon
 chléireach chuireas a mhuinighin ann, agus do-ní eisiompláir dhe,
 gurab tuar tuislidh dhó féin 
  
10675] greamughadh dhe.


Is amhlaidh atá an ghlóir shíordhaidhe agá foráileamh orainn ag Dia,
 amhail bhíos buachaill an táibhirne ag fógra an fhíona maith bhíos
 'na shoiléar, agus agá fhoráileamh ar gach aon, go rithid cách dá gach
 éin-leith chuige do fhromhadh an fhíona. 
  
10680] Gonadh san chruth chéadna
 atá Dáibhídh Rí san ochtmhadh Salm déag ag reic agus ag faisnéis na
 milse úd atá i bhfíon na beatha .i. i bhfleidh nimhe, mar a
 n-abair, desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum, et
 dulciora super mel et favam ‘atáid soimhianuighthe tar ór agus tar
 chlochaibh uaisle, agus is milse iad 
  
10685] ioná mil agus cíor mheala.’ Dá
 chor i gcéill, mar go rithid daoine dá gach aoin-leith do fhromhadh
 an fhíona úd mholtar lé buachaill


---

p.330



 an táibhirne, gur mó sa chách dhleaghair dona daoinibh rioth
 d'fhios an fhíona soimhilis úd na glóire síordhaidhe. Gonadh uime
 sin adeir Solamh san chaibidil déidheanaigh do Leabhar 
  
10690] na Seanfhocal
 na briathra so, procul et de ultimis finibus pretium eius ‘is imchian
 agus ó chríochaibh imill na cruinne a luach súd.’ Dá chor i gcéill
 gurab fada do dhlighfeadh neach dul, agus nach fuil duadh ná doghraing
 dá mhéad nach dlighfeadh d'fhulang, do shúil réna fhagháil. Óir
 atá do mhaith air, tar na fíontaibh 
  
10695] oile, nach cailleann duine a
 oighreacht ná a innmhe shaoghalta leis, acht go nglacann oighreacht
 agus innmhe dá thoisg. Ní feanntar duine leis an bhfíon spioratdha
 úd agus ní fornochtar, agus fós do-gheibh tlacht taitneamhach glórmhar
 tré bheith dá ól. Gidh eadh, an dream théid isteach d'ól fhíona
 an tsaoghail, foghthar 
  
10700] agus feanntar iad go meinic, agus ní headh
 amháin go corpardha fheanntar iad, acht go spioratdha. Gonadh 'na
 fhioghair sin atá aní léaghthar ag Lúcás san deachmhadh caibidil mar
 a n-abair, ag labhairt san bhfábhaill-sgéal luaidheas ar an tí
 do bhí ag triall ó Ierusalem go Ierico, mar a n-abair,
 spoliaverunt eum vestibus 
  
10705] 
‘do bheanadar a éadach dhe.’ Dá chor i
 gcéill gur feannadh leis na meirleachaibh do bhí ar an raon roimhe é.
 Do réir a ndubhramar is cneasta don aithrigheach coimhling do dhéanamh
 ré greamughadh an fhíona sobhlasta úd na glóire síordhaidhe.


#### An seiseadh goin


Tabhair dot aire, a léaghthóir, nach dleaghair don tí bhíos
  
10710] 
ag coimhling rioth i n-aghaidh na gaoithe. Ar dtús ní dlighthear dhó
 rioth i n-aghaidh na gaoithe anoir. Ionann sin ré a rádh agus nach
 dleaghair dhó aghaidh do thabhairt ar an bhfolaidheacht ór fhás
 féin, d'eagla go bhfásfadh bogás agus bladhmann, macnas agus
 mómhaireacht aiste é, do chuirfeadh toirmeasg air ó rioth na
  
10715] 
coimhleanga úd, do bhríogh nach urusa do neoch rioth i ród na
 humhlachta, an tan bhíos ag maoidheamh a uaisleachta agus a
 fholaidheachta féin. Ní dleaghair dhó rioth i n-aghaidh na gaoithe
 aniar, d'eagla go mbeith sonn-ghaoth na sainnte ag séideadh 'na
 choinne. Ní dleaghair dhó rioth i gcoinne na gaoithe adtuaidh,
  
10720] 
d'eagla go mbiadh easgal oighreata nó gaoth ghoith-neimhneach


---

p.331



 na glóire díomhaoine ag séideadh 'na aghaidh. Agus fós, bí an ghaoth
 adtuaidh seasg aimrid éadtoirtheach, agus mar sin budh eagail don
 aithrigheach go mbiadh a choimhling féin éadtoirtheach, tré aghaidh
 nó tré aire do thabhairt don ghlóir dhíomhaoin. 
  
