

#Desiderius: Sgáthán an Chrábhaidh


<!-- // 
 function footNote(link) {
 openpopup = window.open(link,"openpopup","width=512,height=128,left=256,top=256,resizable=no,scrollbars=1,menubar=1,statusbar=0,toolbar=0");
}
// -->



#### Corpus of Electronic Texts Edition


### Background details and bibliographic information


Desiderius: Sgáthán an Chrábhaidh
=================================


Author: Flaithrí Ó Maolchonaire
-------------------------------


### File Description

Thomas F. O'RahillyElectronic edition compiled by Benjamin HazardProofed by Marcus Bale, Mícheál Ó Geallabháin

Funded by University College, Cork and  
The Higher Education Authority via the CELT Project. 2. Second draft, revised and corrected.Extent of text: 64100 words#### Publication


CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College Cork.  
College Road, Cork, Ireland—http://www.ucc.ie/celt

 (2003) (2010) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland.  
Text ID Number: G208020Availability [RESTRICTED] 
Available with prior consent of the CELT programme for purposes of academic research and teaching only.


  
[RESTRICTED] 
Hardcopy copyright lies with the School of Celtic Studies (Dublin Institute for Advanced Studies).


#### Sources


**Primary Manuscript sources**2. London, British Library, Additional MS 37,630 (Books I-III); see Robin Flower and S. H. O'Grady (eds.), Catalogue of Irish manuscripts in the British Library (formerly the British Museum) (London, 1926) volume 2, pp. 566-8.
3. Maynooth, Murphy MSS 28 (3 D 12); 93 (4 A 18); see Pádraig Ó Fiannachta (ed.), Lamhscríbhinní Gaeilge Cholaiste Phádraig, Má Nuad (Maynooth, 1947-1974), vols. 2 & 3, pp. 65-6, 93.
4. Dublin, National Library of Ireland MS G. 91 (pp. 85-100, fragment up to l. 396); see Nessa Ní Shéaghdha (ed.), Catalogue of Irish manuscripts in the National Library of Ireland (Dublin, 1967).
5. Dublin, Royal Irish Academy MSS 23 L 19 (1006); F i 3 (264) (pp. 1-109, Books I-III); F iii 3 (283) (pp. 1-157); F iii 4 (728); F ii 4 (284) (pp. 1-189); see Kathleen Mulchrone et al. (eds.), Catalogue of Irish manuscripts in the Royal Irish Academy (Dublin, 1958), pp. 285-6, 762-3, 798-800.
6. Galway, National University of Ireland, Douglas Hyde Gaelic Manuscript 10, n. 697-698, p. 475-476.
7. Oxford, Bodleian Library, MS 11127 e.53 (122); Crynes 350, Mar. 539 [8], 344 pp.; (80) (Books I-III); see Tony Sweeney (ed.), Ireland and the printed word: a descriptive catalogue, 1475-1700 (Dublin, 1997).
8. Cambridge, University Library, Hibernia MSS, 8.61.5; 8.61.6 (172 leaves); see Catalogue of the Bradshaw Collection of Irish Books in the University Library, Cambridge (Cambridge, 1916), volume 2, p. 940.
**Selected editions and translations**2. This allegorical devotional text was originally written in Catalan as Spill de la vida religiosa (Barcelona, 1515), and was soon translated into Castilian, 'Espejo de Religiosos' (Sevilla, 1533). There are 12 known Castillian editions. It became very popular in a wide variety of European languages with additional translations and adaptations in Danish, Dutch, English, German, Irish, Italian, Latin, Polish and Portuguese. The Catalan scholar August Bover i Font has also found references to a French edition.
3. Laurentius Surius, Compendium Verae Salutis (Cologne, 1553).
4. Arnoldus van der Meer, Desyderius: Sive expedita ad divinum amorem via (Louvain, 1554).
5. Flaithrí Ó Maolchonaire, Desiderius: Sgáthán an Chrábhaidh (Louvain, 1616).
6. Laurence Howell, Desiderius, or the Original Pilgrim (London, 1717).
7. Melquíades Andrés Martín (ed.), El Deseoso: una mística de la orden de San Jerónimo, traducción de Spill de la vida religiosa (Fundación Universitaria Espa�ola) (Madrid, 2004).
**Secondary Literature**2. R. Clark, Strangers and sojourners at Port Royal: being an account of the connections between the British Isles and the Jansenists of France and Holland (Cambridge, 1932).
3. C. Heaney, The theology of Florence Conry OFM (Drogheda, 1935).
4. T. Ó Cléirigh, Aodh Mac Aingil agus scoil Nua-Ghaedhilge i Lobháin (Dublin, 1935).
5. R. A. Breathnach, [review of Desiderius, ed. O'Rahilly], Éigse 4 (1943–44), 72–77.
6. A. Faulkner, [review of Desiderius, ed. O'Rahilly], Éigse 4 (1943–44), 228–229.
7. B. Jennings, "Florence Conry, archbishop of Tuam: his death and the transfer of his remains", Journal of the Galway Archaeological and Historical Society (1949), 83–92.
8. B. Ó Cuív, "Flaithrí Ó Maolchonaire's catechism of Christian doctrine", Celtica 1 (1950), 161–206.
9. L. Ceyssens, "Florence Conry, Hugh de Burgo, Luke Wadding, and Jansenism", in Father Luke Wadding: commemorative volume, edited by the Franciscan Fathers Dún Mhuire Killiney (Dublin, 1957), 295–404.
10. H. F. Kearney, "Ecclesiastical politics and the counter-reformation in Ireland: 1618–1648", Journal of Ecclesiastical History 11 (1960), 202–212.
11. F. X. Martin, "Ireland, the renaissance and counter-reformation", Topic 13 (1967), 10–16.
12. H. Hammerstein, "Aspects of the continental education of Irish students in the reign of Elizabeth I", Historical Studies 8 (1971), 137–153.
13. J. J. Silke, "Irish scholarship and the renaissance, 1580–1675", Studies in the Renaissance 21 (1973), 169–205.
14. R. L. Kagan, Students and society in early modern Spain (Baltimore, 1974).
15. P. Conlan, St Anthony's College of the Irish Franciscans, Louvain (Dublin, 1978).
16. A. Bover i Font, 'Notes sobre les traduccions no castellanes de 'Spill de la vida religiosa', in Miscellánia Pere Bohigas 1, Estudis de la lengua i literatura catalanes III (Montserrat, 1981).
17. P. Corish, The catholic community in the seventeenth and eighteenth centuries (Dublin, 1981).
18. N. P. Canny, "The formation of the Irish mind: religion, politics, and Gaelic Irish literature, 1580–1750", Past and Present (1982), 91–116.
19. T. Ó Dúshláine, An Eoraip agus litríocht na Gaeilge, 1600–1650: gnéithe den bharócachas Eorpach i litríocht na Gaeilge (Dublin, 1987).
20. S. Ua Súilleabháin, "Údar Sgáthán an Chrábhaidh", The Maynooth Review (1989), 42–50.
21. S. Ua Súilleabháin, "Sgáthán an chrábhaidh: foinsí an aistriúcháin", Éigse 24 (1990), 26–36.
22. B. Cunningham, "The culture and ideology of Irish Franciscan Historians at Louvain", in Ciaran Brady (ed.), Ideology and the Historians (Dublin, 1991), 11–30.
23. B. Fitzgerald, Seventeenth-century Ireland: the war of religions (Dublin, 1995).
24. M. MacCraith, The Gaelic reaction to the reformation", in Steven G. Ellis and Sarah Barber (eds.), Conquest and Union: fashioning a British state, 1485–1725 (London, 1995) 139–61.
25. J. Casway, "Gaelic Maccabeanism: the politics of reconciliation", in Jane H. Ohlmeyer (ed.), Political thought in seventeenth-century Ireland: kingdom or colony (Cambridge, 2000), 179–81.
26. Ó. Recio Morales, "Florence Conry's memorandum for a military assault on Ulster, 1627", Archivium Hibernicum 56 (2002), 65–72.
27. T. O'Connor, " 'Perfidious machiavellian friar': Florence Conry's campaign for a Catholic Restoration in Ireland, 1592–1616", Seanchas Ard Mhacha 19 (2002), 91–105.
28. Benjamin Hazard, Faith and Patronage: the political career of Flaithrí Ó Maolchonaire c.1560–1629 (Dublin: Irish Academic Press 2009).
**The edition used in the digital edition**2. Desiderius: Sgáthán an Chrábhaidh. Flaithrí Ó Maolchonaire First edition [[li + 363 pp. v–vi Prefatory Note, vii–xlvi Introduction, xlvii–li Contents, 1–232 Text, 233–44 Textual Notes and Corrections, 245–74 Grammatical Notes, 275–363 Glossary]. ] Institute for Advanced StudiesDublin (1941) (reprinted 1955) (reprinted 1975) . Mediaeval and Modern Irish Series. , No. 12

### Encoding


#### Project Description


CELT: Corpus of Electronic Texts


#### Sampling Declaration


The text contains pages 1–232. O'Rahilly's edition was compiled using three copies of Ó Maolchonaire's text. The editor revised the use of paragraphs, capital letters and punctuation, and introduced
quotation marks, hyphens and apostrophes. All editorial introduction, translation, notes and glossary have been omitted. Text supplied by the editor is marked *sup resp="TOR"*. Text supplied from the reviews by R. A. Breatnach and Anselm Faulkner is marked *sup resp="RB"* and *sup resp="AF"*. In the HTML edition, the supplied text is shown in italics, next to the relevant words.


#### Editorial Declaration


##### Correction


Text has been checked, proof-read three times.


##### Normalization


The electronic text represents the edited text. However, it must be noted that due to the medium used, variations in lineation may occur.


##### Quotation


Direct speech is marked q.


##### Hyphenation


Soft hyphens are silently removed. When a hyphenated word (hard or soft) crosses a page-break or line-break, the page-break and line-break are marked after the completion of the hyphenated word.


##### Segmentation


div0=the tract; div1=the part (rann); div2=the chapter (caibidil). Preface and foreword are contained in unnumbered divs outsidediv0.


##### Interpretation


Names of persons (given names), and places are not tagged. Terms for cultural and social roles are not tagged.


#### Canonical References


This text uses the DIV2 element to represent the Caibidil. ### Profile Description


Created: by Flaithrí Ó Maolchonaire.
 (1616) #### Use of language


##### Language: [GA] The text is in Irish of the early modern period.


##### Language: [LA] Some formulae and short passages are in Latin.


### Revision History


* (2010-03-15) Beatrix Färber (ed.)

* Addition to bibliography and new wordcount made; file validated.
* (2008-10-03) Beatrix Färber (ed.)

* Header modified, keywords added.
* (2008-07-18) Beatrix Färber (ed.)

* Value of div0 "type" attribute modified, content of 'langUsage' revised.
* (2005-08-25) Julianne Nyhan (ed.)

* Normalised language codes and edited langUsage for XML conversion
* (2005-08-04T15:46:03+0100) Peter Flynn (ed.)

* Converted to XML
* (2004-07-08) Benjamin Hazard (ed.)

* Header and markup modified; additions made to bibliography, file updated.
* (2003-10-24) Beatrix Färber (ed.)

* HTML file created.
* (2003-09) Mícheál Ó Geallabháin (ed.)

* Third proofing.
* (2003-09) Benjamin Hazard (ed.)

* Additions to Bibliography and header; corrections and additions by Breatnach and Faulkner incorporated; file re-parsed.
* (2003-08) Marcus Balé (ed.)

* Second Proofing.
* (2003-08) Benjamin Hazard (ed.)

* Bibliography compiled.
* (2003-07-24) Beatrix Färber (ed.)

* Strucutral markup inserted; file parsed.
* (2003-07-03) Benjamin Hazard (ed.)

* First proofing of file.
* (2003-07-01) Benjamin Hazard (ed.)

* Header constructed, structural mark-up (page-breaks, line-breaks) inserted.
* (2003-07) Benjamin Hazard (data capture)

* File captured by scanning.




---


#### Corpus of Electronic Texts Edition: G208020


### Desiderius: Sgáthán an Chrábhaidh: Author: Flaithrí Ó Maolchonaire




---

p.1


{MS page ii}
### *Brolach nó Reumhrádh on tí do tharraing an obair-se go Gaoidhilg.*


Do thaitin an leabhrán-so comhmór & sin leis
gach ccrích do chum a ráinig gur cuireadh a Spáinnis,
  
5] 
a nEadáillis, a Bhfraincis, a nAlmáinnis, & a Laidin
é. Agas ní hiongnadh sin, uair gé mór do sgríobhsad
úghdair eili ar na subháilchibh, ag leanmhain luirg
an sgrioptúir naemhtha, féadfaidhe nár sgríobhadar
fós éinní coimbeag ris féin do sháireóchadh an
  
10] 
leabhrán-so, go háiridhe a sultmhaire na sligheadh 
fuair.


Foillsighidh go huaigneach aithghearr ní headh a
mháin an modh ar a bhfaghthar na subháilche ó
Dhia, acht fós an modh ar a ndearbhthar na dubháilche;
  
15] 
& tráchtuigh gach éinní comhshaoidheamhail 
& comhshuairc is sin go ttairngeand uile úigh &
inntinn an léaghthóra air féin, gé go mbeidís mórán
gnoaidheadh oile ar a aire.


Do mheasamairne, & do mheasadar daoine eile
  
20] 
(agá bhfuil ro-aire ar chuidiughadh léna ccáirdibh
& léna ccomharsanaibh dul ón oilithri-si dá ndúthaidh
fhíre, go flaitheamhnas), go madh tarbhach a chor a
Ngaoidheilg do thabhairt shoillsi don chuid dár
ndúthaigh {MS page iii}
 nách tuigeand theangtha eile, ar na
  
25] 
neithibh naomhtha theagaisgeas. Agas gé nách fuil
acfainn ná iomadumhlacht san Ngaoidheilg aguinn,


---

p.2



& nách mó a támuid; ó aois mhic fhoghlama anuas, a ngar do na seinleabhraibh acht 
imchian uatha féin & ón aois ealadhna ó a bhfuighmís ar sáith do
  
30] 
sheanfhoclaibh snasdha, nách biadh ro-dhorcha, & dobadh tarbhach do tharraing chum gnáthaighthe, & ó a mbeith an teanga saidhbhir so-ghabhála ar na neithibh maithi atá sna teangthaibh eile, & ó a mbeith an labhairt líomhtha—ar a shon sin má thig linn
  
35] 
amháin, maille ré congnamh an Choimdheadh, na neithi-se do chor síos go soilléir sothuigsi, saoilmíd go madh lia do na daoinibh deaghaithneacha deisgréideacho ghuidhfeas oruinn ar son ar saothair, iná bhias ag iarroidh toibhéimi do thabhairt dár ndíthcheall
  
40] 
ar son simplidheachta na sttíli inar sgríobhamar go sonnradhach chum leasa na ndaoine simplidhe, nách foil géarchúiseach a nduibheagán na Gaoidhilge. Gidheadh, dá ndeachud oraind seacha so, anmaoid ríu ar rádha S. Aibhisdín, adeir: {MS page iv}
 ‘Créd an tarbha
  
45] 
 atá, san eochair órdha muna osgailtear lé an ní iarrmaoid d'osgladh, an tan nách fuil d'fheidhm aguinn ría acht sin; nó créd fá budh ionbhéime eochair mhaide dá n-osgla an ní sin dúinn?’[1](javascript:footNote('G208020/note001.html')) {MS page v}




---

p.3


### Brolach no Reamhrádh na hoibri-se 
50] 
on Ughdar


As cúis náire & iomaithfir gan duine do thabhairt 
altuighthe buidhe don tí ó bhfaghonn troimthiodhlaicthe. 
A Iosa ionmhuin iodhainmhilis, atáid na 
leabhuir lán don eólus do badh cóir dhúind do bheith 
  
55] 
aguinn ort, ór atáid do ghnáth ag foillsiughadh & ag 
fógra do mhórdhachta naomhtha & do dhiadhachta ina bhfulle féin, an tAthair, & an Spiorad Naomh comhaondha, diongmhála do mholadh ó chroidhe os chionn an uile chréatúir ón dhuine do chruthuighis. 
  
60] 
Os a cheann so atá do shoisgél naomhtha sgríobhtha 
lé fuil do dhaonnachta ro-uaisle do doirteadh ar ar soinne dár bhfuasgladh ó anchumhachtuibh an diabhuil (agá rabhomar inar modhuibh a mbroid & a modhsuine), & do chum ar ttarruingthe do chum 
  
65] 
eóluis do mhaitheasa doichríochnuighthe & th'árd-uaisle, & do chum ar ngluasochta do chum do ghrádha 
& th'umhalóide.


Atá, a Thighearna, ar an modh ccéadna an domhan uile lán do sheanmóntuighibh, do lucht stoc
  
70] 
& bheann mbua{MS page vi}
bholl, .i. do chrétúire ag fógra do 
dhearsgnuidheachta & do shubháilcheadh dhúinn, &
dár ngríosadh do chum grádha, ónora & rebherens
do thabhairt duit mar Thighearna & Chruthuightheóir
na cruinne, & do chum go ttugmaois buidheachus
  
75] 
duit mar Shlánuightheóir & mar Athair ró-ghrádhach 
ar son ar dháilis do thiodhluicthibh & d'aisgeadhuibh
dúinn, nách éidir linn do chútiughadh go bráth, gé
go n-iodhbramaois ar mbeathaidh a sáicrifís & a
n-offráil shíordhúidhe dhuit.




---

p.4



  
80] Dá éise so uile, a Thighearna, gé gur thasbéanuis
an urduil sin d'airghibh th'annsachta dhúinn, trér
dhlighis dínn ar ccroidheadha do bheith ar chomhlasadh
dod ghrádh, ag seirbhís do ghnáth dhuit, ní
hamhluidh sin do nímíd, acht bheith lán do dhearmod
  
85] 
& do dhíochuimhne ar do mhaith, lán do tharcuisne
ar do thoirbheartuibh, iomfholamh ón ionmhuine &
ón ghrádh do budh cóir dúinn do thabhairt duit,
& lán do chiaigh & do chomhdhorchocht eóluis do
dhiadhochta, nách mór go bhfaghthar aoinneach rod
  
90] 
smuain ná rod sir. Agas ní headh amháin achd atá an {MS page vii}
 saoghal uile iar nad sheachna & iar dteitheamh ód chaidreabh chaoinmhilis, ag breith do roghuin bheith a réghión an pheacuidh seach bheith a n-aitreibh chíuin cheandsuighthe do Spioruide. Ar
  
95] 
an n-ádhbhar so, a áirdThighearna, do chum go mbeithea iarnad th'aithne agus iarnad ghrádhughodh & iar nad h'onórughadh ód chréatúiribh, do chuir do shearbhóntuigh mídhiongmhála roimhe, maille re foghor agas lé beannachtuin do mhórdhachta, ó ttig
  
100] 
an uile mhaith, an leabhrán beag-so do thionnsgnadh & do chríochnughadh, do ghríosadh do fpobail, & go sonnradhach na ndaoineadh riaghaltha, agas na mbocht do thoghais mar oighreadha ar fhlaitheamhnas, do chum subháilche agas naomhthachta, ag
  
105] 
léigean, gan fhéchain dó so, an mhéid a déar do chum breitheamhnais agas ceartaighthi ar naomhmáthar an Eaglas. Gidheadh, a Thighearna, mar atá tréar bpeacadhaibh san drochaimsir-si, croidheadha na ndaoineadh lán d'fhuaraigheacht agas
  
110] 
d'aimhleisge fá neithibh spioradálta do bheanfadh réna slánoghadh d'éisdeacht, do conncas damh an obair {MS page viii}
 mbig-si do chor amach a modh uirsgéil do chum blasa do chor at an mbiadh-sa lé ccuirfidhe


---

p.5



cíocaras ar chách, agas do chum go madh móide do 
  
115] 
choinneóchdaois 'na meabhair é, ag aithris amhlaidh so, a Thighearna, ar sdíl do shoisgéil naomhtha, atá 
ar n-a líonadh d'uirsgélaibh. Guidhim ar na hádhbhuraibh sin, a Thighearna, do mhaith gan 
fhoircheann um ghrásaibh do thabhairt damh croidheadha 
  
120] 
an cháich léghfeas *léaghfeas* an leabhrán-sa do lasadh 
dod ghrádh, agas gach a léaghfaid ann do chor go 
laitheamhail a ngníomh agas a n-oibrioghadh do 
chum do ghlóire agas slánaighthe a n-anmand.


Amen.


---

p.6


### {MS page 1}
125] Do Sheóladh nó do Thabhairt Asteach
na hoibri-si


Do bhí díthreabhtbach diadha ag foghnamh do Dhia aimsear imchian i n-aroile fásach, a bhfad ó aitreibh dhaoineadh; & ag smuaineadh laithe n-aon
  
130] 
dó ar a ttabhair an tEasbal [2](javascript:footNote('G208020/note002.html')) d'adhmholadh *d'adhmoladh* ar ghrádh
Ndé, .i. gur ab lais choimhlíontar an dligheadh agas iomlánaighthear an reacht, agos gurab é as críoch dona haitheantoibh, agas gurab de ghoirthear cuibhreach na foirbhtheachto cheanglas sind comhdhaingean 
  
135] 
is sin do Dhia go ndénann inn d'éinspioruid, [3](javascript:footNote('G208020/note003.html')) táinig
fonn ádhbhalmhór chuige dul d'iarroigh an ghrádha-soin Dé & a eóluis san ccéim as uaisle & as foirbhthe
inar héidir léar n-anbfhainne dhaonno a fhagháil san bheathoidh urchradhoigh-si.



  
140] Or dá labhrom ar ghrádh Ndé go huilidhe, atá i
ttrí céimeandaibh, gé go bfhuil cuid díobh so as
uaisle & as foirbhthi iná chéili, .i. an chuid as fearr
cheanglas {MS page 2}
 ar spioraid do Dhia. Is leis an ccéidchéim
don ghrádh-so cheanguilthear ar ttoil do Dhia. Or
  
145] 
cuiridh an céim-si d'fhiachoibh oruinn aitheanto Dé 
& na Heaglaisi agos gach ní oile dá mbí d'fhiachoibh oruinn do choimhlíonadh, & ar ttoil do bheith coimhghreamoighthe & sin do Dhia nách áil linn ar mhodh ar bioth éinní do dhénamh do chuirfeadh 
  
150] 
d'fhiachoibh orainn na haitheanta do shárughadh.
& atá an céim-si 'na riachtanos ar an uile Chríosdaighe, & as lór é do chum a shlánaighthe, & ní héidir an lucht ó tteasdaigheand do cheangal do Dhia, ór beid dealaighthe uaidhe do shíor, mar a deir Matho 
  
155] 
Soiphisgél, [4](javascript:footNote('G208020/note004.html')) ag labhairt a n-ainm agos lé briathroibh


---

p.7



Ioso lá an Bhreitheamhnuis: ‘Seachnoidh mé tre
bhioth shíor, a dhream do oibrigh na peacaidh
mharbhtho, & do chríochnoidh bhur mbeathuigh
indtibh.’ Tuigthear as so gibé ar bioth atá a bpeacadh
  
160] 
mharbhtho go bfhuil gan déshearc, agus ar an modh 
ccéadno gan fhoirbhtheacht, & go bfhuil dealuighthe
ó Dhia, & gibé ar bioth d'éis a bhaisdthe do rinne
a dhíthchioll ar a anam do chongmháil go {MS page 3}
 glan ó na peacadhaibh marbhtha, nó, má do shalaigh é,
  
165] 
do rinne a dhíthchioll ar a ghlanadh lé haithreachus 
& lé faoisidin, go bhfuil an céidchéim-si don déshearc 
aige & go bhfuil marsin foirbhthe do réir an fheallsaimh 
a deir gurab é as ní foirbhthe ann an ní ó nách teasdaigheann 
a riáchtanos.[5](javascript:footNote('G208020/note005.html'))



  
170] Ar an ádhbhur-so gibé ar bioth Críosdaighe agá
bhfoil go comhnaightheach éinchéim do na grásuibh 
lé nglantar agas lé naomhthar ar n-anom, atá gan 
fpeacadh, & atá mar sin san chéidchéim-si do ghrádh 
Dé. Ceanguilthear lé grádh Ndé san daro céim ní 
  
175] 
hí amháin ar ttoil do Dhia, acht ar smuaintighthe
ar miana & ar bhfuinn, ionnas nách bí aire aguinn ar ghnoaighibh an tsaoghuil, ná cúram ar bioth 'na ttimchiol, acht go ttairrngeamaoid sinn féin uatha in gach ionad agas gach aimsir as éidir linn. A sé 
  
180] 
so an dara céim do ghrádh Dé, & an céim as uaisle
& as foirbhthe as éidir dhuinn d' fhagháil san bheathaidh dhuthain-se. Gidheadh, ní hé céim as foirbhthe don ghrádh go huilighe é, acht an treas céim, .i. an
grádh {MS page 4}
 bhías aguinn ar Dhía a bhflaitheamhnas, an 
  
185] 
uair do chífeam é go follas aghaidh ar aghaidh, & 
bhiam do shíor ag buain ar sóláis as a dhiádhacht & as a dhaonnacht; & asé an céim-se don ghrádh do ní eidir ar n-anam & Dia an uaimcheangal as uaisle & as foirbhthe don uile cheangal as éidir dhó do


---

p.8


  
190] 
dhéanamh eadrainn, ór ni fhuilngeand an ceangal-sa peacadh ar bioth ná uireasbhuidh ar ar n-anom, & ní mó fhuilngios neamhaire ná dearmod ar bioth do bheith aguinn air.


Fuilngidh an céidchéim do ghrádh Dé neamhaire
  
195] 
do bheith aguinn air aimsir fhada, agus fuilngidh fós ina fhochair mórán do pheacudhaibh sologhtha, gé nách áil leis anamhuin a n-éanbhall ré peacodh 
marbhtha. Fuilngidh an dara céim réd égin neamhaire & dearmuid do bheith aguinn ar Dhia, ar feadh
  
200] 
mbeagáin aimsire, agus gé go bfhuilngeand réd éigin do pheacaidhaibh éttroma sologhtha, ní fhuilngeann choídhche ina fhochair peacaidh throma shologhtha, & ní hé so amháin, acht ni fhuilngeand do na peacadhaibh sologhtha bheith {MS page 5}
 a bfhad ina fhochair, ór
  
205] 
caithidh & sgriosaidh iad lé fiuchadh ngrádha. Agas as mór do dhaoinibh diagha & do lucht chrábhaidh do chuaidh d'iarraigh an chéimi-si don ghrádh a n-ionadaibh uaigneacha do chum uaine do bheith aca do chum Dé do mholadh & do ghuidhe do
  
210] 
ghnáth; & as chuige so fuaradar & do thionnsgnadar na naoimh, mailli sdíuradh an Spioraid Naoimh, na huird naomhtha chuireas cúram an tshaoghail díobh, do chum a n-aire uile do thabhairt do Dhia. & fá díobh so an díthreabhthach naomhtha-so, ar a raibhi
  
215] 
fonn an daro céime-si do ghrádh Dé, as éidir d'fhagháil san bheathaigh-si, d'fhagháil; & as uime sin do chuir roimhi triáll as a shealla & dul fán bfhásach, dá fhéachain an tteigeómhadh éinneach ris do theigéosgadh so dhó, do réir an fhuinn do
  
220] 
bhí air, do bhí comhmór & sin gurab uadh ainmnighthear an díthreabhthach DESIDERIUS, .i. fonnmhar do chum grádha Dé agas a fhoirbhtheachta 
d'fhagháil.




---

p.9


Tionnsgantar an Cédrand do 
Sgáthán an Chrábhaidh
-------------------------------------------------

Caibidil 1.
-----------


### *Don Aodhaire agus dá dheise*


Gluaisios Desideruis as a shealla ina raibhe ag
aitreabhadh aimsear fhada, & do thionnsgain triall
fán bfhásach, & tárla a cceann ttreimhsi é ar aodhaire
  
230] 
do bhí ag ionghaire a thréda. Gabhas lúthgháire
mhór Desiderius ag faicsin an aodhaire, mur do bhí
a bhfad roimhe sin gan énduine d'fhaicsin, & beannaighios dó ag rádh, ‘Deo gratias, a dhearbráthair.’
Freagrais an t-aodhaire dhó ag rádh, ‘Gomadh Dia
  
235] 
do bheatha.’


Gabhas Desider. ag machtnughadh & ag minfhéachain
ar fheabhas na hoirchille baói ag an
áodhaire ar a oifig féin do dhénamh, ór do bhí cleath 
nó lorg 'na láimh, & do bhí tiagh ar a mhuin; bádar 
  
240] 
bróga maide ar a chosuibh; do bhí ionar uime do {MS page 7}
 
shoichiodh gó a shálaibh; baoí adharc bheag ar a 
tháobh clé ceangailthe dá chrios, & adharc oile do 
budh mó iná sin ara thaobh deas; bádar dá ghadhar 
'na ghoire; & ní himchián uáidhe, do bhí an bhoth 
  
245] 
'na ccodladh, iar n-a tiughthimchealladh do 
droighnibh & do dhreasaibh. Tug an t-áodhaire dhá aire 
mar do bhí Des. ag silleadh & ag sírfhéchuin air, & 
adubhairt: ‘Créd adhbhar th'iongantais, a athair, 
nó an bhfacadhais aódhaire romhamsa riámh?’



  
250] ‘Do chonnarc,’ ar Des.; ‘gidheadh ní fhaca 
deisi aodhaire riamh mar do dheisi-si, & guidhím 
thú, a dhearbhráthair, nár ab leasg lat gach ní 
fhíafróchad díot d'innisin damh.’




---

p.10


‘As deóin leam,’ ar an t-aodhaire, ‘gach ceisd
  
255] 
 sa fios fuil agam d'fhúasgaladh do réir mh'eólais.’
‘Abair riom, a dhearbhráthair,’ ar Desiderius,
‘créd fá n-iomchrae an lorg sin?’
Aodhaire: ‘As iongnadh leam sin do bheith 'na
aincheas ort, & inneall abadh ort. Bídh an lorg-sa 
  
260] 
 
agam dochum mo chongmhála am sheasamh d'eagla
go leagfuidhe mé an úair bhím ag rioth a ndíaigh mo chaórach, & fós do chum mo thréda do thiomáin ór {MS page 8}
 an úair anas aón chaóra aca a ndiáigh na coda oile, buáilim leis an mbata so í, & cuirim d'fhíachuibh
  
265] 
 uirthe dul a ccoimhideacht na ccaorach oile.’
Desid.: ‘Abair riom, a dhearbhráthair, créd atá
agat san téigh-sin ar do mhuin.’
Aodh.: ‘Bídh agam innte ó thús teine-chreasa
cloch & spongc dochum teineadh do bhuain & d'fhadógh 
  
270] 
 
dhamh fén an uair bhíos fuacht oram, & fós do chum
mo choda féin & choda mo chomhaodhaireadh do bhruith. Bídh agam innte arán & inníun, soitheach ola & soitheach saluinn, & do bheirim cuid díobh so go minic dom chaorchoibh, & go háiridhe cuid don
  
275] 
 tsalunn.’
Des.: ‘Créd fá mbíd na bróga maide sin agat?’
Aodhaire: ‘Do chum mo chos do chongmháil
te a n-aimsir oighridh & shneachto, ór dá mbeidís bróga bláithleathair orom do brisfidhe iad ar an 
  
280] 
 mball, agas do bheidís mo chosa ag sleamhnoghodh
uam ag siobhol na sligheadh.’
Des.: ‘Créd dá bhfoghnonn an t-ionar sin ort?’
Aodh: ‘Ag so an ball as dísle dhamh dom
chuloidh, ór dá mbeinn gan an t-ionar-so do theithfeadh 
  
285] 
mo thréd uaim, & ní thiobhrodh aithne {MS page 9} orom.’
Desi.: ‘Créd an t-ádhbhar dá ndéntur an
t-ionar-suin?’




---

p.11


Aodh. {MS page 10}
‘Do chroicnibh caorach.’
Des.: ‘Agus nach búdh éidir a dhénamh do
  
290] 
chroicnibh faolchon nó ainmhinteadh n-allta eile?’
Aodh.: ‘Ní búdh éidir, ór do mhothóchdaois 
na caoirigh baladh an mhic-thíre ar an mball, & do 
ghébhadh an oiread sin do ghreann & d'uathbhás iad 
nách anfadaois agam; gidheadh, mar do chíd a 
  
295] 
ccroicne féin iomam, grádhuighid mé go mór &
leanaid.’
Des.: ‘Abair uait, a dhearbhráthair, créad bhíos 
agat san adhairc bhig sin.’
Aodh.: ‘Úinnimeint áirithi lé leighisim mo
  
300] 
chaorcha ó chlaimhe.’ 
Des.: ‘Créd bhíos agad san adhairc mhóir-sin oile?’,
Aodh.: ‘Bídh agam innti so gné chailci lé 
ccuirim comhardha ar mo chaorchaibh do chum a 
  
305] 
 n-aithne an uair do rachdaois a measg chaorach 
ccomhaightheach.’
Des.: ‘& créd fá bhfuilid na gadhair-si ad 
chomhghar?’
Aodh.: ‘Do chum na mac ttíre do chur a 
  
310] 
tteitheamh uaim san oidhche léna n-amhasdraigh, 
ionnas go ma héidir leam féin & lém chaorchaibh cíunas do dhénamh.’
Des.: ‘Créad fá ttabhair tú th'úidh dot fheidhm & dot oifig {MS page 10}
 uili coimhfhriochnamhoch & sin?’
  
315] 
Aodh.: ‘Ar an n-ádhbhar gurab óglách mé do
thighearna an thréada-so ar a bfhuil grádh ro-mhór agam, & gur gheall tuarasdal maith dhamh, gé gurab mó do ním a ndénaim ar son mo ghrádha air iná ar son a thuarasdail.’




