

#Cóir Anmann


<!-- // 
 function footNote(link) {
 openpopup = window.open(link,"openpopup","width=512,height=128,left=256,top=256,resizable=no,scrollbars=1,menubar=1,statusbar=0,toolbar=0");
}
// -->



#### Corpus of Electronic Texts Edition


### Background details and bibliographic information


Cóir Anmann
===========


Author: Unknown
---------------


### File Description

Whitley StokesElectronic edition compiled by Kaarina Hollo , Philip IrwinProof corrections by Kaarina Hollo, Philip Irwin

Funded by University College, Cork 2. Second draft, revised and corrected.Extent of text: 
18600 words#### Publication


CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of the Department of History, University College, Cork  
College Road, Cork, Ireland— http://www.ucc.ie/celt

 (2008) (2010) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland.  
Text ID Number: G503002Availability [RESTRICTED] 
Available with prior consent of the CELT project for purposes of academic research and teaching only.


#### Notes

This electronic text is based on Cóir Anmann (Fitness of Names), ed. Whitley Stokes in Irische Texte mit Übersetzungen und Wörterbuch, herausgegeben von Wh. Stokes und E. Windisch, dritte Serie, 2 Heft (Leipzig, 1897).

#### Sources


**Manuscript sources**2. Dublin, Trinity College Library, MS 1337 (olim H. 3. 18), 16th century; vellum and paper. A collection of fragments of different MSS. The main text is found on 565a–595b.
3. Dublin, Royal Irish Academy MS 535 (olim 23 P 2, Book of Lecan), 441–447. Eleven entries lacking in the above MS are supplied from this.
4. Dublin, Royal Irish Academy MS 1225 (olim D ii 1, Book of Uí Maine). Not used in this edition.
5. Dublin, Royal Irish Academy MS 536 (olim 23 P 12, Book of Ballymote). Not used in this edition.
6. Dublin, National Library of Ireland, G 2–3 olim Phillipps 7021 and 7022 (originally one volume); 14th to 15th century. Not used in this edition.
**Editions and secondary literature**2. Pádraig Ó Riain, Rawlinson B 502 alias Lebar Glinne Dá Locha: a restatement of the case, in: Zeitschrift für Celtische Philologie 51 (1998) 130–147.
3. Sharon J. Arbuthnot, Short Cuts to Etymology: Placenames in Cóir Anmann, in: Ériu 50 (1999) 79–86.
4. Sharon J. Arbuthnot, Fithal in Cóir Anmann, in: Scottish Gaelic Studies 20 (2000) 197–200.
5. Sharon J. Arbuthnot, The manuscript tradition of Cóir Anmann, in: Studia Celtica 35/1 (January 2001) 285–298.
6. Sharon J. Arbuthnot, Cóir Anmann. A Late Middle Irish Treatise on Personal Names; Part 1. ITS volume 59. (London: Irish Texts Society 2005.)
7. Sharon J. Arbuthnot, Cóir Anmann. A Late Middle Irish Treatise on Personal Names; Part 2. ITS volume 60. (London: Irish Texts Society 2006.)
**The edition used in the digital edition**2. **Whitley Stokes**, Cóir Anmann (Fitness of Names) in Irische Texte, Ed. Whitley Stokes and Ernst Windisch. , Leipzig, S. Hirzel (1897) iii + 127 pp + 33 pp (notes and indexes)

### Encoding


#### Project Description


CELT: Corpus of Electronic Texts


#### Sampling Declaration


The present text represents pp. 288–410 of the volume. All editorial introduction, translation and indexes have been omitted. Notes have been omitted except where they elucidate an editorial decision. Editorial corrigenda are integrated into the electronic edition.


#### Editorial Declaration


##### Correction


Text has been thoroughly checked and proofread. All corrections and supplied text are tagged.


##### Normalization


The electronic text represents the edited text. The editor's divisions of words have been silently changed to bring them into accord with modern practice. Compound personal names are segmented in line with CELT practice.


##### Quotation


Direct speech is rendered q.


##### Hyphenation


Soft hyphens are silently removed. When a hyphenated word (hard or soft) crosses a page-break, the page-break is marked after the completion of the hyphenated word.


##### Segmentation


div0=the whole work; div1=the main MS witness; div2=the individual entry; paragraphs are marked; verse occurring within paragraphs is marked as embedded poems; segemtend into lg and l. Page-breaks and MS foliation are marked.


##### Interpretation


Personal and group names and place-names are tagged. Objects with proper names are tagged. So are foreign words and titles of literary works.


#### Canonical References


This text uses the DIV2 element to represent the entry. ### Profile Description


Created: By (an) unknown author(s) in Irish monastic scriptoria

 Date range: 1050-1200.
#### Use of language


##### Language: [GA] Over 95% of the text is in Middle Irish.


##### Language: [LA] Some phrases are in Latin.


##### Language: [GR] Some words are in Greek.


##### Language: [EN] The witness list in the fornnt matter is in English.


### Revision History


* (2010-08-03) Beatrix Färber (ed.)

* File updated, conversion script run, new wordcount made, new SGML and HTML files created.
* (2008-10-15) Beatrix Färber (ed.)

* Header modified, keywords added, file validated.
* (2008-03-15) Beatrix Färber (ed.)

* Bibliography created. More parsing, more encoding streamlined; SGML and HTML files created.
* (2008-03-13) Beatrix Färber (ed.)

* Header updated; file parsed; encoding streamlined.
* (1995-11-15) Philip Irwin (ed.)

* Third proofing and in-depth mark-up completed.
* (1995-05-29) Kaarina Hollo (ed.)

* Second proofing completed.
* (1995-03-19) Kaarina Hollo (ed.)

* First proofing completed.
* (1995-03-10) Kaarina Hollo (data capture)

* Data capture completed.




---


#### Corpus of Electronic Texts Edition: G503002


### Cóir Anmann: Author: Unknown


### List of witnesses


* **H**: Dublin, TCD H. 3. 18, folios 565a-595b
* **L**: Dublin, RIA 23. P. 2. (Book of Lecan), pp. 441-7
* **B**: Dublin, RIA 23. P. 12. (Book of Ballymote), folios 249a-255a
* **K**: Seathrun Ceitin, Forus Feasa ar Eirinn (ed. William Haliday, 1811), p. 132




---

p.288


#### 1


**Mumu**, canus rohainmnighidh?


Ni ansa. A nomine *alicuius regis* .i. ó ainm righ bái fuirri .i. **Eochaid Mumo** mac **Niadh Feibhis** eissidhe.


**Eochaid Mumo** cidh día tá?


Ni ansa. **Eochaid Momó** .i. ar ba mó a nert & a cumachta ina nert & cumachta cach duine a n-**Éirinn** bói a comhré fris. Is de sin ainmnighther **Mumú**.


Nó **Muma** .i. mó a h-ana nás ana cach coigidh aili a n-**Eirinn**, ar is innti nó adhradh bandía in t-sónusa .i. **Ana** a h-ainm-sein, & is uaithi sidhe isberar **Da Chigh Anann** ós **Luachair Degad**.


#### 2


**Muimnigh** iarsin .i. mó neich, ar ba mó cach nech díbh 'nás cach nech aile a n-**Eirinn** intan sín.


#### 3


**Enna Airgthech** mac **Echach Mumó** .i. **Enna *Airgdidi***; is dó doronta scéith *airgdidi* a n-**Airget Ros**. Doradad dó airechus **Erenn**.


#### 4


**Modgaeth Mór Olach** indara mac **Níadh Feibis**. IS é roba mó daeithin dil robái ina aimsir, ar bá mían lais imforcraidh dighi doghres. Nó **Modhgaeth Mór Óilech**, ar bad mora a óile .i. a di leacain.




---

p.290


#### 5


**Conmhael** .i. con-mhál. Mál .i. rí .i. rí na con, ár rob é rígh ba conchaire, & is lía igá m-bídís coin bói a n-**Eirinn** intansin e.


#### 6


**Eochaid Faeburghlas** .i. bád glasa gérfaebracha a dhi t-sleig & a ghlaidis.


#### 7


**Nuada Deghlamh** .i. **Nuadha Deaghlamha(ch)** .i. roba maith & roba láidir a dhí láimh.


#### 8


**Glas** mac **Nuadat Deghlaimh** .i. robo ghlas a ainech & a ghne doghnath. **Anbechtach** a ainm a toissigh a aissi go tugad "**Glas**" fair.


#### 9


**Cas Clotbach** mac **Fir Ardda**. Cloth .i. enech. Ar is é nech robo mó enech & bá fearr im cach ní do íarfadh nech fair.


#### 10


**Muineamon** mac **Cais Chlothaig**, issé cétduine dochuir muinci óir fó bhraighdibh *dáine* ar tús a n-**Érind**. {folio 565b} .i. slabra óir eiside. Is de sin aderar **Muineamon** .i. muin múin .i. main for muinelaib. **Maine Mór** didiu robe a cétainm-sium go tucad **Muineamon** fair.


#### 11


**[F]ailderg Dóid** .i. is leis dorighnedh failgi oir deirg artús im dóidibh a n-**Eirinn**, ar ba derg degmhaissech cach dóid ima m-bidis na failghi intan sin. Is aire isberthi **Failderg Doid** fris. **Aedh Derg** a ainm aile.


#### 12


**Roan Ri Oilech** .i. rí rochuir aile leg. ailche?

 cloch a corthib, & is do ba h-ainm **Aillech** .i. ona h-ailltibh leg. ailchibh?

 cloch dochuirthea h-i coirthibh lais. Is de isberthi **Aillech** frís.


#### 13


**Rothechtaid Rotha** mac **Roain Rí Ailech** is é cétna rothecht roth na cethri n-ech artús for cairpthibh, & is dó ba h-ainm **Anroth** án .i. fír, & is ó rothan na carpat aderar **Anroth** fris. **Eochaid Urchain** cétainm **Rothai** meic **Roain** & do-chóid





---

p.292






in farainm tar in ainm búnaid annsin tré gnáthúgud in foranma do rádh ris co minic.


#### 14


**Eochaid Urcháin** .i. úr & cain (.i. alaind) e géin bái a [m]-biu.


#### 15


**Failbe Falchoirthech**, issed cétna duine lér' togbadh coirthi cloch artús a n-**Eirinn** do sádha[d] a coicrich. Nó **Failbe Ilchórach**, ar imat chóra chaich fria linn.


#### 16


**Cass Cétchuimnech** .i. **Cass Cétcoimgneech** .i. is é cétna rothinnscain coimgnedha & filidhecht a ***Temhraigh*** artús.


#### 17


**Eilim Ollfínsnechta** .i. sneachta mór fína rofer ina flaithis: is dé isberar **Eilim Oll Fin Snechta** fris. Nó **Eilim *Olétechtaide*** .i. ól étechtaidhe dogníth .i. mór a daithin leanna. Sudet qui legat.


#### 18


**Art Imlech** (nó **Art Inflig**) .i. on **Imlech Fir Aen Dairti** a **Cliu**... {folio 566a}. Is ann robhai a dhunarus artus, conad de isberar **Art Imlech** dé.


#### 19


**Bres Rígh** .i. bá righ ar ríghdacht é .i. roba ríghda a ghnim & a enech & a flathius, & dobhris sé ilchatha for **Fomhóire** aga n-dichur a h-**Éiriú**.


#### 20


***Setna* Indarraid** mac **Breis** is é cétna dorat tuarustal (.i. indarrad) d'amhsaibh artús a n-**Eirinn**, conid aire sin isberar ***Sétna* Indarraid** fris.


#### 21


**Enna Derg** mac **Dúach Finn**, .i. derg ainech robái, conid é rolil **Enna Derg** dé.


#### 22


***Lughaidh* *Láighde*** .i. a **Corca Laigh[d]i** ro h-oiledh é. Nó **Lugaid Láighde** .i. ar choscrad in láigh & ara bherbhadh adúbhradh **Lugaid Láighde** fris.


#### 23


**Lugaid Iardonn** .i. dúbh donn robhói. Nam iarn .i. duibhe dicitur




---

p.294


#### 24


**Rechtaid Ríghdherg** .i. ríghderg robhói aigi. Nó **Rechtaid Ríghdhercc** .i. roba mhór, & bad righdai a dá deircc .i. a dí súil.


#### 25


***Adammair* Flidais[e] Foltcaín** .i. **Flidhais** in ríghan de **Thúaith Dé Danann**, is í bá ben d'**Adamair** mac **Fir Cuirp**, & is uaithi aderar **Buar Flidhaisi**, & is uaithi **Adamair Flidhaisi Foltchain** aga radh frissin righ.


#### 26


***Niadh Séghamain*** .i. is *ségh* a maín, ar is cúma nóblighthea bai & eillti fon aenchumai cach día ré linn, ar bá mór in main dó na *neiche* sin sech na righu aili. Ocús is sí in **Flidhais** sín máthair **Níadh *Ségamain*** maic **Adamair**, & do bhlightheá a flaith **Niadh *Ségamhain*** in búar sin .i. diabúlbhúar .i. bá & eillti do bhliaghan re linn **Níad *Ségamain***, & issí a máthair túc in cúmhachta t-sidhamail sin dó. Is dó sin rocan in fili:




> 1. 1] Maith toissech mét amain med
>   
> 2] dorinne **Niadh *Ségamain*** sen,
>   
> 3] is dó robdar eillti ba,
>   
> 4] do **Niadh *Ségamain*** s[i]abra,
> 





.i. siabhartha no sremach robói sé. Nó issé in t-**áes sidhe** ro timairgdís na h-eillti dia m-bleoghan ina flaith.



#### 27


**Lughaidh Lúaighni** .i. a **Lúaighnibh Temhrech** róhoiledh é, & issé cétna lé n-dernadh gai & cruan artús a n-**Erinn** é.


#### 28


**Coirpri Losc** mac **Luigdech Lúaigni**. Is de bói **Coirpri Losc** fair. Feachtus dochóidh rí h-**Erenn** .i. **Conghal Claringnech** mac **Rudraige**, do ghabail ghiall **Muman** iar marbad **Luigdech Luaigni** do **Congal**. **Cairbri** mac **Luigdech Luaigni** bá rí **Muman** intan sin. Doferadh cath **Chairn in Feínedha** eturru fri **Rossaigh Ruáigh** aníar. Domheabaid in cath sin ar **Mhuimnechaibh**, & docuiredh a n-ár ann. Gonais **Forthend**


---

p.296



 



mac **Cirb** **Coirbri** isin chath gur'ba bacach géin bói a *m-bethaidh*, conid aire sín gairther **Cairpri Losc** de .i. **Cairpri** baccach.


#### 29


**Dúach Dal[l]ta Deagaid**, cidh día tá? Ni ansa. Dá mac maithi bói ag **Coirbri Losc** .i. **Dúach** & **Deagad** a n-anmanna. Bói imchosnam mór etarru imon righí, ar ba h-ádhbur rí[g] **Erenn** cach mac dib ar dheilbh & ar gnim. Ní roibe a n-**Erinn** días budh chaime na búdh chuchtghlaine 'náid in dí mac sin **Coirbri**. **Deagad** mac **Coírpri** in soísiur, & bói ac dul tar **Duach** chum na righi. Rob olc *tra* la **Dúach** indí sin, & dochuir techta uadh arcend a bráthar a bhail a roibhe. Doluidh **Degad** iarsin co h-airm a m-bái **Dúach**. Dogabad **Deagad** annsin la **Dúach**, gur' bhen a rusca dé, gur roibhe dall. Conid [d]é sin gairthar **Dúach Dallta Deagaid** dé. Ocus issé cétdall **Eirenn** insin. Is dó sin rochét in fili:




> 1. 1] Dogabad **Deagad** na thaigh
>   
> 2] ic **Dúach** aga dhearbbrathair {folio 567a}
>   
> 3] ocus do dallad co dían
>   
> 4] in **Deagad** sin gér' dhrochíall.
> 






**Duach Dalta Degaid** indara ní de .i. **Deagad**, mac sin do **Érnaibh Muman**, is é rus-ail **Dúach**. Is de rolil **Dúach Daltá Deagaid** dé.


#### 30


**Eochaid Uarches**, cidh día tá? Ni ansa. Ceasa uara bádur aigi ina chobhlaighibh o ro innsaigh forsin n-**Gréig**, & is a corraibh a long roghabh cach ní rogabh for cach leth fon doman.


**Eochaid Uarches** .i. úar-ghaiech, nam cess gai dicitur, ar bói siumh dá bhliadain ar innarba for muir.


#### 31


**Eochaid Fer Fuirmhe** mac **Dúach** .i. fer fora n-dernadh fuirmheth .i. a lagadh & a laighdiugud & a aimnertugud co mor. Issíat dorinne in fuírmedh sín faír .i. **Clánd Degaid





---

p.298






mic t-Sin**. O dorochair **Dúach Dalta Degaid** la h-**Ulltaib** ro fuirimsit **Érna** & **Clanna Deagaid** for **Eochaig** mac **Duach**. Conad aire sin isbertí **Eochaid Fear Fuirmi** fris iarsin.


#### 32


**Muiredhach Muchna** .i. a **Muchna** rohoiledh é, & is fría **Muiredhach** aderthái **Líath Dairbhri** .i. an oilén **Dairbri** for muir, & a rennaib órathach & a n-oilénaibh in mhara ro innarbsat **Clanna Deagaid** é, gur'bhó liath sean inntibh **Muiredhach Muchna**, ar robíad r[e]anna & imli **Muman** ferann **Chlainne h-Ebir** intan sin íarna innarba do **Chlannaibh Deagaid** inntibh.


#### 33


**Enna Munchaín** .i. muinél caín (.i. alainn) aigi. Nam muin .i. muinel .i. muinél álainn lais .i. muinci oir nobhíth ima bhraigit, is de ba **Muinchain** eissium.


#### 34


**Deirgthine** mac **Enna Muncháin** .i. nír'bo dírga grís ar cur a crithri di inná in daiged rúithnech *rothaitnemhach*{folio 567b} bái aigi. & is fris-side atberthi **Corb Úlum** .i. rolomadh a ó dia chinn, ar ni roibhe ó fora chiunn intan genair. Is aire sin tra ba **Corb Olom** é, & is friu-sidhe aderthí na **Deirg** .i. é feisin & a mhac .i. **Derg** mac **Dergthine**.