10725] Ní dleaghair dhó
 fós rioth i n-aghaidh na gaoithe andeas, do bhríogh go mbí
 bruithneadh innte, dá dtig an reathaidhe do bheith aillseach
 sochortha, agus is í sin an drúis. Ní dleaghair dhó fós rioth i
 ndorchadas na hoidhche, agus mar sin ní dleaghair dhó rioth i
 n-oidhche an iomthnútha. Óir is ionann invidus agus non 
  
10730] videns,
 .i. duine nach faiceann, lé hoidhche an iomthnútha agus lé
 hurrdhubhadh urchóideach an fhormaid, a leas féin ná leas cáich, ná
 cá rian 'na rithfidh.


Ní foláir fós don tí bhíos ag coimhling gan codladh do ghabháil
 ghreama dhe; agus fós, slighe thirim ghlan d'aimsiughadh, agus na
  
10735] 
róid shalcha 'na mbí láib agus lathach do sheachnadh. Is é ní dá
 dtig na róid do bheith tirim, ga gréine na ngrás do bheith ag
 taitneamh ar orlár ionnracais an aithrighigh. Agus is é do-ní an
 tslighe fliuch salach, fearthain an pheacaidh thig a néall náimhdidhe
 na coire, lé bhfolchar grian na ngras ar orlár anma 
  
10740] an pheacthaigh.
 Agus is ag cor aneithe se i gcéill atá Dáibhídh san deachmhadh Salm,
 mar a bhfoillsigheann go mbíd slighthe na bpeacthach salach do-imtheachta
 do shíor. Ag so mar adeir, ag labhairt ar an bpeacthach,
 agus go háirithe ar an tí bhíos salach i bpeacadh na drúise,
 inquinatae sunt viae illius in omni tempore 
  
10745] 
‘atáid a shlighthe súd
 salach gach éan-am.’ Óir an bealach nó an ród lán 'na mbí triall
 agus aithighe iomad bó nó capall, bíd lán do rocaibh agus do logaibh,
 lán do mhuirt agus do mhúilleach, do-ní an tslighe do-imtheachta
 don tí bhíos ag triall. Mar an gcéadna don pheacthach agá mbí
 aithighe na ndeamhan ó aonta do 
  
10750] thabhairt dona holcaibh, bí an raon
 dochraidh do-imtheachta agá anmain, ionnus gur meinic do-gheibh
 leagadh 'na lochtaibh, ionnus go lingid aimsighthe an aidhbhirseóra air,
 agus go gcuibhrighthear leó é, ionnus dá bhíthin sin nach bí cur ná
 cumas aige ar aistear do dhéanamh i rian na haithrighe go neamh. Gidh
 eadh, 
  
10755] ní hé an ród do-imtheachta so, nach conair chóir go neamh, do
 ghabh Dáibhídh Rí, an tan do thogair coimhling do dhéanamh go


---

p.332



 neamh, acht an raon díreach athghairid, mar atá ré aitheantaibh Dé do
 choimhlíonadh. Gonadh uime sin adeir sé féin sa .118. Salm, viam
 mandatorum tuorum cucurri ‘do ritheas (ar sé, ag labhairt 
  
10760] ré Dia) i
 slighidh t'aithneadh.’ Dá chor i gcéill go dtarla sé féin ar an
 gcasán gcóir ré rioth go neamh, an tan tarla ar shlighe choimhlíonta
 na n-aithneadh é. Agus cibé thoigeóras rochtain ar neamh, amhail
 do-rinne Dáibhídh, is é an casán céadna ar a lorg is inleanta dhó.
 Óir ní fhuil ród is réidhe, ná conair is 
  