---

p.12


Caibidil 2.
-----------


### 
320] Don Thoil Mhaith, & mar as sí as slighe 
do chum Grádha Dé d'fhagháil.


As mór an fonn fuáir Des. i gcomhrádh & a ccéill
an aodhaire, agas mar a dubhaíirt gurab mó do bhí
  
325] 
 ag foghnamh dá thighearna ar son a ghrádha iná ar
son a thuarasduil; agas a dubhairt ris: ‘Innis
damh, a dhearbhráthair, ós gnáth leat bheith ag
siobhal na bhfásach-sa, an mbiadh énfhocul do
sgéluibh dhúine uas{MS page 11}
uil agot atá ar n-a ionnarbadh
  
330] 
óna aítreibh féin, agas iar n-a thréigean óna
bhasáillibh, bhíos ag imtheacht na *'na* aonar dá fhéachuin cia do ghéabhadh lais nó do léigfeadh asteach é.’


‘Cionnas ainmnighthear é?’ ar an t-aodhairi.
Des.: ‘Grádh Dé a ainm, & as d'fhuil ro-uasuil
  
335] 
 é.’
‘Dar mo chubhois (ar an t-aodhaire), as aithnidh
dhamhsa go maith an duine uasol sin; & dá madh eól duitsi tréad do choimhéd mar as eól damhso, & dul leó ar inghioltradh, do bhéruinn tú abhal a 
  
340] 
bfhuil, ór as ionmhuin leis na haodhaireadha, mar
as éidir a thuigsin as an ngrádh do bhí aige ar Abraham, Isaac, & ar Iacob, bádar 'na n-aodhairibh & do thogh Dia mar aithreacha do phobal Israhél, & mar as follas fós ar Mhaoíse dá-ndearnadh uachtarán 
  
345] 
ar an bpobal ccéadna, & ar Shaul & ar Dháibhí do
óirn mar ríogha ós a ccionn. Dar leamsa,’ ar an
t-aodhaire, ‘as oileamhain pháláis atá ortsa, ór a


---

p.13



taoí maoth seasgar {MS page 12}
 sádhal, agas ní bhiadh acbhuinn agat ar thréud do choimhéd ná dhul fán ndíthreibh 
  
350] 
gach laoí léo. Ar an adhbhar sin ní furáil duit slighe 
eile do ghlacadh do chum dula d'iarruigh Ghrádha 
Dé.’


‘Agas créd an tshlighe ghlacfá;s mé?’ ar Des.
‘As éigion duit,’ ar eisean, ‘dul san ndíthreibh
  
355] 
ar h'aghaidh, agas teigémhaidh mainistir mhaighdean 
riagholtha dhuit, agas do bhéraid sgéla dearbtha
an duine uasuil sin duit; & as cosmhuil gan amharas
go bhfuighe mar sin é, ór ní gnáth leis é féin d'fholach
ar dhuine dá n-iarronn é mar as dual.’



  
360] As mór do thaitin lé Des. méd na meisnighe & an 
dóthchais tug an t-aodhaire dhó fá Ghrádh Ndé
d'fhagháil, & adobhairt: ‘Guidhim thú, a dhearbhráthair, & múin éolas na sligheadh dhamh, ór as
eagail leam dul amugha.’



  
365] ‘Ní héidir dhamh mo thréd do thréigion,’ar an 
t-aodhaire, ‘ór as éigean damh condas do thabhairt
ar a son dom thighearna. Gidheadh, ar son mo ghrádho don duine uasol-suin & duitsi 
féin, do bhéaro mé éolaighe dhuit mhúinfeas an sligeidh dhuit gus
  
370] 
an {MS page 13}
 mainistir & bhias ad choimhideacht go soiche 
abhal a bfhuil Grádh Dé. Beir lat an gadhar-so & treóróchoidh thú.’


‘Créad as ainm dhó?’ ar Des.
‘Asé a ainm,’ ar an t-aodh., ‘Toil Mhaith.’




---

p.14


Caibidil 3.
-----------


### 
375] Do shuidhiughadh, do dhorus, & do
dhoirseoir Thighe na Humhlachta.


Gluaisios Des. iar cceleabhradh don aodh., & rug 
an gadhar lais, .i. an Toil Mhaith, 'na choimhideacht,
  
380] 
 ó bfhuair mórán sóláis san sligheidh. & iar mbeith
dhó ag siobhal an fhásaigh aimsear imchian, do 
chonnairc madh míonáloinn, iar n-a thimchiollughadh 
do shléibhtibh ruagho ro-loma & do chnocaibh 
clochthacho ceanngharbha. Fá hiongnadh lé Des.
  
385] 
 a chomhthoirth{MS page 14}
each sin do thalamh d'fhaicsin san 
ionadh aggarbh aimhréidh sin, gé go raibhe lúthgháiri 
mhór air tré aitreibh ar bioth d'fhaicsin d'éis ar 
shiobhuil d'fhásach; & iar ndul a ngar don 
mhainistir dhó do chonnairc a dorus dúnta &


---

p.15


  
390] 
maighdean {MS page 15}
 'na seasomh ar a comhair ar a raibhi 
culaidh agas cruth mná macánta, & mur as luaithe
do chonnairc an mhaighdion an gadhar, do bhí lán
d'uamhan & d'eagla. ‘Ná bíodh eagla ort,’ ar
Des., ‘ór ní dhénann an gadhar-so urchóid 
  
395] 
d'aoinneach.’ 
Fá roi-iongnadh lé Des. an mhaighdean-soin
d'fhaicsin 'na huathadh & 'na haonar taobh amuigh
don mhainisttir, & fiafraighis di: ‘Créad do ní tú
ann so, nó créad ré bfhuile ag fuireach?’
  
400] 
‘Atám,’ ar isi, ‘ag anamhain ris an ndoirséoir 
d'osgladh an dorais do chum go raghainn asteach.’
‘Cá hainm atá ort? ’ ar Des.
‘Asé {MS page 16}
 mh'ainm,’ ar isi, ‘an Ghlóir Dhíomhaoin.’



  
405] Do bhí Des. a bhfad ag fuireach dá fhéuchuin 
an bhfaicfeadh an doras dá osgladh, & mar nách 
facaidh an doirséoir ag teacht, do thionnsgain an 
doras do bhualadh go teand lé baschrann nó lé 
fairchín iaroinn do bhí as an ndoras do chum a
  
410] 
bhuailte, dá ngoirthí Fulong Fada. Ní fada go 
bfhacoidh Des. seanóir aosdha onórach ag teacht 
d'osgladh an dorais, do ba doirseóir don mhainistir-sin & do choimhédadh í uile, dár ainm Eagla Dé. 
Do bhí Des. lán d'urgháirdeas inntinni ag faicsin 
  
415] 
an doirseóra, & iar mbeannughadh dhó, a dubhairt 
ris: ‘A athair ionmhuin, atú-sa ag iarraidh dhuine 
uasuil dar ab ainm Grádh Dé, & a dobhradh riom 
gur ghabh trés an bhfásach-sa & go ttáinig gus an 
mainistir-si. Do badh mian leam a fhios d'fhagháil 
  
420] 
uaibhsi an ndearna comhnaidhe ann so.’




---

p.16


Fá binn leis an ndoirseóir a ndobhairt Des., ór do 
badh dearbhráthair do Ghrádh Dé é féin, agas 
adubhairt: ‘Innis damh, a mhic, créad fá n-iarrae 
an {MS page 17}
 duine uasol sin, nó créad iad do ghnoaighthe
  
425] 
ris?’


‘A athair,’ ar Des., ‘atám dhá iarroidh ar an 
n-adhbhor go bfhuil mórán uaim air, & go bfhuil 
sochar mór dhamh 'na fhagháil; ór as mian leam 
bheith am óglách aige & seirbhís do dhénamh dhó,
  
430] 
do bhríogh nach facadhas (gé mór do réighiónaibh 
do shiobhlaigheas) rígh ná tighearna 'na bhfuáras *bhfhuáras* 
fonn, gidh mór do iarr oram anamhain aca. Do 
hinnisiodh dhamh gurab tighearna roi-fhial ro-shaidhbhir Grádh Dé, agas go ttugann mórán
  
435] 
maitheasa & saidhbhris dona daoinibh do ní seirbhís 
dó.’
‘As fíor,’ ar an doirscóir, ‘gu raibhe an duine 
uasal-soin san mhainistir-si; gidheadh, ní dhéarna 
comhnuidhe innte. An-sa ann so fós, agas goirfead-sa
  
440] 
ar mhaighdin chugad ó bhfuighe *bhfhuighe* tú ní sa mhó 
dhá sgéalaibh.’




---

p.17


{MS page 18}Caibidil 4.
-----------


### 
445] Mar as gnáth leis an nglóir Ndiomhaoin 
bheith a cceilg ar na
deaghoibreachaibh.


Do b'fhada lé Des. an aimsear ag fuireach ris 
an maighdin, gé nach fada go bfhacaidh ag teacht do 
chum an dorois banógh umhal aghnáireach, do 
bheannoigh dhó go grádhach.



  
450] ‘Deo gratias, a dheirbhshiúr,’ ar Des., ‘cionnas 
ainmnighthear thú?’
‘Asé mh'ainm.’ ar isi, ‘Neamhshuim a nEinní.’
‘Agas créad as ainm don mhainistir-si?’ ar Des.
  
455] 
‘Teagh na Humhla a hainm,’ ar an mhaighdean; 
‘& a sé adhbhar fa ngoirthear sin di, do bhríogh gurab í an Umhla as banab dhúin, an coimhthionól do mhaighdionaibh riaghaltha atámaoid innte.’
  
460] 
‘Agas cia hí an mhaighdion-so amuigh san 
doras?’ ar Des.
‘Ag sin an Ghlóir {MS page 19}
 Dhíomhaoin,’ ar isi, ‘& bídh do ghnáth san dhoras [6](javascript:footNote('G208020/note006.html')) dá fhéchuin cia an uair


---

p.18



do hoisgeoltaoi é dochum dula asteach, dá bhfédadh*,*
  
465] 
nó dá bhfhaghadh uain ar an ndóirseoir.’


Des.: ‘Créad é an t-adhbhar nach {MS page 20}
 léigthí dhí 
dul asteach? Ór as cosmhail réna cruth & réna 
culaith gurab bean mhacánta í.’
‘As urasa a aithne nach fuil eólas agat uirthe,’
  
470] 
ar an mhaighdion, ‘ór ní fhuil mhnaoi as measa 
iná í, & a bhfuil do bhárr innill uirthe os comhair 
ccáich, atá a uiriod sin d'ulc & do mhailís a bhfholach 
innte.’
Des.: ‘Créad an t-olc do ní dhaoibh?’
  
475] 
‘An mhéid as éidir lé,’ ar an mhaighdion; ‘& 
as dual di bheith olc, ór dob olc an t-athair do bhí 
aice, dá ngoirthí A Grádh Féin, & fá measa a máthair, 
dá ngoirthí A Móirmheas Féin; & ní fhuil ar bioth 
eascairde aguinne as mó iná an t-athair-si & an
  
480] 
inghean, & as mó atá a n-aghaidh an duine uasail 
as pátrún dúin, *dúinn* dá ngoirthear Grádh Dé, léna gnáth 
glóir a ndéineann do thabhairt do Dhia ó ttig an 
uile mhaith, as ar ab urasa a thuigsin méd na 
contrárdhachta atá idir Ghrádh Dé & an Ghloír
  
485] 
Dhíomhaoin, & idir Mhoírmheas Uirre Féin & misi, 
darab ainm Neamhshuim a nÉnní.{MS page 21}
Ar an adhbhar so as éigion dúin bheith ar ar 
ccoimhéd uirthe mar dho bheimís ar ar naimhdibh, 
& ní fhidir tusa créd é méd an dochair do ní an


---

p.19


  
490] 
Ghloír Dhíoinhaoin dúinn, ór an uair as éidir lé 
teacht asteach, mar atá sí genach, *geanach* teíd ar an mball 
gu díreach dar n-abhallghort, & goididh toradh an 
chroinn as uaisle dá bfhuil againn, le ccothaighmíd 
sinn féin; & mar nach fuil 'nar n-abhallghort acht 
  
495] 
énchrann amháin do shórt an chroinn sin, & nach 
fásann air acht beagán toroidh, as ar éigin fhédmaoid 
sinn féin do chothughadh; & gu háiridhe an uair 
bheireas an toradh lé, fágbhaidh sí sinne uile folamh. 
& as measa iná so uile an uair éirghios lé teacht 
  
500] 
 asteach, go bfhuil coimhmilisbhriathrach & sin, &
comhmór do mhealltóir & do chluanaire, nach éidir 
lé haonmhaighdin riagholtho aguinne a cor amach, 
acht leis an mbanaboidh amháin, dár ab ainm an 
Umhlachd, ór teithidh an uair do chí an mbanaboidh. 
  
505] 
& mar atá an drochmhaighdean-sa comhurchóideach 
& coimhmíonáireach & sin, do conncas {MS page 22}
 dúinn an 
seanóir-si do bheith 'na dhoirseóir aguinn, ór atá 
goin bhurba ann; & an uair do chí ag teachd chum 
an dorais í, buailidh an ccomhlaidh 'na héadan & 
  
510] 
congmhuidh amuigh í.’


Fá hiongnadh lé Des. ar innis an mhaighdean 
dó, & a dobhairt: ‘As maith do níthí gan a léigean
asteach, ó do ní an uiread-soin d'urchóid *d'urchóid* daoibh, & ní 
fuláir dhaoibh bheith ro aireach.’
  
515] 
‘A déarthá sin,’ ar an mhaighdean, ‘dá mbeath
fios a huilc uile agat.’




---

p.20


Caibidil 5.
-----------


### Do shligheidh na Humhlachta.


‘Innis damh,’ ar Des., ‘a bhanógh bhennaighthe,
  
520] 
cia dho threóraigh do chum an thighe naomhtha-so thú?’
‘Dias do mhnáibh riaghaltha tug dochum an thighe-si mé,’ ar isi. ‘A sé fa hainm don chéd mhnaoi Tarcaisnioghadh an tShaoghail, agas do ba
  
525] 
maith an bhean riaghaltha í. A sé fá hainm don dara mnaoi A Tarcaisnioghadh Féin, & gér naomh {MS page 23}
tha an chéd bhean, do bhí an dara bean-sa ní as naomhtha iná í. Do ghuidhiodar an dias ban naomhtha-so an mbanabaidh fam ghlacadh san n-órd, & d'fhoillsighiodar
  
530] 
di mh'inntinn & mh'fhonn; & muna bheith duine uasal tarla dhúinn san slighidh, & tánig linn gus an mainistir, do chuir impidhe ar an mbanabaidh, ní géabhthaoi mé ar énchor, ór as a n-onóir an dhuine uasail-sin fuaras an n-aibíd.’
  
535] 
‘Cionnas ainmnighthear an duine uasol-sin?’ ar Des.
‘Grádh Dé a ainm,’ ar isi.
Ba binn le Des. mar do chualaidh iomrádh Ghrádha Dé ag an maighdin, & go raibhe meas mór air san
  
540] 
tigh sin, & a dubhairt: ‘Innis damh, a dheirbhshiúr, cia dár clann an dias ban riaghaltha sin tug do chum an tighi-si thú, nó cia an cineadh dá rabhadar?’
‘As maith an t-eólas atá agamsa,’ ar an mhaigh-dion, ‘ar an ccineadh dá rabhadar, ór do budh


---

p.21


  
545] 
do chineadh mór iad, & fá duine uasol prinsiopálta
a n-athair a ccúirt an ríogh, & fá hé a ainm Eólas
ar Bheginmhe an tSaoghail agos ar {MS page 24}
 Thruaillidheacht 
na Colna. Do bhí eólas agam mar an ccédna ar a 
athair sin, .i. seanathair na mban riaghaltha tug ann 
  
550] 
so mé, dá ngoirthí Eólas na Díoghbhála do ní an 
Grádh Saogháltha agas an Móirmheas Air Féin dár 
nAnam, & fá duine tromdha tuigseach an fear so do 
níodh gach énní dá ndénadh go socair stuidéarach, 
& do bhí baintighearna ro-uasol 'na mnaoi aige, dár 
  
555] 
ainm an Gliocas.’ 
‘Innis damh,’ ar Des., ‘an raibhe an duine 
uasol sin tarla dhaoibh san sligheidh, & táinig libh 
don mhainisttir-si, 'na aonar?’
‘Ní raibhe,’ ar isi, ‘ór do bhí buachail 'na 
  
560] 
choimhideacht ar a raibhe cion mór aige, dá ngoirthí 
Grádh na Comharsan.’
‘An aithnidh dhuit,’ ar Des., ‘cáit a ndeachoidh 
an duine uasol-sin?’
‘Atá ní éigin dá fhios sin agum,’ ar isi; 
  
565] 
‘gidheadh, déanam asteach don mhainistir & cuirfead 
a bhfochair *bfhocair* dhuine eile thú as mó aga bhfuil dá 
sgélaibh. Adhé,’ ar an mhaighdion, ‘as mór
breghdha an gadhar so agad, & créd fá {MS page 25}
 bhfuil a 
leithéid so agad?’
  
570] 
Adubhairt Des.: ‘An uair do ghluaisios óm 
aitreibh féin ní raibhe leam acht coiléan do hoileadh 
agam féin, & tárla san sligheidh d'aodhaire mé, tug 
an gadhar-so dhamh dom choimhéd ó naithribh 
neimhe & ó bhéistibh eile do hinniseadh dhamh do 
  
575] 
bheith gu líonmhar san bhfásach-so.’
‘Cionnas ainmnighthear do ghadhar?’ ar an mhaighdion.
‘Toil Mhaith,’ ar eision.


---

p.22



‘As ro-mhaith an gadhar atá agad,’ ar isi, ‘más
  
580] 
éol duit a choimhéad, ór ní heagail duit dul ar 
seachrán, ná pudhar ó bhéisdibh, an gcéin bheas at 
fhochair.’
‘Innis dhamh,’ ar Des., ‘cia ó bfhuighiod sgéla 
an duini uasail úd?’
  
585] 
‘A dhearbhráthair,’ ar isi, ‘as fada as so é, & ni 
fuláir dhuitsi siobhal go maith & dul romhod a bhfhad *bhfad* 
san bfhásach ria rochdain don áit a bfhuil a ionad 
comhnaidhe; & dá ngabhae mo chomhairle-si, 
múinfiod shligheidh n-aithghirr dhuit dochum dula
  
590] 
san n-aít 'na bfhuil.’
Gabhas lúthgháire mhór Des., & a dobhairt: 
‘Féagh féin créd í an chomhairle as fearr lat do 
dhéanamh dhamh, ór gibé ar bioth ní {MS page 26}
 óirdeóchae 
dhamh do ghén é do chum Grádha Dé dh'fhagháil.’
  
595] 
Adobhairt an mhaighdion: ‘Atáid ocht mainistreacha 
san bhfásach so; & así so an chédmhainistir 
díobh .i. Teagh na Humhla; an dara mainistir Teagh 
an Cheirt; an treas mainistir Teagh na Críonnachta; 
an ceathramhadh, Teagh an Neirt; an cúigeadh,
  
600] 
Teagh na Measardhachta; an seiseadh, Teagh an 
Chreidimh; an seachtmhadh, Tegh an Dóthchais; 
an t-ochtmhadh, Teagh na Désheirce; & as ann sin
chomhnaigheas Grádh Dé, & as ann atá 'na dhóirseóir. 
Do chaithféa-sa an tslighe-si *tshlighe-si* uile do ghabháil, ór asi
  
605] 
an tshlighe dhíreach í. Gidheadh, ar son Ngrádha 
Dé, ar a bfhuil an oiread sin d'iarraidh agad, múinfidh 
meisi eólas as aithghiorra iná sin dhuit; & ní fuláir 
dhuit bheith ó thús ad chomhnuidhe san mhainistir-si 
dod mhúnadh aimsear éigin, gu háirighthe nó gu
  
610] 
raibhe eólas agat ar an tteagh, ar an mbanabaidh, & 
ar na hingheanaibh uile, ar a mbésaibh & ar a 
n-anmannaibh, ór dá ndeacha tú múinte go maith as


---

p.23



an tigh-si, ag {MS page 27}
 breith sgéal sláinte na maighdion so 
leat gu Grádh Ndé, agá bfhuil cion ro-mhór ortha 
  
615] 
ní as mó iná atá aige ar na mainistreachuibh eile 
uile, géabhaigh chuige ina mhuinnteardhas gu hurasa 
thú, & gu háirighthe dá ttuga an bhanab, ar máthair, 
litear dhuit.’
‘Abair riom,’ ar Des., ‘créd fár mó grádh an 
  
620] 
duini uasail-sin oruibhsi iná ar na mainistreachuibh 
eili, ór as cosmhuil gurab sibhsi as ísle, anuaisle, & as 
boichte dhíobh?’
‘Inneósad-sa sin duit,’ ar isi. ‘Bíodh a fhios 
agot gurab í so an chédmhainistir do thógaibh san 
  
625] 
bhfásach-so, & gurab aisde do roighneadh na mainistreacha 
eile, & gurab innti do ghnáthuighiodh ar
bproibhinsial, .i. an chédduine *an cédduine* lér tionnsgnadh na 
húird, bheith 'na chomhnuidhe; & gé gu ndeachaidh 
'na dhiaigh sin fá na fásuighibh do thógbháil mhóráin 
  
630] 
mainistreach oile, nár áil leis é féin d'ainmnioghadh 
as énmhainistir eili acht as an mainistir-si, mar mhac 
dhi, mar as innte do ghlac aibíd dhuine riaghalto.’
Fá roi-bhinn lé Des. comhrádh na hóighe, & a 
dubhairt gu ndion{MS page 28}
 gnadh comhnuidhe san mhainistir 
  
635] 
sin, maille ré fonn ro-mhór, aimsear fhada, gu feadh.
eólais an tighe do bheith aige.
‘Déanam asteach anois,’ ar an mhaighdion, ag 
breith ar láimh ar Dhes.




---

p.24


Caibidil 6.
-----------


### Do bhallaidhibh Thighe Na Humhla, & 
640] 
dá huasailghenealach.


Iar ndul asteach do Dhes. a cclabhstra na mainistreach, 
do bhí ag féchain na mballuigheadh ar gach 
ttaobh dhe, & dob iongnadh lais a bhfeabhas, gé go
  
645] 
rabhadar simplidhe, ór ní rabhsad breaghdha ná 
pinnteáltha ná árd, acht íscal, daingean, tarbhach; 
& ní gainemh ná aol ná úir bhog do bhí mar fhundaiment 
aca, acht iad ar n-a ndéanamh gu daingean 
ar charruig dhíleann.



  
650] A dubhairt an inghean ré Des.: ‘Ná han ag 
feitheamh na mballuigheadh ní as sia, acht déanam 
do shléachtuin don eaglais.’ ‘Deanam, a 
dheirbhshiúr,’ ar {MS page 29}
 Des.; & iar ndéanamh úrnaighthi dhóibh 
san eaglais do chuadar gu sealla an bhanabadh.
  
655] 
Fáiltigheas an bhanab ag faicsin Des., mar do 
chonnairc aibíd dhuine riaghalta air, & tug ionad 
suidhe dhó 'na fochair féin, & adubhairt ris: ‘A 
mhic, créd fá ttángais chugainn, & sinn bocht 
simplidhe, iár n-ar ttarcaisnioghadh ón tshaoghal?’
  
660] 
‘A mhathair, *mháthair*’ ar se, ‘a tú ag lorgaireacht 
dhuine uasail dá ngoirthear Grádh Dé, & a dúbhradh 
riom nách fédabh a fhagháil mima rabhar am 
chomhnuidhe tamall san mainistir-si. Ar an n-ádhbhar-soin, más toil libhsi é, do b'fhearr leam go
  
665] 
ttugadh sibh cead damh bheith seal fá bhur smacht.’ 
‘As maith leam,’ ar an bhanab, ‘an fonn 
maith atá agud; gidheadh, smuain go maith ar tús


---

p.25



ar an ní ataoi do dhéanamh, d'eagla gu ngéabhadh aithreachas tú 'na dhiaigh so.’
  
670] 
‘Gu ttuga Dia grása dhamh,’ ar Des., ‘fá 
sheasamh san mhian mhaith atá agum.’
‘Amen,’ ar isi, ‘& dá ndéarna tusa an ní as cóir dhuit do dhéanamh, ós ó Dhia tháinig do dheagh-fhonn, cuirfidh féin chrích maith air.’ 
  
675] 
‘& {MS page 30}
 créd as cóir dhamh do dhénamh?’ ar Des.


‘Innéosad-sa sin duit,’ ar an bhanab. ‘Madh áil leat bheith gu buan astigh-si, & seasmhach ad dheighinntinn, & gan na mná riaghaltha so dod chur amach, bíodh an inghean-so agamsa tug asteach tú, dárab ainm Neamhshuim a nEinní, 'na banmhaighistir 
  
680] 
agad, & bí muinteardha ria, ór ás uime thugamairne mar oifige dhi bheith ós cionn tighe na n-aoidheadh 'na banaoidhigh, & fós ós cionn ar noibhísdeadh 'na banmhaighistir, do bhrígh gu tteaguisgeann dúinn 
  
685] 
sinn féin do tharcaisnioghadh & gan cás ná suim do 
bheith againn a n-éinní dá n-abairthear nó dá ndéantar 'nar n-aghaidh; & as chuige mhúinios sí so dhúinn, do chum ar n-umhluighthe, & an lucht leis nách áil bheith fána sinacht, ní héidir leó anmhain gu buan 
  
690] 
san mhainistir.’ 


‘Ás buidheach mé dhíot, a mháthair,’ ar Des., 
‘trés an mbanmhaighistir-sin tugois damh, & guidhim thú a nois & innis th'ainm & do bhéaso & do chineadh féin damh, & cionnos do rinneadh ban{MS page 31}
 ab ós na 
  
695] 
mnáibh riaghaltha so & ós an mainistir dhíot. 
Adubhradh riom nach fuláir dhamh, do chum bheith am bráthair mhaith d'órd an thighe-si, eólas maith do bheith agam ar na mnáibh riaghaltha uile & ar a mbésoibh, ionnas go madh móide ghráidheóchas mé 
  
700] 
iad fios a mbés do bheith agom, & go ma héidir leam 
a sgéla d'innisin do dhaoinibh eile.’


‘A sé mh'ainm-si,’ ar an bhanab, ‘an Umhla.


---

p.26



& as é ainm baoi ar mh'athair A Dhísbeagadh Féin, 
& asé ainm mo sheanathar A Eólas Féin, & as í fá
  
705] 
bean dó Eólas Dé, & fá hí a dhúthaigh cathair áirithe 
dá ngoirthí A Smuaineadh Cia Mé agas Cionnas do 
Bhádhas & Bhiad, & fá hí dúthaigh mo shenathar 
Smuaineadh ar Mhaithios Ndé, & a dúbhradh riom 
nár éidir rochtain gu cathair mo sheanathar acht
  
710] 
tré dhá shligheidh & tré dhá dhoras—slighe dhíobh 
an duine féin, & slighe eile na crétúire eile; & ní 
raibhe neach lér éidir dul san ccathair-sin, muna 
théighiodh ar eitiollaigh innte, acht a cceachtar don 
dá shligheidh-sin. Adubhradh fós riom gu{MS page 32}
 rab é ar
  
715] 
ttighearna *Ttighearna* do rinne an ccathraidh sin léna lámhaibh féin, ór do bhí comhálainn is sin nách fuighthí 
énneach eile lé budh éidir a dénamh acht leision amháin.’


‘Cionnas as éidir a chreidiomh,’ ar Des., ‘gu ttiubhradh Dia aire d'oibreachuibh talmhuidhe do
  
720] 
dhéanamh, & nach fuil ar an mbioth tighearna as uaisle & as dearsgnaighthe iná é?’
‘As éidir,’ ar isi, ‘ór as maith an maighistir saothair é, & adeirthear gu bhfaghann fonn mór a n-oibreachaibh talmhaidhe.’
  
725] 
‘Créd an t-adhbhar,’ ar Des., ‘& nách fuil riachtanas aige ré hénní?’
‘Do bhríogh go bfhuil comhmaith & sin,’ ar isi, ‘nach áil leis bheith éan-tamall díomhaoin, acht ag sírdhéanamh neith théid a sochar do na daoinibh,
  
730] 
& as áil leis sochar gach uile neith dá ndéanann do bheith ag cách eile, & ní iarronn dó féin ar son a ndéineann acht onóir, & glóir, & cách dá mholadh, mar as cól dó oibreacho uaisle do dhéanamh do mhiotol comhanuasal ris an ttalamh.’
  
735] 
‘As iongnadh leam,’ ar Des., ‘fonn a mholtha 
do bheith ar Dhia, ór, dar leam, as baoghal dó mar 
sin {MS page 33}
 tuitim a nglóir dhiomhaoin.’




---

p.27


‘Ní heagail dó sin,’ ar an Úmhla, ‘uair atá 
comhmaith & comhfhoirbhthe & sin nach faghann 
  
740] 
peacadh ná locht ar bioth ionad ann; & ní díomhaoin 
an ghlóir do beirthcar dhó, ór as cóir dhó a fagháil, 
do bhrígh gurab é féin a mháin thuilleas í, & nach 
fuil dá mhéd moladh nó onóir dá ttugthar dhó nach dligheann ní sa mhó. & as uime sin as áil leis a 
  
745] 
mholadh & a onórughadh, & ní fhuil ar a shon sin 
glóirdhíomhaoíneach, acht ceart, ar an n-ádhbhar 
gurab áil leis a chóir féin do thabhairt dá gach aon, 
& an ní as dleachtaineach dhó & mar as dó féin a 
mháin as dual onóir agus moladh, do bhríogh gurab 
  
750] 
é amháin atá maith, ní háil leis gan a bhfagháil. 
& ar an n-ádhbhar-so, an uair bhios fonn ar dhuini 
a mholadh nó glóir d'fhagháil dó féin do chum a 
anma féin amháin do shoillsioghadh, as de so 
ghoirthear glóir dhíomhaoín, & gaduidh an uair-sin 
  
755] 
an ghlóir, agus as éidir gaduidhe do ghairm dhe do 
bhrígh gurab mían leis an chuid chomh{MS page 34}
uidheach 
do shealbhughadh gan fhios dá tighearna féin & a 
n-aghaidh a thola, & do ní mar sin aithris ar an 
ndiabhal, mar a deir S. Aibhisdin; [7](javascript:footNote('G208020/note007.html')) & gé nách áil 
  
760] 
lé Dia gan ghlóir & moladh d'fhagháil uainne, ní ar
a shon féin iarras oruinn a mholadh acht ar mhaithibh 
ris na daoinibh & trés an sochar thig dhóibh as bheith 
ag tabhairt moltha & glóire dhó. As éidir leis an 
nduine ar a shon so, a ccásuibh áirigbthe, fonn do 
  
765] 
bheith aige 'na ghlóir féin & a ccách eile dhá mholadh, 
.i. an tan do chí ga ttiucfa barr glóire & moltha do 
Dhia as so, nó do chífiodh gumadh siocair a mholadh 
lé daoinibh eile do tharruing do chum maithiosa 
spioradálta & seirbhísi Dé. Gidheadh cheana, as do 
  
770] 
na daoinibh bhíos foirbhthe a ccrábhadh & fréamhuighthe a ngrádh Dé, as neambaoghlaighe so; 


---

p.28



ór as roi-eagail do na daoinibh laigspioraideacha gu 
meallfadh a n-intinn iad, an uair do iarrfadaois glóir 
nó moladh dhóibh tein, dar leó féin, do chum glóire 
  
775] 
Dé nó sochair na comharsan do theacht as sin, ór {MS page 35}
 
mar a deir S. Aibhisdin: ‘Gibé darab éigean é féin do choimhéd ó uabhar, as
baoghlach dhó fonn d'fhagháil a nglóir nó a moladh dhíleas.’’




---

p.29


Caibidil 7.
-----------


### Leanaidh an Umhla don chomhradh 
780] 
chéadna, & teagaisgidh mar nách cóir do dhuine fonn do bheith 
aige a n-uachtaránachd.


‘Guidhim thú, a mháthair,’ ar Des., ‘ó dho 
  
785] 
innisis damh do sheanchas, indis damh anosa cionnas do roighneadh banab dhíot ar an mainistir-si, ór 
do chím gurab mór an onóir ina bfhuile, & do badh 
maith leam fios na sligheadh do bheith agom lé bhfuarais an onóir-si, do chum go madh éidir leam 
  
790] 
féin ar an modh ccéadna díthcheall do dhéanamh ar 
bheith am uachtarán ar mhainistir éigin.’
Cíis an Umhla ar cclos na mbriathor-so.


‘Guidhim thú, a mháthair,’ ar Des., ‘innis damh ádhbhar do ghuil.’
  
795] 
‘Asé fáth fá a bhfuilim ag caoi,’ ar isi, ‘mar {MS page 36}
 
do chím nach fuil do riaghalthacht agatsa acht an aibíd, & nach fuile ad mhanach ó chroidhe acht ó 
ainm, ór as mór do mealladh thú sna, briathraibh 
sin a dobhartois.’
  
800] 
‘Cionnas do mealladh mhé?’ ar eision. ‘Ar an n-ádhbhar,’ ar an úmhla, ‘gu bhfuilid 
do smuaintighthe & do mhiana ro chontrárdha dhamhsa & dom Thighearna mhilis Iosa, nár thaisbéin 
riamh ó bhréithir ná ó ghníomh fonn do bheith aige 
  
805] 
a n-uachtaránacht san saoghol, & nách táinig 
d'iarroidh foghainthe dhó fein, acht d'fhoglmamh do chách; [8](javascript:footNote('G208020/note008.html')) & gibé sheachnas an sligheidh-si atá a nguáis 
a shlánaighthe. Mo thruaighe sinne, an lucht agá 


---

p.30



bfhuil uachtaránacht ós chách & dá nach eól sinn
  
810] 
féin do stiúradh, ná conntas iomlán do thabhairt 
ina ndéanmaoid. As ainnis an onóir bhocht sin atá lán do phém & do chúram, do shaothar & do ghábhadh 
& d'eagla, & bhias 'na heasonóir & 'na náire shíordhaidhe 
muna iomcharthar í go roi-cheart ro-chothram. 
  
815] 
O a ualaigh thruim thuirsigh, dá nach táir fear th'iomchair do luaighidheacht, don lucht bhíos faoi, 
acht {MS page 37}
 diomdha & dobhuidheachas, ithiomrádh, fuath 
& aingidheacht, fá mar aithneóchas tusa, a mhic, dá 
n-anae sealad ar bioth san mainistir! 
  