#### 35


***Mog* Néid** .i. **Nét** ainm an aide ron-alt, & ic frithailimh a oide nobhíth gu gnáthach intan ba h-og. Is de ba ***Mog* Néit**. **Aengus** a ainm bunaid, & ba gnathaighi in forainm do radh fris inná in t-ainm dílis, amal isrubairt in fili:




> 1. 1] **Aenghus** cétainm ***Mogha* Néid**
>   
> 2] a tús a betha[d] gin bréig,
>   
> 3] is ***Mog* *Néit*** a ainm iarsin
>   
> 4] gurus-marbh **Goll** gu n-gnimaibh.
> 

 



.i. mac **Morna**.




---

p.300



#### 36


**Eoghan** mac ***Moga* Néit**, cethri h-anmanna ro thecht .i. **Eogan Mór** & **Eogan Fidhfeccach** & **Eogan Taidhlech** & ***Mog* Nuadat**, día n-debhairt in fili isin fursunduth:




> 1. 1] Cethre h-anmanna gan bhron
>   
> 2] dobhadar for **Eogan Mór**,
>   
> 3] **Eogan *Fidhfeccach*** fíal gart,
>   
> 4] **Eogan Táidhlech**, ***Mog* Nuadhat**.
> 






#### 37


**Eogan** a ainm ó thuistigeine .i. *éogenesis* .i. gein maith ara eó .i. eu .i. bona, *genesis* uero genirati[o] **Eogain**. **Eogan** didiu bona geniratio a thaithmech.


IS de sin ata **Eoghanacht** do rádh friú tre thoradh na m-bennacht tucsat fir **Eirenn** fair ara ghart & ara féile fríu & ara tesargain don nuna a rabhadur. **Eoganacht** desidhe .i. bona acht[io] .i. *acht* maith dó fir **Eirenn** do saerad ar ghorta.


{folio 568a}
#### 37


**Eoganacht** .i. **Eogan** icht .i. icht **Eoghain** for feraibh **Erenn**. Nó **Eogan**-necht .i. necht **Eogain** .i. necht clann .i. clann **Eogain** na secht n-**Éoghanachta**.


IS dé sin tra rob ainm dó **Eogan Mór** .i. mór é ós chách & a chlann & a chinél ina dhiaidh.


#### 38


**Eogan Taidhlech** do radh ris .i. fecht dochoidh **Eogan Mór** ind **Esbain** for ceilidhe. Issé ba rí **Espain** intan sin .i. **Eber Mór** mac **Midhna**. Fuair tra **Eogan** gradhugud mór ind **Espain** don toisc sin. Do bhói didiu ingen aire[g]dha ag in rígh a n-áentuma intan sín .i. **Bera** ingen **Ébir** a h-ainm. Ocus tuc sí gradh égmaisi d'**Eogan** sú dochuaid a n-**Espain** ara





---

p.302






urscélaibh. Tug tra **Eogan** in ingin íarsin, & rug sí clann t-sainemhail dó .i. mac amra .i. **Oilill Olomm**, & días ingen .i. **Scoithniam** & **Caimill** a n-anmanna.


Dothigedh isin aimsír sin **Ebir** bradan builidh brecdhathach do t-**Sruth na n-Dúl** a **Parrthus** cacha bliadne go **Sruth Tibir**, & tigedh ó **Thibhir** go **Sruth n-Ebir** a n-**Easpain**. IS amhlaid do bói in bradan sin & tlacht olla fíraille co cinél cacha datha trít. Fofrith tra in bradan sin la h-**Éber** i n-aimsir sin **Eóghain** a n-**Espain**, & dobenadh in tlacht olla sin dé, & tucadh do ingin **Ebir** in olann sin. Doríghnedh tra laisin ingin brat taidhlech taithnemach d'**Eogan** don tlacht sin robhói forsin m-bradan. Ocus in brat sin is é ro bhói fá **Eogan** intan tainic a n-**Erinn**. **Conn Cétchathach** a righi n-**Erinn** intan sin. Robo tháidhlech taithnemach in deallradh bói for Eogan ón brat sín. Conid de sin rod-gíul **Eoghan Taidhlech** de.


#### 39


**Eogan Fidhfeccach** do rádh fris, [cid dia tá?]. Ni ansa. Badar tri dunaidh la h-**Eogan** & **Fideg** ainm cach ae díbh. Bói *trá* **Eogan** ac cur & ac feccadh & ac figi ind fedha {folio 568b} la cách. Conid dé sin asberar **Eogan Fid[f]egach** de .i. ó feccadh ind fedha iga chur. Nó fighfecc .i. o fighi ind feda cétna.


#### 40


***Mogh* Nuadat**, cidh día tá? Ni ansa. **Daire Barrach** mac **Catháir Mháir** is é ros-ail ***Mogh* *Nuadat*** .i. **Eogan** mac ***Mogha* Nét**. Dorighnedh cumdach **Dúin Aillinne** fecht ann la **Dáire m-Barrach** mac **Cathair**. Robhói *tra ráthmhoghaidh* amra a n-**Érinn** intan sin .i. **Núadha Sálfada** mac **Aengusa** mic **Fir Da Crích** a crich **Cuailgne**, nert céit ann, sáith cóicait nomheleth. Tucad co **Dáire m-Barrach** in *mogh* sin do chumdach **Dhuine Aillinne**. INtan badar isin cluidh iga thochailt dorala íarsin cloch mhór dóibh isin cluidh & forfeimidh in *mogh*


---

p.304






a tógbáil. Dobhadar maccraidh in dunaidh & **Eogan** etarru ar in claidhe na rátha ig fechain in *mogaidh* ag locad in fedhma. Do íarr in *mogh* for in maccraidh in chloch do chur assin chlaidh. Rus-eitigh in maccraidh inní sin acht **Eogan** a aenur. Dochuaidh tra **Éogan** isin cluidh & do íadh a dhí laimh iman cloich, & rus-tógaibh 'na aenur in chloch, & do chuir ar uillinn deiscertaigh in dúini. Conus fil ann o sin a leth.


 IS ann asbert in *drái* frissin *mogh*: ‘Is saér do *mogh aníu*, a **Núadha**!’ or in *drai*. Conid dé sin rolil ***Mog* Nuadhat** de, & is úaidh rohainmnighedh iarsan slicht sin.


#### 41


**Oilill Olomm**, cidh 'ma n-apur fris? Ni ansa: ar ní roibhe croicinn na feóil for a chluáis íarna lomadh d'**Aíne** ingin **Eogabhail** a n-**Druim Eoghamail**. Ina chodlud dano robhói **Oilill** intán rus-lom an ingen a ó for a chinn, ar nír' fág an ingen día chlúais for **Oilill** acht colum na cluaissi namá. Duíscis **Oilill** iarsin asa chodlud, & do airigh go mór a ó 'arna lomad dond ingin, & ba h-annsum lais. Isbert **Oilill**: ‘Is ger in póg sin, a ingen!’ ar **Oilill**, ‘as lóm dofágais mó ó for mo chinn’. ISbert **Aine** {folio 569a} fri h-**Oilill**: ‘Do mharbhaisi mh'athairsi anocht, a **Oilill**!’ or **Aine** .i. **Eogabal Sídhach**. ‘Ocus agsin mo chuit-si do dhighail mh'athar fort, a **Oilill**!’ or **Aíne**, ‘& bid ainm sloinnti duit co brath, **Oilill Olom**’, Cona[d]dé sin rolil **Oilill Olomm** dé.


 Nó **Oilill Aulom** .i. *aula regis* .i. ríghthech ind rígh .i. lom a aula .i. a righdúi .i. a rí[g]thech, ar ní roibhe fíal tairís ar a bheódacht .i. ní roibhe fál na cumdach timcholl a thighi ar a omhan la cách.




---

p.306


#### 41


**Ailill** cidh día tá? Ni ansa. Bá fergach **Ailill** fría h-**Aíne** ingin **Eogamail** don aithis tug aír, & bá tinn láis a lethchinn co mór iar lomadh a ó. Gabhais a t-sleigh coígrinn chuigi & saidhis triasan ingin gu talmain, gurus-bea in cóicedh rinn dí a cloich, gur'ba camH. has here the Latin contraction for quam

 dé. Bá geis don t-sleigh sin a beín a cloich. Trí geassa robadar for in sléig sin **Oilella** .i. ba geis dí a beín a cloich: geis aile dí a cur fo dét día dirghuth: geis aile di bén do mharbad lé. Rocoilled na geassa sin la h-**Oilill** intan sin, ar rochuir **Oilill** in rinn bói camH. has here the Latin contraction for quam

 for in sleigh sin **Oilella** fo dhét día dírghuth. Ind neim & in duabhais dobhói a rinn na sleighe nemhi do chuaidh a n-dét **Oilella**. Rob olc tra la h-**Oilill** indí sin & dorinne olc mór dó, ar ró chorb a anáil & ro dhubh a dhét, & do lom an ingen a ó for a chiunn. Tri h-aithisi **Oilella** sin gein bhói a m-bíu. IS aire sin adubhrad **Ailill** frís .i. aíl oll .i. is oll in ail fil forsin fer. **Ailill Olom** a ainm iar sin la cach. **Mais** mac **Moga Nuadat** a ainm gó sin. IS de sín *trá* robhoí in fiacail fidba (.i. neime) a cinn **Oilella** iarsin. Ind neim dobhói a rinn na sleighe dochúaidh a n-dét **Oilella**, ro dhubh in dét & do mhorg a anáil ó neimh dochuaidh ina dhét. Tainic olc na fiacal sin ré h-**Oilill** co mór íar sin, ar bá bailedhach é co minic o neim na fiaccal,{folio 569b} & ba dall e fó dheóidh.


#### 42


**Fíacha Muillethan** cíd dia tá? Ni ansa. **Munchaí** ingen **Dil mic úi Chreagga** in druí, mathair sin mic **Eogain**. Bá torrach *tra* **Munchai** ó **Eogan** mac **Oilella** ré n-dul chum catha **Muighi Mhucruma**. Ind adhaigh ré tuismedh a toirrchísa, dochúaidh isin **Siuír**, & do t-suidh for cloich a m-bruach na h-abhann, ar adubairt a h-athair fría go m-béredh mac & da m-beredh sí a n-aidhchi sin é gu m-bá drúi dingbhala, & día m-beredh iarnamharach bad ríg é & bid righdha air dhá choígedh





---

p.308


**Muman** a chlann & a chínél día éis. Adubairt **Monchai** annsin: ‘Muna thí trem thaebh, ní *tharga*the *d* apparently dotted

 in conair choír’. Ba fír tra don ingin inní sin. Do bhói sí adh na h-oidhchi go maidin íarnamhairech forsin cloich ina suidhe. Rug an inghin mac íarsin a mucha na maidne, & rolethnaigh mullach a chind frisin cloich. Is de sin rodn-gíul **Fiacha Muillethan** dé.


#### 43


**Fiacha Fear Da Líach** do rádh rís. Ni ansa. Liách .i. scel no doilig .i. bá doilig don mac bheg in dí sgél rohinnissed dó intán rógenair .i. romarbad th'athair aníu, a mic bhig, a cath **Mhuighi Mucraime**, & is marbh do mhathair dot bhreith. Is aire sin aderthaí **Fíacha Fer Dhá Líach** frís.


#### 44


**Oilill Flann Beg** & **Oilill Flann Mór** .i. nam flann ruádh dicitur .i. **Oilill Bec** & **Oilill Mór**, is dé ro h-ainmnighedh in dí mac sin **Fiachach Mhuillethain**.


#### 45


**Nat Fráich** & **Mac Brocc** & **Mac Iáir**, cidh día táit na h-anmanna sin fortha? Ni ansa. **Nat Fraich** .i. ag **Áth Fraich** rogenir, is de rohainmnighedh. **Mac Brocc** .i. a m-broicenaigh na {folio 570a} m-br[o]cc rogenir, is de rohainmniged. **Mac Íair** .i. íar cach *n-déidhinach*, ar is é mac is deidinchu rugaib inn in rigan é, is dé rohainmniged.


#### 46


**Crimthan Sréb** .i. sríabha derga búi a timchill a mhuineóil intan geinir é. Nó **Crimthan Srém** .i. sreamach robhoí.


#### 47


**Aedh Flann Cathrach** .i. nam flann ruadh dicitur & h-i cathair **Duine h-Iascaigh** for **Siuir** robhoí a arus. Nó dá ainm badur fair .i. **Aedh** & **Flann**




---

p.310


#### 48


**Cú Cen Mháthair** .i. ic cúi fá mháthair roboí intán coneibilt in mháthair. **Cú Cen Máthair** a ainm iarsin.


#### 49


**Coirpri Crom** mac **Crimthain Srem** .i. a **Cill Chromghlaisi** a **Muigh Feimin** rohailedh é: is de rohainmniged.


#### 50


**Fedlimith Uillethan** .i. **Fedlimith Úi Líathain** .i. a n-**Uíbh Líathain** rohailedh. Is aíre rohainmniged **Fedlimid Uillethan** dé. Nó **Fédhlimid Olleathan** .i. oll & lethan ro bhoí, is de rohainmniged.


#### 51


**Fearghus *Scandal*** .i. *scandal* roferadh imme ind aidhchi genair é dús cia óadhibh nusn-alath.


#### 52


**Coirpri Cruithnechán** .i. a **Cruithnechaibh** **Alban** rucad é & rohoiled. **Moingfinn** ingen **Feradhaigh Fenct**, righ **Alban** máthair **Choirpri Chruthnigh**, is dé rohainmniged. **Cairbri Cruithnechán** de án .i. tormach sillaéibhe (.i. formoladh) tucadh fair do faidiugud ind anma.


#### 53


**Cairbri Luachra** .i. a **Luachair Dheagad** a arus & a aittrebh.


#### 54


**Conall Corcc**, cidh día dá? Ni ansa. Fecht día m-boí in rí .i. **Lugaid** mac **Oililla Flainn Big**, inna thaigh a **Femiun** doluid banchaínti do thigh in rígh intán sin .i. **Bolc Banbretnach** a ainm sein .i. ban-chainti do **Bhretnaibh** issidhe. Dolád in benchainti ailgis forsind righ im feis lé {folio 570b}. Faemaís in rí inní sin, & luid a comlebaid na banchainti. Ba torrach in bhanchainti ón rí intan sin, & ruc mac dó .i. **Conall** mac **Luigdech**. **Lair Derg** ingen **Mothaire** mic **Clithaire** de **Chorca Oiche** a h-**Úi[b] Fidh[g]inti** & **Torna Eigis** in fili remráiti, is síat rus-ail **Corc** mac **Luigdech**. Ocus is ón **Láir** sin aderar **Corc** mac **Laíre** frís. Bá síúr don **Laír** sin **Feidlim** ingen **Mothaire**, ban-aimit issidhe, & luidh sidhe do thigh in rígh i n-aidhchi rogenair





---

p.312


**Corc**. Tangadar aimididhi **Mumhan** gusin tech a n-aidhchi cétna rucad **Conall**. Ban-aimiti íat-sidhe nóbhíth aga imitecht & agá idhmilled mac m-beg. Ocus ba díbh sin **Féidlim** ingen **Mothaire**, inn amait. Ro h-ómhnaighedh co mór a m-bai astigh o'dchualadar na h-amaide aili isin dorus. Docuiredh in mac beg a fuin la cách fo bhel in choire bhoí isin tigh & for faesom **Féidlimid** na h-amaide. Rodhlighsit na h-amaide forcell di gin chumairci do ghabháil forra gibé maighin a coimhreígdís fri araile. Conad aire sin rofuráil **Fedlim** in amait in mac beg do chur fón coire día folach for na h-amidibh. Rofoillsighedh tra dona h-amidibh in ní sin. Isbert amait díbh: ‘Cía choillfedh día fil astigh?’ Asbert a sétchi: ‘a fuil a fuin fon coire’. Iársin bruinnith araile díbh bréo don teni forsin mac m-beg, gurus-loisc a eó & gurus-corcc. Is aire sín asberar **Corcc** friss.


#### 55


**Fiachu Fer Mara**, cídh día tá? Ni ansa. **Aengus Tuirmech** dorighne in **Fiacha** sin réna ingin tré mheisci íar n-ól fína co mór dó. Bá h-annsamh la h-**Aenghus** inní sin .i. á ingen feisin do breith mic dó. Is í comairlé dorighne intí **Aenghus**, in mac do chleth co maith ardaigh ná budh mac dó, & dorighnedh amlaid. Dolád in mac beg íarsin a náe aenseichedh for muir {folio 571a} co slonduth meic rí[g] laís .i. brat corcra co cúach oír ann. Fúaradur iascairidha rí[g] **Alban** íarsin é i **Traigh Bhráena** fona fiachaibh, conid [d]esin rodn-giúil **Fiacha Fear Mara** dé iarsín. Ocus roghabhsat a chlann righi n-**Erenn** & **Alban** día eís feisin .i. **Etersgel Mór mac úi Iaír** & **Conaire** mac **Etersceoil** & **Conaire** mac ***Mogha* Lámha** cliamhain **Cuinn**, & rl.


#### 56


**Oilill Érann** mac **Fiachach Fir Mhara** .i. **Oilill Érna** .i. a n-**Érnaibh Muman** rohoiled intí **Oilill**. Is dé sin rohainmniged **Oilill Érann** de.




---

p.314


#### 57


**Caírbri Cromchenn** .i. robhoí cruime mhór ina mhuinél co m-bith a smech fora bhruinne la cruime a chinn. Is dé rohainmniged **Cairpri Crom[chenn]** dé.


#### 58


***Lughaidh* Alldathach** .i. **Lugaid Illdathach** .i. datha imdha ticdís día gnúis in cach than.


#### 59


**Eochaid Ilchrothach** .i. crotha ile tigdís ara chaime amal robhoí **Lugaid Alldathach**. Ocus is fría h-**Eochaig Ilchrothach** aderthaí ***Mogh* Lama** .i. ba dalta do rí[g] **Laighen** é, & ag tabairt uisci tar lamhaibh in rígh & aga frithailemh nobíth intan bá h-óg. Is dé rohainmniged ***Mogh* Láma** dé.


#### 60


**Conaire Caem** mac ***Mogha* Lama** .i. ara chaimhe sech cach n-aen a comré [isberthe] frís. Cliamhain **Chuinn Cétchathaigh** eissidhe.