10765] coitchinne, ná casán is
 cinnte, ná slighe is socra dhó, ioná rioth tré choimhlíonadh na
 ndeich n-aithneadh go neamh. Uime sin, a Chríostaidhe chaon-dúthrachtaigh,
 triall ar lorg Dháibhídh Ríogh ar slighe choimhlíonta
 na n-aithneadh, agus dá ndeachair, ní heagail duit dol amudha; agus
 cibé adéaradh gurab tré chalmacht 
  
10770] dhleaghair neamh do ghabháil, agus
 nach tré theitheadh — agus gurab teitheadh do-níd na fíréin agus na
 fíor-chráibhthigh ó aoibhneas agus ó antlás agus ó réim aimseardha na
 beatha so — bíodh a fhios aige gurab fearr teitheadh maith ioná
 droich-sheasamh, agus nach fuil gléas buadha do bhreith ar na
 heasgcáirdibh atá ar an saoghal so 
  
10775] againn, ioná teitheadh rompa.
 Gonadh uime sin adeir Dáibhídh Rí ris an druing ar a mbíd airm
 dhiobhraicthe an aidhbhirseóra agá n-inneall orra a crann-taibhlibh
 cealg, agus soighde na sainnte a bogha na beatha so, agus gáinnidhe an
 ghráidh cholnaidhe ón cholainn, san .59. Salm, \fugiant a facie
 arcus# ‘déantar teitheadh 
  
10780] leó ó bheith ar aghaidh an bhogha.’ Dá
 chor i gcéill go ndleaghair dona daoinibh teitheadh rés na
 haimsighthibh do luaidheamar agus rioth óna guaisibh sin dá dteach
 tearmainn féin .i. go neamh. Is 'na fhioghair so atá aní léaghthar
 san naomhadh caibidil déag don chéid-leabhar do Leabhraibh na Ríogh,
 mar do theith 
  
10785] Dáibhídh ré Saul, an tan do bhí ar tí sleighe do
 chur thríd dá mharbhadh, gur fóireadh mar sin é. Agus mar an
 gcéadna léaghthar san .32. caibidil in Genesi an tan do shanntuigh
 bean Putifar an t-ard-athair Ioseph do choimhéigniughadh ré
 mí-ghníomh do dhéanamh ria, gur theith roimpe. Agus atá Ieremias
  
10790] 
san .48. caibidil ag teagasg aneithe céadna do Chloinn Israel, mar
 a n-abair, fugite et salvate animas vestras ‘teithidh agus fóiridh
 bhar n-anmanna féin.’ Dá chor i gcéill, an tan teagmhas an


---

p.333



 duine, ag dol ar aghaidh, i n-éan-raon do sheacht raonaibh na
 bpeacadh marbhtha, gurab eadh dhligheas, tilleadh tar a ais, agus a
  
10795] 
sheachnadh; agus nach fuil éin-tslighe aige ré triall go hinnill
 agus ré buaidh do bhreith, acht raon na haithrighe. Gonadh uime sin
 adeir Dia san .28. caibidil in Deuter., per unam viam ingrediaris
 contra hostes tuos, et per septem fugias, et per septem dispergaris
 ‘gabh i n-éan-raon amháin i gcoinne th'easgcarad, agus teithfidh tú 
  
10800] 
agus biaidh briseadh ort i seacht ródaibh.’ Dá chor i gcéill nach
 fuil éan-ród oile innill againn acht ród na haithrighe, 'na
 ndleaghair dhúinn dol ar coimhling don teach tearmainn úd nimhe dar
 ndídean féin. Agus an drong dhínn chuireas rompa ucht do thabhairt
 ar cheachtar dona seacht mbeilghibh úd .i. na seacht 
  
10805] bpeacaidh
 mharbhtha, do-bheirid náimhde na hanma dearg-ár orra.


Atá ní oile is iontugtha dhúinn dar n-aire, iar gcríochnughadh na
 coimhleanga úd, nach féadaid dream ar bioth dhul isteach i
 bhflaitheas nimhe, acht lucht éigne do dhéanamh, agus do-ní
  
10810] 
sárughadh agá ghabháil. Do réir mar adeir Matha san aonmhadh
 caibidil déag, regnum caelorum vim patitur, et violenti rapiunt illud
 ‘do-níthear éigean ar fhlaitheas nimhe, agus is lucht éigne
 fhuaduigheas í.’ Dá chor i gcéill gurab sluagh soighníomh
 dhleaghair don aithrigheach do chur i bhforbhais nó i bhfoslongphort 
  
10815] 
ré hucht flaithis nimhe do bhuain amach, agus iad
 armtha lé hiol-fhaobhraibh na haithrighe.