820] 
Freigeórad feasda an cceisd do chuiris oram, & nochtfad secréid mo chroidhe dheit, ar son Ngrádha Dé. An uair thánag-sa don mhainistir-si ar tús, & do ghlacas calla dubh mná riaghalta, do smuaineas am chroídhe gu daingean nách rabhadhas acht am
  
825] 
ainmhidhe bhrúideamhail & nár fhiú mé bheith am chumhail choimhidechta ag an ccuid eile do mhnáibh riaghalta an tighe, & d'iarras ar Dhia a chur d'fhiachaibh oram grádh mór do thabhairt don mhímheas sin do bhí agam oram féin; & do bhádhas
  
830] 
ag coimhéd na hinntinne-si do ghréas, & do rinne Dia 'na dhiaigh sin do ghrásaibh oram mo phó-sadh ris an n-inntinn sin do chuirios romham, .i. A Smuaineadh gurab Ainmhidhe Brúideamhail Mé, 
& a sé an fear pósta céadna sin fuair an oifige-si 
  
835] 
dhamh, ór nír iarras riámh í, & ní raibhe a fonn 
oram.’


Iar cclos an chomhráidh-si do Dhes., do mheas {MS page 38}
 gu raibhe an bhanógh so ro shubháilcheach, do ísligh & do tharcaisnigh í féin comhmór is sin ar son Ngrádha
  
840] 
Dé & mar dho thuig gu raibhe 'na hóigh, do aithin nach ar phósadh collaighthe do labhair, acht ar phósadh spioradáltha; & iar ttuigsin an ádhbhair


---

p.31



dhó fa ndearnadh banab dhi, a dubhairt: ‘Más fíor sin, a mháthair, gibé lér ab áil [9](javascript:footNote('G208020/note009.html')) bheith 'na 
  
845] 
uachtarán, nó é féin d'árdughadh, caithfidh sé é
féin d'ísliughadh ar tús, mar do rinnis-si.’
‘As mar sin atá, a mhic, dá ttuigtheá gu maith 
mé, ór ní dubhart-sa acht na briathra a dubhairt an 
Fhírinne féin.’ 
  
850] 
‘& cionnus thuigfios mé thú?’ ar Des.


‘Inneósad sin duit’ ar isi. ‘Gibé ísligheas é 
féin, airdeóchthar é, muna do chum a árduighthe ó 
dhaoinibh do ní é féin d'íslioghadh, ór ní humhla 
a leithéid sin d'íslioghadh acht uabhar. & mar 
  
855] 
atá an umhla & an t-uabhar contrárdha dhá chéíle, 
ní hédir lé hénobair amháin bheith 'na humhla & 'na 
huabhar a n-éineacht, ór ní fhuil san umhlacht ó 
chroidhe acht neach dá mheas gurab ísle & gurab 
measa mhídhiongmhála é féin iná {MS page 39}
 cách eile, & ní 
  
860] 
fhuil san uabhar acht an uair mheasas neach gurab 
mó & gurab diongmhála é lein iná neach eile; & 
mar táid comhchontrárdha & sin dá chéile, ní héidir 
leó bheith a n-éanchroidhe a n-éineacht. & as chuige 
a dobhart an umhlacht ó chroidhe, ór féadaigh an 
  
865] 
díomas ionad d'fhagháil a bhfochair na humhla 
foirimeallaighe nó corpardha do nímid, mar as urasa 
a thuigsin an tan thaisbénas neach comhardha úmhla 
do dhuine le cromadh ccinn, nó lé coimhéirghe 
roimhe, nó lé hurruim éigin; ór más do chum measa 
  
870] 
úmhlachta nó naomhthachta do bheith ag cách 
orainn do nímid na hoibreacha-sa, ní fhuil ionnta acht díomas, ar an n-ádhbhar gurab ón chrích do chum a ndéanthar iad ghlacas na hoibreacha ainm-nioghadh.’




---

p.32


Caibidil 8.
-----------


### 
875] Cionnas do lean an Umhla an comh-rádh céadna, & don Chomhrac Do Ní Sí a n-aghaidh na ndubhailcheadh.



  
880] ‘Do bhí,’ ar an úmhla, ‘an fear pósda-so ro 
ionnraic roi-dhíleas damh riamh, & as mór an tarbha 
a ndeachaigh dhamh a chongnamh {MS page 40}
 a n-aghaidh 
mhaighdion eile & bhanabadh mainistreach atá a 
ccogadh riom. Asé ainm na mainistreach sin an
  
885] 
Díomas; & asé ainm na banabadh Uabhar na 
Beathadh, & tig gach énlá do choinntinn riom, & do
bhuain na súl asam dá bhfédadh. & tig a ccuideachta 
an bhanabadh sin maighdion eile as banphrócadóir 
don mhainistir, dá ngoirthear Saint na Súl, & bainbhiocáire
  
890] 
na mainistreach, dá ngoirther Antoil na 
Colna. & tig droichbhean eile a ccuideachta an 
triúir-si, as máthair dhóibh & ler hoileadh iad, .i. an 
Mhainneachtnaighe, & tig an bhean so ar uairibh 
truagh lag, & as urasa a claoi an uair-si, mar bhíos
  
895] 
meirbh ar bheagán neirt; gidheadh, ithidh an oiread 
sin do bhiadh uair eile, gu ttig roi-reamhar, ro-láidir, 
lán uathbhás, ionnas gur céim cruaidh guasachtach 
dul do chomhrac ria. Tig fós a bfhochair na mná-so arnaid ógmhaighdine míochráibhthighe drochmhúinte,
  
900] 
dárab ainm an Mhailís, & tig lé sin a trí 
hingheana, dá {MS page 41}
 ngoirthear Fearg, Formad, & Leisgi; 
& tig dias d'ógmhnáibh eile leis an mnaoi ndéigheanaigh-si ar a ttabhairthear an tAmhoras, & an 
Breitheamhnas Mearrdhánta.
  
905] 
 Ag so agat, a mhic,’ ar an Umhla, ‘mná na 
mainistreach eile atá a gcoiuntinn & a ccomhmórtos


---

p.33



rinne. Gidheadh, an uair fá ttigid asteach dár 
mainistir, téighim-si & mh'fhear pósda 'na n-aghoidh, 
& bímíd ag gabháil do bhasaibh & do dhornaibh 
  
910] 
ortha nó go ccuirmíd a mach as an mainistir iad, 
ní bhí dh'eagla orainn ar an n-uair sin acht go 
dtiocfadh an mhaighdean úd atá san doras, .i. an 
Ghlóir Dhíomhaoin, asteach; ór, dá ttigeadh, do 
bhéaradh uainn a mbeith do thoradh & do shólás 
  
915] 
againn tréas na mnáibh eile do chlaoi, & do fhúigfeadh
folamh marsin sinn gan shochar ar son ar saothair.’
‘Nách urasa don Ghlóir Dhíomhaoin,’ ar Des. 
‘teacht a steach a ccuideachta na maighdean eile, 
an tan tigid do chomhrac ribh?’
  
920] 
‘Ní héidir dhi teacht asteach an uair sin,’ ar
an bhanab, ‘ór bíd sgíotháin ar na drochmhnáibh 
eile, & ní tréas an {MS page 42}
 ndoras ghabhaid asteach, acht ós chionn na mballaigheadh; & as minic fhoilghid iad féin comhmaith & sin san mhainistir nach éidir 
  
925] 
a bfhaicsin, ionnas go measfadh duine nách beith 
droichní ar bioth san thigh; gidheadh, an uair as lugha do saoilfidhe & nach bí aire cháich orra, do 
cíthear ag rioth ar fud an thighe iad. Ar an n-ádhbhar-sa as éigean dúinn coimhéad roi-ghéar do 
  
930] 
bheith aguinn ortha d'eagla go ttiocfadaois oirn go 
hobonn.’
‘Créd fá bfhuil a comhmór sin do cheannairrc eadraibh?’ ar Des., ‘ór dar leam as olc an 
eisiomláir do bheirthí do na daoinibh saoghaltha, do 
  
935] 
chí bhur n-imreasuin, & sibh in bhur mnáibh riaghaltha, dár chóir bheith cunn ceannsaighthe, ceanamhail ar a chéile, ar son Ngrádha Dé.’
‘As sí sin féin,’ ar an Umhla, ‘an chúis i'a bhfuilmíd a 'ccogadh riú, & fá a ccuirmíd amach iad, 
  
940] 
.i. mar ataíd 'na n-eascairdibh ag Grádh Dé, do 


---

p.34



rinne an mhainistir-si dhúinn & a tá 'na fhundúir againn; & ní háil linn osadh ar bioth nó síoth do bheith againn réna naimhdibh, mar do theagaisg ar Maighistir dhúinn, ag rádh:[10](javascript:footNote('G208020/note010.html')) Ní do chor {MS page 43}
 sióthchána 
  
945] 
san ttalamh thánag (ionann so ré rádh & sna daoinibh talmhaidhe nó dubháilceacha), acht tánag do chur chogaidh eatorra féin & na daoine subháilceacha *subháilcheacha* do chum na subháilceadh do bhreith bhuaidhe ar na dubháilcibh.’




---

p.35


Caibidil 9.
-----------


### 
950] Leanaigh don chomhrádh chéadna, agus teaguisgidh cionnus chlaoítear Antoil na Colna.


Fá mór do thaitin lé Des. díslidheacht & ionmhuine 
  
955] 
na Humhla do Ghrádh Dé, & adubhairt: ‘Do b'fhearr leam, a mháthair, gu múinthea dhamh an modh áirithe ar a ccuire amach & ar a cclaoídhe na drochmhná sin atá a ccogadh riot.’
‘Do budh maith leam,’ ar an Umhla, ‘a mhic, 
  
960] 
do bheith múinte gu maith ria ndul as an tigh-si dheit. Gidheadh, mar nách fuil eólas iomlán agam ar do mhéin, ní mhínighim na neithe-si dhuit gu fairsing, ór ní hé gach aon do gheibh blas {MS page 44}
 milis ar an mil tré éxamhlacht na ccoimpléasg.’
  
965] 
‘Atám agad annso,’ ar Des., ‘& do bheirim mégós féin uile ad lámhaibh, & úmhluighim dod bhreitheamhnas do chum go múintheá dhamh cionnas do ghéabhainn Grádh Dé.’
‘Os amhlaidh sin atá,’ ar an Umhla, ‘múinfead 
  
970] 
mo shecréideadha & mo ghnáthoibreacha agus mo
bheathaidh dhuit. Do bheir an fear pósda-sa a dubhart riot, dár comhainm A Mheas gurab Ainmhidhe Brúideamhail Mé, congnamh mór dhamh do chum bheith am bainthighearna ar an ndomhan, 
  
975] 
dá tharcaisnioghadh, & ar mo chorp féin, 'gá smachtughadh 
lé troisgthibh, lé sgiúrsadhaibh & lé duadhaibh corpardha eile, & ar an ndeamhan, lé gníomhaibh úmhlachta; & do ní fós, maille ré congnamh Ndé, bainthighearna dhíom ar mhuinntir mo thighe uile 
  
980] 
& oram féin fá dheireadh, ór an uair do chíd muinntear 
mo thighe criadh fein gu ndéinim mo dhíthcheall ar


---

p.36



thoil Ngrádha Dé do choimhlíonadh, éirghid uile am aghaidh; gidheadh, bím-si, dá n-aimhdheóin uile, maille ré congnamh m'fhir fpósda, lán do shíoth, do
  
985] 
shochroidheacht, & do chiúnas.’
Bá hiongnadh lé Des. méad neirt & chumhachd {MS page 45}
 fhir phósda na Humhlachta, & adobhairt: ‘Guidhim thú, a mháthair, mínigh sin damh ní as fearr lé heisiomláir lé ttuigfe mé gu maith an ní a deire, ór
  
990] 
atá inntleacht mall neimhghéarchúiseach agam.’
Fá binn leis an mbanabaidh itche Dhes., & mar do thionnsgain comhardha úmhla do thaisbeánadh, ag diomoladh a inntleachta féin; & a dubhairt: ‘Bíodh a fhios agad, a mhic, an uair fá ttig énchuid
  
995] 
do na drochmhnáibh úd don mhainistir-si, gurab ar an modh so a dér anois chlaoídhim iad. An uair thig an chéadmhaighdion, dá ngoirthear Antoil na Colna, asteach, mar as aithnidh dhamh gu maith a méin & a béasa, gurab ó iomarcaidh d'ithe & d'ól
  
1000] 
bhíos láidir neartmhar do chum comhraic do dhéanamh riom, beanaim biadha agas deocha uaisle deaghbhlasda dhi, & ní thugaim dhi don bhiadh ná don digh chomhchoitchinn féin an mhéid as mian lé do chaitheamh; & mar nách éidir leam buaidh
  
1005] 
do bhreith uirthe lém chumhachtaibh & lém neart féin (ar an ádhbhar gu ttugadh muinntear mo thighe criadh féin congnamh dhi am aghaidh), guidhim grása Dé dom chabhair, agas goirim ar m'fhear {MS page 46}
pósda do chuidioghadh leam 'na haghaidh, & a deirim
  
1010] 
mar so ris an ndrochmhaighdin-sin: 'Do tharcaisnigheas-sa mo chorp féin, & ní fhuil ionnam acht ainmhidhe brúideamhuil; & fá mar as lór leis an ainmhidhe mbrúideamhail an biadh simplidhe lé ttig a ttír, & nách déanann ceasacht ar éinní dá ccuirthear
  
1015] 
'na fhiadhnaisi, & fós an uair bhíos mórsháitheach


---

p.37



gurab gnáth ceangal éigin do chur ar a bhél do chum nách caithfeadh do bhiadh ná do dhigh acht 
an mhéid as áil léna thighearna do chaitheamh dhó, 
as mar sin as cóir dhamhsa do dhéanamh, ó tú am 
  
1020] 
beathadhach bhrúideamhail, ór do chuir Grádh Dé ceangal ar mo bhéul dá ngoirthear an Mheasardhacht, 
d'eagla gu n-iarrfuinn nó gu n-íosainn eínní acht an mhéid do bhéarthaoi dhamh san fproinntigh a measg 
an choimhthionóil. & ní hé so amháin do ním, ór a 
  
1025] 
dubhairt Grádh Dé riom, más mian leam mo mhúnadh & mo mheasardhacht do chur a ngníomh, gan a 
ccuirfidhe chugam ar mo mhéis an uair sin d'ithe a n-éineacht, acht fuighioll d'fhágbháil; ór dar leat 
an tan fhágbhas duine fuigheall a deir: ‘Bui{MS page 47}
dheachas 
  
1030] 
duit, a Thighearna; as lór leam a bhfuaras,’ 
& an uair fhágbhas an méis folamh, dar leat a deir 
sé: ‘Ní lór leam a bhfuaras, & tugthar tuilleadh 
dhamh.’ A dobhairt Grádh Dé ní eile riom, .i. fond 
do bheith oram fán ccuibhriond budh measa, budh
  
1035] 
lugha, & as measa do bheith deasaighthe, do theagmháil
chugam, & fós sólás do bheith oram ar son a 
ghrádha féin an uair do ghéabhainn drochchuibhrionn. 
Tairgidh an drochmhaighdean-sa uair eile fonn 
do chur oram fá ní sa mhó d'ibhe iná as cóir dhamh, 
  
1040] 
& a deir gurab móide bhias cumas agom ar sheirbhís 
do dhéanamh do Dhia, brígh do chor iondam féin. 
Adeirimsi ria: 'Nach aithnidh dhuit, a spiorad na 
mealltóireachta, go bhfuil sgríobhtha san sgrioptúir [11](javascript:footNote('G208020/note011.html')) 
gu ccuir an fíon & na mná fo deara ar na sruithibh 
  
1045] 
diúltadh do Dhia? & nach aithnidh dhuit gu 
n-abair Pól: [12](javascript:footNote('G208020/note012.html')) ‘Ná déana meisge fhíona 'na bfhuil 
an drúis?’ & nách abair a n-áit [13](javascript:footNote('G208020/note013.html')) eile nách biaidh


---

p.38



sealbh Fhlaithis Dé ag na daoínibh meisgeamhla? 
Do ghoillfiodh oramsa gu mór mo shearbhóntuigh
  
1050] 
féin do bheith meis{MS page 48}
geamhail; & cionnas nách budh olc lé Dia misi, atá am shearbhóntuidh aige, do bheith meisgeamhail, nó cionnas do léigfeadh an eagla dhamh ni do dhéanamh ar Dhia nách budh maith leam do dhéanamh oram féin?'
  
1055] 
Adeir riom arís, an tan tigid daoíne maithe ar cuairt don mhainistir, muna rabhar forbhfaoiligh rompa, & muna dhearna mé comhluadar riú a n-aimsir bhídh nó dhighe, nách beid buidheach dhíora. Freagruim dhi nách fuil iarroigh agom ar bhuidheachas
  
1060] 
ná ar chairdeas an duine do chuirfeadh eascáirdeas eadram & Dia, ór dá ccuidighinn lé duine bheith ar meisge, ag cur impidhi air ní sa mhó iná an chóir d'ibhi, gé go mbeth seision 'na charaid agam, do bhiadh Dia 'na eascaraid; & nách búdh
  
1065] 
éigcríonno an mhalairt cáirdeas Dé do thréigean ar cháirdeas phótaire nó fhir mheisge? Ní bhacfad do na daoinibh thig ar cuairt chugam & nách fuil fám smacht an ní thoigeóraid féin d'ibhe; & madh áil leo féin bheith ar meisge, as lugha an sgél iadsan
  
1070] 
amháin do chailleamhuin iná ar mbeith millthe araon, acht munab é ní bhudh {MS page 49}
 áil leat mo tharraing do chum an chleachtaidh dhiabhlaidhe atá ag mórán do dhaoinibh an tshaoghail amuigh, bhlos ag comhól fá thuairim a chéile lé miosúr gan mhiosúr, mar a
  
1075] 
deir árddhoctúir na Heagluisi, S. Aibhisdín, [14](javascript:footNote('G208020/note014.html')) ghuidhios na Críosdaidhe fán ngnáthughadh mallaighthe-si, do an ag mórán díobh d'iarsma bhéas mbiasdaighthe na bpágánach, d'ionnarbadh uatha; &a deir fós san n-áit chéadna, gibé ar bioth
  
1080] 
aontaigheas an droichchleachtadh so ar a bhord féin


---

p.39



nó ar an mbord a mbiadh cumas aige, gu ndéineann 
gan amharas iodhbairt don diabhal.
Agas a sé so an modh ar a cclaonm an ccédmhaighdin-si 
a ttaobh mo fpearsan féin; gidheadh, mar 
  
1085] 
nách a ttaobh mo chuirp féin amháin chuireas 
cathughadh oram, acht gu ndéineann a díthcheall ar 
mo chlaoi lé corpaibh comhaightheacha dom ghluasacht 
chum drúisi, as éigean damh an uair-si, tré neart-mhaire na námhad-so, mórán cabhra & cuidighthe 
  
1090] 
d'iarraidh, gé nách fuil comhairle as crionna ag an 
tí do chí é féín a n-éigean ádhbhalmhór ag {MS page 50}
 an 
ndubháilche nduaibhsigh ndiabhlaidhe-si iná teitheamh 
óna comhrac (mar a deir Pól, [15](javascript:footNote('G208020/note015.html')) & mar do rinne 
Ioseph) [16](javascript:footNote('G208020/note016.html')) & ó gach ní do chum a ttairgionn duine do 
  
1095] 
tharruing. Ar an n-ádhbhar sin iadhaim mo shúile 
& an chuid eile dom chédfadhaibh ar cheana, amhail 
iadhthar doirsi chaisléin ar a mbíd naimhde a 
bfhorbhuis & a bfhaslongphort, do chum gan éinní 
d'fhaicsin do adhainfeadh mh'anthoil, ná éinní 
  
1100] 
dh'éisdeacht do bhríathraibh gráosta *gráosda* do bhoigéobhadh 
mo chroidhe ná do ghlacadh maille ré glacaireacht 
mhíonáirigh, ná do thomhailt do bhiadhaibh blasdha, 
ór as cosmhail an cholann ré heach ttréanuaibhreach 
tteinnbhéalach bhíos ó iomarcaidh fóisi ag gabháil 
  
1105] 
do fpreabuibh ar a mothuigheann 'na goire & 
nach ceannsuighthear acht lé laghdughadh ar a libhré. 
As amhlaidh sin as cóir an cholann dhíomsach do 
chrádh lé hiomarcaidh anshóidh, troisgthe, & tréighionais, 
lé sgíursadhaibh, lé hédaighibh róinnigh, agas 
  
1110] 
lé luighe ar thalomh lom nó ar leabthaibh anshocra 
eili. {MS page 51}
Os chionn an uile neith seachnuim comhrádh & 
carodradh na bfhear, & gu háiridhe ar uaigneas, &


---

p.40



as cóir dona fearuibh an ní céadna do dhéanamh, ór 
  
1115] 
ní fhuil duine dá dhiadha dárab daingean san ccás-sa
dóthchas do bheith as féin aige, dá aosdha & dá 
naomhthacht dá mbiadh, & dá mhéad *mhedh* buadha do 
bhéaradh roimhe sin, ór ní naomhtha é iná Dáibhí, 
& ní heagnaidhe iná Solamh, & ní calma iná Sampson,
  
1120] 
& do mheallsad na mná iad. & mur nach am chorp 
amháin chomhraiceas an fpéisd dhubháilchi-si riom, 
acht fós am anam, ag líonadh mh'indtinde do smuain-tighthibh truaillighthe colnaighthe, te thim ar an 
modh ccéadna, ag filleadh mh'inntinde & mo
  
1125] 
smuaintightheadh do chum beathadh & báis mh'Íosa 
ionmhuin, & ag únfairt & ag iompúdh mh'indtinne 
sna créuchtaibh do fhulaing dom fhuasgladh óm 
fpeacodh. Breathnuighim 'na dhiaigh sin an ghráin 
ro-mhór atá ag Dia ar an bpeacadh-sa, mur do
  
1130] 
fhoillsigh dhúind go minic tréas gach n-indeachadh 
n-uathbhásach dár chuir ar lucht a dhéanta, mar 
atá, an díle do chur ar {MS page 52}
 an ndomhan, Gen. 6 et 7; 
na cóig caithreacha do losgádh lé teinidh ó nimh, 
Gen. 17; & forgla threibhe Beniamin, treabh do dhá
  
1135] 
threibh dhéag chloinde Hisrahael, do dhícheandadh 
& do dhíoláithriughadh, ludicum, 20; ceithre mhíle 
fhichiod do chlannaibh Iosrahél do thuitím lé harm 
a mbráthar féin, Numer. 25; & mórán do dhíoghaltasoibh & do ghéarsmachtaibh eile aithrisdear san
  
1140] 
sgrioptúir naomtha, do rinne Dia ar na daoinibh 
colnaighthe drúiseamhla. Smuainim 'na dhiaigh so 
gur ab teampall do Dhia mo chorp, mar a deir Pól 
easpol, [17](javascript:footNote('G208020/note017.html')) & gu salchann & go dtruailligheann an peacadh-so an corp & an t-anam a n-éinfheacht; & an uair 
  
1145] 
as mór an chúis innighthe ó Dhia teampoll chloch 
dtalmhaidhe do níd lámha daoíneadh 'na onóir do 


---

p.41



thruailleadh, gurab ró mhó iná sin truailleadh an 
teampuill spioradáltha do rinne léna lámhuibh féin 
& ina mbí 'na chomhnuidhe an fad bhimíd 'na 
  
1150] 
ghrásuibh, [18](javascript:footNote('G208020/note018.html')) & fós mo 
chorp atá 'na bhall bheó do 
chorp Chríosd, mar a deir an t-eabsdal céanna, [19](javascript:footNote('G208020/note019.html')) do
theasgadh dhé, & corp méirdrighe {MS page 53}
 do dhéanamh dhe; ór gibé luigheas le meirdrigh, do ní éanchorp dá chorp féin & do chorp na meirdrighe, mar a deir 
  
1155] 
Pól. Smuainim maille ris so ar ghiorra shóláis an pheacaidh-si, & síordhuigheacht na péine atá ar a shon, & méd mhire & mhíchéille an té do ní an 
mhalairt-si, .i. do bheir an sólás bhíos ceangailthe don dheaghchoinsias san saoghal-so abhus, & sólás 
  
1160] 
suthain na beathadh thall, ar mhoimint do shólás
shalach cholnaighthe, & reacas ris an ndiabhal ar an 
sólás mbeag sin an t-anam do cheannaigh Críosd ar 
a fhuil féin. Smuainim a rís ar dhuibhiogánaidhe & 
ar dhosgrúdaighthe bhreitheamhnais Dé uileachumhachtaigh,
  
1165] 
& gé gu saoílinn, ag déanamh an pheacaidh-nós si, gu ttiobhradh ré n-aithrighe dhamh dochum aithreachais dho dhéanamh, gu bfhéadfúidhe nách tiobhradh, acht mo chur ar an mball go hifrionn, mar dho chuir mórán eile tréas an bpeacadh-so, agá 
  
1170] 
raibhe a súil ré ré n-aithrighe, ar a ttáinig díoghaltas
Dé gu hobann a n-aimsir an pheacaidh do dhéanamh. Fa ris sin smuainim ar an mbás, & mar bhead sínthe
san {MS page 54}
 n-uaigh am eisléinigh & cnumha dom chreim & dom chognamh, & mar as éigean damh dul a 
  
1175] 
bhfiaghnuisi an Bhreithimh do thabhairt ghéarchunndais
in gach uile pheacadh dá ndearnas riamh ó smuaineadh, ó ghníomh, nó ó bhréithir, gu hoiread an fhocail dhiomhaoin as lúgha dá ndubhart, & mar bhudh fhearr leam an tan sin iná comhthrom an 


---

p.42


  
1180] 
talmhan d'ór bheith glan riamh ó pheacadh. Admhaim ó chroidhe gurab tiodhlacadh uasal tig chugainn ó láimh & ó thrócaire Dhé an gheanmnaidh-eacht, & nách éidir leam mar sin bheith geanmnaidh óm chumhachtaibh féin muna dhearna Dia trócaire
  
1185] 
oram. Gúidhim ar an n-ádhbhar sin Dia do ghnáth fá dhrúcht neamhdha a ghrás d'fhearthain ar mh'anam, do mhúchadh theannáa na teineadh deamhnaighthe-si bhíos gum losgadh. Gúidhim mar an ccéadna dom chabhair Muire mhór, ar mBainthighearna,
  
1190] 
mh'aingeal coimhideachta, na heasbail, mo phátrúin, & naoímh na cúirte neamhdha uile ar cheana; & as mar so chlaonm an drochmhaighdion-so as bainbhiocáire do mhainistir an Díomais.’{MS page 55}




---

p.43


Caibidil 10.
------------


### Leanaidh an comhrádh céadna *,* & 
1195] 
teagaisgidh mar chlaoieas sí Saint 
na Súl & Uabhar Na Beathadh.


 
‘Agas as éigean,’ ar an Umhla, ‘do chum na 
maighdine ar ar labhramar gu roiche so do chlaoi 
  
1200] 
go huilidhe, maighdean eile as bean chumainn di do 
chlaoi, .i. banphrócodóir mhainistreach an Diómais, 
dá ngoirthear Saint na Súl, ór as mór an cuidioghadh 
do bheir don chéadmhaighdin & congmhaigh neimhdhíomhaoineach 
gu gnáthach í. Gidheadh, an uair 
  
1205] 
fá ttig an dara maighdion so asteach, claoiim-si í 
mar chlaonm an ccéadmhaighdin, & a deirim ria: 
'Féch gu bhfuilim am bheathadhach bhrúideamhail 
nách sanntuighionn na neithe nách bí 'na fhiaghnuisi. 
& nách iarrann fós do na neithibh-sin féin acht an 
  
1210] 
mhéid as riachtanas do chum a chongmhála suas, & 
fós gurab cuma leis a mbeith maith nó saith, ór
 ní iarrann biadha blasdha, & as cuma leis an {MS page 56}
 udhaim 
chuirthear air do bheith sean nó nuaidhe, & ní iarrann 
a mhainnséar do bheith breaghdha, ór ní beag leis a 
  
1215] 
fhagháil tirim. As amhlaidh sin damhsa, ór, ó do 
rinne mé beathadhach brúideamhail díom féin ar 
son Ngrádha Dé, ní iarrabh mhuirn dom churp acht 
an mhuirn as dual do bheathadhach bhrúideamhail 
d'fhagháil, & lú shainteóch mar sin acht amháin na 
  
1220] 
 eithe as riachtanas damh dochum teachta a ttír,’ 
& as cuma leam cionnas bheid sin féin.'
Tuilleadh eile, as gnáth don tí agá mbí beathadhach 
brúideamhail, an uair do chí gu mbí airdcheannach


---

p.44



ag cor a chinn don taoibh-si 's don taoibh eile,
  
1225] 
aghastar do chur ris dochum a chinn do chongmháil crom. As amhlaidh sin do chuir Grádh Dé aghastar riomsa (dá ngoirthear an Náire) dochum mo chinn do chongmháil crom, d'eagla gu bhfhéachfuinn d'éan-taoibh am thimchioll gu fonnmhar ar neithibh
  
1230] 
díomhaoineacha; & a dubhairt Grádh Dé riom, an uair do chífinn ní breaghdha nó áluinn, labhairt ris am chroidhe ar an modh-so: ‘Ní háil leam do ghrádhughadh ná dúil do {MS page 57}
 chur ionnad, & ní hé
amháin acht tarcaisnighim thú, & ní fhuil do mheas
  
1235] 
agam ort acht gurab díomhaoineas & neimhthni thú, mar as eadh dáríribh, & ní fiú leam mo thoil do chur a bpríosúntacht & a modhsuine dod ghrádhughadh. As fearr leam príosúnach & banmhodh do dhéanamh dom thoil ag grádhughadh na hárdmhaitheasa úd an
  
1240] 
óirchisde, na huaisle & na sgéimhe nách éidir do chlaochlughadh, .i. mh'Iosa roi-mhilis, lér ab maith mh'ionrahuine & mo ghrádh d'fhagháil.’ & ag so an modh ar a cclaoiim an dara maighdean.
Iar cclaoi, thrá, na deisi maighdean-so dhamh,
  
1245] 
tig an treas maighdean do chomhrac riom, .i. banab mhainistreach an Díomais, darab ainm Uabhar na Beathadh, réar doiligh comhrac óna ceaigaidhe & ó mbí do chleasuibh & do mheangaibh innte. Tionnsgnaidh ar an modh so mo tharrang do chum tnúidh
  
1250] 
& formaid, ór a deir riom: ‘Dá mbeth mothughadh ionnad, do ghoillfeadh ort a olcas bhíd na huachtaráin lat, ór gé sine thusa a n-abíd ináid {MS page 58}
 na maighdeana 
eile, as tú as measa ionad díobh, & as roi-fhearr an oifig fuair na maighdeana eile iná thú & nách tugae
  
1255] 
dhot aire gurab éigion duit an teagh do sguabadh agas na miasa do nidhe, & gu madh aoibhne dhuit ionad mná friotháilmhe d'fhagháil a mainistir eile


---

p.45



iná bheith mar tá tú san thigh-si?’ Adeir fós 
mórán eile riom & freagraim dhi mar so: ‘Bíodh a 
  
1260] 
fhios agat nách chuige do fhágbhas an saoghal & do 
ghlacas an n-aibíd, do chum bheith a ccumhachtaibh 
ós chionn cháich eile, acht do chum bheith fá smacht 
dhuine eile do chuideóchadh leam dul gu Flaithios 
Ndé & ar an n-ádhbhar sin do ghéan an ní do chum 
  
1265] 
a ttánag & do gheallas, ór ní hé cunntas iarrfas Dia 
oram cá líon do mhnáíbh riaghaltha rénar cuireadh 
a n-oifig & a n-onóir mé, & cá líon díobh do bhí fam 
smacht, acht cionnas do chomhailleas thoil mh'uachtarán 
& do roighneas gu hurramach ar fhógradar 
  
1270] 
dhamh, & cionnas do mheasas am chroidhe gur lugha, 
gur uirísle, & gur mídhiongmhála mé féin ináid mná 
an thighe uile. Do ghéan mo dhíthcheall ar choimhlíonadh ris an n-oifig {MS page 59}
 a bfhuilim, & as ann sa chéim 
nar chuir mo Thighearna mé as cóir dhamh anamhain. 
  