#### 61


**Coirbri Músc** & **Coirpri Baschain** & **Cairpri Ríghfoda**, cidh día n-apar na **Cairpri** fríu & cach forthormach anma fil forra? Ni ansa. Día tardadh cath **Chind Abrad** etar **Lugaid Mac Con** & **Eogan** mac **Oilella Óluimm**, romharbsat na **Cairpri** **Nemhedh** mac **Sraibhcinn** rígh **Erenn**, fear a mathar feissin, etar a dí laim. Ar i toirithin **Mic Con** robhoí **Nemedh** & síat som i toirithin **Éogain** {folio 571b} mic **Oilella**. Conid [d]é sin aderar na **Cairpri** friu .i. corbaire .i. lucht coirpthi íad .i. na corbairidha. Is dé sin aderar na **Cairpri** fríu.


#### 62


**Coirpri Musc** .i. mo a aisc (.i. miaisc) indaite a bhraithre aili, ar is é dochóidh co **Duib[f]inn** ingin **Conaire**, có[a] derfiaír dia n-derna **Corc Duibhne** fría.




---

p.316


#### 63


**Coirpri Righfoda** .i. righ foda bái aigi. Nó righ foda .i. rigid h-i fod doríghne .i. fagbháil **Eirenn** dó & dul a n-**Albain**, conid uadh **Dail Ríattai** a n-**Alpain** íartain.


#### 64


**Cairpri Báschaín** .i. bás caín fuaír, ar iss aire asberar **Cairpri Báscaín** frís, iss é aen dochúaidh bás fri h-adhart díbh é.


#### 65


**Oenghus** ar **Choirpri Musc**. **Eochaid** ar **Cairpri Riadai**. **Oilill** ar **Chairpre m-Baschaín**. Is dé rochét in filí:




> 1. 1] **Oengus** ar **Chairpre Musc** m-binn,
>   
> 2] **Eochu** ar **Chairpri Riadai** ón rinn,
>   
> 3] gairgi 'sind fairinn co n-áibh,
>   
> 4] **Ailill** ar **Chairpre m-Baschain**.
> 






#### 66


**Corcc Duibhni** .i. **Corc Duibhinne**, ar is fri **Duibhfinn** ingin **Conaire** dorighne **Cairpre Musc** é, & ona mhathair rohainmniged é .i. **Corc Duibfinne**.


#### 67


**Daíre Sírchréchtach** .i. ro crechtnaighthi co mór é isna *cathaibh* doberedh. Nó **Daíre Sírdhrechtach** .i. sírdhúanach, nam drécht dúan dicitur. Nó sírchrethach, creth .i. eigsi, ar a mhét do dán dogníthi dó is aíre sin aderthaí **Daíre Sírchrethach** de, nam creath eígsi dicitur.


#### 68


**Daire Fine**leg. Dairfine?

 dano .i. dúar fine .i. fine dhúar fine focul, ar duár focul. Duarfine .i. fine bhís ag ordugud focul. Nó **Dair**{folio 572a}-fine .i. fine **Dhaíre** mic **Dheagath** íat. Ocus ní dílsi do chlainn **Dáire** mic **Deagad** **Dairfine** do rádh ríu oldás do chlainn **Daíre Doimthig**, ar is **Dairfine** aile íat sein.


#### 69


**Daire Doimthech** .i. domatech .i. robhoí daibhris & terci bhídh co mór fría lind.


#### 70


Cóig meic **Dhaíre Doimthigh** .i. na cóig **Lugdaig**, cidh día táit na tuillti anmann-sa forra .i. **Lugaid Láighe** a





---

p.318






a quo **Corca Láighe**, **Lugaid Cal**, día taít **Callraige**, **Lugaid Corc** día taít **Corcraidhe**, **Lugaid Corb** dia táit **Dáil Mhes Corb** **Laighen**, **Lugaid Cosc**, día taít **Cosgraidhe** na n-**Déisi**.


IS aire tug **Daíre** ‘**Lugaid**’ for cach mac dia maccaibh, ar robhoí h-i tairngaire dó go n-gebad mac día macaibh ríghi n-**Erenn** & bát ‘Lugaid’ a ainm. IS ann isbert **Daíre** fria dhruí: ‘Cia mac dom maccaibh gebhus ríghi darm eís?’ Isbert in druí: ‘Tiucfa lóegh co néimh órdai fair isin aenach’, or in drái, ‘& in macc díbh ghebhus in laegh is é ghebis in righi dit éis’.


Doroich in lóegh iársin isin ae[n]ach & lodar fir **Erenn** ina dhiaidh & maccní **Dháire**, go rangadur **Beinn Étair**. Atnagar céo druídhechta etarru & fir **Erenn**. Lodar meicc **Dhaíre** a n-díaidh in láigh óthá sin co **Daíl Mos Corb** **Laighin**, & tárthis **Lugaid Láighi** in laegh, & coscrais **Lugaid Cosc**, conid [d]é rolil **Lugaid Cosc** é. Dogní **Lugaid Láeghfes** a ímmaine .i. feis doib dhe, conad[d]e rodeat **Lugaid Laighfes** dé.


Teít **Lugaid Orcde** for cenn uisci & cilarn lais, conad[d]e raidhter **Lugaid Orcc** de{folio 572b}.


Cach ní no fuinte de no ithid **Lugaid Laighi**. Cach fuighell dochuiredh uáidh nóchaithedh **Lugaid Corb**, conid de rolil **Corb** de .i. coirbthi de.


Codlais **Lugaid Cál**, conid de roghabh ainmniugud.


Gnít sealga iarsin isin dithreibh. Ferais snechta mór dóibh, gur'bh'obair doibh a n-airm do chongbáil. Tét nech dibh d'iarraid thighi, & fogeibh tech n-amhra & tene mhór ann & linn & imat m-bídh & miassa *airgdidi*, & tolc finnruine. Fogabhait forais sentuinne moíre istigh, & etnech impi, & a curach fiacal fría





---

p.320






cenn anechtair, & senbriscai salcai móra impi. Isbert sí frisin macc .i. fri **Lugaid Corb**: ‘Cidh connaighi?’ or sí. ‘IarthuimHere *rth* is written for *rr*

 lepaidh’, for eissium. ‘Dia tís im chomhlepaid-si, for sí, rot-fíadh’. ‘Nathó’, or in macc. Luidh có a bhraithribh & isbert na fuáir tech. Luidh cách díbh a n-díaidh a chéli isin tech & rob edh in cetna uadhaibh. Luidh **Lugaid Láighi** fódheoidh. ISbert in chaillech in cétnai frís. ‘Oentudaid [fi]fet-sa frit’, or **Lugaid**. Luidh in chaillech isin tolc. & luidh **Lugaid** ina díh. INdar-lais bá grían ag turgbháil a mís Mhái soillsi a gnúisi. Fúan corcra corthorach, folt dath-alainn impi. Ba samhaltá fri lugbort cumra a boladh. Teít ina gnaís iarum. ‘Maith do thurus’, or sí. ‘Missi in flaithius, & gébhthar rige n-**Erenn** úait’.


Luidh **Lugaid** co[a] bhraithribh, & dobeir gusin tech lais íat, & fogabait nua bídh & sen leanna inn, & cuirn ina n-áenar ic dáil dóibh.


ISbert sí fri fer díbh: ‘Cidh dorala dhuit?’ or sí. ‘Dorala laegh dam’, or sé, ‘& don-úadhus m'oenur é’. ‘Bid **Lugaid Laighé** th'ainm cot chinél’, for sí.


Roíarfacht{folio 573a} didiu diaraile cidh dorala dó. ‘Orcc allaith’,forsé, ‘& don-uadhus mh'oenur’. ‘Bid **Lugaid Orccdhai** th'ainm cot cinel’, or sí.


Rofíarfacht dano d'fir aile in cétna. ‘Ni tharla ní damh itir’, or sé, ‘acht codlud doronus.’ ‘Is cáldai sin’, or sí, ‘bid **Lughaidh Cál** th'ainm dé sin.’


Rofiarfacht d'fir aile in cétna. ‘In ro laídhsit na fir aili uadhaibh’, orsé, ‘issed rochaithius’. ‘Bid **Lugaid Corb** t'ainm’, ol sí, ‘ar is coirpthi an ro chaithis’. Is úadh **Corbraidhe**.




---

p.322


#### 70


Rofíarfacht d'fir aile béous an cétnai. ‘Atrulla lóeg allaid damh’, or sé. ‘Bidh **Lugaid Loegh Fes**’ .i. loegh fás, ‘th'ainm’, or sí.


Conid [d]é sin rolean na tuillti anmann dona **Lughadhaibh**.


‘Foíedh nech úaibh lium-sa anocht’, or sí.


‘Fífit-sa lat’, or **Lugaid Láighi**, ‘ar is damh rorath’.


Fuidhis **Lugaid Láighe** lé in aidchi sin fría si. Is and conacus dóibh, fúan corcra darsin mnái & dar **Lugaid**, & mong órbhuidhe fuirri, & is í bá caimiu do mhnáibh.


‘*Cuich* thú, a ingen?’ ol síat.


‘Missi banflaith h-**Erenn**’, or sí, ‘& bám udmhall o dhinn do dhinn, & gébhthair ríghi n-**Erenn** úaitsi, a **Lugaid Láighi**’, or sí.


IS amhlaid robhadar meic **Dhaíre** arnabharach, for maigh réidh gin tech, & a coin a tuil a leanmhain día sleghaibh. Lodar iarum co *h-áenach* **Taillten**, & innisit a sgéla & a n-echtra d'feraibh **Erenn** intan sin. Sgailit fir **Erenn** iarsin assin aénach.


Aplaid **Dáire** iartain, & gabhais **Cond Cétchathach** ríghe n-**Erenn**, & gabhais **Eogan Táidhlech** righi **Muman**, & gabhais **Lugaid Láighi**{folio 573b} ríghdhamhnacht **Muman**, &rl.


#### 71


**Mac Con**, cidh día dá? Ni ansa. Cú ro bói ag **Oilill Olomm** .i. **Eloir Derg** a ainm, intan ro bói **Mac Con** ina náidhin i tigh **Oilella**. Ró étla iarum ara lamha[can] do saighi na con. Rothimairged in cú ina glotain in macc bec, & nís féta a theasargain arin coin gin techt dó día saige. Unde **Mac Con** dicitur.


#### 72


**Eochu Apthach** .i. ara mét atbailedh fría linn .i. támh cach mís .i. dá thamh déc isin bliadain. Unde dicitur **Eochu Apthach**, conid do thámh atbath feissin.




---

p.324


#### 73


**Eochu Edghudach** .i. is dó dorontá imden[u]m ar étaighibh artús a n-**Eirinn**. Unde dicitur **Eochu Étghudhach**.


#### 74


**Eochu Fíadhmhuine** .i. máine fedha .i. fíadhmíla noghnathaighedh do t-seilg.


#### 75


**Dartraíghi** .i. **Daire** traighi .i. traigh [**Dáiri**.] Nam traigh .i. cland no cinél .i. cinél **Daire Doimthich** íat.


#### 76


**Connachta** cidh día ta? Ni ansa. *imarbhaigh* dhruidhechta dorala iter dá dhrúi do **Thuaith Dé Danann** .i. **Cithnellach** drúi & **Conn** drái a n-anmanna. Dorat **Conn** sneachta mór a timchell **Connacht**, & combad[d]esin ro lean in t-ainm is **Connachta** in coigedh ó sin gusaníu .i. **Cuinn**-sneachta .i. sneachta **Cuind** drúidh.


**Connachta** .i. coin echta .i. écht con. Issíat romharbh **Ailbhe** cú **Mic Da Thó**. Is dé rohainmniged **Condachta** díbh. Nó **Condachta** .i. **Cunn** achta .i. achta **Cuinn** .i. gnimrad **Cuinn**, ar issé dorígne tír chlaidhimh di ar eígin, ar is inann acht & gnim.


{folio 574a}Nó **Connachta** .i. **Cuinn** iuchta .i. iuchta **Cuinn** .i. clann **Chuinn**. Nam icht clann nó cinel.


#### 77


**Coígedh Olnécmacht** do rádh ríu. Ni ansa. Fleadh dotairged doibh-sium & do **Chlannaibh Degaid** i tigh **Dommad** druádh, co rangadar **Connachta** a toíssech & ní randsat ré **Clainn Degaid** in linn na in bíadh co maith, acht atibhsit a dá trían co mór. Co n-debhairt in draí intan sin: ‘Is écmachta in t-ól-so dogníthí’, or sé, .i. is éc[u]machta .i. is écumtha. Conid dé sin rolil **Coígidh Ol-n-écmachta** do choigedh **Connacht** ó sin ille.


#### 78


h-**Eremón macc Míled**, is fris aderthaí **Gede Ollghothach**. **Gede Ollgothach**, cidh día tá? Ni ansa. Is é nech robu mó labhra robhoí a n-**Erinn** é, & ba binniudh a ghuth amal bid téta mennchrot fogur a ghotha. Ar robhái sídh &





---

p.326



 samhchaire & cáinchomhrádh & cairdine ag cach duine a n-**Eirinn** diarailiu ina flaith, & isberait ba h-ollguth [la] cach duine ind **Eirinn** inda flaith-sium. Is dé bá h-ollghothach-som.


#### 79


h-**Irél Fáidh** .i. bá fáidh, ba feinnid, & roba rí **Erenn** íarsin, & iss eissidhe in **Núadha Airgétlam** bái do maccaibh **Miled**, & ní fétamair cidh día tá.


#### 80


**Fiacha Labhrainne**, ar robí cétna airisiu a flatha tómaidhm **Labhrainne** fó thír, conid [d]é ainmnigther **Fiacha Labhrainne** dé íarsin.


#### 81


**Aengús Ólmuccaid** .i. **Aengus** oll muca .i. roba mhór turcu in rígh. 7rl.


#### 82


{folio 574b}**Oilill Ollchaín** .i. bá h-oll & ba caín (.i. alainn) e. Nó **Oilill Olchaín** .i. ba cáin carthanach agin ól é sech cach. **Núadha Finn Feimin** a ainm a tossaigh a aíssi .i. a **Finnmhagh Feimin** rohoiled é. Is de rohainmniged.


#### 83


**Núadha Finn Fáil** iarsin .i. fer finn é, & nothaidhledh co minic in **Lía Fáil** ic cluici fria & ag suirghi, ar ro thirchansat na fáidhe dó co m-bá rí **Erenn** é, conad aire sin aderthái **Núadha Finn Fáil** frís íarsin.


#### 84


**Aedhán Glás**, cidh día n-apar?


#### 85


**Símón Brecc**, cid dia tá? Ni ansa. Brecc-ainech robhoí .i. aiged bhrec lais on ardbhruth, conid [d]e sin rolil **Símon Breac** de.


#### 86


**Muiredhach Bolgrach**




---

p.328


#### 87


**Fiacha Tolgach**, iss é cétna lé n-dernadh tolg prius.


#### 88


**Doach** .i. **Doaig Ladgra** .i. lúath agrai .i. issé na tabrad dáil do neoch íar n-denum écóra gin agra fóchétoír.


#### 89


**Sirna Saeghlach** .i. ar fod a saeguil sech firu na h-aimsire a m-bói .i. coiga for cét m-bliadan fod a saeguil. Is aire sin atberthe ‘**Sírna Saeghlach**’ dé.


#### 90


**Eochu Buadhach**.{folio 575a}


#### 91


**Ughaine Mór** .i. robu mór é sech rigu na h-aimsire a m-bái. & roghabh sé righi iartháir **Eórptha** ó **Mhuir n-Iucht** anair co h-**Erinn**, & **Eíre** feissin.


#### 92


**Cessair Chruthach** inghen rígh **Frangc**. Isí ba seitigh do **Ugaine** iarsin, & issí rug in chlann remraíti di **Ugaine** .i. XX. mac & tri h-ingena. **Ughaine Mór** é íarsin .i. ar mhét a thigernais & ara mhét feissin.


#### 93


**Cobthach Cael Bregh**, cidh día tá? Ni ansa. Searg galair romhoir ro gabh é tré fúath & format fá sinnserbrathair .i. **Laegaire Lorc** mac **Ugaine**, is é bá rígh **Erenn** intan sin, & **Cobhthach Cáel** a righdhamhnacht **Erenn**. Rofoirmtigh **Cobhthach** fri **Laeghaíre** ara beith a ríghe & **Cóbhthach** 'na rídhamhna. Ró gabh galar mór intí **Cóbhthach** de sin a **Muigh Bhregh**, & dosearg co mór, co n-deachaid a fuil & a feóil dé, gur' bó cáel é íarsin serg mór a m-bái, conid aire sin dogarar **Cobthach Cáel Breg** dé.


#### 94


**Meilge Molbthach**, cidh día n-apar?


#### 95


**IArunngléo Fáthach** .i. bád fathemail glic gaesmar





---

p.330






é, & bád rígh **Erenn** eissein, & bád fathagdai in fer sin. Is de sin isberar **Iarunngléo Fáthach** friss.


#### 96


**Connla Cruaidhchealgach**.


#### 97


**Oilill Cassfiaccluch**.


#### 98


**Eochaid Altleathan**.


#### 99


**Oengus Turbech** .i. ba torbech (.i. nár) lais in mac doríghni fri ingin .i. **Fíacha Fear Mára**. Nó **Aengus Turmech**, ar ís chuígi tuirimtir sáerclanna síl h-**Eirimóin** meic **Míled**. Is aire sín [as]berar **Aengús Turmech** frís.


#### 100


**Enna Aignech** .i. óg a enech .i. lán a einech, ar ní bíd gradh neich sech arailiu do innmhusaibh in domain aigi. Nó **Énna Aignech** .i. ágh nech .i. rob ághmar é sech ógu na h-aimsíre a m-bói.


#### 101


**Easamhain Eamna** .i. a n-**Eamhain Mhacha** rohoiled é. Is dé isberar **Easamain Eamhna** fris.


#### 102


**Eochaid Fedlech**, is ina remhis arricht fedil fría boin artus a n-**Eirinn**. Nó **Eochaid** fedhil-fích. Fích .i. ferann .i. a ferann co feidhil rusgabh. Nó **Eochaid** feidhil-uch .i. fada .i. feidhil .i. fada .i. uch co mór minic lais, ar ní dheachaid a thinnius asa chridhiu ó romharbhait [a maccu lais](app001.html) a cath **Droma Críadh**, co fuair feín bás, cona[d] ar in fotha sin asberar **Eochaid Feídhlech** fris.