Ní foláir fós dóibh dréimire seacht rongadh do bheith aca, ré múir-lingeadh
 ar neamh. Is é so go fáthach an dréimire do-chonnairc an
 t-ard-athair Iacob, amhail léaghthar san .28. caibidil
  
10820] 
in Genesi, mar a bhfacaidh na haingil ag dol suas agus anuas i
 gcéimibh an dréimire, agus mar a bhfacaidh druim Dé ris. Dá chor i
 gcéill, an dream shuidheas ré foslongphort fíréantachta, ré hucht
 nimhe do ghabháil, go mbíd aingil ag teacht lé tiodhlacadh do
 nimh chuca, agus ag triall tar a n-ais, ré faisnéis
  
10825] 
gach feadhma fíréanda dá ndéinid na haithrighigh do Dhia. Agus is eadh
 chialluigheas druim Dé d'fhaigsin don ard-athair, mar chuireas
 Dia roimhe dá dheóin sealbh an fhlaitheasa neamhdha do thabhairt
 dona fíréanchaibh, tré chródhacht agus


---

p.334



 tré chalmacht a ngníomh. Is éigean seacht ronga do bheith
  
10830] 
san dréimire bhíos ré múir-lingeadh do dhéanamh ar neamh, agus is é ainm
 an dréimire \obedientia# .i. óigh-réir nó fomós iomlán do Dhia lé
 mbeantar neamh ar éigin amach. Is iad dá leath-dhlaoi an dréimire se
 bochtacht toileamhail agus aontumha ó olcaibh. Agus atáid seacht ronga
 san dréimire se: an céad-ronga dhíobh, 
  
10835] óigh-réir thoileamhail.
 Gonadh uime sin atá aní léaghthar san chúigeadh caibidil déag don
 chéid-leabhar do Leabhraibh na Ríogh, melior est obedientia quam
 victimae ‘is fearr óigh-réir ionáid iodhbarta.’ Dá chor i gcéill
 gurab tarbhaighe don duine toil do bheith aige ré hóigh-réir Dé do
 dhéanamh ionáid iodhbarta 
  
10840] do dhéanamh agus gan a thoil do bheith
 leó. An dara ronga, slim-ghialladh do Dhia, gan eacht gan coingheall
 do chur ann. Gonadh ar an tí thriallas san riocht so ar Dhia
 labhras Dia ag Dáibhídh san Salm, mar a n-abair, in auditu auris
 obedivit mihi ‘i n-éisteacht cluaise do ghiall damh.’ Dá chor i
 gcéill, an 
  
10845] dream nach cuireann eacht ná coingheall i dtoil Dé do
 choimhlíonadh, go mbíd ar an dara ronga so don dréimire. An treas
 ronga, fomós suilbhir, do réir mar adeir Pól san naomhadh caibidil
 don dara Eipistil gusna Coirintibh, hilarem enim datorem diligit Deus
 ‘do-bheir Dia grádh don tí dháileas go suilbhir.’ 
  
10850] Dá chor i gcéill,
 an dream do-bheir go suilbhir óigh-réir do Dhia, go mbí cos san
 dréimire úd aca. An ceathramhadh ronga, éasgaidheacht fhomóis; do réir
 mar adeir Lúcás san naomhadh caibidil déag, ag aithris briathra
 Chríost, Zachaee, festinans descende ‘a Shacceus, déana deithbhir,
 tar anuas.’ Dá chor i gcéill, lucht 
  
10850] an tsaidhbhreasa thréigeas é,
 agus téid i gcrann chrábhaidh ré toghairm Chríost ar cuireadh, agus
 bhíos ollamh ré reachtas do dhéanamh ar a maoin shaoghalta ar a
 thoil, agá roinn ar dhílleachtaibh agus ar bhochtaibh, go mbí cos
 san dréimire se aca. An cúigeadh ronga, fearamhlacht fhomóis. Gonadh
 ag cor aneithe se i gcéill atá 
  