1275] 
 Bíodh ar aire na muinntire sin eile coimhlíonadh ris 
na céimeannaibh árda inar chuir Dia iad; saoilim-si 
gurab innille & gurab dearbhtha an comhardha slánaighthe 
sdaid umhal uirísiol iná sdaid onórach 
árdchumhachtach, ór ní thuitionn ó sdaid na 
  
1280] 
humhlachta acht an dream lérab mían iad féin 
d'árdughadh; & ní gearán as cóir dhamhsa do 
dhéanamh ar Dhia acht a bhennughadh, & buidheachas 
mór do thabhairt dó, & bheith lán do 
ghairdeachas am inntinn mar do ainic mé ón ghuais 
  
1285] 
do chum a ttairrngionn an onóir & an oifig na daoine 
laga neamhfhoirbhthe; & as uime sin a deir S. 
Aibhisdín: Ní aithnighim fearg Dhé riom a n-énní 
acht mar dho rinne uachtarán díom ós chionn cháich 
eile.’ ‘Ná bíodh iongnadh agad, a mhic,’ ar an 
  
1290] 
 Umhla ré Des., ‘fad an chomhraic bhíos eadram & 
an mhaighdion-so, ór mar as sí as banab ar theagh


---

p.46



an Díomais, as éigean damh mórán gliocais gaisgidh 
do sholáthar do chum buaidhe do bhreith uirthe, 
nách áil leam d'aithris {MS page 60}
 anois d'eagla do thuirsighthe;
  
1295] 
gidheadh, do bhéar énghliocas amháin goirid 
genearáltha dhuit lé cclaoife tú gach éanrahaighdion 
díobh so fá seach agas iad uile a n-éineacht.
Gach uair dá ttiocfaid dot ionnsoighidh iéna n-égnach, déana mar dho ním-si an tan tig Antoil
  
1300] 
na Colna chugam ag casaoid ar a laghad do bheirim do bhiadh dhi, & gu mbí fuar droichdheasuighthe drochbhlasda, & gu mbí an deoch támáilte. Freagraim ar an modh so dhi: ‘Nách faice, gibé ar bioth agá bhfhuil ní sa mhó iná thuilleas, nách cóir dhó bheith
  
1305] 
casaoideach; & an uair a deirdís na naoimh bheann-aighthe riú féin maille ré fírinne nár fhiú iad drocharán dubh & uisge d'fhagháil, as ro-lugha iná sin as fiú misi d'fhagháil, atá am dhrochmhnaoi riaghaltha leisg neamhdhúthrachtaigh chaintigh chuartuighthigh
  
1310] 
& dobhuidheachais ar Dhia; & gé nách airighe ar arán ná ar uisge féin mé, nách faice gu bfhuil arán & annlonn & deoch agam, agas cionnas do láimheóbh-ainn égcaoine do dhéanamh mar {MS page 61}
 sin & gu bhfhuil ní sa mhó agam iná thuillim?’ Do bheirim an
  
1315] 
bhfreagra ccéadna-so ar an maighdin-sin an tan thairgios mo tharrong do chum gearáin & ithiomráidh ar mh'uachtaránaibh fá olcas mh'éaduigh.
A sí fós an fhreagra chéadna so do bherim ar an dara maighdin, .i. Saint na Súl, an uair iarras oram
  
1320] 
na neithe do chím do shanntughadh; & a deirim riom féin dom neartughadh 'na haghaidh: 'O a thruagh! ní fíu thú ní ar dhomhan d'fhagháil, & nách fuilid leabhair agat lér éidir dhuit maith do dhénamh dá ttoguirtheá féin, .i. do phortús & do thrátha
  
1325] 
Muire? & ni fhuil acht iomarcuidh & anbharr sna


---

p.47



neithibh-sin as mian leat d'iarroigh ar seilbh 
riachtanuis, & atáid a n-aghaidh bhochtachta na 
spioraide, & má tá nách bristhear mhóid na bochtachta 
leó, laghduighid a luaighidheacht. Nách náir dho 
  
1330] 
bhocht Íosa Críost cuid don chineadh gheintlidhe 
íodhaladharthach (.i. Seneca & mórán eile do na 
feallsamhnaibh, ar a léaghthar iomad do neithibh 
iongantacha fán neimhspéis do bhí aca san saoghal) 
dhá shárughadh a mbochtacht & a ttarcaisnioghadh 
  
1335] 
an tshaoghail?'{MS page 62}
 
As ar an modh ccéadna sin fhreagroim an treas 
maighdean, .i. Uabhar na Beathadh, an tráth thig 
dom ghríosadh chum onóra, díghnite, clú, & oirdhearcais 
shaoghaltha d'iarroigh, ór a deirim riom féin, 
  
1335] 
do thabhairt mheisnighe dhamh 'na haghoidh: 'A 
thruagh, as mó atá dh'onóir agot iná as fíu thú, dá 
madh eól duit féin a aithne; & nách minic do thuillis 
bheith thíos a bpianoibh ifeirnn fá ré cloinn na 
mallacht? Tabhair do t'aire, máseadh, méad na 
  
1345] 
honóra thug Dia dhuit dot fhulang beó ar an ttalamh 
a measg na coda eile dá chréatúiribh, go ttug dhá 
thigh féin tú & ina sheirbhís, do chum beith maille 
réna chloinn & réna shearbhóntuighibh, & fós nár lór 
leis (gé go rabhadhois roi-mhídhiongmhála do chum 
  
1350] 
bheith idir a chloinn) gan a sheómradóir féin do 
dhénamh dhíot, & do bheith ag labhairt ris do ló & 
d'oidhche, dhá mholadh & dhá bheandughadh, & 
feidhm aingil do thabhairt duit ar an saoghal-sa, & 
do thabhairt fó dheireadh 'na charadradh comhmór 
  
1355] 
& sin go suidhe ar a bhord & go n-ithe biadh {MS page 63}
 dá 
mhéis; & créad mar sin fá ccuirfeá-sa fúmsa (a 
mhaighdean mhailíseach atá lán d'uabhar) ní as mó 
iná so dh'onóir d'iarraigh? Nó an go flaithios, san 
áit as ar thuitis féin, budh mían leat mo thógbháil


---

p.48


  
1360] 
lé huabhar, asa tteilgfidhe mé fá re t'athair, Lúisifer? Léig dhamh dot fhormod, ag iarruidh mo leagtha. Atá ní sa mhó go mór d'onóir agam iná as fíu mé, & as lór leam an céim & an sdaid inar chuir Dia mé, dá isle dá bfhuil.'’




---

p.49


Caibidil 11.
------------


### Múinigh an Umhla an modh ar a 
1365] 
cclaoithear an chuid eile do dubháilchibh.


‘An uair chlaoiim,’ ar an Umhla, ‘na maighdeana-sa 
  
1370] 
as mó neart & cumhachta a ttigh an Díomais, 
claoiim go hurasa an mnaoi as máthair & as buime 
dhóibh, dá ngoirthear an Mhaindeachdnaighe. Tig 
an bhean-sa a mile poll asteach ar an mainistir.
Tig chugainn fán am fá {MS page 64}
 mbímíd ag éirghe chum 
  
1375] 
tráth; tig chugainn a rís an tan thiaghmuid do 
dhénamh oibre, & a deirim-si ria an uair-se: 'Féch 
nách do chum bídh & díghe do chaitheamh, ná do 
chum caduil & bheith díomhaoineach, bhíos ainmhidhi 
brúideamhuil ag duine, acht do chum oibre do bhuáin 
  
1380] 
as do ló & d'oidhche, & muna cheannsuighthear lé
saothar é, as baoghal dá thighearna go mbuailfe 
phreaba air féin; & dá raibh an t-ainmhidhe leasg 
nó mall, as gnáth dhá thighearna brod do dhénamh 
do chum a thiomána, & do chum mothuighthe do 
  
1385] 
chur inn. As amhluidh sin do rinne Grádh Dé brod 
dhamhsa do chur mhothuighthe innom, dár ab ainm 
an Eagla.
Tuilleadh eile, ní fhuil ionnam acht banmhodh 
atá a mbroid agas a ndaoirsi, & as dual mar sin obair 
  
1390] 
do bhuain asam; & an measann tú gurab le codladh 
& le comhnuidhe, nó ar bheith ag ól & ag aoibhneas, 
do geibhthear flaithios Dé? As deimhin nách eadh. 
& nách san sligheidh-si do ghabh ar cceann, .i. Críosd,
go flaithios Ndé & más mar sin atá, & {MS page 65}
 gurab a 
  
1395] 
sligheidh shaothraigh anshocair, lán d'anró, do ghabh 


---

p.50



ar cceand ag dul ar neamh (ór dob oireamhnach dó a pháis d'fhulang & dul mar sin dá ghlóir féin), cionnas budh áil leat sinne do dhul go flaitheamhnas tré shligheidh shóláis & aoibhnis? Dá ndeachadh an
  
1400] 
ceand a slighidh & na coso a slighidh eile, ní cruinn-eóchthar choidhche an corp fá ré chéile.
As amhlaidh sin dúinne, muna ghabham a slighidh an anróidh, an tshaothair, na peandaide, an doilghis, & na tarcaisne, tréar ghabh ar cceand, ní ceingeólthar
  
1405] 
choidhche dhe sinn do chum éanchuirp do dhéanamh dhinn, acht teilgfidhear sinn a ccarn n-aoiligh ifrinn mur bhalla lobhtha. & muna thugam coimhideacht do Chríosd iar n-a chrochadh, & muna iarram é san chroich, & muna fhuilngeam crádh an tshaoghail-si
  
1410] 
fá ris, ní léigfithear 'na choimhideacht ina ghlóir ná ina eiséirghi sinn. & muna bhlaisiom ó ghníomh inar ccoloinn féin Íosa iar n-a tharcaisnioghadh lé sgíursadhaibh & lé seileadhaibh, & iar n-a thuirsioghadh lé tart & lé hocaros, & iar n-a easonórughadh lé bás
  
1415] 
míochlúach neamhonórach, {MS page 66}
 & iar n-a chrochadh mar bhithbheanach & mar dhrochdhuine, ní bhlais-feam é go milis, caoin, soghrádhach, mur Rígh na glóire & mar Phrionnsa na síothchána.'
Tig an bhean chéadnna-sa chugainn uáír eile san
  
1420] 
ccoraidh, & ar uairibh san n-eaglais, & iarroigh oruinn bheith tuirseach, lán do dheithnios do chum dola amach, amhail do bheimís a bpríosún. Adeirim-si ria ann so: ‘Féach nách mothaighionn an crábhadh fíre cur ná tuirsi;’
 & as mór fhoghnas an fhreagra-sa
  
1425] 
dhamh, & freagra eile do bheirim uirre mar so: ‘Créad do dhéan-sa nó créad fhuileóng ar son mo Thighearna, Iosa Críosd, do bhí, maille ris an oiread-sin do ghrádh & do shólás, ní 'na shuidhe ná 'na sheasamh, acht dá chéasadh; ní ar n-a fholach lé


---

p.51


  
1430] 
héadach, acht lomnocht, lán d'fhuacht; ní ar n-a
chlúdadh san choraidh mar atú-sa, acht amuigh fán 
aiér dhoinionndha; ní go ccorc fána chosaibh mar 
atá agomsa, acht ar n-a tholladh lé tairrngibh, & sin 
ar mo shon-sa. & nách cosmhail damhsa réud beag 
  
1435] 
éigin d'fhulong ar a shon-san? Do fhuluing seision 
go ro-fhonnmhar ar mo shonsa cur, righneas, &
fadd{MS page 67}
áil thuirseach na beathadh talmhaidhe-si, ní 
ar feadh éanoidhche ná aonlae, acht trí bliadhna 
déag ar fhichid, & do bhí trí huaire beó san chroich 
  
1440] 
a bpéin budh mó san mbioth. Agas nír mhór lais 
féin, do réir an fhuinn do bhí air, ní sa mhó dh'fhulang 
ar mo shon, dá mbeth riachta,nas ris.
Máseadh, & eision 'na rígh & gan misi acht am 
bhanógluigh, eision 'na Dhia & misi am thalamh 
thruaillighthe, eision naomhtha & misi am peacthach, 
  
1445] 
eision neimhchiontach & misi ciontach, ó dho rinne 
an oiread-sin ar mo shon, eadamar as cóir dhamh 
gé madh beagán féin d'fhulang ar son a ghrádha & a 
n-éaruic a fhiach oram. An éidir gu madh áil leat 
  
1450] 
an t-óglách do bheith ós chionn a thighearna? 
Fágaibh mé, a Mhainneachdnaighe! Do ghéan-sa 
na neithe do fhógair mh'athair dhamh, & ní bhíu 
díomhaoin, & as beag sin muna rabhar gan doilghios 
gan tuirsi gá ndéanamh, & fós ní mór sin féin muna 
  
1455] 
dhéarna mé lé sólás & lé deaghthoil iad, meath mo 
dhála ó spioruid, ór as mallaighthe an tí dho ní
obair Dhé gu {MS page 68}
 mainneachtnach, ar an n-ádhbhar 
nách í an tsheirbhís do níthear dhó lé foiréígion nó 
  
1460] 
gu tuirseach as áil leis acht an tsheirbhís do níthear gu suilbhir ó mhian & ó thoil.’ & as mar so chlaonm 
an ndrochchailleigh-si,’ ar an Umhla.
'Tigid chugam 'na dhiaigh so do chomhrac riom na hamaideadho ógbhan a dubhart, as docra do


---

p.52



chlaoi iná an chailleach-so, mar as láidire an cathughadh
  
1465] 
chuirid ar chách iná chuireas sise. A sé 
ainm na céadmhná dhiobh so an Mhaillís, lé ttig 
a hinghean, .i. an Fhearg. An uair fa ttairgid a chur 
a ccéill damh gu bfhuilead maighdeana na mainistreach 
lán d'fhuath & d'aingidheacht damh, gu
  
1470] 
 ndéanuid mórán am aghaidh, & gu labhraid gu holc 
oram, freagraim dhóibh mar so: ‘Ní fhuil ní dá 
olcas dá n-abairthear ris an n-ainmhidhe mbrúid-eamhail ná budh beag an sgél ní bhudh mó dho 
rádh ris, & as roi-bheag mar sin an sgél gach ní dhá
  
1475] 
 n-aibeórthar riomsa; & an tan as airidhe mé trém olc féin ar mhasla as mó iná sin, {MS page 69}
 as mór an onóir do níd an mhuintear soin dhamh nách labhrann comholc & thuillim oram. As béas don bheathadhach gan cuimhne do bheith aige ar dhrochbhail dá
  
1480] 
 bhfaghann óna thighearna, acht comhardha lúthgháire 
do thaisbéanadh dhó léna cheann. As mar sin as 
cóir dhamhsa do dhéanamh, gé go ndearndaois na mnaá-sin an n-égcóir oram, ór as innilt & as beathadhach brúideamhail leó féín mé ar son Ngrádha Dé. Dénaid
  
1485] 
 a ttoigeóraid; tuigim-si gurab chuige fhuilngios Dia dhóibh a ndéanaid siad, do chum mo ghlantha óm pheacadhaibh ar an saoghal-so, & do chum ‘gu mbeath cleachtadh agam ar ní éigin dh'fhulang ar son a ghrádha féin. Dá mhéad dá maisleóchaid mé, ní
  
1490] 
 dhiongan fearg ríu, ór as aithnidh dhamh gu n-abair an sgriobtúir gurab fearr an tí chlaoieas a fhearg féin iná an tí ghabhas na caithreacha, & gu n-abair Pól gan olc do thabhairt ar son n-uilc, & gu samhlaigh-thear an duine feargach ris an nathair neimhe dá
  
1495] 
 ngoirthear uipera, dá ttugann a toirrcheas féin bás. Ní fhuil fuath ná gráin ag an maighdin-sin {MS page 70}
 a deire 
labhras gu holc oram, ná ag an maighdin-sin nách


---

p.53



féadann féachain gu díreach oram, ar mh'anam ná 
oram féin, acht ar mo dubháilcibh, *dhubháilcibh* ar mo lochtaibh, 
  
1500] 
& ar mo dhroichbhéasaibh; & an cóir damhsa neamhghrádh
do thabhairt dóibh ar a shon sin? As dearbh 
nách cóir, ór más searbhóntuigh do Dhia mé, as cóir 
damh féin gráin do bheith ar mo lochtaibh agom, & 
créd fá mbeith mí-ghean ar dhaoinibh eile agom fán 
  
1505] 
ní do dhéanamh budh cóir damh féin do dhénamh? 
& dá mhéud d'ulc do ghéandaois nó do laibheórdaois 
am aghaidh, as deirbhsheathracha dhamh iad, 
& máseadh, atá d'fhiachaibh oram ó dhlígheadh Dé 
grádh do thabhairt dhóibh, & do ghéan sin. Bíodh 
  
1510] 
ortha-san a ndénuid féin, & cunntus an olc nó an 
maith an inntinn lé labhruid am aghaidh. Agas 
deónuighim go ndénuid gach uile olc oram, & sin 
fós ó dhroichinntinn, gan fhéachuin dó sin a deirim 
gu mbíadh grádh agam ortha; ór má tá súil agam 
  
1515] 
rém shlánughadh, as éigion damh Dia do ghrádhughadh,
mar fhógras an chéadaithne, & má deirim gu {MS page 71}
 
bfhuil grádh agam ar Dhia & gan grádh do bheith 
agam ar mo chomhursain, a deirim bhréig, mar 
sgríobhas Eoin Soibhisgél, a deir maille ris sin gu 
  
1520] 
bfhuil aithne againn ó Dhia, dá ngrádhuigheam é 
féin, grádh do thabhairt dár mbráthair, tréna 
ttuigthear gach uile dhuine.'
Do níd na drochmhná-so a ndíthcheall a rís ar a 
chur a n-umhail damh nách éidir leam, & nách nár 
  
1525] 
dhamh, gan bheith gu maith do na daoinibh labhras
go holc oram & do níd a bhfhéaduid am aghaidh, & 
gurab lór dhamh bheith gu maith don mhéid bhíos 
gu maith damh. Adeirim-si ríu an uair-si imtheachd 
uaim ar an ndrochuair, ó thuigim go follos gurab 
  
1530] 
dom mhealladh bhíd, mar chuimhnighim ar bhréithir 
mo mhaighistir, Críosd, adeir rinn san soisgél grádh


---

p.54



do thabhairt dár naimhdibh. Adeirid-sion riom 
nách éidir dhamh mo námhaid do ghrádhughadh, & 
adeir Críosd gurab éidir, ór ní fhóigeóradh dhamh a
  
1535] 
 ngrádhughadh, munar édir dhamh sin do dhénamh; 
& nách córa dhamh an fhírinne do chreideamh, .i. 
Críosd, inád na drochmhná meabhlacha {MS page 72}
 sa? Nách 
faicmíd mórán d'fhearoibh & do 
mhnáibh, do shagartoibh 
& dhaoinibh riaghaltha, do bhuachaillibh & do
  
1540] 
 mhaighdeanoibh, do fhulaing a losgodh agas a 
ndícheannadh ar son Ccríosd, & an ccreidfimne nách 
éidir linn féin focail mhasladhacho nó ghéara 
imthigheas mar an ngaoith d'fhulang?
As iongnadh leam gu léigfiodh an náire dhúinn
  
1545] 
 ar ccuid don aoibhneas shíordhuidhe d'iarraigh a 
bfhlaitheamhnas a bhfhochair na naomh, an uair 
nách áil linn aithris do dhéanamh ortha a neithibh 
beaga éattroma féin. & dá ngrádhuigheam amháin 
an lucht ghrádhuigheas inn, mar a deirid na drochmhná-sa, 
  
1550] 
ní bhiadh barr againn san ccéim-se ar na 
beathadhachoibh allta, ór bídh grádh ag an leómhan 
& ag an fhaolchoin dá ccloinn féin, & fós grádhuighidh 
an gadaighe an tí agá mbí grádh dhó, & ní hé sin a 
mháin acht an págánach féin, mar adeir Críosd san
  
1555] 
 soisgéul. & an uair do fhógair ar Slánoightheóir 
dhúinn ar n-eascáirde do ghrádhughadh, ní comhairle 
do chuir orainn ann sin, ácht aithne; & as follas 
gibé nách coimhéadfa aitheantha {MS page 73}
 Chríosd nách 
éidir dhó ifearnd do sheachna, muna dhearna
  
1560] 
 aithrighe.'
‘Agas cionnas a deir Críosd sin, a mháthair? ’ ar Des.
‘Adeir mar so,’ ar an Umhla: ‘Grádhuighidh bhur naimhde; déanuigh mhaith don lucht agá
  
1565] 
 bhfuil fúath dhaoibh; guidhigh ar lucht bhur


---

p.55



n-inghreamtha & ar na daoinibh adeir olc ribh’; & 
dá bhfiafraighthea créd í an luaighidheachd atá 
aguinn ar a shon so, éisd an ní adeir Críosd a ndiaigh 
na mbriathar thuas, ‘do chum go mbeath sibh in 
  
1570] 
bhur ccloinn agá bhur n-athair féin,’ as a ttuigthear 
nách bimíd 'nar ccloinn ag Dia muna thugam grádh 
dár naimhdibh. & cionnas léigfeas an náire dhúinn 
mar sin an cédfhocal dár bpaidir do rádh, .i. 'A ar 
nAthair' ? Nó cionnas a déaram san bpaidir 
  
1575] 
chéadna 'Maith dhúind ar bhfiacha do réir mar 
mhaithmíd-ne dár bhféitheamhnaibh'? As deimhin 
ar an n-ádhbhar sin gurab díomhaoin dúinn, do chum 
flaitheamhnais do ghnóughadh, a ndéanam do 
dheaghoibreachaibh uile, & fós dá bhfuilngeamaois 
  
1580] 
ar losgadh (mar adeir Pól), muna raibhe an grádh 
aguinn.’ {MS page 74}
 
‘A mháthair,’ ar Des., ‘as ro-chruaidh an ní 
sin a deire, .i. gu bhfuil d'fhiachaibh oram grádh do 
thabhairt dom naimhdibh, & gu bhféadfuidhe gu 
  
1585] 
bfhuil mórán gu holc dhamh ar nách 
cuimhneóchuinn.’ 
‘A mhic,’ ar isi, ‘ní cheanglann aithne Chríosd 
inn do chum smuaintighthe ar gach n-aon dár 
naimhdibh fó leith, & do chum a ngrádhuighthe mar 
  
1590] 
sin 'nar n-inntinn, gé gu madh maith so ré a dhéanamh; 
& fós ní chuireann d'fhiachuibh orainn grádh 
do thabhairt don lucht atá contrárdha dhúinn a 
gcúis ar slánaighthe, nó chuireas toirmeasg orainn 
fán tsheirbhís atá d'fhiachuibh orainn do dhéanamh 
  
1595] 
do Dhia, an mhéid gu bhfuilid contrárdha dhúinn 
nó gu ccuirid an toirmeasg sin oruinn, mar a deir 
Gregóir Pápa, nó do lucht uilc eile do dhéanamh 
dhúinn gu hégcórach fá olc do dhéanamh dhúinn, 
ór ní bhiadh ann sin acht grádh do thabhairt don 
  
1600] 
ulc atá neimhcheaduightheach aguinn. Acht as é ní 


---

p.56



chuireas Críosd d'fhiachuibh oruinn san aithne-si gan fuath, miosgois, ná aingidheachd speisialtha do bheth againd d'éannduine, grádh do thabhairt do Dh{MS page 75}
ia & dár ccomharsanuibh uile go genearáilthe,
  
1605] 
 madh caraid nó námhuid iad, & ní hé so amháin acht bheith ullamh ó chróidhe & ó inntinn do chum grádha do thabhairt dár naimhdibh & a maitheasa do dhéanamh, & go speisialtha dá ccuirthí a muinighin nó a riachtanus ar ngrádha nó ar maitheasa iád; &
  
1610] 
 as éigion don uile Chríosduighe an ollmha inntinni-si
do bheith aige, amhail as éigion dó bheith ullamh ó
inntinn do chum mairtíreachta d'fhulang dá ccuirthí
a ccomhroghain a bháis nó a chreidimh do dhíultadh é.
Tig,’ ar an Umhla, ‘uair eile a dara hinghean
  
1615] 
ccuideachta na Mailísi, dá ngoirthear an Tnúth, & bídh cloidheamh dhá fhaobhar aice a n-aghaidh mhaitheasa spioradáltha & corpordha na mban riagh-altha. As mallaighthe neimhneach an mhaighdean & so, ór an tan do chí mhaith ar bioth ag na mnáibh
  
1620] 
 riaghaltha, nó éirgheas séan ar bioth nó sonas leó, as ionann lési sin & a bás féin, & bídh lán do luathgháire fá gach n-olc & fá gach míádh dá tteagmhann dóibh. Laghduighidh & tarcuisnighidh ó bhréithir agas ó {MS page 76}
 ghníomh a ndéanaid do mhaith, & tairgidh fána
  
1625] 
 díthcheall misi do tharraing ar a méin féin & mo 
chroidhe do líonadh d'fhormad & d'iomthnúth maitheasa mo chomharsan; & freagraim dhi mar so: 
'Créud adeire? .i. an é go bfhuil ní sa mhó do 
mhaoin shaoghaltha, do sgéimh, & do thíodhlaicthibh 
  
1630] 
nádúrtha eile ag an maighdin-si nó ag an maighdin 
eile iná agamsa?’ A deirim gurab maith leam 
sin & gurab aoibhinn leam gan na tiodhlaicthi sin 
do bheith agam féin, ór ní háil leam san saoghal-sa 
ná d'éis an tshaoghail acht Iosa Críosd. 'Ag sin


---

p.57


  
1635] 
mh'ionnmhas, & ionnmhas na n-aingeal; ag sin mo 
sgéimh, & sgéimh an uile chrétúir; mo ghlóir, & 
tobar an uile mhaitheasa. Bíodh a ní féin ag gach 
duine, & Iosa gu n-a ghrádh agamsa; & bíodh a 
fhios agatsa, a mhaighdean fhormadach, gur ab 
  
1640] 
saidhbhri misi mar só, & gan na neithe-si do bheith 
agam, iná an lucht agá bfhuilid, uair ní fíu leis an 
ccroidhe mór uasal atá ó thiodhlacadh Dé agam, 
cromadh ar na neithibh uirísle talmhaidhe sin dá 
ngrádhughadh. Gidheadh, do chum do chlaoidhthe {MS page 77}
  
1645] 
leis an nUmhlacht (ós í as ainm dhamh), a deirim 
gurab neimhiongnadh leam na neithe sin, & mórán 
eile nách iad, do bheith ag na mnáibh sin atá 'na 
n-ingheanaibh ag Dia & thuilleas uaidhe ní sa mhó 
iná thuillim-si, & nách iongnadh leam gan a mbeith 
  
1650] 
agam féin, atá am innilt & am banmhodhaidh nách 
fiú énní d'fhagháil.'
Do bheir an mhaighden-so, 'sa hainm an Tnúith, 
ionnsoighidh a sligheidh eile oram, dom ghluasacht 
chum iomthnúith do bheith agam ris na maighdeanaibh
  
1655] 
eile a ttaobh na ttabhartas spioradáltha do 
bheir Dia dháibh, .i. an uair bhíd ní as dúthrachtaighe, throisgthighe, chiuine, chráibhthighe iná mé. 
Freagraim-si dhi mar so: ‘An ngéabha tú résún 
san ccúis-si? & dá ngabhae, fiafruighim dhíot créud 
fá sainnteóchuinn-si bheith Spioradáltha, ná grása 
  
1660] 
úrnaighthe nó crábhaidh do bheith agam? An do 
chum onóra, moltha, maitheasa nó tarbha saoghaltha 
d'fhagháil ó dhaoinibh? Ní headh, acht amháin 
do chum seirbhísi Dé do dhéanamh & a bhuidheachuis
  
1665] 
do thui{MS page 78}
lleamhain, & do chum mh'Íosa ionmhain 
d'onórughadh & d'adhmholadh uaim & ionnam. Más 
fíor so, as cóir dhamh bheith lán d'urgháirdeas


---

p.58



inntinne an uair do chíin go mbíd mórán do dhaoinibh 
& do shearbhóntuighibh naomhtha ag mo Thighearna,
  
1670] 
ghrádhuigheas é & dlighim Dia do ghuidhe fá 
ghrásuibh do thabhairt dóibh do chum a ghrádh-aighthe & a onóraighthe ní as fearr. A amaid, 
dá mbeith grádh ar bioth agamsa ar mo Thighearna, 
nár chóir dhamh fonn do bheith oram an saoghal
  
1675] 
uile dá aithne & dá onórughadh & dá ghrádhughadh, 
& go ttugadh grása spioradáltha dhóibh & tiodhlaicthe 
lé ndéndaois sin gu maith. A inghean an drochathar, 
do hionnarbadh tréna uabhar & tréna olc féin ó 
nimh, ní haithnidh dhuit an grádh. Bíodh a fhios 
  
1680] 
agat gu madh fearr leam gu mbeanadh Dia dhíom 
a ttug dhamh dh'aisgiodhaibh eorpardha & fós spiordáltha 
do chum sochair dhaoineadh eile (dochum 
gan labhairt anois ar ghrásuibh an fhiréantuis), & gu 
ccuireadh iad a nduine éigin as fearr do chuirfeadh
  
1685] 
iad do {MS page 79}
 chum a ghlóire & a onóra iná chuirim-si, ór 
ní fhuil ar iarruigh agamsa acht onóir & glóir mo 
Thighearna Dé, dá dhaoire dá ccoiseónadh dhamh. 
Féach-sa, ár an n-ádhbhar sin, a mhéid *mhéad* do mealladh 
thú ag teacht chugamsa leis na smuaintighthibh-si.
  
1690] 
As maith a fhios ag Dia créud do ní féin, & atú-sa 
réidh ar a thoil, ór as í as sólás, as aoibhneas, & as 
maith dhamh.’’




---

p.59


Caibidil 12.
------------


### Cuirigh an Umhla síos an modh ar a cclaoieann an Mhailís gu huilidhe & a hinghean eile dár ab ainm an 
1695] 
Leisge.


‘Tig an Mhailís arís & a treas inghean, .i. an 
Leisge, do chomhrac riom, & as ró olc an mhaighdean 
  
1700] 
so; ór bídh ag sírdhéanamh a díthchill dhá chur 
d'fhiachaibh oram bheith cuirthe, tuirseach dona 
neithibh spioradáltha, & gu háiridhe do na neithibh 
diadha bhíos d'fhiachaibh oram ó dhligheadh Dé & na 
Heagluisi. A deirim-si ria: ‘Ní budh maith leatsa 
  
1705] 
misi do dhéanamh úrnaighthe, alsma nó {MS page 80}
 crábhaidh, 
& do ghéan-sa ar an ádhbhar sin féin ní sa mhó dhíobh iná a ngnáthuighinn gu roiche so do chum tusa do chlaoi.’ A deir sisi an uair sin: ‘Nách faice gu bfhuile fuar, gan fhonn, gan dúthracht, gan 
  
1710] 
deuósion, & gu bfhuile ag cur chathaighthe ar Dhia; 
ór ní bhí buidheach don tsheirbhís do níthéar dhó lé foiréigion & lé himneadh, acht lé fonn & sólás.’ 
Adeirim-si dhá freagra: ‘As buidhighe Dia ar mhodh 
áirithe don tsheirbhís do ním dhó a n-aghaigh 
  
1715] 
mh'fhuinn & mh'aigionta, iná don tsheirbhís do nim
an tan do bheir féin mórán milseachta & dúthrachta 
dhamh. Nách fuil a fhios agad gu ttairngionn Dia 
a mhilseacht uainn ar uairibh san n-úrnaighthe dár 
ndearbhadh, & an uair do chí gu ndéanmaoid ar 
  
1720] 
ndithcheall, gu bfhilleann chugainn arís lé meidh
dhúbailthe ghrás & shóláis? & an ní eile sin adeire, 
.i. gu bhfuilim-si ró fhuar, & gu ccuirim chathughadh


---

p.60



ar Dhia ag tairgsin bheith ag úrnaighthe mar sin, 
adeirim riot, dá fhuaire & dá neamhdhúthrachtaighe
  
1725] 
dá moitheóchad mé féin, gu raghad a bfhiaghnuisi 
mo Thighearna, & gé hách biadh ionnam énní 
dh'iarraidh air {MS page 81}
 nó do labhairt ris, gu mbiad ós a 
chomhair mar onóir & mar rébherens dó, gá smuaineadh 
gu bfhuil 'gum fheitheamh & gu bfhuilim a
  
1730] 
bfhiaghnuise a mhórdhachta, atá 'na theinidh ghráidh 
lér ab éidir mo chroidhe do chomhlasadh an uair 
bús toil leis féin, & munab áil leis sin, iodhbruim-si 
mo thoil féin dhó & biaidh mé réidh ar a thoil-sion. 
Tabhair dot aire gur córuide dhamh dul a ngar don
  
1735] 
teineidh méad m'fhuachta & mo neamhdhúthrachta,
& gu mo fuairide mé a seachna. Ní ar son mo 
shóláis féin, ná an bhlais do ghebhim ar an urnaighthe, 
ghrádhuighim í, acht do chum seirbhísi do dhéanamh 
dhom Thighearna, & mar atá a fhios agam gur ab
  
1740] 
maith leis mé dá déanamh & gum chongmháil féin a
ngnáthuighibh subháilcheacha naomhtha dochum a 
ghlóire & a onóra féin.’
An tan do chí an drochmhaighdion-so nách éidir 
lé mo sgarthuin ré grádh mo Thighearna, do ní a
  
1745] 
díthcheall ar mo dheaghailt ó ghrádh ino sheathrach,
& do bheir lé 'na coimhideacht a rís an dá innilt 
a {MS page 82}
 dubhart, dá ngoirthear an Drochamharas & an
Breitheamhnas Mearrdhánta, do chum a churtha 
d'fhiachuibh oram tarcaisne do bheith agam am 
  
1750] 
inntinn ar mo dheirbhsheathrachaibh, a bhreath-nughadh gu dásachtach nách deaghmhná iad. & do 
bheirid so do chum mo chuimhne an mhéid as éidir 
leó do chúisibh drochamharais & bhreitheamhnais 
mhearrdhántha, & as demhin leó, má thairrngid chuige
  
1755] 
sin mé,gu ttiocfa as sin mo tharruing do chum 
ithiomráidh, masla, & míochlú do thabhairt dom


---

p.61



sheathrachaibh. A deirim-si riu: Ní fhuil ionnamsa 
acht banmhodh dá nách cóir dul a ndrochamharas 
ar a bainthighearna. Ní cóir don pheacthach buain 
  
1760] 
ris an nduine naomhtha. As dual damhsa a mheas 
gu bhfuilid mo dheirbhsheathracha uile beannaighthe, 
ampersir; gu bhfuilim féin gu holc am pheacthach. Fós ní 
fhuil a dhearbh agam cionnas a taid-sion a bhfiaghnuisi Dé, nó créd an chríoch rachas orra. Atá a 
  
1765] 
fhios agam cia mé féin, & créud an chríoch do chum 
a bhfuilid {MS page 83}
 mh'ainmhiana & mo dhubháilche dom 
tharruing, .i. gu hifrionn, muna fhóire trócaire Dé 
oram; gonadh aire sin atá mo sháith cúisi agam 
dochum bheith lán d'amharas oram féin & ar mo 
  
1770] 
choinsias. Glacfad an sligheidh as daingne & as 
innille a ttaobh mo dheirbhsheathrach, .i. meas maith do bheith 
agam orra, ór dá mealltaoi mé ag tabhairt 
drochbharamhla dhóibh, do ghéanuinn pheacadh, & 
gé gu meallthaoi mé ag tabhairt deaghbharamhla 
  
1775] 
dhóibh, do bheinn saor ó pheacadh. Cia do rinne 
breitheamh dhíomsa idir Dhia & mo dheirbhsheathracha, 
nó idir mo dheirbhsheathracha & a ccoinsias? 
Fágbhuim-si sin ag Dia, & fágaibh-si misi, ó tá tú 
claoite.'
  