#### 103


**Eochaid Airem** .i. **Eochaid** ar damh .i. is leis doradadh cuing for muinélaibh damh artús, ar is fria n-édnu na n-damh dobhíth a feidm gó sin. Nó **Eochaid** ar uámh, ar is leis rotochladh talamh artús do dhenum úamha innti.




---

p.332


#### 104


Trí **Finneamhna** .i. **Breas** & **Nár**{folio 576a}& **Lothar**, trí meic **Eochach Feidlig**. Is airi atberthí na **Finneamhna** fríu, ar is d'aentoirbirt ruc a bhen íat d'**Eochaig**, ar cidh dias nó tríar [bertair](app002.html) a n-áen[f]echt is [e]amhan atberar fríu. Eamhan .i. amh-áen .i. amh fó dhiultadh, ni h-áen acht a dó nó a tri.


#### 105


**Lugaid Réo n-Derg** .i. sriabh n-dearg .i. dá sreibh dhearga bátar tairis .i. cris fó braigit & cris dara mhedhon. A cheann fri **Nár** rodhíall, a bhruinne fri **Bres**, ó chris sís fri **Lothar** rodell.


#### 106


**Crimthan Nía [Nár](app003.html)** . Níadh .i. trén .i. trénfear **Naíre** .i. **Nár** [thúathach](app004.html) a sídhibh, [ben **Chrimthain**](app005.html) . Is sidhe rug **Crimthan** lé a n-echtra n-ordhairc a **Dún Chrimthain** a n-**Édur**.


#### 107


**Feradhach Fechtnach** .i. ar feachtnaighi a flaithiusa for **Eirinn**, nam feachtnach .i. fírén .i. ar fírinne a flaitha adubhradh **Feradhach Fechtnach** fris, ar is a n-aimsir **Fearadhaigh** robói an **Idh **Mhorainn**** & **Morann** feissin. Issí an **Idh sin **Morainn**** nóghléedh fírinne do chách. Iss aire sin adubradh ind aghnomen fris.


#### 108


**Fiacha Finn[f]olaidh** [.i. **Fiacha na m-Bó**] **Finn**, *nam foladh bó* dicitur .i. finna urmhór bhó **Eirenn** ina reimís.


#### 109


**Túathal Techtmar** .i. ar imat a sealbha. Nó ar thechtadh cach maithiusa fría reimhis a n-**Érinn** asberar **Techtmar** dé. Nó ar theachtadh cháich co coitchinn dósom, [ar nír' fagaibh-sium in fóich fóghlas leg. foichni fogla

 a n-**Erinn** gin rechtghi flatha](app006.html) .




---

p.334


#### 110


 [**Fedlimid Rechtaidh**](app007.html) .i. bretha rechta dofoghnaidís {folio 576b} dó, uar talio bo aige .i. similis uindcan leg. uindicatio

 .i. inneachadh cosmhail dogníthí laís .i. suil h-í suíl & cos h-i cois & lámh i l-laimh, et cetera síc .i. ara mhét *dofoghnaidis* bretha rechta dó is aire isberthí **Fédhlimid Rechtaid** rís.


#### 111


**Conn Cétchathach**, cidh día n-apar? Ni ansa. Cét cath robhris for **Mumhain** & cét cath for **Ulltu** & .lx. for **Laighnibh**, dia n-debairt in fili:




> 1. 1] Cét cath[a] for **Mumain** moír
>   
> 2] robhris **Conn Cétchathach** coír,
>   
> 3] [cét cath for **Ulltaibh** gren[n]ghail,](app008.html)
>   
> 4] [sesca cath for **Laíghnechaibh**.](app009.html)
> 






#### 112


**Art Aenfer**, cidh dia n-apar? Ni ansa. Ar ní bhoí mac fódheóidh oc **Cunn** acht esseam 'na aenur, ar dorochradar **Connla** & **Crinna**, da mhac aili **Chuinn**, lé h-**Eochaig Finn** & la **Fíacha Súigh[d]i**, día n-debairt in fili isin fursunnuth:




> 1. 1] Da bhráthair **Chuinn** gin chor dé,
>   
> 2] **Eochaid Finn**, **Fíacha Suigh[d]i**
>   
> 3] ro mharbhsat **Connla** is **Crinna**
>   
> 4] da mac **Cuinn**, dá chaemhgilla.
> 2. 1] **Eochaid Finn** ba fúath lé h-**Art**
>   
> 2] a h-aithle mharbhtha a dá mac,
>   
> 3] **Art Aenur** in t-ainm [rus-gabh](app010.html)
>   
> 4] tareís bhaís a dhá brathar.
> 





Nó dano is é aenmac toghaidhe bái oc **Cunn** **Art**, ar [dorochair **Crinna**](app011.html) la h-**Eochaig** & la **Fiachaig Suighde**. Ocus doluidh





---

p.336


**Connla** for eachtra lé mhnaí sidhe co **Sidh m-Boadhaigh**, amal innister a n- Eachtra **Cunlai** feissin, día n-débhair[t] in fili:




> 1. 1] Do bhás **Crinna** la h-**Eochaig**,
>   
> 2] d'eachtra **Connla** [madheochaid](app012.html) ,
>   
> 3] doluidh in graidhfer [dar](app013.html) lear,
>   
> 4] dé doráidhedh **Art Aenfer**.
> 






#### 113


**Cormac Ulfada** .i. ulchai fadai laís. [Nó ullt foddai .i. is é rodláidh{folio 577a} **Ulltu** h-i fod](app014.html) .i. a n-innarba dar muir fri ré .uí. m-bliadan n-déc. Nó **Cormac Cúlfoda** .i. cúl foddai fair, amal robhadar a seind rémráiti roime.


#### 114


**Coirpri Lifechair** .i. ara mhét rochar **Liphe**, nó i l-**Liphe** a mathair [.i. **Eithne** ingen **Chatháir Móir**](app015.html) . Nó **Coirpri Lifechair** .i. i l-**Liphe Laighin** [ro h-oiled](app016.html) é. Is de sin adubhrad **Coirpri Lifechair** friss. Is dé isbeir in fili:




> 1. 1] Tri maic do chloinn gin [dul](app017.html) dé
>   
> 2] ac **Coirpri** dochar **Life**,
>   
> 3] **Fiacha Sroibtine***nosrainfe* na sén,
>   
> 4] **Eochaid** is **Eochaid Domlén**.
> 






#### 115


**Fiacha Sroibtine** .i. sráib tenedh tucad inna longaib intan bói for muir isin doman tair. Nó a n-**Dún t-Sraibtine** i **Connachtaibh** ronalt. Nó dono frossa tenedh tigdís ina ré. Nó **Fiacha Roibtine** .i. garg é. **Fiacha Roibtine** didiu .i. **Fiacha** garg. Nó **Fíacha Sraibtine** .i. sráb tinedh nomhoidís asna saighdibh dergaibh badar acú dia rus loiscit in dun isin domhan táir. No




> 1. 1] Sraftine (.i. cathbarr) bá ditin neich
>   
> 2] do bói ag **Midhir** ima dhreich,
>   
> 3] is úadh t-sloinnter in rí dhe
>   
> 4] dárbh' ainm **Fíacha Sraiftine**.
> 







---

p.338



#### 116


**Muirethach Tírech** mac **Fiacha Sraiftine**, is é bá [tuairgnidh](app018.html) catha friá laim a athar [a[g] gabáil](app019.html) tíre ar éigin dó. Is de bá tírthech eissem.


#### 117


**Eochaid Muighmedhon** .i. medhon *mogad* lais .i. **Eochaid *Mogh*medon** a cheann & a bhruinne frissin rí[g] rodell, a mhedhon frisin *mogh* .i. fría [**Mingadhach**](app020.html) . Cosa oigtigern (.i. echtigern) lais. Nó muin medon .i. muinél remur laís. .i. bá remur medón a mhuineóil. Nam muin .i. muinél nó braighi dicitur.{folio 577b}


#### 118


**Níall Nóighiallach** .i. nói n-géill roghabh .i. a coíg a h-**Erinn** & a cethair a h-**Albain**. Is dé sin isbert in fíli:




> 1. 1] Mac **Echech**, ard n-ordan,
>   
> 2] **Níall** nár in cach ardbhladh,
>   
> 3] gabhais righe reimenn
>   
> 4] **Erenn** ocus **Alban**.
> 2. 1] [Ethais](app021.html) giall cach coigid
>   
> 2] fó thír n-**Erenn** n-ardda,
>   
> 3] tuc [fri](app022.html) reír gin terba
>   
> 4] cethri geill a h-**Alba**.
> 3. 1] Go m-bad e bói dó-sain
>   
> 2] i tóraib fian fiathach (nó frithach),
>   
> 3] fria h-or (nó riad) na rígh ráthach
>   
> 4] **Níall Nóigíallach** níathach (nó níthach).
> 





Luidh dano **Níall** do saigid ríghi co **Letha** & co h-**Etail**, conid aire asrubhrad **Nóighiallach** de .i. coic geill h-**Erenn** & giall **Alban** & giall **Saxan** & giall **Bretan** & giall **Franc** *etc*. Lebur **Glinne Da Locha** in bec sin.



#### 119


**Nía Nái n-Graínde** .i. nái tulcha filit a **[Corca](app023.html) Trí**, & **Grainne** ainm cach tulcha dibh, & co m-bad úaidhibh sin ro h-ainmnighthá som .i. **Nía Nói Grainne**, *etc*.




---

p.340


#### 120


**Domhnall Ilchelggach**.


#### 121


**Aedh Uaridhnach** .i. uara *idna* tigdís dó gur tidhnaicfed in doman día m-beth fó mhámus [dó]. Nó **Aedh Fúaridhnach** .i. fúar a idhna .i. a ghai, ar sluaighedh geimrid nognáthaighedh. Nó dano uara tigdís dó ina chodlud, conid edh isberid [Fín] coirm crech cruit.


#### 122


**Aedh Ollán** .i. oll lán in mhara .i. lán rabarta ann intan rugadh. Nó **Aedh Allán** .i. **Alltan** ainm {folio 578a} na h-aíti inar' h-oiled é. Nó **Aedh Allán** .i. **Aedh Ildán** .i. ildána dogníthi dó. Is dé isberar ind agnómen.


#### 123


**Aedh Oirdnide** .i. **Aed Dorndine** .i. a dhornn do dhenedh iárna bhéin dá chighib [a máthar], conid de sin isberar **Aédh Dorndine** friss.


#### 124


**Níall Frasach** .i. tri frassa [roferadh la gein](app024.html) .i. [frais airgit](app025.html) for **Othain Móir**, & frais chruithnechta for **Othain m-Big** & [frais [f]ola](app026.html) for **Gleann Laighen**. Inde dicitur **Niall Frassach**.


#### 125


**Niall Caille**, cid día n-apur friss? Ni ansa. Laa didiu taínic **Níall Caille** márcsluágh mór d'innsaighi na h-abhann dianad ainm **Caille**. Bái tuile mór isin abhainn intan sin. Luidh tra gilla óg de mhuinntir in rí rempu d'fis na h-abhann & dobháidh ind abhann é fóchétoir. Doráidh in rígh fri cách dul d'foirithin in ghilla, & ní fuaír ó neoch. Dochuaidh in rígh feisin dá foiritin & sé fora each. Mar dobhen cossa cinn ind eich risin m-brúach róbhrisit in brúach & rug ind abhann in rígh lé & dobháidh é. ISsed sin tra dorairngiredh





---

p.342






dó a bhadadh i **Cailli**. Unde **Niall Cailli** dicitur. Unde quidam cecinit:




> 1. 1] Mallacht fort, a **Caille** chrúaidh,
>   
> 2] a sruaim amail cheó tar sleibh,
>   
> 3] dorimart [lia] de cach leith
>   
> 4] for dreich níathaigh niamghlain **Néill**.
> 






#### 126


**Conall Err** (.i. laech) **Bregh** .i. gaisgedhach **Breg**. Nó **Conall Err** (.i. deredh) **Brec** .i. eiti brec baí 'na mhatal intan bá [h-óg](app027.html) , conid [d]e rolean ind aghnomen.{folio 578b}


#### 127


**Conall Cremthainne** .i. a **Cremhtainne** la h-**Airghialla** rotnalt. Nó dano dá ainm badar fair .i. **Conall** & **Crimhthan**. Is de rolil in t-ainm fair.


#### 128


**Conall Guthbhinn**, ideo dicitur **Guthbinn** quia optimus cantator (.i. cantairi) fuit. Cleiricus et sacerdos (.i. sacart) **Chluana h-Iraird** fuit.


#### 129


**Conall Grant** .i. **Conall** líath, ar itberar grant go gnáthach fri cach liath. Ut dicitur crontsaile [.i. grantseli] .i. saile líath nó glas.


#### 130


**Cearnnach Sotal** .i. ara uallchai & ar mhét a mheanman lais atberthí **Sotal** fris.


#### 131


**Feargus Cerrbhel** .i. [cirre .i.] caime bái ina bhél. Nó **Fergus Gerrbhél** .i. girra robhói ina bhél. Is de rolean in senainm de.


#### 132


**Fínachta Fleadhach** .i. ar imat turgnum fleadh ina reimis, & bat fledach fuirigech feissin.


#### 133


**Aed Sláini**, cidh día n-apar? Ni ansa. Ben ghnóiech robhoí ag **Diarmaid** mac **Cerbhaill** .i. **Mughain** inghen **Concraidh** meic **Dhuach** a h-**Airgetros**. Roba imrit tra in **Mhugain** sin, & ní ruc clann don rí. Roboí **Diarmaid** ag tréigin na righna de sin.




---

p.344


#### 133


Dochuaidh in righan iarsin co **Finnén Mhuighi Bile** & co h-espoc **Aedha** mac **Bricc**, & accáinis friú a beith aimrit. Ro bhennachsat na cleírigh uisci di conus-ibh digh ass, & bá torrach sidhe. Issed ruc don toirrchis sin .i. uán finn. ‘Am mairg-si de seo’, ar **Mugain** ‘.i. ceithir do choimpert’. ‘Ní h-edh bhías ann,’ or **Finnen**, ‘acht bidh coisergud dod broinn indí sin .i. innsamhail an Uain nemhlochtaigh rohedbrad tarcenn in chiniudha dáenna.’ Robhennach in cleirech uisci aile dí & ba torrach sidhe{folio 579a} dé sin. Issed rochoimpir, bradán *airgdidhe* co n-eithribh órdha. ‘Am mairg-si de seo’,ar **Mugain**, ‘& is mis-di damh a n-dénait na cleírigh frium, ar bid airdhairc ic feraibh **Erenn** in sgél sa’. ‘Ni h-edh bhías ann’, or in cleirech, ‘acht béra-su mac de, & bérat-sa in bradán lium, & dogéntar fethla lium de, & berair-siu mac díachinn & forberait a bhr[á]ithriu, & bidh lía rí uadh for **Erinn** innás óna macaibh aile.’ ‘Maith lium’, or **Mugain**, ‘acht gura chomhaillter’. ‘Comhaillfither’, or in cleirech. Dogní **Finnén** & espoc **Aedha** bennachadh na ríghna & bennachadh in t-síl rogheinfedh uaithi, & atnaig uisci don ríghain & *ibidh* digh ás, & fothraigis inn, & ro toirrchid in ríghan de sin, & beridh mac, & dobreth ainm dó .i. **Áedh**, & dob eissein **Áedh Slaíne** .i. roslánaigedh é ó na nethibh mínádúra rug an righan reime. Conid [d]esin asberar **Áedh Slaine** fris.


Maith tra in mac rucad ann íarsin .i. **Áedh Slaine**, & roba mhaith a chlann & a chinél déa eís .i. fir **Bhregh**.


ISberait foirenn aile co m-bad forsan abhainn díanad ainm **Sláine** rugadh **Aed**, conid [d]e rohainmniged **Aedh Sláne**. Nó coma[d] ó **Aedh Slaine** feisin isberar **Slaine** frissin abhainn dianadh ainm **Slani** asberar **Slaine** fria.


#### 134


**Diarmaid *Ruanaidh*** .i. **Díarmaid** derg, ar ruán lus





---

p.346






lus dobeir cucht fair super faciem co m-bi derg de, ut est **Ruanaidh** dicitur. Nó **Rúanaidh** didiu .i. roféinnidh, ar bid laechdha-sium intan robói. **Diarmaid Rúanaidh** dano .i. íarsandí intan ro innarbsat maic **Aedha Slaine** **Mo Chuta** a **Rathain**, dobhadar ag iarraid{folio 579b} **Diarmada** léo. ‘Ní rach’, or **Diarmaid**, ‘ar ní dhingen ní bhús olc lé **Mu Chuda**.’ Is ann isbertsat a braithri fri **Dia[r]maid** ‘Is ruanaidh (.i. is rí[g]da) sin, a **Dhiarmaid**’, or síat. Conid [d]e sin asberar **Diarmait Ruanaid** ris iarsin slicht sin.


#### 135


**Colmán Rimhidh**, is aíre isberar, ar nóairmedh sé fó a cosaibh in lín ech nóbíth a n-aenach **Taillten**. Ar ní raibhe a n-**Érinn** ina aimsir nech doghéneth in rimh amail dogníth. Dá derbbrathair tra **Aedh Slaine** & **Colman Rimid**. Cethrí bliadhna dóibh male a r-ríge n-**Érinn**.


#### 136


**Duach Galach** .i. gal & uch lais .i. fó ghal & fó uch doberdís maic aili **Bhriaín** maic **Echach Muigmedoin** é intan bói ná mac óg.


#### 137


**Enna Emalach** mac **Briaín**, & **Conall Oirinsi**. Is **Sen** mac **Briain**. Occus **Ercc Derg** mac **Bríain**. Cidh día táit na forthórmaighi sin forro?


#### 138


**Dúach Tenga Umha** .i. [ar bhinne a ghotha](app028.html) itberthí **Tenga Umha** fris .i. indar lé cách bá tenga umhai nóbhíth ina chiunn, ar ní bo binne fogur tét h-i crot iná fogur a irlabra la cách.