10855] aní léaghthar ag Pól san dara
 caibidil go Philipp., mar a gcuireann i gcéill fearamhlacht an
 fhomóis do bhí ag Críost dá Athair, mar gur fhuiling bás ar thoil a
 Athar. Ag so briathra Phóil ag reic aneithe se: factus obediens
 usque ad mortem ‘do bhí sé óigh-réireach gus an mbás.’ Dá chor i
 gcéill go raibhe Críost coimh-fearamhail


---

p.335


  
10865] 
sin ré fomós do thabhairt dá Athar, gur fhuiling bás ar thoil an
 Athar. Mar an gcéadna an dream bhíos fearamhail ré fulang gach
 feadhma agus ré hiomchor gach anfhochaine, mar cheannach ar
 fhlaitheas Dé do ghreamughadh, go mbí cos san dréimire se aca. An
 seiseadh ronga, umhlacht fhomóis. Gonadh uime sin adeir Lúcás san
 seachtmhadh caibidil déag, cum feceritis omnia que praecepta sunt
 vobis, dicite: servi inutiles sumus ‘an tan do-ghéantar libh an uile
 ní atá arna fhógra dhaoibh, abraidh: óglaoigh éadtarbhacha sinn.’ Dá
 chor i gcéill, cibé thoigeóras cos do chur san dréimire se, nach
 foláir dhó bheith umhal 
  
10875] amhairseach air féin, agus a mheas nach déin
 acht aní is lugha ioná mar bhíos d'fhiachaibh air. An seachtmhadh
 ronga neamhchoirtheacht fhomóis. Gonadh uime sin atá aní léaghthar ag
 Pól san naomhadh caibidil don chéid-Eipistil gusna Coirintibh,
 currite ut comprehendatis ‘rithidh i gcruth go ngreimeóchadh
  
10880] 
sibh.’
 Dá chor i gcéill nach lór do dhuine rioth i gconair an chrábháidh,
 acht nach foláir dhó bheith neamhthuirseach buan ré rochtain a chinn
 sgríbe, agus go breith an ghill dó.


#### An seachtmhadh goin


Ag so an rioth arna chríochnughadh ag an duine. Gidh eadh, ní foláir
 do neoch a fhios do bheith aige créad an sochar 
  
10885] atá san saothar so
 fhoráiltear ar an aithrigheach do chur air féin, ré buaidh do bhreith
 ar a náimhdibh agus ré flaitheas Dé do bhuain ar éigean amach, mar
 cheannach láimhe i ndíol an dúthrachta do-ní an duine fíréanda do
 Dhia. Éist ré hEóin san dara caibidil in Apocal. mar a n-abair,
 ag aithfhriotal bhriathar nDé, vincenti 
  
10890] 
dabo manna absconditum, et nomen novum ‘do-bhéar an plúr atá i bhfolach, agus gairm nua, don
 tí bhéaras buaidh.’ Dá chor i gcéill, an dream bhíos calma ag
 cothughadh an chrábhaidh, go mbí a bhara fá Dhia an plúr atá i
 bhfolach, mar atá an ghlóir shíordhaidhe nach léir dhúinn san
 bheathaidh se, do thabhairt
  
10895] 
dóibh; agus fós gairm nua, mar atá rí do
 dhéanamh ar neamh dhe, agus comhoighre do Chríost do dhéanamh dhe.
 Is ag luadh aneithe se atá Dáibhídh Rí san seiseadh Salm déag, mar a
 n-abair, satiabor cum apparuerit gloria tua ‘budh sásuighthe


---

p.336



 mé an tan bhus léir dhamh do ghlóir-se.’ Dá chor i gcéill, gér
  
10900] 
mhór a innmhe shaoghalta, agus go raibhe 'na rí rathmhar, nach biadh
 a aigneadh sásuighthe go rochtain an phlúir úd atá i bhfolach, mar
 atá glóire nimhe, dhó. Agus is ag labhairt ar an innmhe se go fáthach
 atá Dia ag labhairt i mbéal an fháidh Isaias san .32. caibidil,
 mar a n-abair, sedebit populus meus in 
  