1780] 
'Adeirimsi riotsa, a innilt úd eile, nách áil leam 
mo dheirbhsheathracha do chur a n-amharos, ór gé 
go bhfuil d'fhiachoibh ar an n-uachtarán aire mhaith 
do bheith aige ar a thréud & bheith ag smuaineadh & 
ag rémhfhéachoin na neitheadh budh eagail do 
  
1785] 
theagmháil dóibh, do chum nách léigfeadh don mhéid 
do bheith clamh dhíobh ó dhroichbhésaibh an chuid 
oile do shalchadh, gidheadh {MS page 84}
 cheana, ní fuláir dhó 
so do dhéanamh maille ré deisgréid, ar an n-ádhbhar 
gurab meinic do dearbhadh, an uair chuireas fear a 
  
1790] 
bhean a n-amharos, gur gnáth lé, gé go mbeth ionraic 


---

p.62



roimhe sin, mar dhíoghaltas san n-amharas bheith 
neimhdhíleas ó sin suas, ór, mar adeir Seneca, as mór 
dá ttug an t-amharas siocair dochum tuitme a 
bpeacadh. & gé adeire-si riom nách éidir leithsgéul 
  
1795] 
ghníomhradh mo dheirbhsheathtrach do ghabháil tréna 
mbeith ro-chosmhail ré drochghníomhaibh, *drochgníomhaibh* a deirim 
riot 'na aghaidh sin gu madh éidir nách ó dhroichinntinn do níd énní, ná a riocht uilc, & gu 
tteaigéomhadh, gé gu mbeath cosmhaileacht uilc ar a 
  
1800] 
 ngníomhaibh, gurab ó laige nó ó anbfhainne dhaonn-uidhe táinig sin, nár léig dhóibh smuaineadh gu 
maith ar tús ar na neithibh budh cóir dhóibh do 
dhéanamh. & más mar so atá, as córa dhúinn 
truaighe do bheith againn dóibh iná drochbharamhail 
  
1805] 
do thabhairt dá ngníomharthaibh. Féuch nách bí 
aire ag an ainmhidhe mbrúideamhuil ar amharas do 
dhéanamh ar na beathadhachuibh eile bhíos 'na 
chuideachta, & gurab mó a aire {MS page 85}
 ar a ualach féin 
d'iomchar & ar a shligheidh do chur thairis iná ar 
  
1810] 
sin, & an uair anas énchuid dona beathadhachoibh 
eile 'na dhiagh san slighidh, nách orra bhíos a aire 
acht air féin amháin & ar dhul 'na shlighidh; & ó 
do rinneasa beathadhach brúideamhail díom féin ar 
son ngrádha mo Thighearna, as amhlaidh sin as cóir 
  
1815] 
dhamh dho dhéanamh, .i. dul ar mh'aghaigh a 
seirbhís Ndé, & mh'aire do thabhairt dom choinsias 
féin.’




---

p.63


Caibidil 13.
------------


### Críochnuighidh an Umhla a comhrádh.



  
1820] Fá hiongnadh lé Des. méad naomhthachta na 
Humhla, & a bhfuilngeadh *bfhuilngeadh* do dhuadh & do dhocumhal 
ag comhrac réna naimhdibh dochum í féin do 
chongmháil a seirbhís Ngrádha Dé, & a dubhairt: 
‘Dar mo chubhais, a mháthair, as anois aithnighim 
  
1825] 
 & chreidim an ní do-chuala mé gu meinic, .i. gu raibhe 
an uile fhíréntas, shubháilche, shlothcháin, shaidh-bhreas 
& shólás spioradálta san umhla; & guidhim 
thú, {MS page 86}
 innis énní amháin damh san ccúis-si atá 'na 
aincheas oram, .i. an aithnighe do ghnáth na 
  
1830] 
drochmhná úd an tan thiaghaid a measg mhaighdean 
an thighe?’
‘O mhic!’ ar an Umhla, ‘as mór an pungc-sin
do fhiafraighis, & bíodh a, fhíos agat gur chuir 
mórdhacht Dé uilechumhachtaigh lóchrann a meadhón 
  
1835] 
ar mainistreach, bhíos ar lasadh do ló agas d'oidhche 
ó ola thrócaire Dé, & así as buacais dó an sgriobtúir 
naomhtha, & as é ainm an lóchrainn an Coinsias 
Maith; & atá an lóchrann so ceangailthe a nuas as 
shreing *sreing* dá ngoirthear & Caomhna an Chroidhe, agas 
  
1840] 
atá an tshrearig ceanguilthe as tairnge dar ab ainm 
Faire na Ccéadfadh. & an gcéin bheas an lóchrann 
so ar lasadh, ní bhí eagla oruinn rompa, ór do chímid 
ar an mball iad, gé gu mbeidís a measg bhan an tighe 
nó ina n-aibídibh, ór aithnimíd ar a siobhal iad, do 
  
1845] 
bhríogh gu mbíd uile crotach, agas céim bacaidhe 
ionnta, nách légionn dóibh siobhal gu díreach.
Gidheadh, a mhic, anuair mhúchtar an lóchr{MS page 87}
ann 
tréar bpeacadhaibh-ne nó tréar mainneachtnaighe, ó 
tharraing an tairrngi, nó ó bhriseadh na sreinge, nó


---

p.64


  
1850] 
tréas an Ttighearna do bhreith na hola uainn (gé nách déanann sin gu bráth muna dhoirteam féin ó thús í), bímid uile a ndorchadas, & bídh an teagh uile tréna chéile lán do bhuaidhirt. As gnáth linn, ar an n-ádhbhar sin, bheith ag guidhe an Tighearna
  
1855] 
a ccomhnaidhe fár lóchrann do chongmháil ré lasadh, agá rádh lé Dáibhí: 'As tusa, a Thighearna, lasas mo lóchrann; ar an n-ádhbhar sin soillsigh mo dhorchadas.' Agas ag so, a mhic,’ ar an Umhla, ‘an modh ar a cclaoiim, maille grásuibh mo
  
1860] 
Thighearna, & maille friochnamh & lé congnamh mh'fhir phósda, na drochmhná-so & fós mé féin.’
‘Go ttuga Dia,’ ar Des., ‘a ghrádh & a ghrása dhuit; as mór an sólás tugais dom spioraid.’
‘Beir lat anosa dot choimhideacht ar fud an
  
1865] 
tighe, a mhic,’ ar an Umhla, 'na cailíneadha beaga riaghaltha-so, gu feadh bheith múinthe riaghaltha gu maith dhuit, do chum nách budh édir leis na drochmhnáibh úd, dá tteagmhadh dhuit iad, do {MS page 88}
 mhealladh nó th'fhuadach as ar lámhaibh-ne. Beir
  
1870] 
lat an cailín-si dá ngoirthear Geursmachdughadh an Chuirp, dot imdhídean ar an ccéadmhnaoi, .i. Antoil na Colna, & an mhaighdean so eile dár ab ainm an Chruaidhchuing, dot choimhéad ar an daro mnaoi, .i. Saint na Súl, & an ógh-sa dá ngoirthear Inísliughadh,
  
1875] 
as baintsheómradóir dhamhsa, dod dhídean ar an treas mnaoi, 
.i. Díomas na Beathadh; Friochnamh 
a n-aghaidh na Maindeachdnaighe, .i. an ceathramhadh 
bean; Maith a n-aghaigh na Mailíse, .i. an bhean dhéigheanach. Beandachd an Thighearna lat, & go
  
1880] 
ccaomhna thú ar na drochmhnáibh-si, & go ttuga a ghrása dhuit do chum do ghníomh uile do dhul a seirbhís dá mhórdhacht.' {MS page 89}




---

p.65


Caibidil 14.
------------


### Tráchdthar ann so síos ar sheachd subháilchibh as ingheana don
1885] 
Umhla. 
D'Admháil ar nUirisle féin.


Fá mór sólás Des. ag éisdeachd lé fuighlibh an bhanabadh, & a dubhairt ria: ‘Guidhim thú, a 
  
1890] 
mháthair, fá chead do thabhairt dámh dul dh'fhéchuin 
mhaighdion an tighe-si dochum eóluis do chur ortha.’
‘Do bheirim chead duit,’ ar ise, ‘maille ré beannocht Dé & éirigh-se lais, a inghean darab ainm Neamhshuim a nEinni, & beir lat d'fhéachuin na 
  
1895] 
sealluigheadh uile é.’


Gluaisis Des. iar sin go subhach suilbhir as sealla an bhanabadh maraon ré Neamhshuim a nEinní, do bá banaodhuigh & do bá banmhaighistir noibhísteadh san mhainistir, & rug lé é go sealla ccéidinghine 
  
1900] 
 na hUmhla, dá ngoirthear an Admháil. Fáiltigheas 
an inghean sin ré Des., & {MS page 90}
 ro chuir 'na shuidhe 'na
fochair féin é.


‘Guidhim thú, a shiúr,’ ar Des., ‘innis damh cionnas do geineadh ón Umhla thú?’



  
1905] ‘Inneósad,’ ar isi. ‘Táinig an Umhla le 
congnamh a fir phósda, .i. A Mheas gurab Beathadhach Brúideamhuil Í Féin, a n-eólus & a n-aithne a beiginmhe féin, & as ann sin rom gabh-sa 'na bruinne, & rom gein, .i. Admháil Cia Mé Féin.’



  
1910] ‘Mínigh sin damh ní as fearr,’ ar Des., ‘ór ní maith thuigim é.’


‘As toil leam sin,’ ar ise. ‘Atáid a miosúiri & a dteóranna dísle féin ag na neithibh, ór atáid fada,


---

p.66



leathan, domhuin, árd; & mur atá an Umhla lán
  
1915] 
d'fhuath ar an n-airde, do thogh bheith roi-ísiol, d'eagla go mbuailfeadh a ceann fá fhárdhorus bfhlaitheamhnuis, an uáir do thairgfeadh dhul a steach, & as de sin atá an seanfhocal, .i. gibé bhíos áirdcheannach go mbí a nguais a chinn do bhmaladh
  
1920] 
fán bfhárdhorus. & ní lór léisi bheith ísiol, acht do ní a díthchioll ar bheith roi-ísiol; & an tan nách bí a mbaoghal a chinn do bhuain fán bfhárdhorus, íslighidh í féin ar a shon sin ní sa mhó, amhuil & chromas an {MS page 91}
 géadh a cheann & a chorp dá airde
  
1925] 
dorus fá a ngabhann. Do thogh fós an Umhla, tré fhad a dearrsgnaigheachta & tré fhóirleithni a hoirdh-earcuis, cumhgach ro mhór, & uireasbuigh iomlán na neitheadh saoghaltha, d'eagla a toirmisg ó fhlaitheamhnus, mar a deir Críosd: ‘Déanam ar
  
1930] 
ndíthchioll fá dhul don ghlóir, gé go bfhuil an dorus cumhang’; & a deir 'na dhiaigh sin: ‘Iarrfuid & tairgfid mórán dul astcach, & ní fhéadfuid é.’ As do na daoinibh díomsacha thuigthear so, bhíos coimhleathan is sin, iar n-at ó dhíomus, nách tuillid
  
1935] 
san dorus. Atá an Umhla, trá, do thaoibh a doimhni folamh, uair ní thuillionn innte acht Dia, ór gé mór do thiodhlaicthibh & do mhaith do bhiadh aice, creidigh nách uaith féin (atá 'na neimhthní dá meas féin) tigid, acht ó Dhia, dá ttugann do ghnáth 
  
1940] 
altughadh buidhi san uile ní.’
‘Guidhim thú, a shiúr,’ ar Des., ‘dochum go 
madh, móide do thuigfmn na neithe dorcha sin a 
deire, do bhéasa féin d'innisin damh.’
A dubhairt an {MS page 92}
 Admháil gá fhreagra: ‘Ag so
  
1945] 
mo bhéasa: mar as inghean don Umhla ó chroidhe 
mé, & mar as deisgiobal don mháthair naomhtha-sa, 
atá ad choimhideacht-sa, .i. Neamhshuim a nEinní,


---

p.67



admhuim ó thoil mhaith cia mé féin, .i. gurab fíu mé 
an uile tharcuisne & go bfhuilim am pheacthach 
  
1950] 
shalach, gan fhoghnamh sa bhioth; & ní lór liom a 
mheas & a admháil go bfhuilim mar sin, acht 
breathnuighim gurab measa & gurab uirísle mé iná 
an chuid eile dom dheirbhsheathrachaibh.’
‘Cionnas as éidir lat sin do mheas,’ ar Des., 
  
1955] 
‘maille fírinne, más aithnidh; dhuit go bfhuil subháilche 
ar bioth agot ón Thighearna? Uair má táid 
subháilche & grása ó Dhia agad, ní fhuile ad pheacthach. 
Ar an n-ádhbhar sin do ghéanthá bhréig dá 
admháil gurab peacthach thú féin, & ní cóir don 
  
1960] 
tshubháilce bréag do dhéanamh, & mar sin ní cóir 
dhuitsi bréag do rádh. Fa ris sin as gné dhobhuidheachuis gan duine dh'admháil na ttíodhlaictheadh do 
gheibh ó Dhia. Ar an n-ádhbhar sin más aithnidh 
dhuitsi grása nó tíodhlaicthe ar bioth agat féin nách 
  
1965] 
fuil ag do chomharsuin, {MS page 93}
 cionnas as éidir dhuit a
rádh gurab lúgha & gurab measa thú féin inás, & gu 
bfhuile míotharbhach gan fheidhm ar bioth, an tan 
atáid tíodhlaicthe agad léna bhfédann *bfhédann* tú dul a sochar 
do mhórán? Adeir maille ris so an sgrioptúir gu 
  
1970] 
n-umhluigheann daoine iad féin gu holc. Tabhair 
dot airi, ar an h-ádhbhar so, nách drochumhla atá 
agat tréna beith (mar tá) a n-aghaidh na fírinne as 
aithnidh dhuit féin, ag rádh neith ód bheul contrárdha 
don ní atá ad chroidhe.’
  
1975] 
‘Ná tabhair na drochbharamhla sin ag nách fuil 
cúis ná fundaimeint dhamhsa,’ ar an-Admháil. ‘As 
deimhin gu n-úmhluighid daoine iad féin gu holc, .i. 
an uair adeirid gurab peacthaigh iad féin, & a deirid 
sin do chum droichcríche, .i. do chum go mbeith 
  
1980] 
meas umhlachta nó naomhthachto orra ag daoinibh 


---

p.68



eile, nó do chum anma onóra, nó innmhe égin, 
d'fhagháil san saoghal, nó fós má deirid sin ó bhéul 
amháin, & gan iad dá mheas amhluidh sin 'na 
n-inntinn (ór do níd mar sin bréaga & cumadóireacht),
  
1985] 
nó an tan tig mórán uilc as an {MS page 94}
 umhlacht shimplidhe 
mhídheiscréididh, mar adeir S. Aibhisdín san riaghail, 
an uair thaisbéanoid na huachtaráin umhla gu 
hiomarcach, go ccaillid a n-úghdarás do chum smachtaighthe. & as dóibh so uile thuigthear an ní sin
  
1990] 
adeir an sgrioptúir, .i. go mbíd daoine ann umhlaigheas 
iad féin go holc, mar as follas as na briathraibh eile 
adeir an sgrioptúir san áit sin féin: Gé go n-umhlaigheand 
é féin go foirimiollach, as cumadóireacht sin *,* 
ór breathnuighidh ní eile go hinmheadhónach.
  
1995] 
Gidheadh, bíodh a fhios agatsa uaimsi go measuim 
óm chroidhe gach a n-admhaim ó bhéul, .i. gurab 
fíu mé gach uile tharcaisne, & go bhfuilim am 
pheacthach ghráineamhail nách fíu maith ar bioth 
d'fhagháil, & thuilleas gach éanolc, & ní hé sin
  
2000] 
amháin acht as mó mheasuim am chroidhe mo 
mhídhiongmháltus féin iná as eól damh d'admháil ó 
bhéul. Agas do thaoibh na neith eile sin adeire, 
.i. nách éidir dhamh peacthach do ghairm dhíom féin 
maille firinne, & a fhios agom go bhfuilim a ngrásaibh
  
2005] 
& a subháilchibh Dé, adeirim mar adeir Pól, gé 
nách {MS page 95}
 aithnidh dhamh tré ghrásoibh mo Thighearna 
peacadh am choinsias, nách bia ar a shon sin meas 
naoimh ná fíréin agam oram féin, ar an n-ádhbhar 
nách fuil a láinndearbh ag éannduine an ccéin bheas
  
2010] 
san saoghal-sa, gan taisbéanadh speisialtha ó neamh, 
an fíu é grádh do bheith ag Dia air; & as uime so 
nách áil leam anndóthchas díomhaoin guasachtach 
do bheith agom as mh'fhíréantus féin.


---

p.69



Ar an n-ádhbhar-sa bídh eagla oram, & saoilim 
  
2015] 
go bhfuilim am peacthach, ór as aithnidh dhamh 
fhéin go rabhadhas a bpeacadh, & ní fheadar nar 
thuilleas a mhaitheamhnas ó Dhia tréam aithreachas, 
féadfuidhe do bhí uireasbhach, nó tré gan Dia 
do thabhairt aithrighe dhamh mar do bheir do pheacthachaibh
  
2020] 
 eile ó chúis éigin cheirt atá díamhair oramsa; 
& mar sin ní pheacuighim agá mheas go bhfuilim am peacthach & ag admháil an neith chéanna.
Agas gé nách beinn a bpeacadh mharbhtha, as 
éidir damh labhairt mar súd, ór atú claon uaim féin 
  
2025] 
do chum peacoidh & do chum na ndubháilchiodh, 
gonadh aire {MS page 96}
 so nach bí mo bheatha, dá ghloine 
dá mbím san saoghal, saor ó pheacadh, & asé so 
admhaim an tan bhreathnuighim mé féin am peacthach;
 & más éidir dhamh peacthach do ghairm 
  
2030] 
dhíom féin ar au modh-sa, mar as éidir dá ríribh 
d'fhiaghnaisi Eoin Bruinne, as éidir dhamh a rádha 
ar an raodh ccéadna nách fíu énní mé, & go bhfuilim 
brodhach, gráineamhail, & fós olc, gé go mbeind a 
ngrásaibh, mar adeir Críosd ag Lúcás. & gé go 
  
2035] 
madh aithnidh dhamh gráso nó tiodhlaicthe agam 
féin nách beith in mo chomharsanaibh, ní shaoilim 
go mádh bréag dhamh a rádha gurab lugha & gurab 
uirísle mé iná iad, ór aithnighim & admhaim (do 
chum gan bheith dobhuidhcach) na tiodhlaicthe thug 
  
2040] 
Dia dhamh, & measaim fós gurab mó mé ar son na 
ttíodhlaictheadh-so inád na daoine ag nách fuilid; ionann so ré a rádh & go measaim gurab mó mo chumas ar dhul a sochar do dhaoinibh eile iná cumas na ndaoine dá nách tug Dia na tiodhlaicthe-si. 
  
2045] 
Gidheadh, ar a shon so uile, measaim go bhfuil grása 
éigin folaightheacha ag gach aonmhnaoi dom sheathrachaibh, 
lé mbeirid barr oram, mar {MS page 97}
 adeir S.


---

p.70



Aibhisdín: ‘Bíodh meas mór agaibh, a lucht dhearrsgnaigheas go puiblidhe, ar dhaoinibh ele as
  
2050] 
fearr go folaightheach iná sibh,’ & mar iarras Pól ar an Gcríosdaighe bhfíre a mheas gurab fearr gach énChríosdoighe eile iná é féin, & ní ó chumadóireacht nó ó bhéul amháin as cóir dhúinn so do mheas, acht a bhreathnughadh dá ríribh go bhfuil ní éigin sna
  
2055] 
daoinibh eili tré mbeirid ar mbarr, gé go mbeth maith éigin ionnainne go follas nách taisbéanaid-sin ionnta féin. Gonadh aire so shaoilimsi go mbíd grása éigin foluightheacho ag mo dhearbhráithribh & ag mo dheirbhsheathrachaibh ó Dhia, tréur lugha
  
2060] 
mé féin ináid & as ar éidir dhamh sin do mheas am chroidhe & a admháil dá ríribh. Tairis so, an uair bhíos duine ós cionn cháich eile 'na uachtarán, gé go mbtfth an meas-sa aige air féin ina chroidhe, ní cóir dhó a fhoillsioghadh ó bhréithir d'eagla go
  
2065] 
gcaillfeadh a úghdarrás do chum na ndaoine bhíos faoi do smachtughadh, mar adeir S. Aibhisdín san ionadh thuas; & mar nách uachtarán meisi, admhaim an ní-si, & foillsighim do réir inar mheasoim {MS page 98}
 am
chroidhe, mar as duál d'inghin mo mháthar, .i. an
  
2070] 
Umhla, do dhéunamh.’




---

p.71


Caibidil 15.
------------


### Do dhara hinghin na Humhlachda, .i. Fonn mo Tharcaisnighthe.


Tug Des. taithneamh mór do chéidinghin na 
  
2075] 
Humhlachta, & don neamhdhúil baoi aice a moladh 
dhíomhaoin, & iar cceileabhradh dhi téid leis an 
n-óigh sin fá heólach dhó go seallo idara hinghine na 
Humhla, dár ainm Fonn mo Tharcaisnighthe. 
Fáiltighís an mhaighdean-soin roimhe, & do chuir 'na shuidhe 
  
2080] 
é.


‘Guidhim thú,’ ar Des., ‘Indis damh cionnas do geineadh ón Umhla thú?’
‘Inneósad,’ ar isi. ‘Geinthear ón éadtruime 
atá san Umhla (as cúis & as tosach dá gluasacht ó 
  
2085] 
ísle go hairde & ó bhochtacht go glóir) mian 
roi-ísiol & cách dá meas mar sin, & as don mhian-sa 
ghoirthear Fonn mo Tharcaisnighthe, as ai{MS page 99}
nm dhamhsa as dara hinghean don Umhla.’
‘Ní thuigim thú,’ ar Des., ‘ór cionnas bhúdh 
  
2090] 
éidir leis an n-éadtruime a gluasacht do chum 
ísiol & do chum bheith árd, atá contrárdha dhá 
chéile, ór más í an éadtruime as cúis dá tógbháil 
suas do chum bheith onórach, cionnas as éidir don 
éadtruime chéadna bheith 'na cúis léna cur síos dá 
  
2095] 
heasonórughadh? Guidhim thú,’ ar Des., ‘& mínigh 
so dhamh.’
‘As toil leam sin,’ ar isi, ‘ór as aithnidh dhamh 
nách urasa an gheineamhain-si do thuigsin, mar atá 
sí roi-spioradálta. Ní fhuil a n-éadtruime na Humhla 
  
2100] 
acht an fhoilmhe atá innte óna meas féin. Bídha 
an duine umhal folamh ón uile mheas maith air 
féin, ór mar bhíos an duine díomsach lomnán dá


---

p.72



mheas féin, bídh an duine umhal folamh ón uile 
mheas maith air féin, ar an n-ádhbhar go measann
  
2105] 
gurab lugha é féin & gurab measa iná an uile dhuine 
eile, ionnas gurab í an fhoilmhe-si bheirios an duine 
umhal a bhfad síos (gá mheas gurab cóir dhó féin 
bheith don leith thíos don uile), ionnamhail & bheirios 
an truime an ccloich síos gó a hionad {MS page 100}
 ndílios féin. 
  
2110] 
Gidheadh, dhá fhad síos dá ttéid an Umhla tréas an 
n-édtruime-se & trés an bhfoilmhi, as é a chomhfhad 
sin árduighthear suas í a bhfiaghnaisi Dé, mar adeir 
an Slánaightheóir: ‘Gibé ísligheas é féin, árdaighthear 
é.’ Gonadh aire sin nách fuil a n-ísliughadh na
  
2115] 
Humhla acht árdughadh a luaighidheacht & a nglóir, 
ór as do réir an chéime a n-ísleócha neach é féin san 
saoghal-sa ó urahla, airdcóchas Dia é a nglóir & a 
n-onóir. & as uime sin adeirid na diadhaireadha 
gur ab airde an ghlóir 'na bhfuil Muire a bhflaitheamhnas 
  
2120] 
iná glóir enphearsan dár cruthaigheadh idir 
aingiol & duine, mar do sháruigh iad uile á n-umhla 
ar an saoghal-so.’
‘Tuigim anos,’ ar Des., ‘an ní adeire, a dheirbhshíur, & innis damh feasda do mhéin & do bhéusa.’
  
2125] 
 ‘Do ghéan,’ ar isi. ‘Asé mh'ainm Fonn mo 
Tharcaisnighthe, ór as dom mhianaibh an uile dhuine 
dom dhímheas & dom dhísbeagadh, dom cháineadh & 
dom mhaslughadh, acht a mháin gan peacadh mo 
chomharsan nó míomhodh Dé d'órdughadh, & go
  
2130] 
háiridhe nách ttuga {MS page 101}
 mé féin siocair pheacaidh 
d'éinneach, & as áil leam gan mheas *gan meas* ar bioth do 
bheith aca oram, & so uile ar son Ngrádha Dé.’
Bá hiongnadh lé Des. méin na hingheine-si, mar do 
bhí contrárdha don ghnáthughadh dhaonnaidhe, & baoi
  
2135] 
meas mhná naomhtha aige uirthe,mar do thuig gurab 
ar son Ngrádha Dé do bhíodh an fonn-soin uirthe.




---

p.73


Caibidil 16.
------------


### Do threas inghin na Humhla*,* da ngoirthear Aoibhinn Leam mo Tharcaisnioghadh



  
2140] Gabhais Des. a chead ag dara hinghin na Humhla, 
& téid gu sealla an treas inghean, darab ainm Aoibhinn 
Leam mo Tharcaisnioghadh. Fáiltighis an inghean 
sin roimhe, & tug ionad suidhe dhó 'na fochair féin.



  
2145] ‘Innis dhamh, a ógh,’ ar Des., ‘cionnas rod 
gein an Umhla, ór as éidir a smuaineadh gu madh 
ait lé duine tarcaisne dh'fhagháil suil do chich{MS page 102}
 siodh 
é féin ar n-a tharcaisnioghadh, gidheadh, an uair 
do chífiodh duine an masla nó an tarcaisne dá láthair, 
  
2150] 
& é féin iar n-a mhaslughadh dá riribh, as iongnadh 
leam cionnas bhúdh éidir dhó lúthgháire dho bheith 
air tríd sin; & as uime so bhudh maith leam fios 
an neith nuaidhe-si d'fhagháil.’
‘Inneosad-sa sin duit,’ ar an mhaighdean. ‘Do
  
2155] 
ghabh an Umhla 'na broinn, ag cur aithne & eóluis 
ar a fear pósda dhi, rún ro dhaingean gan cathughadh 
ná cur a n-aghaidh égcóra ná tharcuisne dá ndéanthaoi 
uirthe san saoghal-sa, & tig dhi as sin bheith doibh-risthe dochlaoithe, ionnas nách éidir lé hénní dár 
  
2160] 
cruthaigheadh buaidh do bhreith uirthe. & ní hé 
sin amháin acht beirigh sisi bhuaidh ar gach n-énní 
dá ttairgionn a claoi, & geinthear ón bhuaidh sin 
mórán sóláis. & mar as ón tarcaisnioghadh, & ón 
bhuaidh sin bheireas ar an ttarcaisnioghadh, gheinthear 
  
2165] 
a sólás, as uime sin as inghean don Umhla 
misi, ar a mbí an sólás cédna, & lerab aoibhinn mo 
tharcaisnioghadh.’


---

p.74



‘Cionnas as éidir dhi,’ ar Des., ‘bheith doibh-risthe dochlaoithe an uair nách cuirionn a n-aghaidh
  
2170] 
énneith?’ {MS page 103}
 
‘Inneósad-sa sin duit,’ ar an mhaighdion, 
‘maille ré heisiomláir. An uair thairgios duine slat úr do dhiorghadh, ní bhrisionn í, mar fhilleas go hurasa lais; gidheadh, an uair bhíos cruaidh,
  
2175] 
láidir, daingion, & nách bí soifhillthe, bristhear ar an mball í. As amhlaidh so don dhuine dhlomsach, ór mar bhíos cruaidh, láidir, ag cur a n-aghaidh gach énneith bhíos contrárdha dhó, bristhear é a ccéadóir lé mífhoighidne; gidheadh, mar fhuilngios an Umhla
  
2180] 
a filleadh, ní bristhear í choidhche. & as dá fhoillsioghadh so do sgríobhadh an sgéul fábhaill ar an ndaruigh & ar an ngas ngiolcaighe, .i. gu raibhe an dair roi-reamhar ro-láidir, iar n-a fréamhughadh gu foirtill san thalamh, & a n-aimsir ghaoithe móire
  
2185] 
gur leagadh í & gur briseadh 'na bloghuibh beaga, & gur an an ghiolcach 'na seasamh. A dubhairt an dair ris an ngiolcaigh: ‘Créud do ainic thusa, & tú beag anbhfann, ar neart na gaoithe lér leagadh & lér bloghadh misi, do bhí ramhar láidir?’ Do fhreagair
  
2190] 
an gas giolcaighe: ‘Do bhí tusa, a dhair, ro uaibh-reach, & do shaoilis gu ttiocfadh lat {MS page 104}
 tréd chalmacht 
seasomh ré ní budh láidire iná thú féin, & níor aonthaighis dó ghabháil ós do chionn, & nír iongnadh mar sin gu leagfuidhe thú. Gidheadh, ní amháin
  
2195] 
don ghaoith láidir fhuilngim-si gabháil toram, acht dá gach gaoith dá laighiod, dom fhilleadh & dom chromadh féin roimpi; gonadh aire so nách déanann éanghaoth díoghbháil dhamh.’’
‘Guidhim thú,’ ar Des., ‘a mhaighdean, ó
  
2200] 
thugais éolas do gheineamhna dhamh, innis damh do mhéin & do bhéusa.’


---

p.75



‘Inneósad,’ ar isi. ‘Bídh sólás mór oram agas 
lúthgháire an uair do gheibhim tarcaisne & easonóir, 
nó do níthear égcóir oram, t-áinthear mé nó do 
  
2205] 
gheibhim oil nó athais, & do uíthear fochaidmheadh
fúm, ór as aoibhinn & as sáimh leam ar son Ndé 
gach uair dá ndéanthar so oram.’
Fá roi-iongnadh lé Des. an mhaighdean-sa & 
méad a subháilcheadh, & adobhairt ria: ‘Innis 
  
2210] 
damh, a dheirbhshíur, cionnas bhúdh éidir dhamhsa
leithéid na subháilche-sin agatsa d'fhagháil, ór atú 
conntrárdha don ní sin a deiri-si, ar an n-ádhbhar
nách mothuighim mé féin {MS page 105}
 sólásach an uair tharcaisnighthear nó mhasluighthear mé, & ni hé sin amháin 
  
2215] 
acht mothuighim mé-féin lán d'fheirg & do dhólás
do bhuaidhreadh.’
‘A sé ádhbhar fá a mbí mar sin,’ ar isi, ‘mar 
nách fuil urduil an dadoimh d'umhla ionnad; & as 
comhardha maith'an ní sin a cleire ar dho bheith 
  
2220] 
lán dod ghrádh & dod mheas féin & líontha dh'uabhar. 
Gidheadh, ó do tharruing Dia do chum an thighe-si 
thú, múinfeamaoid duit bheith subháilceach, & an 
croiceann tuguis lat do chur dhíot, & bheith ad dhuine 
eile dár bhfágbháil; & uillmheócham thú dochum 
  
2225] 
gumadh éidir lat labhairt ré Grádh Ndé, ór do bheith 
do thuras díomhaoin ar mhodh eile. Ar an n-ádhbhar 
so, madh áil leat mo shubháilce si do bheith agad, 
ní fuláir dhuit ó thús rao dheirbhshíur rér labhrais 
roimhe so, dar ab ainm Fonn mo Tharcaisnighthe, do 
  
2230] 
chur ad chroidhe gu daingean, & smuaineadh 
meinic uirthe, & a rádh at inntinn mar so: ‘As áil 
& as mian leam ó so suas bheith iar nam tharcaisnioghadh & iar nam mhaslugliadh, aindligheadh 
d'fhulang, & bheith am fhuigheall fochaidmhidh &
  
2235] 
fanámhaid {MS page 106}
 ag cách, & fá mhímheas ag gach én 


---

p.76



nduine.’ & dá raibh an fonn-so agad ad chroidhe, 
tiocfae lé hurnaighthe, lé díthcheall & le dúthracht do 
chum mo shubháilce-si do bheith agad; gidheadh, 
ní a n-éineacht acht a ndiaigh a chéile, ag cleachtadh
  
2240] 
gu meinic tarcaisne & aindligheadh d'fhulang, & gach neith eile bhías contrárdha dhuit. & gé gu moitheócha tú documhal ó thosach tré chontrárdhacht na cédfaigheachta, tiucfae leis an ccleachtadh & leis an ngnáthughadh dochum a chlaoithe fá dheireadh go
  
2245] 
hurasa, ionnas gu moitheócha tú féin sólás ort fád mhaslughadh. & bíodh a fhios agat gurab mór atá uait ar chomhéigniodhadh do dhéanamh ort féin dochum gu mbiadh fonn agat ad tharcaisnioghadh & at easonórughadh, ór as deimhin nách bí énduine
  
2250] 
umhal acht an tí bhíos ceart fíréan, & gibé ar nách bí fonn a tharcaisnighthe, a easonóruighthe, a mhas-luighthe, & fanámhuid do dheanamh faoi, nách bí fíréan nó ceart.’
‘As iongnadh leam,’ ar Des., ‘an ní a deire,
  
2255] 
.i. nách bí enneach fíréan ná ceart acht an tí ar a mbí an fond {MS page 107}
 sin a deire. Cionnas as éidir sin?
ór as beag do geabhthar *géabhthar* do dhaoinibh fíréanta nó ccarta mar sin, & dar leam ní maith résun na mbriathar soin a dubhartais.’
  