#### 139


Dearbbhráthair do **Dhúach** **Eochaid Tirmcharna**. Is aire ba h-ainm dó **Eochaid Tirmcharna**. [Intan robhói **Eochaid** ar indarba o **Dúach Tenga Umhai** ní ithedh saill acht carna tirim & ní contibh linn no midh.](app029.html) 




---

p.348


#### 140


No **Eochaid** muin fethan .i. robói cercuil imma medhon amail cnis leg. cris?

 fir chollnaigh reimhithir medón ind fir.{folio 580a} Is de rohainmniged **Eochaid** muin methán de .i. methain nobhídis timcholl a mhedhóin ara mhéd.


#### 141


**Eochaid Domlén** .i. damhlén .i. [rodam] ar lén gin ní d'innsaigi d'**Eirinn**, ar nir'leíg **Fíacha Sraiftine** dó aen chuid d'**Eirinn** do ghabáil dó, ar ba siniu in **Fiacha** inná in t-**Eochaid**, & bat rídhamhna **Eirenn** **Eochaid** geín bói a m-biu. Is de sin adubairt in fili:




> 1. 1] **Eochaid** rodhamh lén ré linn
>   
> 2] gin ní d'innsaighi d'**Eirinn**:
>   
> 3] athair na tri **Colla** cián,
>   
> 4] or'chinsit airecht **Airghíall**.
> 






Nó **Eochaid Domplén** .i. domus (.i. tech) plena (.i. do giallaibh) .i. tech lán do ghiallaibh aigi. Is de rohainmniged **Eochaid Domplén** de.


#### 142


Na tri **Colla** cidh día táit? Ni ansa .i. [na] colaigh, ar bá col mór dóibh derbbráthair a n-athar do mharbad .i. **Fíacha Sraftine**. Coll ní in uétustís librís dicitur .i. ní coll ní is coír do rádha go fada sed corrupti, acht co gerr is coír a n-ainm do rádh .i. na **Collai**.


**Colla Uais** .i. **Cairill** .i. ara úaisle, ar is é roghabh righe n-**Erenn** sech na **Collaibh** aili. Nó **Collai Os** .i. os é ara luaithi. Nó issí os bansegainn ron-alt. Nó oss-sédguine é ois allta [nót geóghnadh](app030.html) , nam sed (.i. os) .i. *agh* allaid dicitur.


**Colla Menn** [.i. **Aed**] .i. [**Mennait Cruithnech** ron-alt](app031.html) .





---

p.350






Nó dano is guide bói ann. God .i. mend is de rohainmniged **Colla Mend** de.


{folio 580b}
#### 142


**Colla** [**Fó Chrí**](app032.html) [.i. **Muiredach**] .i. [fó **Chrínenn** cerd dorighnedh lé h-**Eochaig**](app033.html) n-**Domléne** fría h-**Ailigh** inghin rígh **Alban**. Nó dano fó chrí .i. fó chriaidh .i. cré doberedh ben na cerda ime día [díamhlugud](app034.html) . Nó **Colla Oichre** .i. **Oichre** ainm [na](app035.html) h-aíti inron-alt. Nó **Connla Forcraidh**, ar líter fair ben **Chrínraidh** cheird ó **Sláine** ut est a **Rathann**. *s. q. l.*


#### 143


**Conaing Begfiaccla** nó [beg-egla](app036.html) .i. ní thaínic uair n-omhain nó egla dó ríamh, ar bá níadh in cach irghail é, día n-debairt in fili ig a derbad:




> 1. 1] **Conaing** mac **Conghail**, [cleath ghlan](app037.html) ,
>   
> 2] rígh [nár' omhnaigh nech riamh](app038.html) ,
>   
> 3] fiche [rochaith](app039.html) for cach leth
>   
> 4] [nogur' mharbh](app040.html) **Art** mac **Luighdhech**.
> 






#### 144


**Aerghialla** .i. daérghialla .i. **Cinél [n]-Eóghain** meic **Néill** ruscuir fo daérchís iát ó chath [**Beithichaim**](app041.html) amach. Nó **Aerghialla** .i. sáerghialla, ar bat sáer iát sech cach áen aile, uair ní dhligh rí **Temhra** [agrai](app042.html) no cengal [forru na] for a n-giallaibh-seom sech cach n-giall aile a n-**Erinn**, dí andebairt in fili:




> 1. 1] Nói n-gheill do rí[g] **Fódla** ar fecht
>   
> 2] do dheoín rí[g] **Airghíall** aenfecht,
>   
> 3] i l-laímh rí [**Temhra**](app043.html) na tor
>   
> 4] gin [agrai](app044.html) ocus gin cheanghol.
> 






**Airghialla** tra .i. ar ghialla .i. ar ghiallaibh dóibh ó rígh **Temhra** & géill uatha som do rí[gh] **Teamhra**. Is de sin isrubhairt in fili:





---

p.352



> 1. 1] Géill ar ghiallaibh do rí **Airghiall**
>   
> 2] ó rí **Teamhra** tre nert níadh,
>   
> 3] ara n-uaislecht, ara mordhacht,
>   
> 4] ara crodhacht a[c] cur ghlíadh.
> 






#### 145


**Fiacha Foltsnáithech** .i. samaltá fri snáth ordhai in folt leabar{folio 581a} lanalainn bói fair, ar bad fada fathmunncháel a folt. Conid [d]e sin rolil **Fiacha Foltsnáithech** & **Foltleabar** fair.


#### 146


**Dathí** .i. **Feradhach** mac **Fiachrach** a cétainm. Ocus intán roghabh ríghi n-**Erinn** dochóidh isin doman sair do ghabaíl righe, & doghabh sé righi iarthair na h-**Eórpa** go h-**Elpa**.


Robhoí tra fear fírén a n-ucht **t-Sleibhe h-Elpa** intansin .i. **Fer Ménia** a ainm. Boi tor daingin díthoghail ag **Fer Ménía**. Roghabh tra **Feradhach** mac **Fiáchrach** cona sluagh ag toghail a thuir for **Fer Ménia**, & nír' fétsat ní dó. Toingis in righ nách fuícfed in tor nogo n-[g]abad é. Roghabhsat na slóigh co díchra ag toghail in tuir & ag díubhrugud in cháich bói annsa tor. Cácha n-diubraigdís na slóigh úathaibh frisin tor, eter chlochu & armu, is beg ní rosoichedh lár díbh sech in rígh gan ghabail ina lamhaibh & in righ feissin aridhisi iga fodhail do chach, conidh ed isberdís cách fris: ‘Is daithi in ghabaltaighi dogní in rígh forsna h-armu.’ ‘Fír, tra’, or in drái, ‘bid **[D]athí** a ainm on mhudh sin.’ Conid [d]e sin rolil **Dathi** de ósin alle. Fuair tra in rí bás annsin tréna úabur & tréna indliged frisin fer feidhil. Ar taínig saighnen tenedh do nim chuigi ann sin, gurus marbh & gurus loisc in rígh ann. Amal asrubhairt in fili:




> 1. 1] Nír'ghabh ré thoisc áel naeim[f]ir
>   
> 2] gur' loisc caér thenedh **Dáthí**.
> 






#### 147


**Oilill Molt** .i. mián féola muilt bói fora mháthair .i. for **Eithne** inghin **Conrach**.{folio 581b} Ocus **Fíal** inghen **Echach**, sétigh in rígh, dorad in leasainm fair iarsin. Nó **Ailill





---

p.354






Molt** .i. **Ailill** mó a folt, ar bá mó in folt bái fair inná fora bhraithribh aili.


#### 148


**Oilill Inbhanna** .i. bá cosmhail fri deilbh mhná a dhealbh som .i. gin ulchai robhói geín bái a m-bíu.


#### 149


**Tuatha Dea** (.i. **Donann**) .i. dée in t-áes dána & andeé in t-áes trebhtha; amail asrubhairt **Cú *.cc.*** for Taín Bó **Cúailnge**, día m-bái a toirrsi & a n-ítaidh mhóir déis **Lóich** meic **Mofeidbis** do mharbad. INtan bói **Cú Chulainn** isin comrag sin **Lóich**, taínic chuigi **In Mhórríghan** inghen **Ernmhais** a richt anaichnidh a sidhibh do bhasgadh **Con Culainn** isin comhrag. Tug **Cú Chulainn** root n-urchuir don **Mhórrighain** gura bhris a lethrosc. Taínic sí aridhisi a richt t-seantainne d'innsaighi **Chon Culainn**, & dobhí sí ag bleghan bó tri sine ina fiadhnaisi. IS ime tra táinic sí arbíthin a foírithnech do **Choin Culainn**, daigh ní ghonadh **Cú Chulainn** nech araterná[d] co m-beth cuid dó fein ina leighis. Conaitecht **Cú Chulainn** in bleóghan fuirri iarna dhéchradh d'ítaidh. Dobreth sí blegan sine dó. ‘Rob slán an neim damh-sa só!’ ar **Cú Chulainn**. Bá slán didiu lethrosc na ríghna annsin. Ar **Cú Chulainn** robhris a lethrosc roime sin. Conaitecht som bleoghan sine aile fuirri. Dobert sí dó. ‘An neimh rob slán intí doridhnacht’, or **Cú Chulainn**. Conatach som in tres n-digh & dobert bleghan sine dó. ‘Bennacht dée & anndée fort, a inghen’, or **Cú Culainn**. Batar é a n-dée in t-aés cumhachta{folio 582a} & a n-andée in t-aes trebaire, & bá slán in righan iarsin.


#### 150


**Dagda** .i. dagh dé .i. día soinemhail ag na geintíbh é, ar do adhradháis **Tuatha Dé Danann** dó, ar bá día talmhan dóibh é ar mhét a chumachta.


#### 151


**Eochaid Ollathair** .i. uilliu é inna a athair. N[ó] ollathair .i. athair oll do **Thuathaibh Dé Danann** é.




---

p.356


#### 152


**Ruadh Rofesa** .i. is aigi robhoí óighi ind fessa g[e]inntlidhe, & is aigi bádar na tréidhe ildealbhaidhe.


#### 153


**Eochaid Bres** .i. **Eochaid** cruthach, ar cach ní caem & cach ní cruthach atcíther ind **Erinn** is [co](app045.html) **Bres** samhlaither .i. **Breas** mac **Ealadhan** meic **Dhelbaith** is fris atberar, & **Eochaid** ainm aile dó.


#### 154


**Núadha Airgetlámh**, cidh día tá? Ni ansa. A lamh dheas doben **Sreng** mac **Senghainn** de a comracc a cath **Muighi Turedh Cunga**, intan tangadar **Túatha Dé Danann** a n-**Eirinn**. Dochuiridar leagha **Thúaithe Dé Danann** lámh airgit co lánlúth cacha laimhe for **Núadhait**. Is aire sin tráth aderthi **Núadha Airgétlámh** friss iarsin.


#### 155


**Tuirenn Beggreann** .i. grenn beg bhói fair .i. ba beg a ulcha. **Dealbháeth** ainm aile dó, & is do **Thuirinn** bá clánd in chlann remhraíti .i. clann **Tuirinn** .i. **Brían** & **Eochaid** & **Iucharbha**.


#### 156


**Manannán mac Lir** .i. **Oirbsin** a ainmBut according to B: mac desium **Oirbsiu** proprium nomen eius **Allaei** nomen patris eius.

 .i. cendaighi amhra robí{folio 582b} a n-**Inis Manann** .i. issé [lúamhaire](app046.html) is dech robhí for muir a n-iarthar domain. Rofinnadh triana engnacht sic. leg. tria nemhghnacht, as in marg. sup.

 .i. tría dheicsin ghné índ neime .i. ind aeoir, ind airet nóbhith in t-soininn nó in doininn, & intan conclaechlobadh cechtarde araile, & is aire sin rothoimnetar **Bretnaigh** & fir **Erenn** eissiumh gur' bhá dée in mhara é & **Mac Lir** aderthi fris .i. mac in mhara. **Manannan** dano do rádh ris a **Manainn**.


#### 157


**Dían Cecht** .i. ainm suithe leigís **Eirenn**, dían na cumachta, nam cecht cumhachta dicitur, unde **Néidhe** mac **Adhnai** dixit: *Cechtsam* derca áthsgeanmaim ailcne .i. cumhachtaigsium ailcni .i. sceillec romhebaid don ailig condombí





---

p.358






fri[a] súil-seom. Coni cáecsom .i. imrubhairt a chumhachta. *Non est ut imperiti* dicunt Cechtsum .i. cáechsum. Nó dian (.i. deus) caech (.i. sui). Ut est deus salúitis.


#### 158


**Maccecht** .i. mac dorighne écht n-annsom .i. domharbh sé a dhearbhbhrathair feisin a comhracc .i. **Tinne** mac **Connrach**. Rí **Connacht** tra **Tinne** intansin & domharbh **Monodhar** mac **Conrach** é. Conid iarsin n-echt sin doríne **Monodhar** tucadh '**Maccecht**' fair. **Conodhur** proprium nomen eius.


#### 159


**Dealb Aeth** .i. delb aedha .i. teneth, [nó](app047.html) dolb-aed .i. tene doilbthi doróine intan ro innarb a chliamhain [feissin](app048.html) .i. **Trad** {folio 583a} mac **Taissaigh**, tría cheird t-seoín drái[d]echta é assin ferann h-í filet **Tradraighi** aníu. Issed [luidhe](app049.html) for teichedh [i](app050.html) crich **Ua Néill**. Luidh [i](app051.html) **Carn Fiachach meic Néill**, & [addaís](app052.html) tenidh [n]-draídhechta ann, gur' mhuidhset cóig srúamanna tenedh ass, gur' chuir-sium mac dó fri cach sruaim [dib], conid [[d]íbh](app053.html) atáit na coíg **Dealbna**. Conad [d]esin rolíl de sium **Dealbh-aedh** .i. dealbh aedha .i. dealbh thenedh. **Lugaid** a ainm co sin. Nó **Dealbh-aedh** .i. dealbh aedha fair, ar a chaime, ar ba derrscai[g]thech a dhealbh som.


#### 160


**Ol n-gúalai** .i. dabhach umhai issidi. Is sí tuc **Conchubar** mac **Nessa** a dún **Geirg** [mic] **Faeburdil** íar n-argain in dúine & iar marbad **Geirg**. **Ol n-gúalai** dorádh fría, fobíth is tene ghúail nobhíth a n-**Emain Mhacha** astigh a n-ibhtheá í. Is uadh sin rohainmniged **Loch n-Gúalai** a n-**Daiminis** crichi **Ulad**, ar is fái atá aníu i n-díamhraibh. **Gearg** mac **Fæburdil**, meic **Cathaír**, meic **Glais**, meic **Inderccaigh**, meic **Srúibh**, meic **Rossa**, meic **Rudhraige.**


#### 161


**Ferghus [Folcthech](app054.html)**  .i. **Fergus** mantach. Nó [srénfíaclach](app055.html) robói .i. sénusach robói.




---

p.360


#### 162


**Aedh Gnái Fer** in ghai leathain .i. gai leathan lais .i. laighne lethanmhóra dobói aigi. **Aedh G[n]ái** in t-ainm bunaid, & nin do gait ás goma h-**Aedh Gái** é. **Aedh Gnái**, trí h-anmanna badar fair .i. **Feidlimid** & **Aithinbhleith** & **Fergna**. Da mac na dá **Aithinbleith** la **Daíl Medruaidh** .i. **Aithinbleith** mac **Aedha Gnái** & **Aithinbleith** mac **Medrúaidh**.H. adds .i. maccecht .i. mac doroíne echt, which seems to belong to div 158.




#### 163


**Conall Ech-Lúath** .i. **Conall** ech lúaidh .i. eich rolúaidhedh go minic intan ba h-óg.


#### 164


**Mac Táil** .i. dalta sáir é, is aire isberthi **Mac Táil** fris. **Cass** in t-ainm bunaid, & dochóid in forainm tairis. Ocus a dúthcus ó senathair tucad **Cass** fair .i. ó **Chormac Cass** mac **Oilella Oluim**.


#### 165


**Cormac Cás** .i. **Cormac** crúaidh .i. ara chródhacht. Nó **Cormac Cás** .i. lúath, ar bá luáithin é 'ná cach nech ina aimsir, & deismirecht air día n-débairt arailiu cruitire ag foghlaim día dhalta 'seinn co cass é' .i. co lúath.


#### 166


**Fotharta** .i. fúath arta .i. fuath (.i. dealb) dee, nam art deus dicitur, amail asberar **Eochaid Finn Fúath n-Airt**.


#### 167


**Eochaid Finn Fúath n-Aírt** .i. fuáth (.i. delb) dé fair, ara cháimhe, ar is inánn *art* & deus (.i. día), ar bá fer cáin (.i. alaind) sochraidh intí **Eochaid Finn**. Nó **Eochaid Finn Fuath n-Airt**, ar bá fuáth lé h-**Art** mac **Cuinn** é, ó romharbh sé dá brathair **Airt** maic **Cuinn** .i. **Connla** & **Crinna**.


#### 168


**Fiacha Súighthi** .i. [so-ghuithi](app056.html) ar bá h-urusa a etarghuidhe ara mhíne, & so-áentadhach é co sír, & bá suilbhir dogrés.




---

p.362


#### 169


**Deíssi** .i. difoissi, ar ní bhói airissem forro fria ré chíana acht a m-beith for faeindel as cach inadh i n-arailiu. Nó **Deíssi** .i. duáisi, ar is a tinnscra mhná [tucad](app057.html) dóib ferann iar techt de **Mhuigh Breg** .i. a tinnscra **Eithne Uathaighe** inghine **Crimhthain**, maic **Énna Cheinnselaig**, [ba dalta doib], ar is íat na **Deísi** ros-ail **Eithne Uathaigh**. {folio 584a} **Aengus** mac **Nadfráich** rígh **Muman**, is é tuc dóibh in ferann forsa táit na **Deísi** indíu a tinnscra **Eithne Uathaige**.


#### 170


**Eithne Uathach**, cidh dia n-apar? Ni ansa. Intan rugsat na **Déissi** in ingin léo dia h-altrum, feóil lenum doberdís dí co m-bád praipi-ti nofoirbredh, ar is ina tinnscra dobhoí a cinnedh dóibh ferann & foistine d'faghbáil. Nó dono cinn [lútaingén](app058.html) a clainne feissin do thescadh sí co m-bád suth[a]naidi íat. Ar nír' leígedh clann a tossach di. Doberdís na leinip fúath mór di arindí adhbar sin. Is aire sin tra isberar **Eithne Uathach** fría.