10905] pulchritudine pacis, in
 tabernaculis fiduciae, in requie opulenta ‘suidhfid mo phobal i
 mbreaghdhacht na síothchána, i dteaghdhaisibh muinighine, i
 gcomhsanadh shaidhbhir.’ Dá chor i gcéill, an tan roichfid a
 phobal féin, mar atáid na fíréin, i nglóir nimhe, go mbeid i síoth
 gheanamhail, i dteaghdhaisibh 
  
10910] innile agus i suaimhneas
 neimheasbadhach. As so is iontuigthe nach miste don fhíréan olc ná
 anfhochain, duadh ná doilgheas, feidhm ná foiréigean dá bhfuileóngadh,
 agus an tsáimhrighe sin na glóire síordhaidhe do bheith do shíor i
 n-áirithe aige. Gonadh ag luadh aneithe se atá aní léaghthar ag
 Basilius naomhtha, in 
  
10915] Hexameron, mar a n-innistear go raibhe
 Alexander Mór lá ag éisteacht ré hoirfideadh il-cheólach, agus go
 bhfuair an uiread soin do ghean uirre go ndubhairt réna shluagh
 cathughadh calma do dhéanamh, i ndóigh ré síoth, do bhríogh gurab i
 n-aimsir an tsíodha is gnáth oirfideadh agus il-cheóla dá
 dtathaighidh. Agus 
  
10920] mar go ndubhairt Alexander so réna mhuinntir,
 mar cheannach ar cheól shaoghalta do chlos, créad an chalmacht is
 cóir don Chríostaidhe do dhéanamh, ré cathughadh réna náimhdibh, do
 thuar síodha go síordhaidhe ar neamh, mar a bhfuighbhe oirfideadh na
 n-aingeal? Is ag cor aneithe se is gcéill atá aní 
  
10925] adeir Críost ag
 Matha san chúigeadh caibidil, mar a n-abair, gaudete et exultate,
 quoniam merces vestra copiosa in caelis ‘bíodh gáirdeachas oraibh,
 agus déanaidh lúth-gháir, do bhríogh gur líonmhar bhar luaighidheacht
 ar neamh.’ Dá chor i gcéill go ndleaghair dona fíréanaibh bheith
 neamhthuirseach ré tuar na 
  
10930] hinnmhe se. Agus mar go dtug an t-ard-
 athair Iacob, mar cheannach ar Rebecca, do bhí sgiamhach, feidhm
 do dhéanamh feadh fiche bliadhan do Laban, mar cheannach ar a
 fagháil do mhnaoi dhó féin, gá méad fiche bliadhan do dhlighfeadh an
 Críostaidhe bheith ag déanamh feadhma do Laban .i. Dia Athar


---

p.337


  
10935] 
i ndóigh go bpósfadh Rebecca .i. an ghlóir shíordhaidhe ris.
 Agus fós, mar do chuir Dáibhídh Rí é féin i nguais, agus é óg
 anaosta, ag dol do chathughadh ris an athach darbh ainm Goliath dhó,
 mar cheannach ar inghin Saul d'fhagháil 'na mnaoi dhó féin,
 amhail léaghthar san seachtmhadh caibidil déag don chéid-leabhar 
  
10940] do
 Leabhraibh na Ríogh, créad an ghuais 'na ndlighfeadh an Críostaidhe é
 féin do chur, ag comhrag agus ag cathughadh ré náimhdibh Dé, mar atá
 an diabhal, an saoghal, agus an cholann? Agus mar go roinneann Dia an
 uiread do thiodhlaicthibh rinne ar an saoghal so, an mhéid go
 dtabhair gach innmhe 
  
10945] dá bhfuil againn dúinn, idir anam, chorp, agus
 chonách saoghalta, créad é méad na hinnmhe is inmheasta dhúinn
 d'fhagháil uaidh thall? Gonadh ag mothughadh aneithe se atá aní
 léaghthar ag S. Augustin san .21. caibidil do leabhar a Naomh-
 smuaineadh, mar a n-abair, ag labhairt ré Dia, si tanta nobis facias
 in carcere, quid ages in palatio? Si tanta solatia in hac die
 lacrimarum, quanta conferes in die nuptiarum? Si tam innumera et varia
 dona tua, quae nunc pariter amicis tribuis et inimicis, quam dulcia et
 delectabilia quae solis es largiturus amicis ‘má dho-ní tú an uiread
 sin dínn, agus sinn san 
  