2260] 
‘Cuirfeadsa a ccéill duít, *duit*’ ar isi, ‘maille réasún féin gurab fírinneach an ní a dubhart. As dearbh gibé ar bioth atá fírén nó ceart, gurab mian leis a cheart & a dhualgas féia do bheith ag gach aon, & gach ní as cóir dhó d'fhagháil ó dhligheadh; & muna
  
2265] 
dhligheann an duine d'fhagháil acht tarcaisne & masla, ainndligheadh & fanámhad, as ainbfhíréan, éicceart é muna raibh fonn air sin d'fhagháil.’
‘Cionnas dhearbhas tú,’ ar Des., ‘nách dligheann an duine acht tarcaisne & easonóir?’
  
2270] 
‘As urasa leam sin do dhearbhadh,’ ar isi. ‘As


---

p.77



follas gurab dual an mhaith do ghrádhughadh, 
d'iarraigh, do shanntughadh, d'onórughadh, do mheas 
& do mholadh; & dá uaisle & dá feabhas dá mbia, 
gurab móide dhlighthear so dhi. As follas mar an 
  
2275] 
ccéadna a chontrárdha sin, .i. gurab cóir dhúinn 
fuath, gráin, & tarcaisne do bheith {MS page 108}
 aguinn ar an n-olc, & a inghreim, & a easonórughadh, 
  
2280] 
& a iomcháineadh; & mar atá an uile pheacthach olc, as éigion gurab dual a tharcaisnioghadh & a easonó-rughadh, a neamhghrádhughadh, & fochaidmheadh 
do dhéanamh fáoi.’
‘Dearbh dhamh an ní-sin,’ ar Des., ‘.i. gu 
bfhuil an uile dhuine olc.’
‘As toil leam sin,’ ar isi. ‘Ní fhuil maith acht
  
2285] 
Dia amháin; ar an n-ádhbhar sin atá an duine 
uá féin gu holc.’
‘Dar leam,’ ar Des., ‘ní maith dhearbhas tú fós gu bfhuil an uile dhuine olc.’
‘As maith,’ ar isi, ‘agus dearbhaim mar so ní 
  
2290] 
sa mhó an ní céadna. Atá Dia maith, & ní fhuil ní 
ar bioth nách fuil 'na Dhia, maith uaidhe féin, acht 
olc. Ar an n-ádhbhar sin atá an duine, nách fuil 
'na Dhia, olc, & má tá sé olc, as dú dhó ó cheart 
neamhghrádh, tarcaisne, easonóir, & gráin d'fhagháil.’
  
2295] 
‘Féuch,’ ar Des., ‘nach fuilim coisgthe lé 
arguimeintibh fós, lé ttairge a dhearbhadh nách fuil 
maith acht Dia amháin, & mar sin nách fuil éinní 
nách fuil 'na Dhia, maith; ór adeir an sgrioptúir 
naomhtha go {MS page 109}
 bhfacoidh Dia na huilc do rinne, & go 
  
2300] 
rabhadar, ní amháin maith, acht ro-mhaith. & fós 
má tá Dia maith—mar atá gan amharas, uair asé 
féin an mhaith fhíre, & an árdmhaith uas gach 
maith—an uair as é as cúis don uile chréutúir, & do 
chruthoigh iad, as éigean go bhfuilid uile maith, ór


---

p.78


  
2305] 
as dual don ní do níthear bheith cosmhuil réna chúis, 
mar adeir an feallsamh; & má tá an uile ní dár 
chruthoigh Dia ro-mhaith, ní héidir nách fuil an 
duine, atá 'na chréatúir as uaisle dár chruthoigh 
do na créutúiribh corpardha, mur an ccéanna ro-mhaith; 
  
2310] 
& má tá sé maith, do réir na loighice sin 
agatso, as éigion a admháil gurab cóir grádh, onóir, 
agas moladh do thabhairt dó, & meas maith do bheith 
air.’
‘Ní háil leam,’ ar an mhaighdean, ‘dol a 
  
2315] 
nduibheacán diospórachta riot, ór atá sin a n-aghaidh 
mh'umhla; gidheadh míueóchad duit na neithe 
adubhart, do chum go ttuigthea iad.
Bíodh a fhios agat nách fuil maith acht Dia 
amháin, & go n-abair bél an Tighearna so san soisgél {MS page 110}
 
  
2320] 
naomhtha. Tairis sin, as amhlaidh as cóir so do 
thuigsin, nách fuil maith ag éinní uaidhe féin iná 
óna nádúir acht ag Dia amháin, 'sa dhísligheacht 
bheith maith uaidhe féin & ó nádúir; ór gé go bhfuil 
gach éinní dár chruthaigh Dia maith, má mheasmaoid 
  
2325] 
iad do réir na nádúire thug Dia dhóibh, ní uatha 
féin, ná óna nádúir, atáid maith, acht ó Dhia do 
pháirtigh riú & tug dhóibh gach maith dhá bhfuil 
aca. Gidheadh, ní héanchuid dá mhaith nádúrtha 
neamhchruthaighthe neamhfhoircneadhoidh, as 
  
2330] 
iononn is é féin, atá spioradálta go huilidhe & nách 
éidir do roinn, tug dhóibh, acht maith chruthaighthe 
chríochnuighthe chuimir do rinne as neimhthní, as 
ionann is iadsan; & ar an n-ádhbhar-soin, má 
mheasmaoid an mhaith-si atá sna créatúiribh, do 
  
2335] 
chuir Dia ionnta, as dual grádh, onóir, & moladh do 
thabhairt dóibh. Gidheadh, as do Dhia théid so 
uile, & ní do na créatúiribh; & as ar an modh-sa as 
cóir dhúinn grádh do thabhairt dúinn féin & don uile


---

p.79



chréatúir, .i. an mhéid go bfhuilid maith ina subsdainnt, 
  
2340] 
ina {MS page 111}
 nádúir, & ina mbeith, & ní fhuil ann so
acht Dia do ghrádhughadh inntibh.
Ná sanntuigheadh aoinneach, ar an n-ádhbhar sin, 
a mholadh ná a onórughadh ná a ghrádhughadh ar 
son aoinneith dá bhfuil aigei-uaidhe féin, acht ar son 
  
2345] 
na maithiosa thug Dia dhó, agus gan an moladh sin
nó an n-onóir d'iarruigh mar sin féin dó féin, acht 
do Dhia amháin, ór as mór an t-eideirdhealughadh 
atá idir a mbí ag duine ó Dhia & a mbí aige uaidhe 
féin. Do chéidneithibh, as ó Dhia atá aigi á bfhuil 
  
2350] 
do mhaith nádúrtha & do thiodhlaicthibh aige; 'na
dhiaigh sin as uaidhe atá aigi, sna neithibh mórálta, 
bheith 'na íomháigh bhéo ag Dia, & an mhaith & an 
tshubháilce do shanntughadh, & na deaghoibreacha 
da dhénamh. As uaidhe féin cheana atá aige na 
  
2355] 
droichmhiana, & é féin do dhénamh léna dhroichbhésuibh éagcosmhuil ré Dia, & bheith dubháilceach 
lochtach, & an t-olc do shanntughaclh agas d'oibriughadh. 
As so thuigthear gu follas gurab é an 
t-olc atá ag an duine uaidhe féin, & as díslidheacht 
  
2360] 
dó san {MS page 112}
 staid ina bfhuil d'éis pheacuidh Adhuimh.
As dual dúinn mar so grádh do thabhairt don 
uile ní do chuir Dia san nduine, .i. don bheith, & 
don mhaith nádúrtha, & gan an duine do ghrádhughadh 
ar a shon féin acht ar son Ndé, & gráin & fuath do 
  
2365] 
thabhairt do chuid an duine féin, .i. don locht, don 
pheacadh, & don dubháilce, ionnas gurab éidir linn 
onóir & míoonóir, cion & neimhchion, do thabhairt 
d'én nduine abháin ar mhodhuibh éxamhla. & ós 
éigion dá gach én nduine, dá naomhthacht & dá 
  
2370] 
fheabhas dá mbiadh, a admháil nách fuil aige uaidhe
féin acht an t-olc, as cóir dhó, dhá mhéad do 
thiodhlaicfeadh Dia dhó do shubháilcibh, do ghrásaibh,


---

p.80



& do dhearlaicthibh, gan fonn a mholta, a onóruighthe 
nó a ghrádhuighthe féin do bheith air, acht an
  
2375] 
moladh, an onóir, & an ghlóir do léigion uile ag Dia, 
as tobar & as cúis don uile mhaith, & ós aithnidh 
dhó gurab úaidhe *uaidhe* féin atá a chuid uilc & dubháilciodh 
aige, fonn a easonóruighthe, a mhaslaighthe, a 
tharcuisnighthe {MS page 113}
 & a cháinte do bheith air; & an
  
2380] 
uair thig do chum an fhuinn-se, as éidir dhó baramhail 
mhaith do bheith aige gu bfhuil féin fíréan, ceart. 
Agas an tan as cóir don duine mhaith, dhá naomhthacht 
agus dá ghloine dá mbiadh, fonn do bheith 
aige 'na mhaslughadh & 'na tharcaisnioghadh, nách
  
2385] 
búdh mór an égcóir don drochdhuine dhubháilceach, 
as airighe ar mhasla & ar mhíocháta, gan an fonn so 
do bheith air acht a chonntráir, .i. fonn a 
ghrádhuighthe, a onóruighthe, a mhoitha, & a mhóir-mheasa? Ná smuaineadh an drochdhuine gurab
  
2390] 
mór an ní do ní, gé gu mbeath an fonn-so air, & gu 
bfhuil d'fhiachaibh ar an nduine naomhtha a bheith 
air fhéin.’
Fá mór do thaitin lé Des. gach a ndobhairt an 
mhaighdean, & adobhairt ria: ‘Guidhim thú, múin
  
2395] 
damh na neithe as mó do bhéaradh cuidioghadh 
dhamh fán bhfonn naomhtha-sa d'fhagháil & do bheith 
oram.’
‘Ag so an dá ní,’ ar ise, ‘as fearr chuige sin,— 
an cední, ionmhaine Dé an dara ní, fear pósda mo
  
2400] 
mháthar an Umhla. Fá ris so, má ghabhann tú an 
chomh{MS page 114}
airle do bhéar-sa dhuit, búdh héidir lat
mórán dod leas féin do dhénamh san thigh-si & mo 
shubháilce-si d'fhoghlaim go hurasa.’
‘Do ghéan do chomhairle ’ ar Des., ‘ó chroidhe
  
2405] 
mhaith.’


---

p.81



‘Meas agat féin,’ ar ise, ‘& cuir ad chroidhe go 
daingean nách fuil námha nó easccara ar domhan 
as mó ag Grádh Dé (ar a bhfuil roi-chion agodsa) 
iná do cholann ainmhianach féin; ar an n-ádhbhar-sa 
  
2410] 
gnáthuigh gacha maidne & gacha hoidhche labhairt 
rét anam mar so: ‘Faiciom, a mo anoim, cionnas 
bhéaras tú gráin a niogh don drochcoluinn-se, as 
easccara dot Thighearna & dot Chruthaightheoir 
mhilis, Iosa. Faiceam créd an fonn bhíos ort fána 
  
2415] 
tarcaisnioghadh, fána heasonórughadh, fána maslughadh, 
& fána hinghreamughadh, lé fochuidmheadh, lé 
náire, lé himdheargodh, lé hiomcháineadh, & leis 
gach ndrochbhail eile.’ & iar tteacht na hoidhche 
abair an ní céanna: ‘Faicim, a mo anuim, cionnas 
  
2420] 
fríoth thú a niogh ar ghráin do thabhairt dot choluinn, 
th'easccara féin agus do thighearna, & cionnas do 
bhí {MS page 115}
 fonn a heasonóruighthe, a tarcaisnighthe, & a 
masluighthe ort, & créad an díthchioll do rinne tú 
ar a smachtughadh & ar a hinghreim gan a coigill a 
  
2425] 
ccúis ar bioth.’ & dá ccongmhae an cleachtadh-sa, 
a dhearbhráthair,’ ar an mhaighdean, ‘& gan a 
léigean as do chuimhne ná as do smuaineadh, búdh 
héidir lat teacht do chum mórán subháilcheadh & go 
céim n-árd san Umhla, & biaidh gráin agat ar do 
  
2430] 
cholainn & ort féin, & búdh fonnmhar lat tarcaisne 
& easonóir d'fhagháil dí & an tan thairgfeas duine 
oile spreagadh nó masla do thabhairt duit, biaidh 
misi & mo shubháilche agat, ór búdh sólásach sáimh 
leat an mhasla sin d'fhagháil, & do bhéarae buidheachas 
  
2435] 
do Dhia, ag rádh: ‘Beannughadh & moladh dhuit, 
a Thighearna, fhuilngeas an díoghaltus-sa do theacht 
ar námhaid mo Chruthaightheóra & mo Shlánaightheóra, 
Iosa Críosd.’’




---

p.82


Caibidil 17.
------------


### Do cheathramhadh inghein na {MS page 116}
 
2440] Humhla, dárab ainm an
Tshimplidheachd.


As mór an sólás fuair Des. a ccomhrádh na 
hingheine-se, & iar ngabháil a cheada ria, téid a
  
2445] 
ccuideachta na banaodhuighe go sealla cheathramhadh 
inghine na Humhla, dá ngoirthí an tSimplidheachd. 
Fáiltighis ré Ndes., & cuiris 'na shuidhi é, & do
thionnsgnadar araon labhairt ar Dhia. Fiafraighis 
Des. dí cionnos do geineadh í ón Umhla.



  
2450] ‘Inneósad *Innéosad* sin duit,’ ar an teachd. 
‘Gabhaidh an Umhla gu meinic óna fior phósda 
duibhiogán mór do smuaintighthibh simplighe cearta 
comhthroma, ag smuaineadh ar an ní as fíu 
na neithe, ar a bhfoirfeacht, & ar a neamhfhoirfeacht;
  
2455] 
& tig as so gu measann sí gurab cóir dhi féin bheith 
taobh thíos dá gach {MS page 117}
 énnduine, & gan bheith as 
cionn éinneich. & mar as taosga reathas an t-uisge 
do líonadh na n-ionad n-ísiol ndomhuin, iná do 
líonadh na n-ionad n-árd, as amhluidh sin thuitios
  
2460] 
uisgeadha spioradáltha na ngrás, *ngrás* & gu háiridhe *háiridhe* na heagna, gus na croidheadhuibh ísle doimhne tré 
mheas maith do bheith aca ar an n-uile ní. & as 
uime sin adeir Solamh gu n-áitigheann an eagna a 
bhfochair na Humhla, & a deir Pól gu ttugann an
  
2465] 
duine spioradáltha meas maith ar gach n-éinní & as 
ann san ísle-se, as an duibhiogán smuaintightheadh, 
gheinthear misi, mar bheirim aithne & meas simplidhe 
ar na neithibh.’
‘Innis damh anois,’ ar Des. ‘do bhéasa.’
  
2470] 
‘As béas damh,’ ar isi, ‘baramhuil réidh 
shimplidhe gan chumadóireacht, gan fhimíneacht, do


---

p.83



bheith agam ar gach n-uile ní, & gan droichmheas 
ná drochfháth do bhuain as éinní dá bhfaicim ná dhá 
cchunim, acht a mheas gurab maith naomhtha do 
  
2475] 
níthear gach éinní. Go háiridhe ní thughaim 
bharamhuil gurab ó dhroichinntinn do níthear ní ar 
bioth, & ní bhí amharas sarr chúis sin agam ar
éanndu{MS page 118}
ine acht oram féin amháin, ór bím a bfhaire 
oram féin do ghnáth, ar mo smuaintighthibh & ar 
  
2480] 
mo mhianuibh, & bídh súil na críonnachta osgoilte 
agam do chum an uilc do sheachna, mar a deir an 
Slánaightheóir, & dochum gu madh éidir leam bheith 
subháilcheach.’
‘Nach beitheá subháilcheach mar búdh *bhúdh* eadh,’ 
  
2485] 
ar Des., ‘& gan an súil sin do bheith oscailthe 
agad?’
‘Ní bheinn,’ ar isi, ‘ór ní fíu éinní an tshimplidheacht 
gan chríonnacht, agus as mó an dochar 
do ní iná an sochar, & ní háil lé Grádh Ndé na daoine 
  
2490] 
bhíos éigcríonna.’
‘Guidhim thú, a dheirbhshíur,’ ar Des., ‘mínigh 
dhamh cionnas bhíos tú simplidhe ris an uile, nó 
créd dá ngoireann tú bheith simplidhe?’
‘Ag so,’ ar isi, ‘na trí neithe ina mbím 
  
2495] 
simplidhe, a smuaineadh, a labhairt, & a n-oibrioghadh. 
Ní háil leam neithe ro airde do smuaineadh, iná 
onóracha, ná dighnitidhe, ná díomhaoineas an 
tshaoghail; & smuainim do ghnáth oram féin gurab 
mé bean riaghaltha as lugha foghnamh ar domhan,
  
2500] 
& as mó atá mídhiongmhála dochum bhe{MS page 119}
ith a
seirbhís Dé & smuainim gu bhfuil cách eile naomhtha, 
beannaighthe, lán do shubháilchibh. An dara ní, ní 
háil leam briathra bheanas ré cluain nó ré bladar, nó 
bhíos ar na ndealbhadh go milis, np bhíos greannmhar, 
  
2505] 
ait, nó magamhail, acht comhrádh réidh simplidhe as


---

p.84



a ttuigthear As eadh, nó Ni *Ní* headh, ór as ó dhroichfhréimh thig a labhairthear ósa cheann so. An treas 
ní, ní háil leam preasántuidhe náid seóid *séoid* uaigneacha 
ná bhreaghdha do dhéanamh ná do ghlacadh, náid *naíd*
  
2510] 
minneithe nó siotuidhe eile bhíos *bhiós* gan fheidhm, gé gu 
mbeidís áluinn ré súil, ná obair ar bioth shaoghaltha, 
acht neithe simplidhe garbha tarbhacha, nách 
tairngionn do chum díomhaoinis mé ór coimhéduidh 
na hoibreacha uirísli simplidhe so mo chroidhe san
  
2515] 
 umhla, & dobudh guasachtach dhamh a chonntrárdha 
sin do dhéanamh.’
‘Cionnas?’ ar Des.
‘Innéosad sin duit,’ ar an tShimplidheachd. 
‘Bíodh a fhios agad, an {MS page 120}
 tráth fár ghlac ar máthair,
  
2520] 
 an Umhla, misi san tigh-si, gurab é feidhm & oifig 
tug dhamh dhá chloich uaisle atá againn san tigh-si 
do chomhéud, dá ngoirthear Gloine Chroidhe & 
Neamhurchóid. Atáid na leaga lóghmhara so 
comhuasal is sin nách éidir a luach d'innisin; & as
  
2525] 
dochum na seód *séod* mbuadha-sa d'fhagháil do tógbhadh 
an mhainistir-si, & a bhfuil do mhainistreachaibh 
eile ar an bhásach-so, & fós as dochum na gclach 
ccéadna-sa d'fhagháil & do choimhéud do nímíd-ne 
ar n-uile dhaghoibreacha. & ar an n-ádhbhar so dá
  
2530] 
léiginn-si don dhíomhaoineas nó don dheismireacht 
teacht asteach ar dhoras mo chroidhe, mo bheóil, nó 
mh'oibre, do ghoidfeadaois na seóda-so uainn; & dá 
bhríogh so bídh meas mhná éigcríonna aguinn ar an 
mnaoi riaghaltha nach órduigheann & nach díorghann
  
2535] 
a ndéunand ó smuaineadh, ó bhréithir, ó ghníomh, 
dochum na gcloch n-uasal-sa dh'fhagháil & do 
choimhéad.’
‘Créad da bhfoghnuid na clocha uaisle sin?’ 
ar Des., ‘nó cionnas nach fuiltí-si, agas sibh in bhur {MS page 121}


---

p.85


  
2540] 
mnáibh riaghaltha bochda, a nguais tuitme a bpeacadh
na sainnte tréas na seóduibh *séoduibh* ro dhaora ro uaisle sin 
atá aguibh, & a liacht duine bocht ag ég don ghorta 
seachnóin an fhásaigh-si?’
‘Ní fhuilmíd san mbaoghal sin,’ ar isi, ‘ór gé 
  
2545] 
gu madh éidir sainnt & mealládh do theagmháil
ngrádh & a bhfonn & a seilbh shaidhbhris eile (bíodh 
gu mbeith 'na shaidhbhreas spioradáltha féin) do 
réir na críche fá sanntuighthear nó fá sealbhuighthear 
é, nó do réir mar churthar é, gidheadh, ní héidir 
  
2550] 
mealladh ná sainnt do bheith a ngrádh na seód
n-uasal-sa atá aguinne, ar an n-ádhbhar gurab dochum 
seirbhísi & sóláis do dhéanamh *dhénamh* do Ghrádh Dé, & 
dochum a onóruighthe leó an tan tig dar ttigh, nó 
thiaghmaoid-ne dhá thigh-sion, shanntuighmíd iad; 
  
2555] 
ór gé gu madh éidir meirge dhroichinntinne d'fhás
san saidhbhreas oile, mar bhíos ós aird gan fholach, 
ní hurasa do mheirge ná do mhíol chríon an 
díomhaoinis ionad d'fhagháil dochum an tshaidhbhris-si do chreim, mar bhíos a ccleith san chroidhe, & 
  
2560] 
nách faicionn aoinneach é acht Dia {MS page 122}
 amháin & an 
tí ga mbí.’
‘Cionnas,’ ar Des., ‘nách budh baoghlach don 
tshaidhbhrios sin féin meirge nó míol críon, dá 
ttairngeadh an tí agá mbí amach ar chomhair ccáich 
  
2565] 
é?’
‘Ní baoghlach,’ ar an tShimplidheacht, ‘ór 
más dochum gu bfhaicfidhe an bfhuil aige thaisbéanas 
é, an tráth shanntuigheas nó thionnsgnas a thaisbéanadh, 
ní fhaghann enní aige féin de; & as gnáth 
  
2570] 
 leis an tí agá mbí eagla do bheith air nach bí aige, 
& bheith ag dréim do shíor réna fhagháil, ionnamhail 
is nách biadh sé aige; & as minic thiodhluictheas an 
Tighearna é do dhuine nách saoileann & nách 
smuaincann a fhagháil, & dá nách feas an bfhuil aige


---

p.86


  
2575] 
 nó nách fuil. & as é fáth fá ndéanann an Tighearna
so, d'eagla gu ngadfadh an t-andóchas nó a mheas
féin, bhíos a bhfolach *bfholach* a ccroidhe an duine, uaidhe é.’
Ba mór do thaitin lé Des. comhrádh na
Simplidheachda, & a dubhairt ria: ‘Múin damh
  
2580] 
cia hiad na neithe as tarbhuidhe dochum na ccloch 
n-uasal-soin do choimhéd.’
‘Eideir mhórán do neithibh, ní fhuil ní as 
tarbhuidhe chuige sin,’ ar isi, ‘& {MS page 123}
 as mó atá do 
riachtanas ar na daoinibh óga thionnsgnas, & nách
  
2585] 
téid fós a n-olc do na daoinibh aosda féin, iná 
teitheamh, & dóirsi na ccéadfadh d'iadhadh, ór ní 
hurasa a ccoimhéad gu maith a bfhochair mhóráin 
chomhluadair & chainnte, uair samhluighthear ar 
n-anam ris an sgáthán ghabhas chuige íomháigh gach
  
2590] 
neith dá ccuirthear ar a chomhair, nó ris an cciaraigh 
mbuig chongmhas fioghair & cuma gach cuirp dá 
tteanntar ria.’
‘Cionnas,’ ar Des., ‘fhéudfas an tí bhias a 
ccoimhthionól teitheamh & doirsi a chédfadh
  
2595] 
d'iadhadh? Nách faicionn thú gurab éigion dó dul 
annso & ann súd, & labhairt ris an bpearsain-se & ris 
an bpearsuin eili & ré cách uile, gach uair fhógraid 
na huachtaráin dó é & & dá ndearnadh a chontráir 
so, do measfuidhi go mbeith lán do dhéanmhus &
  
2600] 
d'ainiongnadh ann féin, & do-bhéaradh mur sin cúis 
fhuatha & ithiomráidh do chách eili.’
‘As fíor,’ ar ise, ‘gurab éigean mórán do 
labhairt, do chlos, & d'fhaicsin do chum tola na 
n-uachtarán do choimhlíonadh, & do chum an chairdis
  
2605] 
 {MS page 124}
 & an ghrádha do choimhéad. Gidheadh, as
inchiontuighthe an tí do ní iad so dá dheoin féin
gan riachtanus ná uachtaráin dá choimhéigniughadh,
ní hionann & an tí do ní lé riachtonus nó lé haithne


---

p.87



uachtoráin iad, ór do gheibh luaigheacht ó Dhia gá 
  
2610] 
ndéanamh, go háiridhe an uair do ní a dhíthchioll, 
mar as cóir dhó, do chum na ccloch n-uasal-sa do 
choimhéad.’
‘& créad an díthcheall as cóir dhó do dhéanamh,’ 
ar Des., ‘do chum nách tuillfeadh meas duine 
  
2615] 
mhainneachtnuigh do bheith air?’ 
‘Ní fuláir,’ ar isi, ‘don tí dá nách éidir bheith 
a n-uáigneas, & ar a ccuireann aithne a uachtaráin 
nó riachtonus fíre d'fhiachaibh bheith a ccomhluadar 
dhaoine, mise do bheith 'na fhochair, ór dá rabhar-sa 
  
2620] 
'na choimhideacht, gé go siobhluigheadh an saoghal,
ní baoghal dó na geama uaisle-si do chailleamhuin.’
‘Ar son Ndé,’ ar Des., ‘tabhair eisiomláir ar 
sin damh, uair as mór feidhm na ndaoine simplidhe 
ar na neithibh do mhínioghadh dhóibh.’
  
2625] 
‘Do ghéan,’ ar an tShimplidheacht. ‘Gibé 
léarab áil an ghloine chroidhe & an neamhurchóid do 
choimhéad (atá 'na ccrích & 'na ccus{MS page 125}
póir ag na 
subháilchibh lé bhfaghthar an chríoch dhéigheanach 
as éidir don anam d'fhagháil san saoghal sa, .i. 
  
2630] 
Déshearc fhoirfe), ní fuláir dhó teitheamh, & doirsi a 
chédfadh do dhrud; & munab éidir leis so do 
dhéanamh, beireadh misi lais 'na choimhideachd, & 
cuireadh mé 'na shúil deis an tan fhéachfas ar gach 
n-uile ní, & an uair thairgfeas an tshúil chlé féachain 
  
2635] 
ar na neithibh maille saint nó le meardhántas, 
filleadh súil deas na simplidheachta gá shilleadh, dá 
smuaineadh nách fuil san uile dhuine, idir mhnaoi & 
fhear, acht aingiol & clann don Thighearna. Measadh 
fós nách fuil sna créatúiribh eile acht orgáin & adhbha 
  
2640] 
cíuil bhíos ag moladh & ag beannughadh an Tighearna 
do ghrés, do chum ar cruthoigheadh iad; & géubhoidh 
an tshúil deas ar an modh-sa leithsgél a ccluinfe & a


---

p.88



bhfaicfe ina comharsom, & molfoidh & beannóchoidh 
Dia sna crétúiribh do chum a cclaonann súil na
  
2645] 
sainnte, ag smuaineadh sgéimhe, mhillseachta, 
mhaitheasa, & shubháilche an Tighearna ionnta, & 
adéara ris féin: ‘Ní háil leam saint ná grádh do 
thabhairt don chrétúir-si, ór {MS page 126}
 ní chuige sin do 
chruthoigh an Tighearna é, acht do chum go ngráidheóchuind
  
2650] 
& go mbeinneóchoinn a mhórdhacht 
naomhtha tríd agá fhaicsin.’ Ní fuláir dhó mar an 
ccéadna,’ ar isi, ‘mo bheith 'na choimhideachd sna 
neithibh adéara & do ghéana sé.’
‘& cá tráth,’ ar Des., ‘do ní nó adeir duine na
  
2655] 
neithe lé simplidheacht?’
‘An uair,’ ar isi, ‘bhíos an inntind lé a ndéanand 
nó lé n-abair iad glan díreach, & bhíd na neithe féin 
maith ceart, ó uile shiorcumstaint nó thimchiolmhadh 
ionaid, aimsire, & phearsan, & nách déantur iad acht
  
2660] 
do chum glóire & moltha Dé, nó do chum sláinte a 
chuirp nó a anma féin nó a chomharsan, nó leasa 
an mhaitheasa puiblighe. As amhloidh sin shiobhluidheas duini go simplidhi is na huili neithibh, & 
shiobhluidheas go hinnill daingean a slighidh bhflaitheamhnois,
  
2665] 
do chum ar cruthoigheadh inn.’ {MS page 127}




---

p.89


Caibidil 18.
------------


### Do chúigeadh inghin na Humhla*,*dá ngoirthear an Bhochdachd.


Ba roi-bhinn le Des. comhrádh na Simplidheachda, 
  
2670] 
& iar cceileabhradh dhí, téid a ccuideachda na
maighdine sin baoi ag déanámh eólais dó go sealla 
an chóigeadh hinghean don Umhla, dár ainm an 
Bhochdachd; & iar bfháiltioghadh réna chéili dhóibh, 
& iar suidhe, do thionnsgainseád labhairt ar Dhia.



  
2675] Adobhairt Des.: ‘Innis damh a inghean, cionnas
do geineadh ón Umhla thú?’
‘Inneósad,’ ar an Bhochdachd. ‘Measuigh ar 
máthair, an Umhla, do ghnáth go bhfuil féin folamh 
ón uile mhaith, & nách fuil foirfeacht ná iomláine ar 
  
2680] 
bioth aice, mar do innis an chéidinghean duit, .i. an
Admháil, & do ní ar an n-ádhbhar sin sac mór innte 
féin do chum saidhbhris maithiosa Dé do ghacadh inn, ór as do chum a thiodh{MS page 128}
luicthe dá chréatúiribh 
do rinne Dia an uile shaidhbhrios, & as ait leis bheith 
  
2685] 
dá thiodhlacadh dhóibh. & mar as aithnidh
maith dár máthair na béasa-sa an Tighearna, ní ar 
na daoinibh díomsacha do ní aithris, agá mbí a 
bfhochrus lán do mheas orra féin, ionnas nách bí 
ionad aca ina ttuillfiodh maithios Dé, acht do ní a 
  
2690] 
díthcheall ar í féin d'fholmhughadh ó mheas uirre
féin, ag breathnughadh nách uaithe féin atá éinní dá 
bhfuil aice, mar do chualaidh tú ón chuid eile dom 
dheirbhsheathrachaibh. & iar mbeith folamh dhi 
mar sin do réir a breathnuighthi féin, guidhidh do 
  
2695] 
ghnáth an Tighearna fána sac do líonadh, ag iarruidh


---

p.90



déirce air, ag aithris ar na bochtaibh théid ó dhorus 
go doras, nách gnáthuigheann an chuid bhíos slán dá 
mballaibh nó dá n-éadach do thaisbénadh, acht an 
chuid bhíos caite nó briste dhe, & an chuid bhíos
  
2700] 
easlán ciorrbhadhach nó créachtach dá ccorpaibh, 
do chum na ndaoine do chí iad do ghluasacht do 
chum truaighe & trócaire; & ní hé so amháin, acht 
tuirsighid cách lé comh{MS page 129}
arcaibh do chum déirce do
bhuain díobh, munab éidir leó ar mhodh eile, lé
  
2705] 
hainleanmhain liosda féin. As mar so do ní an 
Umhla, ór an tan mheasas sí í féin folamh ó mhaitheas 
spioradáltha, cuiridh roimpe bheith ag iarroidh déirce 
do ghnáth, & mar sin gheinthear misi uaithe; & asé 
mh'ainm an Bhochtachd. & do bheirim mo láimh
  
2710] 
dom mháthair ag breith eólais di ó dhoras go doras 
idir naomhoibh na cúirte neamhdhoidhe, ag guidhe 
a bfhoghair do chum an Tighearna, & taisbéanaim 
dhóibh mo chréchta féin & creachta mo mháthar, ar 
riachtanos, ar mbochtacht spioradálta, & ar n-uile
  
2715] 
uireasbhoigh, & do-ním so lé huaillfeartoigh & lé 
gothoibh árda mailli re crádh ccroidhe, & labhroim 
ré naomh dhíobh anois & ré naomh eile arís ag 
cuartughadh fhlaitheamhnais mar sin, & labhroim 
ríu uile ar uairibh do chum go ngluaisfinn iad lé
  
2720] 
liosdacht féin do chum déirce do thabhairt damh, &
tiaghuim arís a bhfiaghnuisi an Tighearna féin léna
bfhoghar-san, dá thuirrsiughadh lém dhéaruibh & lém
osnadhuidh dochum gu {MS page 130}
 bhfóireadh mo riachtanos.’
‘Innis damh a mhaighdean,’ ar Des., ‘do
  
2725] 
bhéasa.’
‘Do thréigeas an saoghal uile,’ ar isi, ‘ar son 
Ngrádha Dé & ní fhuil éinní agom dhe, & ní háil 
leam & ní shanntoighim a bheith.’