#### 171


**Art Cearb** .i. **Art** [tesctha](app059.html) , nó cirrthi, namh cearb cirriudh dicitur, ar is cirrthi robhói. Is de bá h-**Art Cea[r]b**.


#### 172


**Fiacha Tort** .i. **Fíacha** [bairghinach](app060.html) , nam tort [bairghin](app061.html) dicitur, ar is é cétna las ra cummadh bairghin prius.


#### 173


**Fíachra Tuirtri** in fear cétna. Is é ronaisc tortgabháil **Conailli Muirthemni** fó h-**Erinn**.


#### 174


**Laighin** cidh día n-apar? Ni ansa. Ona laighnibh lethanghlassaibh tugsat na **Dúbhghaill** léo a n-**Erinn**, muinnter **Labradha Loingsigh** dia tangadur máraen ré **Labhraidh** co tech **Cobthaigh Cháil** [a n**Dinn Righ**](app062.html) . Dá cét ar fichit cét **Gall** a





---

p.364






lín. Romarbad tra intí **Cobhthach Cáel** léo, & ro h-ortadh in ríghrad. Ocus is óna laighnibh lánmhóra tugsat intan sin isberar{folio 584b} **Laighin** fríu ó sin alle. Día n-débairt in fili:




> 1. 1] Da cét ar fichit cét **Gall**
>   
> 2] co laighnibh lethna léo anall,
>   
> 3] dena laighnibh sin gin ail
>   
> 4] díbh rohainmnighthea **Laighin**.
> 






#### 175


**Labraidh Loingsech** .i. robói sein for longais (.i. indarba) co fada iarna innarba ó **Chóbhthach Cháel**. ***Labraid* Ollda** a ainm a tossaigh. **Labraidh Maén** iar suidhiugud. **Labraidh Loingsech** íarsin ó doluidh forsin longais. *s. qui l.* IS de sin isrubhairt Fercertne fili:




> 1. 1] **Labraidh Loingsech**, ***Ollda***, **Máen**,
>   
> 2] mac do **Ailill Aíne** aén.
> 






#### 176


**Laeghaire Lorcc** .i. **Laegaire** garg, nam lorcc garg dicitur. Nó lorc .i. [sladach](app063.html) . Lurcos enim dicitur .i. rapax [deuorator](app064.html) . **Laegaire Lorcc** tra .i. finghalach .i. fingal doríghnedh fair & dorinne for nech. Nam lorcc .i. finghal. Ar is é **Laegaire** domharbh **Badhbchadh** mac **Echach Búadhaigh** *ag cosnamh* ríghi n-**Erenn** fris & **Cobhtach Cáel** mac **Ugaine** meic **Echach Búadhaigh** issé romharbh **Láegaire Lorc** ag cosnam na ríghe fris. Mac rucadh do **Laegaire Lorc** .i. **Ailill**. Is ann genair sén, oc **Tipraid Da Ech n-Aine**, Is de bói dósom **Ailill Aíne** do rádh friss.


#### 177


**Oilill Braccáin** cidh día tá?


#### 178


**Aengus Ollum** .i. ollum a filedacht eissium, & bád rígh **Erenn** íarsin. Is de sin isberar **Aenghus Ollam**.




---

p.366


#### 179


**Fergus Fortamhail** .i. bát láechdha fortill in fer sin fri cach n-aén nóthegmadh fris.


#### 180


**Féidlimid Forthren** .i. ba niadh (.i. tren) in cach cath & a cuibhlengaibh **Erenn** eissium.


#### 181


**Cremthan[n] Coscrach** .i. ara mhét doberedh coscur & buáidh cacha chatha a m-bídh & in cach inadh aili a m-bíth.{folio 585a}


#### 182


***Mogh* Airt** .i. ag *moghsaine* & ag frithailemh a maic nóbíth intan bá h-óg .i. **Art** mac ***Mogha* Airt**, ar bá diliu lais é inná cach nech aile.


#### 183


**Núadha Fullón** .i. **Fullón** ainm in drúadh rotn-alt, & is eisein cétna druí rolái bricht for dluí riamh do chuir dhuine for foluamhain. Inde dluí fulla dicitur ó sin alle apud **Scotos**. Nó fullon ainm do mhaissi. Inde **Nuadha Fullón** dicitur .i. **Núadha** maissech.


#### 184


**Bressal Brec** .i. bá brec a einech .i. a aiged. Is ime dogairthái **Bresal Brec** de.


#### 185


**Lugaid Lóth** finn .i. lóth ainm d'allus .i. sód chnis roboí for allus. No lóth finn .i. lóth ainm d'fésoíg .i. fésóg finn bai fair.


#### 186


**Sétna Sithbacc** .i. sídhbacc, ar ig toirmesc & ag bacadh t-sídha do bíth dogrés & ag tabairt chogaidh mánair etar na dáinibh.


#### 187


**Eithne t-Sithbacc** .i. sídhbhacc .i. baccadh sidha do. Gníth .i. [ig a thairmesc t-sidha](app065.html) dobhith in **Eithne** seo etar a clainn feissin .i. **Cairbri Cluithech** mac **Concorb** & **Láidir Ara** mac **Concorb**, ar bad clann d'**Eithni** íat sidhe díbh línaibh. Nó bac sídh[a] & **Eithne** ig a astadh [doghnáth](app066.html) etar a clainn ag toirmesc in chogaidh dogrés.




---

p.368


#### 188


[**Núadha Necht** .i. **Núadha** nicht, onní is nix snechta. Nó nox .i. adhaigh .i. fer nó imthighi aidhchi, ar is é **Núadha** cétna dorinne fogail aidhchi ar tús a n-**Eirinn**. O ní is nox **Núadha Necht**. Nó ó ní is nix .i. snechta .i. bá gilithir fri snechta **Núadha Necht**](app067.html) .{folio 585b}


#### 189


**Ferghus Fairrgi** .i. [óndá[ra]rúathar rodn-ug](app068.html) chum na [fairge nó chum na] righi [do gabail]. No **Ferghús Fairrgi** .i. for longais robhoí co fada, nó is for fairrgi rugadh. Is de isberar **Ferghus Fairrgi** fris.


#### 190


**Conchubar Abhradrúadh** .i. rosc rúadh co mailgibh rúadha ro thecht, nam brai mala dicitur.


#### 191


**Cú Corb** .i. coirb in charpait a m-baí. Nó ar a beith co fada gin bhaistedh h-á coirbthi de. Nó corb *ar* is cerb tesctha. **Cú Corb** .i. cúi corb .i. coirb in charbait a m-bái rus-bris fái & sé ina mac beg. Roghabh in mac ag cuí fon coirb ro brissed. O'tchonnaic a athair in mac ig cuí dochuir feín coirb isin carbat intan sin. Is ón *mhoghsaine* dorighne día mac isberar ***Mogh* Corb** fris, & **Cú Chorb** .i. caí chorb indara de.


#### 192


**Níadh Corb**. Níad .i. trén, & a duthchus a athar & a seanathar rolil in fortormach anma é .i. **Níadh Corb**.


#### 193


**Meissin Corb** .i. romhesemhnaigh go mór inní sin, & dorinde feissin a innamail. Is aire sin tra isberar **Meissin Corb** fris iarsin.Some omission here. Dál Mesincuirb was a tribe in the co. of Wicklow. F.M. 952.




#### 194


**Coirpri Cluithechair** .i. a **Cluithri Clíach** & a **Maigh Clíach** is ann rus-gabh iar fágbháil chrich **Laighin** dó gu rus-aitreb la maithri íarsin.


#### 195


**Clothrén** i **Maigh Chliach** atá. Is úadh **Cluithri Chliach**.


#### 196


**Féidhlimid Fer Urghlass** no íarghlás .i. folt ghlás bái fair. Is de isberar **Feidhlimid Fer Urghlas**{folio 586a} fris. íar .i. folt.




---

p.370


#### 197


**Cormac Gealtai Gáeth**. Ní feadamair coleíg.


#### 198


**Fiacha Baicidha** mac **Cathair Mhair**, cidh día n-debhrad? Ni ansa. Día tarla cath **Mhuighi h-Agha** etar **Catháir Már** & **Conn** mac **Fedlimid Rechtada**, dochomhraig **Fiaca** mac **Catháir** & **Oilill Gabra** do **Thúathaibh Temhrach** isin chath. Gonais **Oilill** **Fiacha** gur' thesc lúithech a choisi, co m-bái bacach de, conid [d]e robaí **Fiacha Baicida** fair. **Fíacha Aiccidha** do rádh rís .i. a n-aice a bhraithrech [.i. **Rosa Failgi**] do bí se, gin ferann do ghabhail ara óigi. Is dé sin aderthaí **Fiacha Aicedha** fris.


#### 199


**Lughaidh Rúamna** mac **Cathair**, cidh día tá? Ni ansa. Comrac tarla etar **Chétghein Cruachna** mac **Conaill** isin chath & **Lugaid** mac **Catháir**. Roba ruisti rúamanta **Lugaid** ón chomhrag sin **Chétgein**. Is aire sin tráth isberthí **Lugaid Rúamna** fris.


#### 200


**Eochaid Cupa** mac **Catháir**, cidh día n-debrad fris? Ni ansa. Comhrac dorala etar **Eochaig** & **Assal Échtach** mac **Ind Feinedha** isin cath cétna. Tromghonais **Assal** **Lugaid**leg. Eochaid?

 isin comhrac, co taínic tonn do chuip fola a chuirp trena chathétedh. Conad[d]e asberar **Eochaid Cupa** fris.


#### 201


**Bressal Ainechghlass** mac **Catháir** .i. glass robhói a ainech .i. aighed ghlas lais .i. comarthada glassa bídís for a aighidh dogréss. Is dé ba **Bressal Ainechghlas** eisium.


#### 202


**Eochaid Timine** mac **Cathair**, cidh díatá? Ni ansa. Intan tug{folio 586b} **Cathair** ferann día chlainn bói tra **Eochaid** ina chodlud intan sin. Luidhsit a bhraithri chuigi gusan inadh a m-boí & dúiscit asa chodlud é. Is ann isbert cach fris: ‘Is tim sin, a **Eochaid**’, ol síat .i. as sádhail in codlud a fuilidh. Conad[d]e sin rolil **Eochaid Timine** de.


#### 203


**Aenghus Nig** mac **Catháir**, cid día tá? Ni ansa.





---

p.372






Intan bói **Aenghus** ag iarraid forba for **Catháir**, ‘[Neg](app069.html) ’, ol **Catháir** fris .i. ‘ní bhía ferann duit, a **Aenghais**’. Ocus isbert **Catháir** fris ag timna ferainn dia macaib aili:




> 1. 1] Neg, níd-bíadh sealbh senorba, & rl.
> 





Is aire sin tra isberar **Aenghus Nig** de.



#### 204


**Oilill Cethach** mac **Catháir**. Cethach .i. beimnech .i. buillech, ar bát móra a bheíminna a cath & a *comhrach*. Is aire isberar **Oilill Cethach** fris.


#### 205


**Forgull Monach** .i. cleasuch robhói, ab eo quod est mon .i. cleas, ar[ba] fer cumachtach eissium, co téighedh a n-ilrechtaibh. Ar cach fer dogníth cleas bat monach a ainm, amail rochan in fili:




> 1. 1] Do choígedh **Choirpri Níadh Fer**
>   
> 2] **Forgull Monach** modh miled
>   
> 3] cach cleasach dochanadh ceilg
>   
> 4] monach isin t-senghaedheilg.
> 






#### 206


**Bresal Bregoman** .i. a oman for **Bregaib**. Nó **Bresal** breaghmain .i. dia m-[b]dar maine na **Brega**.


#### 207


**Bressal Belach** .i. **Bressal** [béodláec[h]](app070.html) .i. láech béodha, ar a beódacht aderthí **Bresal Beólach** fris. Nó is bel mór bái aige: is uadh aderar **Bresal Belach** fris.


#### 208


**Bressal Bronnchaín** .i. ba caín (.i. alaind) a bruinne. Nó **Bressal Bronncaín** ar a mhét dobronnadh a chaín rígh do chách.


#### 209


**Enna Ceinnselach**, cidh díatá? Ni ansa. Cath roferadh{folio 587a} etar **Eochaid Muigmedón** & **Labhraidh** mac **Bressail Bhelaig** .i. cath **Cruáchaín Chláenta**. *Ro mhemhaidh* in cath for **Eochaigh Mugmedón** annsin, & dogabad eíges **Eachach** ann .i. **Cétnathach** fili, [& dohainceth in fili la cách](app071.html) co torracht





---

p.374


**Enna** chucu. Dosaídh **Enna** gai trít in filid ann, & doríghne gaire de, co n-debhradar ind fir: ‘Is salach in gen contibhe iarnar sárugud, a **Enna**’, or síat. ‘Bidh é a ainm’, or in t-éigis, ‘**Énda Gen Salach**’. Conad[d]esin rolil ind agnomen de ó sin amach .i. **Énda Gean Salach**.


#### 210


**Enna Bóguine** .i. guin na m-bó .i. cethra a mháthar & a athar do mharbh. Ag iarraidh ferainn fora athair robhói intan rus marbh.

*Ideo **Boguine** dicebatur*


#### 211


**Rumul Déríar**. Ideo 'dé ríar' dicitur .i. ar a mhét dogníth ríarStokes marks as if intending to note a variant reading

 a dhée. Is eissidhe & **Dera** a bhen rosn-ail **Lugaid Réo n-Derg**Stokes marks as if intending to note a variant reading

, & aidde muinti gaiscid dó **Cú Chulainn**. Is aire atberar comadh aide do **Lugaid** **Cú Chulainn**. Rí **Laighen**, tra, in **Rumul** sin. Issé cétrí do **Láighnibh** doghabh ó **Bhoinn** co **Buaidnig**Stokes marks as if intending to note a variant reading

.


#### 212


**Gailioin** (.i. **Lagin**) .i. **Galleóin**, ar[ba] dalta do ghallaibh intí **Labhraidh Loingsich** o filit **Laighin**. Nó **Gailíoin** .i. galleoin .i. clothStokes marks as if intending to note a variant reading

, nam gall cloth dicitur.i. ar imat a cloth & a m-búadh **Lagen** for feraibh **Erenn** ráiter **Gailíoin** díbh on mhudh sain.


#### 213


**Osairge** .i. oséirghe .i. eirghi amail ossu allta leó ic teiched rásna **Deíssibh** dia rofagsat in ferann h-i filit na **Deíssi** indíu. Nó **Osairgi** .i. os-fríthi .i. etir ossaib alltai fríth{folio 587b} **Aengus Osairge** .i. [sen **Osairge**](app072.html) . **Cinnfinn** ingen **Daire** maic **Degad**, máthair **Aengusa** intan boí inn ingin fri lamhnadh roela sí isind aidhchi ón inghenraidh baí 'na farradh icá coimét. Rolean cach an inghen iar sin gusan inat a m-bai. Iss ann fríth an inghen etar ossaibh alltai intan sin, & sí 'ar m-breith meic etar na h-ossu, & dobreth ainm dó .i. **Aenghus**, & is éissidhe **Aenghus Osairge** o fil ríghrad **Osraidhe**.




---

p.376


#### 214


**Cú Cercca** cidh día tá? Ni ansa. Bói caillech noem d'**Ibh Losgaín Midmine** ic **Noitiu** .i. **Cearc** a h-ainm. Fechtus dochóidh **Finnchadh** mac **Fáelaín**, mac rí **Osraidhe**, do mhílrad a fogus do chill na caillighe. Duísgit na gadhair míl intan sin. Bái cú ag in chaillig & marbhaís in míl. Romharbhsat coin finnchad cú na cailligi. ‘Truágh sin, a **Finnchad**!’ or in chaillech, ‘do marbhais mo chú coiméta, & benfat nemh dít ina h-éiric’. ‘Ná gad neamh dím’, or **Finnchadh**. ‘Bíatsa am choin choimhéta agat co cenn m-blíadhna a n-éiric do chon’. ‘Gabhaim’, or in cháillech, ‘& bidh **Cú Chearca** th'ainm’. ‘Faemaim’, or **Findchad**, & baí amhlaid. Is aire sin tra adubhradh **Cú Cearca** fris.


#### 215


**Laighnech Faeladh** .i. fer eissidhe no theghedh fri faeladh .i. i conr[e]achtaibh .i. ar[e]achtaibh na mac tire téghedh intan ba h-áil dó, & teighdís a sil ina dheóidh, & domharbhdáis na h-indile fó bés na mac tíre, conadh aire sin isberthí **Laighnech Fáeladh** fris-sium, ar is é cétna dochóidh i conrecht díbh.


#### 216


**Bigní Caech** mac **Laighnigh Faeladh** .i. beg ní .i. duine beg{folio 588a} é. **Eochaid** a ainm-sium ar tús & **Begnechach** iarsin .i. **Begne Cáech**.


#### 217


**Rúamann Dúach** .i. **Eochaid** a ainm ar tús, & ní fetamar cidh dá **Rúamann Dúach** do rád ris fós.


#### 218


**Laegaire Birnn Buádhach**, ní fetamar coléig.


#### 219


**Rónán Ríflaith** .i. bá rígh & bát flaith & bát ríghdha a flaithius for cách.


#### 220


Tri **Fothaidh** .i. tri fósuith .i. sotha maithi íat. Nó **Fothaidh** .i. fotha [suith](app073.html) iat, ar robí cétchlann **Fuinchi** íat. Nó **Fotha[idh]** .i. fóthaidhe .i. fochlith dorinne **Mac Niad** (.i. **Mac Con**) íat fría [**Fuinchi** ingin **Bhéinne Brit** rí **Bretan**](app074.html) . Nó **Fothaídh** .i. fí (.i. olc) aeda (.i. tene) .i. tene nemhnech íat





---

p.378






ag orgain chlann & chinél. Nó **Fothaidh** .i. fó thádi .i. tathi maithi iat. Ar is táde cach lánamhnus. Is de sin isbert in drúi intan sin: Fochin taídhe día rochin in triar amne. Conad[d]é rolil **Fothaidh** íat.