10955] bpríosún, créad do-ghéanair dhínn san
 phálás? Má dho-bheir tú an uiread sin dúinn san ló so na ndéar,
 créad é a mhéad do-bhéarair dhúinn i ló na bainse? Má do-bheir
 tú tiodhlaicthe do-áirmhe éagsamhla dhúinn anois, idir charaid agus
 easgcaraid, créad é milse agus geanamhlacht na dtiodhlaicthe do-
 bhéarair uait 
  
10960] dot charaid amháin?’ Dá chor i gcéill, mar go
 roinneann Dia an iomad do thiodhlaicthibh i bpríosún na beatha so ris
 na daoinibh, gurab ro-mhó ioná sin roinnfeas riú, an tan roichfid i
 seilbh pháláis pharrthais ar neamh. Agus mar go ndáileann an lán
 tiodhlaicthe se dona daoinibh, ar mbeith i ngleann déarach 
  
10965] 
an domhain se dhóibh, idir charaid agus easgcaraid, créad é méad na
 dtiodhlaictheadh do-bhéaraidh ar neamh dona fíréanaibh is
 fior-charaid dó?


Is iomdha sochar do-gheibh an fíréan ar neamh, budh liosta ré a luadh
 uile. Gidh eadh, cuirfeam dá áit nó trí as an scrioptúir 
  
10970] síos, as a
 dtuigfidhear a mhéad d'innmhe bheith ar neamh. Ar


---

p.338



 dtús, cibé roicheas ann, biaidh i n-éin-tighdheas ré Críost, amhail
 adeir sé féin san dara caibidil déag ag Eóin, ubi ego sum, illic erit
 et minister meus ‘mar a bhfuilim-se, biaidh mh'óglách ann.’ Dá
 chor i gcéill, mar do bhí sé féin riamh mar aon ris an Athair gan
  
10975] 
sgarthain ris, go mbiadh an t-óglách iar ndol ar neamh mar an
 gcéadna. Bí fós an fíréan 'na chomhoighre ag Críost ar neamh, amhail
 adeir Pól san ochtmhadh caibidil gusna Rómhánchaibh, coheredes
 Christi sumus ‘comhoighreadha Chríost sinn.’ Bí fós an fíréan comh-álainn
 coimh-deallruightheach sin ar neamh, go 
  
10980] nach glé-mhaisighe an
 ghrian ioná é, amhail adeir Críost ag Matha san treas caibidil déag,
 tunc fulgebunt iusti sicut sol in conspectu Dei ‘beid na fíréin an
 tráth soin ag deallrughadh amhail ghréin do láthair Dé.’ Do-gheibh
 an fíréan sláinte shíordhaidhe ar neamh, do réir mar adeir Dáibhídh
 san .102. Salm, 
  
10985] sanat omnes infirmitates tuas ‘slánuighidh h'uile
 ghalra.’ Dá chor i gcéill go mbí sláinte shíordhaidhe ag an tí
 bhíos ar neamh. Ní fhuil aoibhneas mar aoibhneas na cathrach
 neamhdha, amhail adeir Dáibhídh san .86. Salm, gloriosa dicta sunt
 de te, civitas Dei ‘atáid neithe glórmhara arna rádh riot, a 
  
10990] dhúin
 Dé.’ Gá dtám ris, ní féadtar faisnéis ná friotal ná foillsiughadh do
 dhéanamh ar na sochraibh síordhaidhe atá ar neamh; acht is follus go
 bhfuil beatha gan bhás, sláinte gan ghalar, saoirse gan daoirse,
 subhachas gan dobrón, agus an uile mhaith oile shoimhianuighthe, i
 seilbh na druinge bhíos ann go 
  
10995] síordhaidhe.


Agus guidhmíd Dia ré sinn féin do stiúradh tar gach bearnain bhaoghail,
agus tar gach guais, go gcríochnuighthear an rioth úd linn, agus go
 ngabhthar sealbh fhlaithis Dé linn, mar a bhféadfam an geall
 coimhleanga atá dá thuar agus dá thuilleamh linn do ghreamughadh
  
11000] 
agus do bheith 'nar seilbh go síordhaidhe.


AMEN.