---

p.91



‘Créad an ní ina bhi'uil do shólás nó th'aoibhneas 
  
2730] 
mar sin?’ ar Des.
‘Asé sólás, asé aoibhneas, & asé saidhbhrios 
as annsa leam ar domhan, bheith folamh gan éinní don tshaoghal ar son Ngrádha Dé,’ ar ise.
‘As iongnadh leam sin,’ ár Des., ‘ór do 
  
2735] 
hinnisiodh dhamh nách fuil aoinneach ar domhan as 
saidhbhre & as uaisle iná an tighearna do thogh an 
mainistir-se, & créd fá n-aontuigheann daoine do 
bheith 'na thigh lán. do bhochtacht, do riachtanus, 
& d'ainnisi? & as deimhin,’ ar Des., ‘nách tuigim
  
2740] 
créd an tsheirbhís nó an sólás bheanus seision as 
ibhse do bheith bocht.’
‘Inneósad sin duit,’ ar isi. ‘Asé an tighearna 
do thóguibh an mainistir-se as Rí & as Tighearna ar 
an ndomhan uile, & as aige féin atá ionnmhus & 
  
2745] 
maoine an domhuin uile; gidheadh, ní háil leis gan 
sinne do bheith bocht d'eagla go ccuirfeamaois ar 
ccroidhe nó ar ngrádh a ní {MS page 131}
 ar bioth eile acht ann 
féin, ór atá ar a láimh saidhbhrios an tshaoghuil do 
thabhairt go fairsing dhúinn dá dtogradh féin, & ní 
  
2750] 
gnáth leis sin do thabhairt don lucht ar a mbí roichion 
aige, dochum go ngráidheóchdaois é féin a 
mháin, & go ttugdaois fuath & gráin don tshaoghal. 
& ní fhuil fiághnuise ná dearbhadh aguinne as mó 
ar a ghrádh do bheith oruinn iná gan sólás saoghalta 
  
2755] 
ar bioth do thabhairt dúinn; & fós as mian leis ar
mbeith bocht do chum gan anbharr aire nó cúruim 
do bheith aguinn fá mhaithios an tshaoghail-se, acht 
ar n-aire uile do bheith ar sheirbhis dho dhéanamh 
dhó féin ó thoil & ó chroidhe iomlán gan roiun, & do 
  
2760] 
chum go mbeimís maille ris sin ag déanamh sóláis & 
lúthgháire ó spioraid inn féin amháin, & nách biadh 
dobrón díomhaoin oruind fá bhreith nó fá 


---

p.92



chaili-eamhuin na maithiosa saoghaltha, & dochum go 
mbeith ar ccroidhe ciuin síothchánta síothóilte gan
  
2765] 
mhíoshuaimhneas ná iomad cúruim, ór atá Grádh 
Dé comhmuirneach coimhcheanamhail & sin air 
féin gurab ait leis anmhuin {MS page 132}
 a n-ionad uaigneach, 
neamhchongháireach, ghlan, shíothchánta. Gidheadh, 
dochum nách saoiltea *saoilteá* (mar shaoilid muinntear an
  
2770] 
tshaoghail) nach fuil do bhochtacht ann acht uireasbhuigh na maithiosa teamporálta, bíodh a fhios agot 
gurab í an bhochtacht fhíre an uaír fhuilngthear ó 
chroidhe an uireasbhuigh sin ar son Ndé, & nách fuil 
saidhbhrios as mó iná í an uair sin, ór as deimhin
  
2775] 
go reacfadh Dia a fhlaitheamhnus ris na bochtuibh 
ar an ní bhíos aca; & mar nách bí aca acht an 
bhochtacht, as follas go cceannchar fíaithios Dé 
uirre, & gurab luach dhó í. Ní fhuil ar an n-ádhbhar 
sin saidhbhrios as mó iná í, ó cheannchar flaithios
  
2780] 
Dé uirre, as uaisle iná an n-uile shaidhbhrios eile.’
‘Innis damh,’ ar Des., ‘créd an tshubháilce as 
mó agot?’
‘Ní fhuil agom subháilce as mó,’ ar ise, ‘iná 
mar thigim go maith leis na deirbhsheathrachuibh-se
  
2785] 
fá ré a bfhuilim, & mar chuirim mé féin a n-oireamhuin 
dóibh, ór gé gurab é mo mhian *mhían* & mh'aoibhneas gan
ní ar domhan do *go* bheith agom, ni háil léam mháthair 
bheith ní as boichte dhamh iná bhíos an chuid eile dom dheirbhsheathrachuibh, d'eagla do dtiobhruinn
  
2790] 
shlighidh teachda a{MS page 133}
steach do mhuic allaidh bhíos 
ag brath oirnn, & ithios taradh ar ngarrdha, darab 
ainm Ainiongantus Indte Féin. & dochum nách 
caillfind luaighidheacht mo shubháilceadh, do phós 
mo mháthair mé re fear naomhtha darab ainm Ná
  
2795] 
Hiarr Einní Duit Féin, & fós a dubhairt mo mháthair 
riom, dá madh áil leam bheith foirfe naomhtha,


---

p.93



bheith réidh riartha ar an ní do béarthaoi dhamh, & 
bheith comhshuilbhir fán mbeagán d'fhagháil amhuil 
& do bheinn fán mórán, & bheith fán ní maith 
  
2800] 
ionnamhuil & do bheinn fán ní'saith; & fós ar son 
Ndé ní ghlacuim féin dá ttairgthear dhamh acht 
m'fhírriachtanus.’
‘Ní fhuil ann sin,’ ar Des., ‘acht tairgsin bheith 
ní as mó iná maith, & ní as mó fós do dhéanamh iná 
  
2805] 
atá d'fhiachuibh ar an nduine, ór breathnuighim 
gurab é ní do chuir bhur bfhundúir d'fhiachuibh 
oruibh bheith bocht ó spioraid, & mur a deir an 
Fáidh, gé go mbeith saidhbhrios aguibh, gan bhur 
ccridhe do chur inn. Ar an n-ádhbhar so saoilim 
  
2810] 
nách a mórán ná a mbeagán do bheith ag duine 
atáid subháilce ná bochtaine, acht {MS page 134}
 a neamhghrádh 
nó a neimhspéis do bheith aige san saidhbhrios.’
‘As fíor,’ ar ise, ‘gurab san spioraid atá lán-fhoirbhtheacht subháilce na bochtaine; gidheadh, 
  
2815] 
as innille & as daingne do dhuine ar son Ngrádha Dé 
gan éinní do bheith aige, ór atá ar ngrádh & ar ttoil 
comhchlaon is sin dochum dúile do chur san maoin 
shaoghalta, & sna neithibh breaghdha nuaidhe áille, 
nách mór gurab éidir lé duine beagán nó mórán do 
  
2820] 
bheith aige gan a fhonn do chur ionnta & a ghrádh 
do dhortadh orra. Dá bhrígh sin as oircheas an 
tuighe do dhrud ón teiuidh, ór ní háil lé Grádh Ndé 
gan ar dtoil & ar n-annsa uile d'fhagháil dó féin gan 
roinn. Agus as mór do dhaoinibh mheallthar san 
  
2825] 
ccúis-se a deir: ‘Ní fhuil ar ngráidhne ná ar ccroidhe 
sna neithibh-se gé go bhfuilid *bfhuilid* aguinn, & dá dhearbhadh 
sin ní bhiadh doilgheas oruinn fána ccailleamhuin ’; 
ór as deimhin go bhfuil *bfhuil* an toil comhchlaon is sin
dochum seirce & míochúise do thabhairt do na


---

p.94


  
2830] 
neithibh do chí {MS page 135} aice féin, gur ab ro annamh 
theagmhus gan a beith ceanguilthe dhíobh.
& dá dhearbhadh so tabhair dot aire eisiomláir 
ar Ttighearna léar éidir go maith saidhbhreas an
  
2835] 
tshaoghoil do shealbhughadh gan ghuais a ghrádho 
ná a chroidhe do chur ind; & féach nár áil leis sin, 
acht é féin, a mháthair mhilis dhil, a eapsdail, & a 
dheisgiobail naomhtha do bheith bocht, dá ccothughadh féin ar an ndéirc amháin. & créad fá ndearna
  
2840] 
so acht do chum eisiomláire do thabhairt dúinne, do 
chum gan saidhbhrios saoghaltha do bheith agoind 
ó fhonn, ó dhísligheacht, ná ó sheilbh, mar do thuig 
go maith athair iongantach na bochdachta, 
S. Proinsias, do lean san ccéim-si lorg Chríosd & na
  
2845] 
n-eabsdol ní as díorgha & ní as uaisle ináid pátrúin 
na n-órd éile; ór do fhágoibh d'fhiachoibh ar dhaoinibh 
riaghalta a uird gan díslidheacht neith ar domhan 
do bheith aca féin fó leith, mar atá d'fhiachoibh ar an uile órd, nó a ccoitchinni, inar shároigh bochtacht
  
2850] 
na n-uile órd eile, dhá ttugann a riaghlacho, & 
Comhairle Triont, cead cíosa do bheith agá ccoimhthionóluibh. {MS page 136} 
Agas do theilgeas-sa amach as mo shealla, do
leanmhain luirg bhochtachta mo Thighearna, gach a
  
2855] 
raibhi agom and, & nír chongmhas astigh dhíobh 
acht íomháigbin mo Thighearna amháin, an tan do 
bhí lomnochd san chroich, do chum go ccuimhneóchainn ar an ngrádh do bhí aige dhamh, do chuir 
d'fhiachoibh air an bás-soin d'fhulong ar mo shon,
  
2860] 
& beagán don mhórán leabhar fá gnáth leam do 
bheith agam, .i. an Bíoblo, beatha 
Chríosd, beatha na n-aithreadh naomhtha, & leabhráin bheago oile. 
Ní háilleam ní as mó, ór as lór leam mh'íoso miochair 
milis, & a bheatha bheannoighthe.’




---

p.95


Caibidil 19.
------------


### Do sheiseadh inghin na Humhla, dá
ngoirthear Umhla do na 
2865] 
Huachdaránaibh.


Fá mór an sólás tug comhrádh na maighdine-si 
do Dhes., & iar ngabháil a cheado ria téid a ccuideachta 
  
2870] 
na banaodhoighe go sealla n-inghine eile don Umhla 
dár {MS page 137} ainm Umhla dá Huachtaránoibh. Do rinne 
Des. rébheirens & lútáil *lútáil* ro-mhór dhi, ór do innis an 
bhanaodhuigh dhó gur roi-ionmhoin lé Grádh Dé í, & 
an úair do thairg póg do thabhairt dá láimh, nír 
  
2875] 
aontoigh an onóir sin do ghlacadh, mar do bhí 'na
hinghein ag an Humhla.


‘Indis damh,’ ar Des., ‘cionnas do geineadh ón 
Úmhla thú?’
‘Do ghéan,’ ar isi. ‘As maith as aithnidh dár 
  
2880] 
máthair, an Umhla, go ronnand Dia a ghrása ar a 
chréutúiribh ar mhórán do mhodhoibh éxamhla, go 
ttugand ní sa mhó do ghrásoibh do chuid díobft iná 
do chuid oile; do chuid díobh grása folaightheacho, 
& do chuid eile grasa follaso; do chuid díobh gráso 
  
2885] 
na fíréantachta, & do chuid oile aisgeadho grás, do 
chum tarbha dhaoine oile. Agos fós as aithnidh dhi 
gurab cóir don uile chrétúir urruim, umhla & rébherens 
do thabhairt do Dhia & do na huachtaránoibh bhíos 
'na ionad ar an talamh-sa; ór as ceart & as réusúnta 
  
2890] 
don tí as lugha & as anuaisle urroim do thabhairt 
don tí as mó 's as uaisle. Tuigidh an Umhla as an
dá ní-si adobhram{MS page 138}ar as aithnidh dhi, & gabhoidh óna 
fior phósda smuaineadh naomhtha, .i. go bhfuil grása 
follaso nó folaightheacho ag gach uile dhuine nách


---

p.96


  
2895] 
fuil aice féin, & cuiridh roimpe ar an n-ádhbhar sin í 
féin do chur fá urroim an uile chréutúir ar son Ndé, 
nó fá Dhia san uile chréutúir, & go háiridhe *háiridhe* fá urroim 
Dhé & na n-uachtarán agá mbí a chumhachto; & 
ann sin geinthear misi, dár ab ainm Umhla dom
  
2900] 
Uachdaránoibh. & do chum nách caillfinn luaighidheacht mo shubháilce, do bhuail mo mháthair séula 
luaighe oram dá ngoirthear A Mheas Cia Mé Féin, 
& 'na dhiaigh sin beirid an dís deirbhsheathar as 
sine agom ar láimh oram dom chongmháil am
  
2905] 
sheasamh, d'eagla go leagfoidhe mé, .i. an Admháil,
& Fónd mo Tharcaisnighthe, ré bhfuilim ro-chosmhoil.
As do na cedneithibh do mhúin mo mháthair
dhamh gurab é ainm do bheir an sgrioptúir ar na
daoinibh díomsacha, cáith, & go mbí an cháith do
  
2910] 
ghnáth ag iarroigh bheith ós chionn a gráin féin, & 
gurab ó dhá ní thig dhi fonn do bheith aice bheith 
a n-uachtar .i. {MS page 139} óna héttruime féin nó ón ghaoith 
thógbhas í. As amhloidh so don duine uaibhreach, 
ór gé gurab measo é inád na daonn eili, bídh do
  
2915] 
shíor ag righe ré bheith ós a ccionn, & as ó ní éigin 
do dhá ní thig so dhó, .i. ón díomhaoineas fhásas 
and ón uabhar, nó ó ghaoith mholaidh shaoghaltha 
trér dú a thógbháil féin uas na daoinibh eile, amhail 
thógaibhthear an cháith uas an ghrán.’
  
2920] 
 ‘Innis damh a mhaighdean,’ ar Des., ‘do bhéasa 
& do mhéin.’
‘Atám pósda,’ ar ise, ‘ré fear naomhtha dárab 
ainm Ná Fáguibh Einní gan Déanamh. As duine 
ro shubháilceach an fear so, & as duine uasal árdhachta
  
2925] 
é, ór claoidhidh a ccomhrac aoinfhir, & leaguidh, an 
beathadhach as uathbhásuighe & as allta mhallaighthe 
dá bfhuil ar an nclomhan-sa, darab ainm Mo Thoil 
Féin, lé sgriosthar & lé ndíoláithrighthear an mhéid


---

p.97



leanas & ghrádhuigheas é, & agá bhfuil an oiread-sin 
  
2930] 
do mhillseachd & do phiseóguibh go ccuireann na 
daoine ar saobhadh céillé, ionnus gur roi-bheag dhíobh 
nách lean é, & nách teith uaimse dá ionnsuighidh, {MS page 140} 
gé gurab deimhin nách édir don mhéid aca thréigeas 
misi Grádh Dé d'fhagháil, as tighearna ar an 
  
2935] 
ndomhan, as fearr iná an saoghal ré chéile. & mar 
thug Dia dhamh a chomhmaith so d'fhior phósda, 
ní háil leam ni ar bioth do dhéanamh uaim féin acht 
an ní fhógras damh, & ní háil leam cead d'iarruigh 
air dochum neith ar bioth eile do dhéanamh gan 
  
2940] 
roi-riachtanus, & ní lamhuim an uair-sin féin dul dá 
dhéanamh sin am aonar d'eagla go dteigeómhadh ar 
bhithbheanachaibh mé, fholchus iad féin san 
bfhásach-sa chomhmaith & sin nách faiceann éanduine 
iad nó go raibhe ro-fhogas dóibh.’
  
2945] 
‘Cia bheirios tú leat ad choimhideacht an uair-sin?’ ar Des.
‘Beirim,’ ar isi, ‘ó thús gadhar as cosmhuil 
réd ghadhar-sa, dá ngoirthear Fonn Maith, & mo 
dheirbhshiúr an tSimplidheachd, & mh'ingheana, .i. 
  
2950] 
an Debhósion, an tShuilbheireachd & an Friochnamh, 
an Buainsheasamh, an Ghloine, & ós a ccionn so uile 
ar máthair, leis nách áil choidhche gan dul leam; 
& an uair as mian leam imtheacht go daingean innill 
gan ghuais, ní fuláir dhamh iad so uile do bhreith 
  
2955] 
leam.’ {MS page 141} 
‘Guidhim thú,’ ar Des., ‘innis damh créad an 
modh ar a ttéid do mháthair leat do dhéanamh na 
neitheadh sin do ní tú, ór ní thigim go soilléir, mar 
as mían leam, a n-abrae.’
  
2960] 
‘Inneósad-sa sin deit,’ ar Umhlughadh do na 
Huachtaránuibh. ‘Ní shaoilim go ndéanuim éinní 
go maith don mhéid do ním, gé go madh móra na


---

p.98



neithe do dhéanuinn ó mheas cháich eile; ní 
thógbhuim suas mo mheanma ar son n-aoinneith;
  
2965] 
ní mheasuim gurab fearr do ním éinní iná do níd na 
daoine eile; ní smuainim gurab maith mé féin tré 
mhaith ar bioth dá ndéanuim óm chumhachtuibh 
féin. Ní háil leam mo mholadh, ná meas do bheith 
ag éinneach orm go mbeith cumas damh ar mhórán
  
2970] 
foghuinthe do dhéanamh; acht do bheirim buidheachus go humhal do Dhia tré chéill & chuimhne 
& chumas do thabhairt damh ar ní éigin do dhéanamh 
ar son a ghrádha féin, & an tan do ním éinní a deirim 
am chroidhe: ‘As mó t'fhiacha orm a nois, a
  
2975] 
Thighearna, iná roimhe; do bhrígh go dtuguis grása 
dhamh dochum an neith-si do dhéanamh.’ Ní háil 
leam ar an n-ádhbhar so éinní ar son mh'oibre ó na 
daoinibh eile {MS page 142} acht an Tighearna do bheannughadh;
& an saothar & an dochar do bheith oram féin, an
  
2980] 
ghlóir & an moladh do bheith ag Dia, & an tarbha 
do bheith ag an chomharsuin. Ní háil leamsa éinní, 
ór as aithnidh dhamh nách fiú mé éinní d'fhagháil, 
acht amháin guidhim an Tighearna fána ghrádh féin 
do thabhairt damh do chum ní sa mhó do dheagh-oibreachuibh 
  
2985] 
do dhéanamh, & chum gan a dhiomdha 
do thuilleamhuin ar mhodh ar bioth. & ós chionn 
an uile neith guidhim é fána 
thrócaire, fána mhillseacht, & fána fhéile do thaisbéanadh dhamh a 
n-uair mo bháis, do réir an dóthchuis atá agam
  
2990] 
amháin as a árdmhaith.’




---

p.99


Caibidil 20.
------------


### Do sheachdmhadh inghein Na Humhla, 
dárab ainm an Gheanmnuidheachd.


As mór an t-urgháirdiughadh inntinne thug 
  
2995] 
seiseadh inghean na Humhla do Dhes., & iar 
cceiliobhradh dhi, téid a ccoimhideachd na banaodhuighe go sealla an seachtmhadh {MS page 143} hinghean don 
Umhla, dá ngoirthear an Gheanmnuidheacht. Fáil-
tighis an mhaighdion sin ré Ndes., & do chuir 'na 
  
3000] 
shuidhe é.


‘Guidhim thú, a mhaighdean,’ ar Des., ‘innis 
damh créd fá ngoire inghean na Humhla dhíot féin, 
ór go bhfios damh do budh córa dhuit inghean na 
Measurdhachda do ghairm dhíot, dárab díslidheacht 
  
3005] 
srían do chur ris an ccoluinn dá congmháil ó 
ainmhianuibh, & mur sin ní haithnidh dhamh cionnas 
a taoi at inghin ag an Umhlachd, acht muna 
leisinghean (féadfaidhe) nó daltha dhi thú.’ 
‘Tabhair dot aire,’ ar isi, ‘go bhfuil dá ghné 
  
3010] 
don gheanranaidheacht ann ar a bhfuil a hainm. 
As é as feidhm & as oifige don chedghné, ar ccolann 
do chuibhreach & do smachtughadh, do chum nách 
cuirfeadh a fonn a neithibh truaillighthe salcha; & 
gé go bhfuil an ghné-sin don gheanmnaigheacht
  
3015] 
agamsa, ní lór leam sin gan an dara gné fós do bheith 
agam, lé ccuirim srian ris na mianoibh & ris na háilgheasoibh as gnáth don anom do bheith aige an uair do gheibh na neithe ina ccuireann dúil, & bhíos
ag buain a shóláis aisdibh trés {MS page 144} na súilibh nó tréas 
  
3020] 
an n-éisdeacht, trés an mblas nó trés an mboltanas,
nó tréas an mothughadh, nó tréns an smuaineadh


---

p.100



amháin, nó tréas an meabhair; ór dá n-ana an 
t-anom dá dheóin féin a n-éanshólás díobh so a 
n-aghoidh ttola Dé, do ní drúis spioradáltha do chum
  
3025] 
 a sháimhe féin d'fhagháil sna peacadhoibh sin do ní, 
gé nách beidís 'na bpeacodhoibh colnaighthe. & 
mar atá an ghné dhéigheanach-so don gheanmnoidheacht agam-sa ar mhodh ro-uasal, ní lór leam an 
t-anam do chongmháil ó na drochshólásoibh-si, acht
  
3030] 
ón tshólás dob éidir lais do bhuain go dlisdionach 
ceadoightheach as na crétúiribh *créutúiribh* amháin, gé nách 
biadh a n-aghoidh ttoile Dé, ar an n-ádhbhar go 
ccuireann so féin toirmeasg ar an n-anom fána shólás 
go huilighe iomlán do bheith a Ndia. & mar as
  
3035] 
d'airrgheanoibh na Humhla an chaoile & an tsheinge 
(ór ní háil lé cum fairsing do bheith aice líonta dá 
mheas féin, mar bhíos ag lucht an uabhair & an 
díomois, bhíos torrach óna ccion & óna meas orra 
féin), as uimi sin as inghean di meisi, mar sheargaim
  
3040] 
& mar ghear{MS page 145}raim antholo an chuirp & an anma 
uaim, gum chongmháil féin seang mar sin cosmhoil 
réum mháthair.’
‘& cionnas choimhéadas tú do gheanmnoidheacht?’ ar Des.
  
3045] 
‘Atá dias indiltiodh agom,’ ar isi, ‘choimhéadas mo 
gheanmnaidheacht, .i. Absttinéid & Náire; agas 
cuidighidh fós mh'ffeear pósda leam, dá ngoirthear 
Coimheud an Chroidhe, & atá buachoil aige dárab 
ainm Cumhdach na Ccédfadh.’
  
3050] 
‘Iarroim d'athchuinghidh ort,’ ar Des., ‘taisbéin 
an buachail sin damh.’
‘As toil leam sin,’ ar isi, & a dobhairt réna 
cailín, .i. an Náire, an buachail do ghairm.




---

p.101


Caibidil 21.
------------


### Do bhuachuil na Geanmnuidheachda 
.i. Cumhdach Na gCéadfadh, dá 
3055] 
earrodh & dá innióll.


Fá roi-iongnadh lé Des. an modh ar a ttáinig 
buachuil na Geanmnuidheaehda do láthair, ór do 
  
3060] 
bhí srian 'na bhéal, & glas mailli ris sin ar a bhéal 
már an {MS page 146} ccéanna, & ar pholláire chlí a shróna, & an polláíre deas osguilthe; do bhí cloch a leathchluais 
leis, & brat beag ar a shúil chlé baoi cros ar a 
dhruim, & a lámh chlé ceanguilthe dhi lé tairrngibh; 
  
3065] 
do bhí a lámh dheas fo réir, & coinneallbhrudh *coinnealbhrudh* innte 
lán do choinnlibh ar lasadh; do bhí culaidh uaine
air, & é 'na sheasomh ar ubhall luaidhe, a chos deas 
fó réir & a chos chlé ceanguilthe a ngeimheal; & do 
bhí cnumh sáidhthe 'na thaobh dheas a n-ionnamhail 
  
3070] 
eirci sléibhe, do bhí ag cognamh a éaduigh gus an 
bhfeóil. & a dubhairt Des. ris: ‘Innis damh, a 
mhic, créad as ciall don lán iarnuigh sin ort?’


‘Asé adhbhur fá n-iomchruim an srian-sa,’ ar an 
buachuil, ‘dochum beathadhuigh atá agam 
  
3075] 
thighearna do cheannsughadh & do mhíniughadh, ór 
dá léigthi fó réir aon uáir amháin é, gé go bhfuil 
beag, do dhéanadh mórán díoghbhála. & ní fhuil 
duine do fhéadfadh a fhasdódh ná srian do chur ris 
arís acht amháin an doirseóir, .i. Eagla Dé.’
  
3080] 
‘Créd as ainm don droichbheathadhoch sin?’
ar Des.
‘An teanga,’ ar eision, ‘agá bfhuil bás & beatha
ar a lá{MS page 147}imh, & ré a n-abuir Dáibhí Rí: ‘Guidhim 
thú, a Thighearna, cuir coimhéad ar mo bhél ’ ’


---

p.102


  
3085] 
‘& créd fá bfhuil an glas sin agod?’
‘Asé ainm an ghlais-se,’ ar an buachuil, 
‘Measardhachd an Bheóil, & dochum doruis na 
mainistreach dh'iadhadh atá aguinn, d'eagla na mban 
riaghaltha atá asttigh d'éulódh, ór muna bheth an
  
3090] 
glas so agoind ní bhiadh crábhadh ar bioth san 
thigh-si, do bhrígh gurab díomhaoin crábhadh an 
duine riaghalta ag nách bí tocht.’
‘Agas créad fá n-iadhonn tú an polláire clí, & an 
polláire deas osgailthi?’
  
3095] 
‘Dá fhoillsioghadh nách cóir dhúinn polláiri clí 
an fhormaid & an iomthnúidh ré deaghoibribh ar 
ccomharsan do bheith osgoilthe aguind, tréna ttiocfadh 
daghbholadh Chríosd 'na blioladh báis chugoind, 
acht an polláire deas, tréna sláineócha an daghbholadh
  
3100] 
céadna sin sind, mar adeir Pól do réir ghluaise S. 
Aibhisdin.’
‘Créad dábhfoghnand an chloch sin agat? ’ ar Des
‘Do chum puill atá a ccúl an thighe-si do
dhúnadh (ar eision), dá ngoirthear an tEisdeachd,
  
3105] 
d'eagla bithbhean{MS page 148}ach *bhithbheanach* do theacht a steach air, 
ghnáthoigheas teacht tríd an tan nách bí an 
chloch-sa dhá chumhdach; & asé ní chialloigheas an 
chloch-sa Iosa, ar Slánoightheóir, as cóir dhúind do 
chur a n-éistteachd ar ccroidhe, ag smuaineadh do
  
3110] 
shíor ar a bheathoigh do chum nách léigfimís na 
drochsmuaintighthe asteach; & as minic fós chuirim 
an ccloich-si am bél d'eagla go laibheóraind.’
‘Adéarthur riot mar sin,’ ar Des., ‘go bhfuile 
balbh.’
  
3115] 
 ‘Ní fhuilim,’ ar an buachoil; ‘gidheadh, do 
ním mé féin balbh ar son Ngrádha Dé.’
‘Créad an tsheirbhís nó an sólás do Ghrádh Dé 
tusa do bheith balbh?’ ar Des.


---

p.103



‘As mór an tseirbhís dó é,’ ar eision, ‘ór as 
  
3120] 
tréas an ndoras-sa élóighid an dá chloich uaisle ar 
labhair an tShimplidheachd riot, dá ngoirthear Gloine 
Chroidhe & Neamhurchóid.’
‘& créad fá bhfuil an brat, beag sin ar do 
shúil?’ ar Des.
  
3125] 
‘Asé ainm an bhroit-si,’ ar an buachail, ‘an 
Ghloine, & asé a fheidhm an tshúil chlí d'fholach, 
bhíos ag seirbhís do na céadfadhoibh.’
‘& nách foilgheann tú an súil ndeis?’ ar Des.
‘Ní fholchoim,’ ar an páisde, ‘ór así {MS page 149} an tshúil 
  
3130] 
dheas súil na simplidheachta, nách tairrngeand olc 
ar bioth don thigh acht neithe maithi tarbhacho. 
Gidheadh, así an tshúil chlé súil na céadfoigheachto, 
lé & as roi-ghéiri an radharc atá aici iná ag an tshúil 
dheis, & do ní mórán díoghbhála dhúind, ór tairrngidh 
  
3135] 
an bás asteach orainn; & as uime sin as éigean a
folach ris an mbrat mbeag-sa, do chum go bhféachfadh 
ar na neithibh maille ghloine.’
‘Mínigh dhamh ní as sothuigsi,’ ar Des., ‘ciondas 
fhéuchthar na neithe mailli ghloini.’
  
3140] 
‘Do chuala tú,’ ar eisean, ‘san thigh-si mórán
do neithibh as dorcha dhothuigsi iná a ndobhart-sa 
riot, agá bhfuil *bfhuil* ciall & mínioghadh ro-tharbhach dá 
mínighthí iad go soilléir; ar an n-ádhbhur-soin búdh 
éidir lat, an uair fhilleas tú san sligheidh-si ar th'ais, 
  
3145] 
iar bfhaicsin Ghrádha Dé dhuit, gluais fhai d'iarroigh ar ar labhradh riot a ccéill mhisdeagha 
dhorcha spioradáltha san mhainistir-si, rachas a 
ttarbha dhuit féin & do dhaoinibh eile.’
‘As ro-mhaith an chomhairle do bheire dhamh,’
  
3150] 
ar Des., ‘& gealloim, maille ghrásaibh an Thighearna,
a {MS page 150} déanamh. Gidheadh, guidhim thú, innis damh


---

p.104



gan cáirde chéiíl a bfhuil d'iarnoighibh ort, & ó thús 
créd fá bfhuil an chros sin ar do mhuin?’
‘Do chum mo chuirp do chrochadh innte,’ ar an
  
3155] 
buachail, ‘dá tharcaisnioghadh, & do chum mo 
spioraid do chongmháil béo a Ndia maille ré toil & lé 
grádh, mar a deir an t-eabsdal: ‘Atú iar nam 
chésadh san ccroich a bhfochair mo Thighearna Iosa 
Críosd, & as uimi sin atám am beathoidh; ní mise
  
3160] 
mharas anos acht Críosd ionnam,’ ór así mo bheatha-sa smuaineadh a Ccríosd, & a oibreacha do leanmhain. 
& as uime sin a tá mo lámh chlí greamoighthe lé 
tairrnge don chrois do chum nách diongnainn drochoibreacha díomhaoine, & asé an tairrnge Eagla na
  
3165] 
Péine ina mbeid lucht an uilc; & asé so do bhí Dáuí 
dh'iarroigh ar Dhia san áit a n-abair: ‘Greamoigh 
go daingean & cuibhrigh mo cholann ré tairrngibh 
th'eagla.’ Gidheadh, atá mo lámh dheas fó réir do 
chum na ndeaghoibreach do dhéanamh, & glac
  
3170] 
choinneall innte ar lasadh, chialloigheas rádho an 
Tighearna san soisgél, .i. ' Dealraigheadh ar an modh {MS page 151} 
 sin bhur soillsi a bhfhiaghnaisi na ndaoine, ionnas go 
bhfaicdís bhur ndaghoibreacho, & go ttugdaois ghlóir 
dá bhur nAthair atá ar nimh.'’
  
3175] 
‘Créd fá bhfuil an chnumh sin ad thaobh?’ ar 
Des., ‘ór as baoghal duit go ccrindfe thú.’
‘Do chum go ccuimhneóchadh dhamh,’ ar eision, 
‘an chnumh bhias ag creim mo choinsiais go 
síordhuidhe, muna choimhéada mé mo ghloine, ór ní
  
3180] 
fhaghann cnumh na ndaoini ndamantha bás tré 
bhioth shíor.’
‘Agas créad chialloigheas do chuloigh?’ ar 
Des., ‘& créad fá bhfuil glasuaini amhoil búdh fear 
fiadhoigh thú?’
  
3185] 
‘Nách aithnidh dhuit,’ ar eision, ‘go ccialloigheand an dath glasuaine an dóthchas tréar


---

p.105



thoghas-sa mar dhath é, mar atá dóthchas agom mo 
chorp do theacht slán a n-am na heiséirghe as an mbochtacht, as an 
neimhthní, as an n-urchra-a-sa 
  
3190] 
ina bhfuil anosa, dá-bhfuilngi an saothar ina bhfuil
ar son Ngrádho Dé.’
‘& créad fá bhfuile ad sheasamh ar an n-ubhall 
sin?’ ar Des.
‘Dá thaisbéanadh,’ ar eision, ‘go bhfuil 
  
3195] 
tarcaisne & mimheas agom ar an saoghal-sa, mar ní 
dhiombuan théid seocha gan fhuireach. & atá mo 
chos chlé greamoighthi lé {MS page 152} geimheal an Bhuainsheasoimh, d'eagla go ttiobhradh coisgéim n-iomraill, 
mar do ráidh an Fáidh; & atá mo chos deas fó réir 
  
3200] 
do chum reatha a sligheidh na n-aithneadh, mar 
adeir an Fáidh céadna: ‘Do shiobhlaidheas am rioth shlighidh th'aithneadh.’ Agus ag so agatsa,’ ar an buachuil, ‘ciall mh'innill & mh'earruidh, & an 
modh ar a ndéunuim seirbhís dom thighearna, 
  
3205] 
.i. Coimheud an Chroidhe.’




---

p.106


Caibidil 22.
------------


### Críochnuighthear an céadrann don 
leabhrán-sa.


Ba mór an lúthgháire do bhí ar Dhes. trér innis
  
3210] 
 an Gheanmnuidheachd & an buachuil dó, & iar 
ngabháil a cheada riú, rug an bhanaodhuigh lé é, 
tar chlabhstra na mainistreach amach, & a dubhairt 
ris: ‘Do chonnairc tú anois mná riaghaltha 
na mainisdreach-sa uile.’



  
3215] ‘Do chonnarc,’ ar eision; ‘gidheadh, iarruim 
d'athchuinghe ort, innis damh an bfhuil éinní 
oirrdheirc ei{MS page 153}le san mainistir as fíu a fhaicsin?’
‘As maith dhuit-se,’ ar ise, ‘a bhacadhuis 
dochum Grádha Dé d'fhagháil, má chuire a ngníomh
  
3220] 
iad; tar a cheann sin taisbéanfad duit crand 
breaghdha atá aguinn inar n-abhollghort.’
Gluaisis Des. d'fhéachuin an chroinn, & fá 
hiongnadh leis a áille. Do bhí dá shórt toraidh air. 
‘Créad é an toradh-sa? ’ ar Des.
  