**Aendía** & **Trendía** & **Caendía** a n-anmanna. **Aéndía** in t-airgthech, **Trendía** in cairpthech, **Caendía** **Fothad Canann**. D'aen thoirbirt rug **Fuinchi** íat a triúr do **Mac Con**. Bretha **Fuinchi** **Aendía** a tús aidhchi. Is de dobreth ainm dó, ar bá gin rígh ar febus in t-seoín. **Tréndía** a medónaidhchi; is de do breth ainm dó, ar threissi in t-séoin laisna déibh ann. **Cáendía** isin mhaidín, ar chaimhe & ar áille funghaire{folio 588b}] na maidne is aire is **Cáendía** dobreth dó do anmum.


**Fothad Canann** is de isbreth ó **Chanainn** .i. ón choin bái aigi. Unde **Dinn Chanann** a **Maigh Life**. Nó **Fothad Caínidae** .i. caín & álainn na dée intan nót-rucad.


**Fothad Airgthech**, is de isberar, ar issed innmhus bá h-annsamh lais, ar ba de a bhuinne níadh & a dhí falaigh & a mhuntorc óir & a chú & a ech.


**Fothad Cairpthech** isbreth dó ainm .i. issed slaibhri coníredh, mairc cona cairpthibh. Is fris conraítí **Fothad Dolus**.


**Fothad Dolus** .i. duallsighi. Disoillsighi .i. fer nóghnáthaighi siubhal a n-aidhchibh dorchaibh, ís de adebhrad **Fothad Dolus** fris.


#### 221


**Feinius Farsaidh**  .i. fodhailtech, ar is é rofodhail in sgol fó ilchinelaibh in domain *d'foghlaim* na n-ilbérla, ar is inann fariseus & farsaid .i. focul gregda, diuisió a etarcert laidni.


#### 222


Fíanna a uenatione .i. on t-seilg dognidís [isberthi](app076.html)


---

p.380






fianna fríu. Nó fianna .i. finedha, ar is ina finib & ina n-aicmibh no bidís síat. Nó fianna .i. feinnedha rígh **Erenn** íat.


#### 223


**Fercheirdne** .i. fer cearda ái .i. aircetail, nam ái .i. [aircetal](app077.html) dicitur. Nó **Ferchertne** .i. fírchetal n-ai .i. noís, ar ní beredh [acht] bretha fíra. Nó **Feircheirtní** .i. fír cert nái .i. duine fircherte nam nái duine dicitur.


#### 224


**Fir Bholg** .i. a m-bolgaibh do thairngidís uír fora muin día cur for leacaibh loma & for cairrgibh cloch i tíribh **Grec***,* [co m-bidís ina muighibh fó sgothaibh](app078.html) . Conid óna bolgaibh sin roraídhit **Fir Bholg** díbh.


{folio 589a}
#### 225


**Fir Domnann** .i. fir [damnánn](app079.html) .i. don damnadh & don dáire tucad [orro](app080.html) la **Gregu** rohainmniged **Fir Domnann** díbh. Ut dixit poeta:




> 1. 1] Doluidh **Sémíath** sair for sét
>   
> 2] co tiribh finna fer n-**Greg**
>   
> 3] tugsat **Greíg** cís fergach fair,
>   
> 4] imurchur uíre a m-bolgaibh.
> 2. 1] De na bolgaib sin co m-brígh
>   
> 2] chlainne **Semíath** maic **Sdairn** mhín
>   
> 3] dogairter **Fir Bholg** co m-bladh,
>   
> 4] is **Fir Domnann** ón damnadh.
> 






**Fir Domhnann** tra .i. fir domhain fonn .i. fir no-dhomhnai[g]dís in talamh .i. ba domain no théighdís isin talamhain ag tabairt uisci aisti dia chur for sleibtibh garba la **Gréig**.


#### 226


**Gaileóin** didiu .i. ona gaib rohainmnighthi .i. gái lín ar lín a n-gái rohairimthí. Nó **Gaíleoin** .i. gail fíann, fían in ghaiscid, ar is síat doghabadh lamh forsin da *trian* aili. No gáel fíann .i. fiann ghaíl lochta na dáirsi.




---

p.382


#### 227


**Maine Aithremail** .i. ba cossmail fría athair é .i. fría h-**Oilill** mac **Máda**.


#### 228


**Maine Maithremhail** .i. fria mháthair bá cosmhail .i. fri **Meidbh** ingin **Echach**.


#### 229


**Maine Mar Condagaibh Uile** .i. cruth a máthar & a athar bái fair, ar bát cosmhail fríu díbh línaibh.


#### 230


**Maine Tái** .i. **Maine** amhlabar .i. nír bhó raítech é sechach chách.


#### 231


**Maine Antái** .i. **Maine** nemthái .i. an ar dhiultadh fil ann .i. bá raidhtech é doghrés (?), & iss eissidhe **Maine Mó A Eipert** .i. mó a rádh-som na rádh cach **Maine** aili díbh.


#### 232


**Maine Mínghar** [.i.] mínghaire a mháthar dogníth sé in cach than.


#### 233


**Maine Mórghar** .i. gaire a athar gu mór dognith.


#### 234


**Fomoraigh** .i. fómuiride .i. lucht [bíde](app081.html) ag sladaighecht & ag *crechairecht* ar fairrgi *.i. loingsig na fairrgi*{folio 589b} is dóibh is ainm *Fomoraig.*


#### 235


**Fer Níadh** mac **Damhain** .i. fer trén, nam níadh tren dicitur. Nó **Fer Díadh** .i. dé íath .i. a comrag dá ferann rodn-ugad, is aire tugadh **Fer Díad** fair. Sicut dicitur **Fer Dá Chrích**.


#### 236


**Fearghus Andot** (doit .i. lam) .i. **Ferghus** gearrlámhach, nam an non dicitur. Andoid .i. [nemh-doídech](app082.html) , ar bat gearr a di láimh.


#### 237


**Lugna Fer Tri n-Ogh** .i. tri h-uighi badar aigi. Nó **Fer Trí** .i. **Tri** ainm a mhná .i. [**Trea** inghen **Taidhg** meic **Cein**](app083.html) .


#### 238


**Luighni** .i. **Lái** geine .i. clann **Laí** meic **Cormaic Gaileng** [íat](app084.html) .




---

p.384


#### 239


**Galanga** lang (.i. fell)*,* goa (.i. breg) .i. **Cormac** mac **Taidhg** meic **Ceín** dorinne gó frisna brocaibh .i. gai **Táidhg** rug **Cormac** laís chum na m-broc ar co tísdaís asa m-broicthenaigh amach ar enech **Taidhg** meic **Céin**, & gaí **Taidhg** ag **Cormac** do chomartha friú. Tangadar na bruíc chum **Cormaic** & domharbh íat. Dochóidh **Tadhg** iarsin do chaithem na fleidhe baí ag **Cormac**, & doghraín a aiccnedh ag ól na fleidhe & dofetir a enech do choll [don mac]. Roloingistar **Thadhg** a mac úadh assin crích amach iarsin, conid é sin fotha innarbtha **Chormaicc** o **Thadhg**. Unde **Cormac Gaileng** & **Gaileng** nominatur .i. gáe lang .i. cac ar enech.


Aliter **Galeng**, nomen terrae ideo **Cormac Gaelang** dicitur pro habitatióne eius.


**Cormac Gaileng** tra .i. gái lang .i. gai meabhlach íarrsaní dorinne gái forsna brocaibh gurus marbh íat.


#### 240


Caínti .i. óní is cainis cú, ar cend con for caínti ag amhustraigh. Unde **Crithenbhél Cainti**.


**Crithinbél** [.i. crithirbél] .i. bél na chrither .i. ara neimhnighe & ara theintemhlacht na m-bríathar úadh, [ar is](app085.html) nemhnech bríathra in dána iter. Nó **Cridenbél** .i. a cridhe ina bhél .i. a rún in a bhélu, ar ní gheibed som iter for rún día cluinedh. Nó **Critherbhél** .i. bél na crithir, ar is é cétchaínti dobhaídh ríghchainnell ó tengaid artús é.


#### 241


**Coirpri Cind Cait** .i. diarbo cenn ca[i]t .i. fuath (.i. dealb) cait robhaí fora déa. Nó da chlúais chait badar fair amail isrubhairt in fili *.i. **Eochaid** *ua* **Floinn***:




> 1. 1] Amlaid robói **Coirbri** crúaidh,
>   
> 2] roghabh **Eirinn** tes is túaídh,
>   
> 3] da chluáis chait ima chenn cain,
>   
> 4] finnfad cait tríana chlúasaibh.
> 







---

p.386



#### 241


Nó dano **Cairpri Cenn Catraigé**, ar is iat [rus-ail](app086.html) é, & ba cend forru é. ISberait foirenn aili bá do **Luáighnibh Temhra** dó & gu m-bá d'**Feraibh Bolg** a bhunadh genelaig, día n-debairt in fili:




> 1. 1] **Coirpri** d' **Feraibh Bolg** gin bhrath
>   
> 2] in láech do **Luaighnibh Temhrach**,
>   
> 3] ainm a abdhaine gin acht
>   
> 4] fuaír o **Chathraigibh** **Connacht**.
> 






#### 242


**Callraighe** .i. **Cal**-traighe .i. clann **Luigdech Ca[i]l** íat, nam traighe clann nó cinél. Nó **Cál-righe** .i. ríghe **Cháil** .i. **Luigdech Cail** meic **Daíre Doimthigh**.


#### 243


**Ealga** .i. **Eíriu** .i. ealg ainm do mhuic isin t-sengáidhilg, go tucad fuirri in t-ainm sin, ar is cosmhailius mhuice boí for **Eirinn** intan atchonnaic **Íth** mac **Breogain** uada ind innsi do mhullach **Thuir Breogain** a h-**Espain**.


#### 244


**Aedh Gusdan** .i. **Aed** gus dána, ar mór an gus dó, na [trí rígha](app087.html) do mharbad isind aenló .i. **Aedh Slaíne** rígh **Eirenn**, & **Aedh{folio 590b} Róin** rí **Úa Failge**, & **Aedh Buide** righ **Teftha**. Gus .i. gnim isin t-senghaeidhilg.


#### 245


**Ulaidh**, canus rohainmniged? Ni ansa. **Ulaid** .i. oll saith *.i. saith oll duratsat duna filedaib* saith .i. innmhus, & deismirecht air amail asbeir in Amhra:




> 1. 1] Cétaín luidh **Íudás** tar ord
>   
> 2] a lorg Deamhna, díghal garg,
>   
> 3] Cétaín roghabh saint im saith,
>   
> 4] Cétain dóbhraith **Isu** ard.
> 






No **Ulaid** .i. oll leath [**Erenn**] léo im chogadh & im irghail. No **Ulaid** .i. oll leith .i. ulchadha liatha léo h-i cath **Áenaigh





---

p.388






Mhacha** .i. olann líath dochengladar día *smechaibh* isin cath cétna .i. [uilliu leíth](app088.html) léo isin cath.


**Conchubar** mac **Fachtna Fáthaig** & a bhráithri, is síat tug cath **Áenaig Macha** do **Dhabhall Díanbuilleach** mac airdríg **Lochlann**. Ba díairim, tráth, in slógh robhoí maille ré mac rígh **Lochland** intan sin ar techt do ghabail **Eirenn** i cóigedh **Ulad**. Is ann gabhsat artús & luidhsit rempu íarsin co **Magh Macha**.


Rothinóilsit clanna **Rúdhraige** im **Chonchubar** *anaghidh* nan *allmurach* do thabairt chatha dóibh. ISbert **Geanann Grúadhsolus** mac **Cathbhaidh** fría mhuinntir intansin: ‘Is terc bur slúaigh, a **Ulltu**!’ ol sé, ‘ocus is óg amhulchach cach áen agaibh’. ‘Cidh doghénam-ní de sin, a **Ghenainn**?’ or cách. ‘Dénaid, a ógu’,ol **Genond**. ‘Tabhraid imat d'olainn leith libh & crúadh-cenglaidh an olann dábar n-aigthibh, & bídh moaide graín & egla na n-allmurach remaibh innísin amail bá rígh-laich sibh.’ Dorinnedar **Ulaid** in chomhairle sin **Gheanainn** cach aen ba h-amhulchach acu. Tugad in cath iar sin & do mhuidh for na h-allmurchaibh, & doládh a n-ár ann, conid ón chath sin **Aenaigh Macha**{folio 591a} adúbhrad **Ulaid** fríu ón mhudh sin, amail asrubart in fili:




> 1. 1] Clanda **Fachtna** nisfil faill
>   
> 2] fri cach fachta catha cuill,
>   
> 3] ainmnighter dib atan tall
>   
> 4] **Ulaid** óbdar oll leith uill.
> 






Nó **Ulaid** ó **Ollamh Fódla** mac **Fiachach Fínsgothaigh** .i. **Ulaid** .i. oll lethadh **Ollamhan** .i. is mór rolethnaigsit & rotsilsit **Ulaid** ó **Ollamh Fódla**. Nó **Ulaid** .i. oll aí ollam in *alio* loco dicitur. Ar bát fili amhra eisseín, & is aire isberar **Ollam Fódla** fris, & is uadh isberar **Ulaid** íar fír,& deismirecht air:




> 1. 1] **Ollam Fódla** [fegaid graidh](app089.html)
>   
> 2] uadh rohainmnighthea **Ulaid**,
>   
> 3] íar fír feis **Teamhrach** na treabh
>   
> 4] is lais taisech rotoirnedh.
> 







---

p.390



#### 246


**Fiacha Fínsgothach** .i. sgotha fína ina flaith go [faísgthi](app090.html) a leastraibh glaine, & bát fín nó mil dobertheá eistibh.


#### 247


Cethre maic **Ollamon Fódla** .i. **Cairpri Condelg**, & **Fínachta**, **Slánoll**, & **Gédhe Ollghothach**, cidh día taít?


**Coirpri Condelg** ní


**Fínnachta** .i. finsneachta .i. sneachta már fína rofer ina flaithius for **Eirinn** cona faicthí in fer nó in fochon tairis, combá measctha cach duine a n-**Erinn** nós-ibhid.


**Slánoll** .i. oll slaínti cháich ina flaith, ar ni boí tamh nó galar ina flaithius, & ní fess cía galur rus-fuc feissin.


**Gedhee Ollghothach** .i. bá mór guth cach duine ina flaithius, & [ní bá binne la cách téta i crot inná guth & amhar cach duine a n-**Erinn** in flaithius](app091.html) .


#### 248


**Sírlamh**. Sír .i. foda .i. lamha foda badar aigi, ar ro{folio 591b} soichdís a dhí laimh lár & sé ina t-sesam.


#### 249


**Dal** (.i. rand) n-**Araide** .i. **Dál n-Airéle** .i. airél rí[g] **Erenn** léo [.i.] is í a leabaid [thechta](app092.html) . Fobhíth is orba níadh roghabhsat, [& is do chloinn [niad] dóibh. Imarcaidh dóibh sech chách beith fo ghlún rí **Erenn** dóibh ara cródhacht, ar robé rí, níadh](app093.html) **Eirenn** isin aimsir a roibhe **Conall Cernach** mac **Amargín**  [& cach nech do chloinn **Conaill Chernaigh**, ar is síat sidhe **Dáil n-Araidhe**, & is ó **Conall Chernach** *ríghraidh* **Dhal n-Araidhe** ó sin alle](app094.html) .




---

p.392


#### 249


**Dál n-Araidhe** cidh díata? Ni ansa. Dá mac mhaithi la **Fiacha Fínsgothach** .i. **Eochaid** (qui et **Ollam Fodla**) & **Araidhe**. **Eochaid** didiu rob fili amhra é. **Araidhe** trath druí amhra eissein. Rogabh **Eochaid** ríghi n-**Erinn** ann sin, & tug ferann airedha d'**Araidhe** .i. in rann don cóicedh ría raidhter **Dáil n-Araidhe**, & is ón **Araidhe** sin mac **Fíacha Fínscothaig** ráiter **Dáil n-Araidhe** friú o sin alle.


#### 250


**Fiacha Araidhe**, cidh día tá? Ni ansa. **Araidhe Bibrae** in caínti de **Mhumain** & **Cairech** a bhen, is síat rus-ail **Fiacha** mac **Aenghusa Goibhnenn**, & is ó **Araidhe** caínti isberar **Fiacha Araidhe** fris.


#### 251


**Conall** & **Cernach**, can assa ráiter? Ni ansa. Rosacht chlainne bói for **Finnchaímh** ingin **Chathbaidh** .i. ben **Aimirghin Iarghiunnaigh**, coná beredh clann. Co tudchaidh araile druí ina dáil, con-epert in druí fría, ‘dám[b]a mhaith mo lógh’, ol sé, ‘doberthá-ssa mac maith do **Amhargen**’. ‘Bidh fír son’, ol sisi: ‘bid maith do lógh lium-sa’. Con-eipert in druí, ‘tar don tiprait amárach & tiagh-su lat’. Tiaghait{folio 592a} andís íarnamhárach don tiprait, con cechain in druí brechtu & tairchetla forsin tiprait. Con-epert in druí: ‘Dot-fothraig eissi & dofuisemha mac, & ní ba h-ingaire nech aile día mathar macne oldás .i. do **Connachtaibh**’.


Atibh an ingen digh assin tiprait iarsin & ro sluig duirb laisin digh, & bai in duirb sin a laimh in maic a m-broinn a mháthar, gu ra tholl an lámh & gurus-cernaigh.


O'tchúala **Cet** mac **Maghach**, brathair a mhathar, in ní sin .i. go m-béradh a siúr in ghin nómhuirbhfed fer for leth **Connacht**, boí sein a coimét a seathar co m-berid a mac. Taínic inbaid na h-ingine, & rofug mac. Tangadar drúidh baidsidhe in maic i n-geintliucht gur chansat an m-baithis n-geintlidhe for in mac m-beg, & roráidhsit ‘ni ghinfi mac bhus ingairc oldás in mac so do **Connachtaibh**’,& ní bhíadh aidhchi gin chenn **Connachtaigh** for a chriss,& mairbhfidh fer for leth **Connacht**. IS ann sin roghabh





---

p.394


**Ceat** in mac beg chuigi, & dom-bert fó a sail co m-brúid a brága & ní brúi a smir. Conid ann sin isbeir a mháthair fria **Cet**: ‘Is connda in feall dogní, a derbbrathair!’ ol sí. ‘Is fír’, ol **Cet**. ‘Bidh **Conall** nó confeall a ainm ó sunn’. Ocus dobert a mac di. Unde **Conall Claenbhraigdech Cernach** nominatur.


**Conall Cernach** didiu, .i. cearn robói assa lethchinn bá meítithir fría cobhraidh sceíth, iarna bhúalad a n-**Albain** im dhilsi mná. Is dé bá **Cernach** on mhudh sin.


#### 252


**Conall Cernach** post .i. **Conall** [cern niadh .i.] trénfer, nam cern fear & níadh tren dicitur. Vel ab eo quod est cerno .i. uideo, ar bá cuma [dochíth](app095.html) ní i l-ló & ind aidhchi trésin súil n-ghleoír boí ina chinn Here B. inserts: nó cern doroine in darb dael nó in doirb bai ina laim ig a breth, is de raiter Cernach de

. Nó **Conall Cernach** .i. **Conall** buádhach, nam cern buáidh dicitur Here H. adds: cona atchíth radhairc i l-ló & a n-aídchib

, ar bá mór in bhúaidh dó seach chach  .In H this paragraph follows div 253.




#### 253


**Amhargein Iarghiúnnach** .i. **Amarghein** dubh, nam [iarn](app097.html) duibe{folio 592b} dicitur*,* íarnleg. íar

 .i. dubh*,* giunnach .i. folt .i. folt dubh baí fairis de bá h-**Amarghein *Iarnghiunnach*** eissium.


#### 254


**Findoll Caisirni** .i. cisternaei (.i. duine) .i. talamhmhinugud, ar [issé cétduine lér' tochladh talamh artús do dhenum chuirri .i. corr, a fuigthi uísci in cach than](app098.html) .




---

p.396


#### 255


**Furbaidhe** tra .i. a furbadh .i. a theascad, dorinnedh a broinn a máthar íarna bádhadh forsan abhainn díanadh ainm **Glaissi Berramhain**, & is on **Eithni** sin, ingin **Echach *Féidhligh***, isberar **Eithne** frisind abhainn *aníu*, ar is furri robáidhedh **Eithne**, & is fri **Furbaidhe** mac **Conchubair** aderthí **Diarmaid** mac **Conchubhair** íarsin.


#### 256


**Furbaidhe Fearbenn** .i. dá bheinn airgit & beann oír [robhói asa chathbharr](app099.html) , is de isberthí **Furbaidhe Ferbenn**.


#### 257


**Fedlim Nói Chruthach** .i. nói crotha tigdís dí in cach than atchíthi í. Nó núa-chrothach .i. cruth núa do thaisbentá do cach áen fuirri ara cáime. Nó núa-craidhech í ara connailbhe.


#### 258


**Fíach[n]a Lurgan** .i. [**Lurgain**](app100.html) ainm a aide, á quo **Clann Luirgine** la **Dáil n-Araidhe**, is de isberar **Fíacha Lurgan** friss.


#### 259


**Fergus Foghai** .i. **Fogha** ainm a mháthar, is úaithi rohainmniged. Nó **Fergus Oiche** .i. **Oiche** ainm a máthar, is de rohainmniged. Nó **Ferghus Fogha**,{folio 593a} .i. issé raínig foghai la gai mór [artus](app101.html) .


#### 260


**Ferghus Dubdhétach** .i. déta dubha [bái](app102.html) aigi. Nó dubh é féin & déta móra lais .i. dubh-dhét mór eisseom.


#### 261


**Fearghus Foltleabar** .i. folt fada robói fair, ar ro soichédh a folt tara cris sís sechtair.


#### 262


**Feargus Bót Tar Bregaibh** .i. tene tar **Bregaibh**, nam bót tene .i. teine tug tar **Magh Bhregh** gurus-loisc.




---

p.398


#### 263


**Dubthach Dáeltengthach**, ar roba neimnech goirtbhriath[r]ach *ó thengaidh* é. Amail is neimneach dubh in dáel la cách is mar sin bat neimhnech goirtbhriathrach ó erlabhra intí **Dubthach** fri cach n-aen. Ar bétbríathrach glórach é fri cach n-duine, & isberait araile gur' dubhustair a thengaidh ina chinn ara ghlóraidhe, quod in prouerbium *apud* **Scotos** [fri gach n-duine n-glorach] .i. is sé sin ní aderthaí ris maille ré h-**Érennchaibh** in bhríathar sín anuás do ráda ré Dubhthach. nam daelos graece *formído* latíne dicitur, ar is inann daelos isin tengaidh gregdha & formído isin laitin .i. in sengán, & mar is nemnéch lé cach n-duine in sengán do bhein fris is mar sin bát neimnech la cách intí **Dubthach**.


#### 264


**Dubthach Dáel Ulad** .i. adhúath **Ulad** a faigsin o romharbh a n-inghenraidh a n-**Eamhain Mhacha**, & mar is adhúath lé cách n-duine in bheíst dar a comainm in dáel d'faicsin, is marsin is adhúath la h-**Ultu** intí **Dubhthach** d'faigsin o romharbh na h-inghina a n-**Eamhain**.


#### 265


**Cruind Ba Drui** .i. cruinn ba drui, ar bá{folio 593b} beg é 7 bá druí & bá fili a tús a aimsire, & is úadh ataít ríghrad **Dhál n-Araide**.


#### 266


**Cú Chulainn**, cidh día n-abar? Ni ansa. Ar is sé ro mharb in cú robhaí ag **Cuillinn** cerd .i. cerd **Conchubuir** eisséin is aigi dobhái in cú dothuit lé **Coin Culainn**. Cú is sidhe tugadh tar muir .i. brodchú garbh gruámdha tugadh a h-**Espain**, *& ara* macgnimharthaibh do mharbh **Cú Culainn** í, & dobhí sé féin ina choin choiméta a dhúine & a chethra ag **Cuillinn** cerd. Is de sin tra adúbra[d] **Cú Chuillinn** fris, amail isbert [in fili:]




> 1. 1] Cú na cerda, tolggda in tuir,
>   
> 2] [rob redg robda](app103.html) tar glasmhuir,
>   
> 3] dár' ort in [sarfer](app104.html) tar linn,
>   
> 4] de doráidhedh **Cú Chulinn**.
> 







---

p.400



#### 266


Nó didiu is ó **Chuillinn Murthemne** rohainmnighedh.


#### 267


[**Foidbghein**](app105.html) mac **Sengaidh**leg. Sengainn?

 .i. **Eochaid** a ainm artús, go tugadh **Faidbgen** fair, aris 'na aimsir tangadar faidhb tría chrannaibh artús a n-**Erinn** día n-débhairt in fili:




> 1. 1] I N-aimsir **Oidhbhgein** cin ail
>   
> 2] tangadar faidb tría chrannaibh.
>   
> 3] [crainn **Éirenn** roime sin de](app106.html)
>   
> 4] [batar reídhe rodhirghe](app107.html) .
> 





#### 268


**Rinnal** .i. rendail .i. ailreanna, ar is leis rotinnscanadh rinn for arm artús a n-**Erinn**, día n-débhairt in fili:




> 1. 1] Gur fás **Rindal** ní bhoí rinn
>   
> 2] for arm artús a n-**Erinn**,
>   
> 3] for gaib garga gan chleith cain
>   
> 4] acht a m-beith mar fidhchrannaibh.
> 






#### 269


**Bressal Bódíbad** .i. díth taínic [ar](app108.html) bhuáibh **Erenn** 'na remhes, cona terná de bhuaíbh **Érenn** gin díbad acht teora samaisce .i. dairt h-i **Cuailngni**: is úaithi atá **Gleann{folio 594a} Samhaisci** a **Cuáilngi**, indara dairt, dairt i **Clíu**: is de ata **Imlech Fir Áen Dairti** a **Clíu Mháil Meic Ughaine**.


#### 270


**Eochaid Ronn** rígh **Ua Maine**, ind aimsir **Oilella** & **Mhedhbha** rombói, [rí-mong](app109.html) órbhuidhe íarleabhar fair co m-bíth for sleasaibh in eich forsa m-bíth **Eochaid**. Bói ronn óir dheirgh assin fult sin. Slabrad oír eisse ina m-bíd comthrom .uii. n-uinge. Is de rohainmniged **Eochaid Ronn**.


#### 271


**Satni** .i. satfine .i. fine **Satain** .i. Díabhail, nam **Satan** .i. Diabul .i. **Satan** robhoí a coimetacht **Lula Littenaig** a quo **Satni**. Is uadh adúbhrad **Satni** fríu.




---

p.402


#### 272


**Senchán Toirpéist** .i. **Senchán** [dororba péist] día rothogaibh spirat na h-écsi cenn do fo sceibleg. scéim, dat. of scíam

 dodheilbh, intan luidh **Senchán** for cuáirt a n-**Albain** dochoíd spirat na h-écsi a richt pesti gráinchi fora *chiund* forsan sligi a m-bói, gurus aigill tré fordhorcha filidhechta é. Conid [d]e rohainmniged e.


#### 273


**Túathal Máel Garbh**, cidh dia n-apar? Ni ansa. **Cummain** ingen **Daill Brónaigh**, máthair **Thuathail** is sí rofossaigh a chenn fri cloich intan [not-ruc](app110.html) día m-bái ag irnaide dhaghtseóin dó, co n-derna in chloch luicc & cnuic ina chiunn, comma máel. Conid [d]e dogarar **Tuathal Máel Garbh** de.


#### 274


**Medhbh Chrúachan** & **Crúacha** feissin, cidh día taít? Ni ansa. **Crúacha** .i. **Cróchen Chrodearg**, inilt **Edaíne** máthar **Mheidhbhe**, is úaithi rogbabh **Meadhbh Chrúachan** & **Crúacha** feisin ainmniugud.


#### 275


**Cormac Conloinges**, cidh día tá? Ni ansa. Is sé{folio 594b} bá conn agon loingius & bá toíssech don dúbh-loingius la **Fergus** mac **Róich** intan *doluidh* **Ferghus** for loingius a **Coígedh Olnécumtha**sic

, arbá dona comaircibh bói fría macaibh **Uisnech** **Cormac**, & is fris aderthí **Cormac Níadh in Chairnn** íarsin. Is de sin adubairt in fili:




> 1. 1] **Cormac Conloingis *Nía* in Chairnn**,
>   
> 2] is de rodet in morainm:
>   
> 3] bá conn na loingsi gin ail
>   
> 4] do chom toirrsi for **Ulltaibh**.
> 





#### 276


**Níad in Chairnn** dorisi do radh .i. **Finncharnn na Foraire** ar **Slíabh Fuáid**, is agon charn sin ba níadh é a coimét a chóigidh feissin, ar dobídís na cethre choigidh aili a comchodach chogaidh frí **Concubur** & fría coigedh **Ulad**, & bat níadh na coíg cóigedh intí **Cormac Conloingius** agan charnn ucut. Is de bá **Níadh in Chairn** **Cormac**.




---

p.404


#### 276


ISberait foirinn dona h-eolchaibh cach inadh a m-bía cóig clocha nó cóig neithi eigin nó cóic cóicidh h-**Erenn** bá coir carn do radha ríu .i. **Níadh in Chairnn** **Cormac** desin .i. níad na cóic cóicidh. &cc.


#### 277


**Munremur Mac Eirrcind**, cidh día tá? Ni ansa. Fechtus dochóidh **Cet** mac **Mághach** a coígedh **Ulad**. Eighter ime. Do fregair **Mac Eirrginn** in curaidh **Cet**. Tuc **Cet** urchur sleighi do **Mac Eirghinn** gur' bhean ina mhuinél. Atais in muinél commá remur. Is de bái **Munremur** fair.


#### 278


**Sal Colgg** & **Mend** a mac, cidh día taít na tuillti anmann sin forro? Ni ansa. **Cet** mac **Magach** doluidh a coigedh **Ulad** for creich. Eighter ime intan sin. Fregrais **Sál Cholg** & a mac é .i. **Mend**.{folio 595a} Tuc **Cet** urchur sleighi do **Mhend** go tarla isin m-bráighit & tre bhun a thengadh, gom[-b]ad mend de iarsin,& tuc buille cloidhim dó tar[s]in cois .i. día cholg, gur'thesc in t-sál dé, *co m-ba* bacach é iarsin. Conidh aire sin tugadh na leasanmanda forru .i. **Mend** & **Sal Cholgga**, &c.


#### 279


**Cúsgraidh Mend Macha**, cidh día tá? Ni ansa. Issed bá bés la h-**Ulltu** cach mac óg noghabha[d] gaisced acu artús dothéighdís a **Cóigedh Olnécmacht** for creich nó do chuingi ghona duine. Doluidh **Cuscraidh** mac **Conchubuir** fechtus a coíged **Connacht**. Eíghter ime. Freccrais **Cet** é intansin. Gonais **Cet** intí **Cusccraidh** trena bhél gur thesc barr na teangadh de, gom[b]á mend é iarsin.


#### 280


**Lámh Ghábhaidh**, cidh día n-apar? Ni ansa. Fecht dochóidh **Cet** mac **Maghach** a coigedh **Ulad**. Éighter ime. Dofregair **Lámh** é & dochomhraigidar indís sin ré chéile intan sin. Tuc **Cet** buille cloidhimh don churaidh isin chomhrac gur





---

p.406






bhen a lethlámh de & teít áss ar eígin o **Chet** iarsin. Is de sin tráth asberar **Lámh Ghábhaidh** fair, iarsaní ba gábhadh mór dó a lamh do bhein de & é féin do dhul ar eígin o **Chet** iarsin.


#### 281


**Fíacha** mac ***Fir Febha***, cidh díatá? Ni ansa. **Feabh** inghen **Chonchubhair** maic **Nesa** bá ben do **Chonall Cernach** í, & rug mac dó .i. **Fiacha** & iss eissidhe **Fíacha** mac **Fir Feba**, & bá mac **Conall Chernach** é.


#### 282


**Fearghus** mac **Roích**, cidh díatá? Ni ansa .i. **Roích** inghen **Eochach** maic **Dhaíre** a máthair, is uaithi rohainmniged. Nó com[b]adh í **Roch**{folio 595b} inghen **Rúaidh** meic **Dheirg Dathfola** a sídhaibh máthair **Fergusa** maic **Roích** & mháthair **Sualtaigh** maic **Roích**, & is í tug in cumhachta sídhe do **Sualtach**, & comadh uaíthi isberthí **Suáltach Sídhe** friss.


#### 283


**Cíar** mac **Ferghusa** .i. ***Mog* Taeth**. **Corc Ruádh** mac **Ferghusa** .i. **Fer Déodha**. **Cú** mac **Ferghusa** .i. **Conmac** a ainm & **Lugaid Conmac** ainm aile dó. ***Mogh* Ruith** mac **Ferghusa**, **Tigernach** a ainm artús. **Cíar** .i. cíar odar a ghnuîs sech na macaibh ailibh. ***Mogh* Táeth** ainm aile do **Chíar** .i. mog **Teth** .i. **Teth** mac **Degath** maic t-**Sin** de **Mhumain** ro áil é, & is úad dogarar **Mog Táeth** de, día n-débhairt in fili isin fursunnuth:




> 1. 1] **Teth** mac **Degath**, fer gu n-gus,
>   
> 2] dó bá *mogh* mac úr d' **Ferghus**,
>   
> 3] úadh **Áes Teth** fri foss fuighli
>   
> 4] i **Tír Tri Ros Rodhuibni**.
> 






#### 284


**Corc** .i. bá corccra a ainech .i. dearg rúadh robhaí. **Fer Deódha** didiu ainm aile do **Chorc** .i. ba déodha .i. bá deídhenchu rug **Meadbh** é inná **Cíar** & **Conmac**. **Conmac** .i. mac na con .i. bá conchaire é naít na maic aili.




---

p.408


#### 285


**Fer Tlacht[g]a** mac **Fearghusa** .i. **Tlacht[g]a** inghen **Moga Ruith** bá seídigh dó. Is uaithi ráiter **Fer Tlacht[g]a** de.


#### 286


**Dichmaircc** .i. **Laidir Ara**. Is aire aderthí **Láidir Ara** fris. .i. bá h-ara carpait do **Choin Corb** mac **Moga Corb**, do rígh **Laighen**, é .i. roba laídir & bát niádh in cach irghail intí **Láidir Ara**. Is ar in fotha sin adubhrad **Láidir Ara** fris.


#### 287


***Mogh* Ruith**, cid día tá? Ni ansa. **Roth** mac **Ríghuill** ron-alt. Druí amhra in **Roth** sin. Is de bá **Mog Ruith** eissium. Nó **Mog Ruith** .i. mágus *rotarum*, ar is a rothaib doníth a taiscéladh druídhechta. Uaír is don **Roth** sin mac **Ríghuill** doríghne **Mog Ruith** *moghsaine*, día n-débhradh **Mog Ruith** r[i]ss. **Tighernach** a ainm ar tús go tugadh **Mog Ruith** fair.


Finit.


#### 288


{folio 441a}**Ailill Diabalgái** .i. gai diabalta, uair is leis dorondad faga artus dia beith i fail gai moir.


#### 289


{folio 441a}**Balar Balcbemneach** .i. ar treisi a beimi.


#### 290


{folio 443a}**Cormac Gaileng** .i. gaeleng .i. gaei meblach.


#### 291


{folio 443b}**Dairi Cerba** .i. i **Methus Cerba** i m-**Bregaib** ronaltad.


#### 292


{folio 444a}**Eber Glunfind** .i. comarthada gela badur fora gluinibh.


#### 293


{folio 441b}**Eochaid Gunnata** .i. fear robeag h-e. Nó **Eochaid Gunnata** .i. ro gunnataich .i. ro bolg. Ar is leis ro fodailtea **Conaille** fo **Erind**. Nó **Eochaid Gundat** .i. braga fada, *nam gunnd .i. braige nó muinél*.




---

p.410


#### 294


{folio 441b}**Eogan Srém**Is srém a scribal error for *sréin* gen. sg. of *srian* = Lat. *frenum?*

 .i. sreng bai ina beolo nó [fina](app111.html) rosc.


#### 295


{folio 444a}**Failbe Fland** .i. **Failbe** ruad, nam fland derg nó ruad.


#### 296


{folio 445b}**Fergus Caechan** .i. **Caechan** ainm a aidi.


#### 297


{folio 446a}**Muireadach Muilleathan** .i. mullach lethan bai occa unde.


#### 298


{folio 446b}**Suibni Mend** .i. formendi mor ina h-irrlabra.