3225] 
‘Asé as ainm don thoradh bhuidhe-si (ar isi) 
fhásos ar na géagoibh íochdaracha, Neamhdhóthchas 
Asom Féin, ór fásoigh míodhóthchas san nduini, 'na 
bhrígh, 'na chumas, & 'na luaighidheachtoibh féin tré 
eólas do bhreith dhó ar a ísle & ar a bheiginmhe
  
3230] 
 féin, & ar a neimhthní & asé ainm an thoraigh 
dheargórtha úd fhásas ar na géagoibh uachtaracho, 
Dóthchas a Ndia, ór as ó áirde & ó mhaitheas Dé 
thig dhúinn cumas do bheith agoinn ar éinní mhaith 
do dhéanamh. & gnáthuighid na daoini thig don
  
3235] 
 thigh-si cuid don thoradh-sa do bhreith leó & nó ni
rachadh a ttoisg ann so a ttarbha dhóibh.’


---

p.107



‘An áil leat cuid don toradh-soin *thoradh-soin* do {MS page 154} thabhairt 
damh-sa?’ ar Des. 
‘As áil,’ ar isi & ‘& ith, dó sháith don thoradh 
  
3240] 
 íochtarach sin ar tús. Beir lón don thoradh 
uachtarach lat ad mhála do chum-na sligheadh, & do 
bhéara sásadh dhuit go rochtoin mhainisttreach na 
Désheirce dhuit.’
Do bhí Des. lán do shubhachas & do shólás trés 
  
3245] 
an bproind do chaith don thoradh íochtarach, & do 
líon a mhála, a mhuiuchilleadha & a fhochras don
thoradh uachtarach, & adobhairt ris an maighdin: 
‘Guidhim thú, a dheirbhshiúr, taisbéin damh an 
slighidh do chum tighe Ghrádha Dé.’
  
3250] 
‘As toil leam sin,’ ar isi, ‘ór do chím ullamh 
thú do chum Grádha Dé d'iarroigh, & éusgoidh do 
chum na sligheadh, & fós do bhéara mé chuideachta 
do mhuintir an thighi-si féin duit d'eagla go rachthá 
ar seachrán ón sligheidh.’
  
3255] 
‘Nách lór dhamh,’ ar eision, ‘mo ghadhar am 
chuideachta?’
‘Ní lór,’ ar isi, ‘ór taobh amoigh dá bhfuil do 
bheathadhachoibh allta san sligheidh, atá mórán 
innte do pholloibh doimhne, do lathachoibh, do 
  
3260] 
shladoighibh & do mhealltóiribh, & ar an n-ádhbhar-sa 
ní lór dhuit an gadhar.’
‘Déana grása oram máseadh,’ ar Des., ‘fán
ccuideachta do thabhairt {MS page 155} damh as fearr threóróchas 
& choiseónas mé.’
  
3265] 
‘Beir lat,’ ar isi, ‘an dóirseóir, .i. Eagla Dé, 
atá láidir comhdhaingean ré hiaronn; & más maith 
leat gan é dhot thréigean, beir lat a shíur, .i. an 
Náire; & madh áil leat gan isi dot thréigion, beir 
lat an lioctubháil-se na cuimhne darab ainm Féach 
  
3270] 
Síos. Beir lat fós ceathramhadh inghean na Humhla,


---

p.108



.i. an tSimplidheachd, & tionnsgain triall a n-ainm 
Dhé, & beannacht an Thighearna maille riot. Gidheadh, 
do bheirim rabhadh dhuit, dá dteagmhadh 
go gcaillféa an dóirseóir *dóirséoir* nó an tShimplidheachd, gan
  
3275] 
do ghadhar choidhche do léigean uait, ór dá dtugae 
dhó chuid don thoradh sin atá agot, cuideóchuidh 
lat dochum do chuideachta d'fhagháil arís; & an tan 
rachas tú tar dhorus na mainistreach-sa amach, gabh 
an casán atá ar do láimh chlí ina bhfuil an aithghiorra
  
3280] 
dochum tighe na Désheirce, mar a bfhuil Grádh 
Dé.’
‘Créad as ainm don chasán sin,’ ar Des., 
‘dochum go bhfiafraighind an t-eólus chuige, dá 
ttéighind ar {MS page 156} seachrán?’ *The text on p. 156 appears in the form of a cross.*



  
3285] ‘Foighide a ainm,’ ar ise, ‘& atá do thaobh na 
láimhe clé, tré dtuigthior beatha ghníomhach lán 
do shaothar, agas atá 'na shligheidh aithghirr do 
chum Ghrádha Dé d'fhagháil, ór as tré annró, & tré 
phéin agus pheannuid, as oircheas dúinn dul go
  
3290] 
flaitheas Ndé.’ {MS page 157}




---

p.109


Caibidil 1.
-----------


### Tionnsgantar An Dara Rand Do 
Sgáthán An Chrábhoidh.

#### Mar do ghluais Desiderius as Mainisttir 
Na Humhlaghta, & don 
3295] 
fhoighide as cóir do dhuini do 
bheith aigi an uair bhíd na daoini 
saoghaltha ag fochuidmheadh air, 
& don tarbha bheanas as sin, & as 
gach annró oili dá n-éirgheand 
3300] 
dó an tan bhíos fulong maith aige.


 
Do ghluais Des. go suilbhir sólásach ó thigh na 
Humhlachto iar n-a shásadh ar thorthoibh, & rug leis 
chuideachta maith do chum na sligheadh, .i. a mhadra 
  
3305] 
dá ngoirthí an Thoil Mhaith, & an doirseóir ar thaobh 
dhe, .i. Eagla Dé, & an tShimplidheacht ar an ttaobh 
eile dhe; & rug leis do chum na sligheadh a mháladha 
líonta do thoradh dár ainm Dóthchas a Ndia, & do 
thionnsgain mar sin {MS page 158} triall a slighidh na Foighide.



  
3310] Do conncas do Dhes. go raibhe an tshlighe 
anshocair, aggarbh, aimhréidh, driseach, deilgneach, 
ór fá mór do chrádh, do shaothar, d'amhgar, d'easláintibh, 
& do ghnéibh éxamhla eile bhuaidhridh fá 
héigean dó d'fhulong, & gé go ndubhrodh ris go 
  
3315] 
raibhe an tshlighe aithghearr, do mheas-san go raibhe 
ro-fhada; ór dob í toil Dé a beith garbh saothrach 
réna siobhal, do chum nách diongnadh an drong do 
shiobhóladh thríthe do chum nimhe cínnas ná 
comhnaidhi innti (ar son an tshóláis do ghébhdaois


---

p.110


  
3320] 
dá mbeith sí aoibhinn ionnfhuar), acht go ndéandaois 
deithneas ag teitheadh ón ionnarbadh neamhchonáigh-si 'na bfhuilmíd, & go ndeachdaois ar neamh do 
shealbhughadh na glóire. & gé go bfhacoidh Des. 
mórán do neithibh 'na shligheidh fá docair leis
  
3325] 
d'fhulang, ní fhacoidh éinní as mó do ghoill air iná 
mar do chonnaire iomarcoidh daoini ar gach ttaobh 
don tshlighidh 'na aghoidh, ag tabhairt mhasla dhó, 
& ag fanámhad faoi, & ag fochuidmheadh ar a thriall 
& ar a thionnsgnamh, & fós ga lot agas agá {MS page 159} bhualadh, 
  
3330] 
& dar leis féin fá lucht gaoil & cairde dhó, & daoine
dá ttabhradh roimhe sin mórán onóra & tiodhlaictheadh, cuid don mhuinntir do bheireadh an masla-soin dó, ionnas gur ghoill a ndobhuidheachas air
comhmór as sin gur mheadhoigh slighe na Foighide
  
3335] 
d'fhágbháil, & dul do dhéanamh díoghaltois orra.
A dubhairt an tShimplidheachd ris: ‘A mhic, 
madh áil leat seirbhís do dhéanamh don Thighearna, 
& a ghrádh d'fhagháil, ní héidir leat congnamh ar 
bioth d'fhagháil chuige sin as fearr iná contrárdhacht
  
3340] 
& eascairdeas na ndaoine, ór do níd seirbhís duit 
dochum buadha do bhreith ar do lochtuibh; gonadh 
aire sin a deir Solamh: ‘An tí do ní olc ar dhuine 
oile, do ní seirbhís dó, madh duine glic an tí ar a 
ndéantar an t-olc dochum a tharbha do bhuain as
  
3345] 
lé sgéith na foighide.’ A deir fós Pól naomhtha gu 
n-iompóighthear na huile neithe *maithe* don lucht ghrádhuigheas Dia, gémadh iad na peacadha féin & na 
huile do níthear 'nar n-aghaidh, ór ní bhí san olc 
do níthear 'nar n-aghaidh acht brod lé mbrosduighthear 
  
3350] 
inn do chum {MS page 160} ar ccos do tharruing as lathaigh & as 
morgadh an tshenchomhluadair 'na bhuilmíd *bfhuilmíd* gu 
hasgolluibh ag truailleadh inar ndubháilcibh, mar 
adeir an fáidh Iohel. *Rom. viii, 28.* Foghnaidh & oiridh gu meinic


---

p.111



an brod sa do na daoinibh atá toghtha fá chomhair 
  
3355] 
flaitheamhnais, dochum a chora d'fhiachuibh orra 
teitheadh ó na bithbheanachuibh ifrionda bhíos ag 
siubhal ar feadh díthreibh an tsaoghail-si ag déanamh 
éirghe sligheadh ar na daoínibh bhíos ag dul ar 
shligheidh fhlaitheamhnais; ór na daoine ar a ccuir 
  
3360] 
bochtaine an tsaoghail d'fhachuibh aire do thabhairt 
do Dhia, do níd deithneas dochum iad soin do 
sheachna, ar an n-ádhbhar gu nguidhid Dia fána 
mbreith dá dhúthaigh féin, & gu flaitheamhnas, san 
áit a bhfuil a ccroidhe & a bhfonn, as an bpríosún 
  
3365] 
ttalmhuidhe-si. Ní fhuil san léathtrom shaoghaltha 
fhuilngeas duine maille ré foighide ar son Ndé acht 
purgoíd lé nglanthair droichleannta a dhubháilceadh, 
dá dhaingne dá mbeidís; laghduighidh sí lionn ruadh 
na feirge, díbrigh lionn fionn na leisge, measruidhigh 
  
3370] 
teasbhach {MS page 161} na fola deirge, .i. na hantoile, & glanaidh
í ar an modh sin gu bfhágbhann falláin ullamh í fá 
chomhair bheathadh Ghrádha Dé do thabhairt uaithe, 
& bríoghmhar dochum na ndeaghoibreadh agá bfhuil 
neamh mar luaighidheacht. Foghnaigh an fhoighide 
  
3375] 
mar leighios réamhchoimhédach; ór ní bhí ní ar 
bioth d'uireasbhoigh ar an tí agá mbí. Sásoighidh 
lé gorta, coisgidh íota lé tart, do ní saidhbhir leis 
an mbochtachd; ór as do ghlóir na foighide, gibé 
háit a mbí, gu mbí saidhbhir acfuingeach lán don 
  
3380] 
uile mhaith. 
Do ní an fhoighide an fásach, dá thiorma & dá 
aimhréidhe dá mbiadh, 'na phárthas aoibhneasa; 
do ní luibhe daghbhaloidh daghbhlastta do na fóth-annánoibh, don neanntóig, & dá gach garbhluibh eile. 
  
3385] 
Dar lé fear na foighidi, as leabaidh chlúimhe gach 
talamh dá chruaidhe, & as soishíon gach gaoth dá 
géire, ionnas, dá raibhe foighide agat, go mbeid


---

p.112



créutúire na cruinne ag foghnamh dhuit, an geimhreadh & an samhradh, an teine & an t-uisge, an
  
3390] 
iomadamhlacht & an teirce, & an uile ní oile; ór 
dá {MS page 162} bhochta dá mbí an fhoighide, así sin uair as 
saidhbhre bhíos. As gnáthach gá rádh ris an lucht 
do ní an déirc, go ccuirid rompa a n-óirchistte fhlaithis 
Dé a ttugoid do na bochtoibh. As éidir an ní céanna
  
3395] 
do rádh ris an ndroing chailleas a maoin shaoghaltha 
go einneamhnach lé gadoighibh nó lé hanfhórlann 
oile, an uair fhuilngid so ar son ngrádha Dé. & as 
mór fá ris so an uaisle don fhoighide nách faghann 
díoghaltas ná éuccóir, ná fearg, ná fuath, ionad 'na
  
3400] 
fochair, & fós go sgriosann sí, ón tí agá mbí, tuirsi mhímheasardha as fréamh dhóibh so uile, & go 
mbeireann bhuaidh ar a huile naimhdibh; ór ní 
díoghbháil acht foghnamh as éidir leó do dhéanamh 
dhi, ar an n-ádhbhar nách foil, go soiche an mbás
  
3405] 
 nó an easláinti, ní nách déan a seirbhís. Saoroidh 
an bás féin í ó phríosún an chuirp do chum a chora 
a saoirsi ghlóire chloinde Dé.’
‘A mháthair,’ ar Des., ‘ó tá an fhoighide 
comhuasal & sin, do ghéan mo dhíthcheall ar a
  
3410] 
coimhéad, & bíom ar siobhal feasda.’ {MS page 163}




---

p.113


Caibidil 2.
-----------


### Do chealgoibh na n-eiriceadh, & mar nách cóir do na Catoilicibh a n-aonta do thabhairt do chum na cléire D'ionnarbadh uatha.



  
3415] Iar mbeith do Dhes. ag siobhal athoigh oile a 
slighidh na Foighidne, ag fulang iliomoid do dhuadhoibh dofhaisnéisi, an tráth do shaoil gur thoil lé 
trócairi an Tighearna crioch do chur ar a imshníomh, 
  
3420] 
 tárla cúis dóláis & dobróin dó fá haidhbhle inás ar
imthigh air gó sin; ór tárfás dó go ttárla a measg 
mhóráin eiriceadh é, & gur thairgsead an uile 
chathughadh do chur air a ccúis a chreidmhe. Do 
fhógradar dhó do chedneithibh, fá phéin díoghaltois 
  
3425] 
 dofhulaing, gan caidreamh ná cumann do bheith aigi 
ré sagartoibh ná ré daoinibh riaghaltha, & fós gan a 
léigean a n-aoinionad fris, acht a ndíbirt uadh nó a 
ttoirbhirt dóibh féin. Gabhois an urdail sin d'uamhan 
& d'eagla Des. tréas a ndearnsad, do bhagar air gur 
  
3430] 
thionnsgain {MS page 164} aontughadh do chum ar iarrsad.


Mar do chondairc an tShimplidheacht an claochlughadh do rinde Des. tré iomarcoidh eagla, gabhois 
agá neartoghadh, & a dobhairt: ‘A mhic,’ ar isi, 
‘osgoil do shúile, & smuain ar an mbreitheamhnas 
  
3435] 
ndéigheanach as a raghoid an cineadh daonna do 
chomhaitreabh a saoghal na saoghal ré teannáloibh 
lasrach síordhoighe, nó a nglóir & a n-aoibhneas 
shuthoin. Tuig gurab do réir ar ngníomhradh san 
saoghal-sa bhéaras Dia breath oirn an lá-soin, ag 
  
3440] 
tabhoirt ghlóire do shíor do lucht na ndeghghníomh,
do chomhoill a thoil ar an saoghal-sa, & phéine


---

p.114



suthoine do lucht na míghníomh, do lean a ttoil féin 
ag léigean an pheacoidh chuca a stteach a cceachtar 
don dá dhoras thréa ttig, mar a deir S. Aibhisttín, [20](javascript:footNote('G208020/note020.html'))
  
3445] 
.i. tré dhoras an ghrádha bhíos aca do na neithibh 
saoghaltha d'fhagháil & do chruinnioghadh, nó tré 
dhoras na heagla bhíos orra fá na neithibh saoghalta 
diombuano do chailleamhoin. & ó tá gach aonduini 
anbhfann éittreórach do chum na ndoirseadh-sa do
  
3450] 
chongmháil dúntha do ghnáth a n-aghoidh an 
pheac{MS page 165}
oidh, bhús cúis a mháin ag an mbreitheamh 
do chum lochta na míghníomh do dhamnughadh, 
nách búdh mór an mearughadh céille do dhuine ar 
bioth, ar son eagla dhaoine, a aithre spioradáltha do
  
3455] 
thréigean, as lánchuidioghadh & fós as doirseóireadha
dhó do chum na ndoirseadh sin do choimhéad; ór bíd
ag forchoimhéad choinsiais a ccloinne spioradáltha do
chum cundois do thabhairt ar a son, mar adeir Pól.’
‘A mháthoir,’ ar Des., ‘as dóigh leam go
  
3460] 
ttiocfadh leam mé féin do choimhéad aimsir fhada, 
ór, bhuidheachas do Dhia, ní mhothuighim mé féin 
ro-chlaon do chum uilc; & gé do gheallfoinn gan 
daoine riaghaltha do léigean a n-aoinionadh riom 
féin, atá súil agom réna bhfaicsin go foluightheach
  
3465] 
a ttighibh choda éigin dom chomharsanoibh, & leas
mh'anma do dhéanamh mar sin ós íseal. & nár
búdh hiongnadh leat so, ór do ghabh an oiread-soin
d'uathbhás rompa súd mé, & do dhroichmheisnigh,
nách léigeann corp eagla dhamh gan a ghealladh
  
3470] 
dhóibh díultadh don chléir; & go háiridhe mar do 
gheallsad damh nách cuirfidhe ní as mó do {MS page 166} bhuaidhreadh oram ó so suas a ccúis mo choinsiais, dá ccuirinn an ccléir uaim.’


---

p.115



Cíis an tSimplidheachd gu hathtuirseach éccaointeach
  
3475] 
ag clos na mbriathar sin Des. 
‘Caidhi ádhbhar h'iarghnó, a mháthair?’ 
ar Des.
‘A mhic,’ ar isi, ‘níor iongnadh dá ndéarnuinn 
déara fola ag smuaineadh ar a olcas do thógbhuis-si 
  
3480] 
an tteagasg naomhtha fuarais a ttigh ar máthar, an 
Umhla, an tráth a deiri go huaibhreach andóthchasach 
gu madh éidir lat tú féin do choimhéud gé gu 
mbeithea gan chongnamh na cléiri agad, & nách 
mothuighi claoine do chum peacaidh. As cosmhuil 
  
3485] 
gur ibhis dhigh ndearmaid, ór as moch do dhearmadais 
a ndubhradar mo dheirbhsheathracha riot dá fhoillsiughadh dhuit nách fuil ag an nduine uaidhe féin 
dochum flaitheamhnais, an tan fhágbhas grása Dé é, 
gu háirithe d'éis pheacaidh Adhuimh, acht peacadh 
  
3490] 
& brég, mar a deirid na comhairleadha & fós an
soisgéul.[21](javascript:footNote('G208020/note021.html')) Nach cumhuin leat briathra Eoin Bruinne: ‘Dá n-abram nach fuil peacadh aguinn, 
atámuid dár mealladh, & ní fhuil {MS page 167} an fhírinne 
ionnuinn; ’ & an tan a deir Críosd ar Ttighearna gu 
  
3495] 
 soilléir san soisgéul gurab leathan fairsing an doras 
bheireas cách gu hifrionn, & gurab mór ghabhas tríd, 
& gurab caol cumhang an doras tré a ttiaghthar gu 
flaitheamhnas, & gurab beag ghabhas tríd, & fós a 
deir Peadar, ag aidhbhsioghadh na guaisi céadna-soin,
  
3500] 
gurab ar éigin shláineóchthar an fírén féin, nách 
budh mór an mhire dhuit-si, & a chomhmór sin do 
chonntabhairt ar na naomhuibh féin, th'anam bocht 
do léigion ar th'ionchuibh féin amháin? An tráth 
do aointeóchthá druim do chur ris an ccléir, do 
  
3505] 
 bhéarthá siocair & sompla dhot uile chomhursuin 
fá aithris do dhéanamh ort ag déanamh an neith


---

p.116



chéadna, & budh éigion duit mar sin conntas do 
thabhairt ar son a ccaillfithíl d'anmannuibh tréud 
dhroicheisiomláir, mar a deir S. Aibhisdín; &
  
3510] 
fédfuithi gu bfhuileóngadh Dia, a ndíoghaltas na 
droicheisiomlára sin do bhéarthá dod chomhursuin, 
nách léigfeadh eagla an tshaoghail duit caidreamh ná 
cumann do dhéanamh gu foluightheach féin {MS page 168} ré
sagartuibh, gé gu mbiadh a fhios agad cáit 'na
  
3515] 
mbeidís, & gu raghadh mar sin droichchríoch ort, 
mar do chuaidh ar mhórán eile atá aníu a n-ifriond, 
ar ar chuir eagla an tshaoghuil d'fhiachuibh 
dealughadh ris an nEagluis beagán ar bheagán. & 
dá léghthá an sgéul atá ag Esopus, theigéamhadh gu
  
3520] 
ttuigfithea nách fuil ag na heiricidhibh-si acht m
ealltóracht, gá ghealladh dhuit, dá léige an ccléir 
dhíot, nách déanuid ní as mó d'inghreim ort.’
‘Guidhim thú,’ ar Des., ‘innis an sgéul-sin damh.’
‘Inneósad,’ ar isi. ‘Aithristtear ag Aesopus [22](javascript:footNote('G208020/note022.html'))
  
3525] 
go rabhadar cogtha & conghala móra ag na faolchonoibh ris na caorchoibh, & mar do chonncadar na 
faolchoin nár éidir leó buaidh do bhreith ar na 
caorchoibh, tré líonmhaire na ccaorach, & trés an 
ccuidiughadh do bheirdís gadhair mhóra bhaile bádar
  
3530] 
dá ccoimhéad dóibh, do thairgsiod síoth shuthoin 
do na caorchoibh ar choinghioll na gadhair sin do 
thoirbhirt ar a láimh féin; & do bhí an urdail-sin 
d'eagla & d'fhonn na síthe ar na caorchoibh gur 
réidhighsead ris na faolchonaibh {MS page 169} ar an ccundradh-soin,
  
3535] 
ag seachadadh na ngadhar dhóibh; & an tan 
fuaradar na faolchoin na caorcha gan chosnamh na 
ngadhar ortha, do ghabhsad gá leadradh & gá 
luathchognamh, gur chuirsead chum báis gus an 
ccaoirigh ndéigheanoigh íad.’


---

p.117


  
3540] 
‘A mháthair,’ ar Des., ‘ní hiongnadh leam thú
do thabhairt an sgeóil sin lat, gé go bhfuil 'na sgéul 
fábhoill, & fós iar n-a chuma lé feallsamh gan 
chreideamh, ór as aithnidh dhamh go ttabhair an 
sgrioptúir féin sgeóil leis, dá ngoírthear parábolae, 
  
3545] 
d'fhoillsioghadh neitheadh eile leó, & go n-aboir S.
Aibhisdin [23](javascript:footNote('G208020/note023.html')) gurab éidir leisna Críosdoighibh na neithe 
maithe do gheibhid a leabhroibh na bhfeallsamh 
n-eithniocdha do chur 'na bhfeidhm féin, an tan 
oirid do chreideamh. Críosd. Gidheadh, as iongnadh 
  
3550] 
leam más é ní thuigeas tú gur ab mian leó súd misi 
do mharbhadh an uair do ghéubhoid mé am aonar, 
iar ccor na cléire uaim.’
‘As deimhin,’ ar an tShimpligheacht, ‘nách 
mó fond an mhic-thíre fán ccaoiridh do gheibh gan 
  
3555] 
chosnamh uirre do mharbhadh, iná fonn na 
n-eiriceadh-sa fa bhás {MS page 170} anma do thabhoirt don lucht 
do gheibhid gan chuidiughadh na cléire.’
‘As eagoil leam, a mháthair,’ ar Des., ‘gurab 
fíor sin; gidheadh, ní haithnidh dhamh créad an 
  
3560] 
bhuain atá ag do sgéul ris an ccéill-sin bheanas tusa 
as, acht amháin go n-admhoim gurab meinic ghoireas 
an sgrioptúir caorcha [24](javascript:footNote('G208020/note024.html')) don phobol chreidmheach; 
& do chum do sgeóil do bhuain ré hádhbhar, nír 
fholáir a dhearbhadh gurab meic thíre na heiricidh, 
  
3565] 
& gurab gadhair an chliar; & dar leam-sa dobadh 
córa madoigh do ghairm do na heiricidhibh, bhíos ag gearradh na Ccatoiliceadh, iná do na pearsanoibh Eaglaisi, dár aithin Críosd bheith mín maordha.’
‘Léagh S. Aibhisdín, [25](javascript:footNote('G208020/note025.html')) ’ ar an tShimplidheachd, 
  
3570] 
‘& do ghéubha tú aige a mórán d'ionaduibh gur ab 


---

p.118



faolchoin na heiricidh, & gurab gnáth don sgrioptúir 
mic thíre do ghairm dhíobh féin & do na drochdhaoinibh eile, mar ghoireas caorcha do na daghdhaoinibh. Léagh Matha & Eoin sán. Soisgéul, &
  
3575] 
Lúcás san Soisgéul, & a nActoibh na nEaspol, san 
áit 'nar thairrngir Pól go follas {MS page 171} na neithe do chímid 
anois dá ccomhall sna heiricibh a n-aghoidh na 
Heaglaisi. ‘Atá a fhios agom,’ ar Pól, ‘go ttiocfaid 
faolchoin fhuadoigh a stteach eadroibh, ag nách bia
  
3580] 
truaighe don tréad.’ & gé gurab fíor an ní sin 
adeiri-si, .i. go ngoireann an sgrioptúir madadha do na 
heiricidhibh, & fós madadha gaoithe, do réir mhínighthi 
S. Aibhisdín, [26](javascript:footNote('G208020/note026.html')) mar ghearroid an nEaglais lé fiaclaibh 
nimhi, goiridh mar an ccéadna gadhra a n-ionadoibh
  
3585] 
oile do phréláidibh na Heaglaisi & don chléir Chatoilici 
chathoigheas ar son na Heaglaisi go dortadh a bhfola
ar a son; ór bíd ar son a Ttighearna ag amhasdraigh 
ar a naimhdibh, na heiricidhe, ag faire mhuinntiri 
a thighi, .i. na Heaglaisi, orra a n-ionnamhoil mhadadh
  
3590] 
n-uasal n-ionnruic, mar dhearbhas S. Aibhisdín ag 
mínioghadh na fearsa úd don tshalm Lingua canum 
tuorum.’
‘As ro-mhaith dhearbhas tú, a mháthair,’ ar 
Des., ‘gurab mic thire na heiricidh, & as a nois as
  
3595] 
léir dhamh go follas an doilli do bhí oram ar tí 
taobhadh do thabhairt ríu; ór má tá nách léigeand 
an eagla {MS page 172} ar uairibh do na faolchonoibh a ndroichmhiana do chur a ngníomh, ní bhíd choidhche dílios 
don tréad. & as ro-mhóide mh'eagla ré san sórt
  
3600] 
faolchon-sa an tan mheasoim an cceilg réar chuirsead 
rompa mo mhealladh.’
‘Buidheachas do Dhia,’ ar an tShimplidheacht,
'fána fheabhas do chí tú a nois an nguais a 
rabhadhois. Nár bá hiongnadh lat na heiricidh 


---

p.119


  
3605] 
faolchonda *fhaolchonda* úd do bheith cealgach, ór as siondoigh 
mar an ccéadna iad, mar adeir S. Aibhisdín [27](javascript:footNote('G208020/note027.html')) a 
n-ionadh eile, san áit a ndearbhthar leis gurab 
sionnoigh iad & go mbí méin na sionnach aca; ór 
bíd meangach meabhlach, lán do chealgaibh & do 
  
3610] 
mhealltóracht, & bíd a n-uamhchlasoibh talmhan dá 
bhfolach féin ar sgáth na cclaoinchiall ccam chuirid 
san sgrioptúir, ar a ttairgid dath na fírinne do chur, 
do chum an phobail shimplidhi do mhealladh; & 
bídh drochbhaltanos don taobh thiar orra, mar 
  
3615] 
sgríobhas an Doctúir céadna: odore etiam retro 
putentes, [28](javascript:footNote('G208020/note028.html')) a n-aghoidh a n-abair Pól ris féin & ré 
lucht shíoltha bhréithri Dé: Christi bonus odor 
sumus in omni loco, ‘as deaghbhaladh {MS page 173} do Chríosd 
sinn san uile ionadh.'’
  
3620] 
‘Mínigh a n-ainm Dé, a mháthair,’ ar Des., 
‘cionnas bhíos drochbhaladh do leith a ccúil ar na 
heiricidhibh, ór ní hiongnadh leam, a ccéill chodarsna 
don chéill a ngoirionn Pól daghbhaladh Críosd de 
í'éin & do na fíréanchoibh oili (dár ab fioghair an 
  
3625] 
úinnemeint uasal do chumoil Muiri Magdáléana do 
chosoibh ar Ttighearna, léar líonadh an teagh do 
dhaghbhaladh, do bhrígh go moltur & go móruighthear 
ainm Chríosd tréna ndaghbheathoidh & tréna 
ndaghghíomhaibh *ndaghghníomhaibh*), drochbhaladh do ghairm do na 
  
3630] 
heiricidhibh, ar an n-ádhbhar go n-iomcháinthear & 
go mblaisbhéimthear ainm Chríosd tríthibh; gidheadh, 
ní thuigim caidhe an chúis fá n-abair S. 
Aibhisdín go mbíd bréan do leith a ccúil.’
‘Saoilim-si,’ ar an tSimplidheacht, ‘gurab mar 
  
3635] 
so thuigeas S. Aibhisdín an ní sin atá cruaidh ortsa. 
 [29](javascript:footNote('G208020/note029.html')) Geinthear an duini ó thosach a bpeacadh, 'na 
chathraightheóir a Mbábiolóin mhisttiocdha, & 'na


---

p.120



mhodh agá rígh, an diabhal, suil aithgheinthear é a 
ngrásoibh trés an mbaisdeadh 'na chathraightheóir
  
3640] 
ag Ierus{MS page 174}álem neamhdhoighe, 'na gharmhac ó 
ghrásoibh ag Dia, & 'na chomhoidhri Chríosd, Rí 
Ierusaleim; & an tan bhaisttear é, diúltoidh *díultoidh* do Rí 
na Bábiolóini, don diabhal, dá phoimp & dá oibreachoibh, ag cur chúil ris an n-uile pheacadh;
  
3645] 
 [30](javascript:footNote('G208020/note030.html')) gealloidh creideamh a Ndia Athar uileachumh-achtach, & a níosa Críosd, a éanmhac, ar Ttighearna, 
san Spiorad Naomh, an Naoimheaglois Chatoilice, & an chuid eile dh'airteaglaibh an chreidmhi do chreideamh. As cóir mar sin don tí ghabhas
  
3650] 
 baistteadh Críosd cúl do chur ris an n-uile pheacodh, 
bheith ag smuaineadh do ghnáth ar an n-aoibhneas 
síordhuidhe atá 'na oirchill ar neimh, & ní as mó do 
chúram a anma iná a chuirp do bheith air, mar 
nách mairfi an corp san saoghal-sa acht aimsear
  
3655] 
 aithghearr, & go mairfe an t-anom go suthoin 'na
rígh a bhflaitheamhnas, dá ndearna maith, nó a
lasrachoibh síordhoighe a n-ifrionn, dá ndearna olc.
An tráth, iomorro, nách smuain an t-eiricidhe
acht ar bheathoidh a chuirp a mháin, & ar shólás an
  
3660] 
tshaoghail-si, a n-ionnamhoil ainmhidhi bhrúidea-mhoil, fill{MS page 175}idh a ndiaigh a chúil ar a ais ar na peacadhoibh sin dár dhíult 'na bhaistteadh, & ar an ccéidthighearna sin do bhí aige iar n-a gheineamhoin, .i. an diabhal, mar adeir an Soisgéul ris na deisgioblaibh 
  
3665] 
 úd do dhíult do Chríostt & do rinni an
ccéideiriceacht a n-aghoidh a chreidimh (mar adeir
S. Aibhisttíne): [31](javascript:footNote('G208020/note031.html')) Abierunt rétró, .i. 'Do imthighsiod 
ar a nais' *n-ais*; mar a deir Pól [32](javascript:footNote('G208020/note032.html')) lé mnáibh áiridhi:
Quedam conuersae sunt retro post Satanam, .i. 'Do


---

p.121


  
3670] 
fhilleadar cuid díobh ar a n-ais a ndiaigh an diabhoil.' 
Gonadh aire so adeir an doctúir naomhtha S. 
Aibhisttín go mbí drochbhaladh ar, an n-eiriciodh do 
leith a chúil, mar as ag filleadh ar a ais ar na 
peacadhoibh, & ar an ndiabhal dár dhíult 'na 
  
3675] 
bhaistteadh, thuiteas sah pheacadh arís. As éidir 
fós a rádha go mbí drochbhaladh ar na heiricidhibh 
do leith a ccúil, ór, gé go mbí difeir idir gach éan 
dá dhroing dhíobh ina cclaoinchréideamh féin, tigid 
ré chéile uile a ccúl do thabhairt don chreideamh 
  
3680] 
 Chatoilice & do Dhia. & as í an chomhaonta sin na 
n-eiriceadh chialloigheas an fhoghail or{MS page 176}dhruic do 
rinni Samsón ar na Philísttínibh an tan do cheangoil 
eirbli na ttrí ccéad sionnach dá chéili, mar adeir an 
Doctúir céudna S. Aibhisttín.’ [33](javascript:footNote('G208020/note033.html'))
  
3685] 
‘Beandachd an Dúilimh dhuit,’ ar Des.; ‘do
aincis mh'anom, & tugois é ó dhoras ifrind, ór dá 
léiginn é ar fhaosamh na bhfaoilshionnach bhfallsa 
bhfeillchealgach úd, do bhiadh anois caillte.’




---

p.122


Caibidil 3.
-----------


### 
3690] Teaguisgthear and so nách eidir do 
na tuathadhuibh dul a mbreitheamhnas ar an ccléir, & nách éidir do 
na heiricidhibh easboig fhíre
do bheith aca, & mórán punc eile.



  
3695] Iar ndul do Dhes. uidhe eile a sligheidh na 
Foighide, tárla a measg dhroinge eile dona heiricidhibh 
é, agá rabhadar mórán do shagartuibh & do bhráithribh 
a nglasuibh & a ngéibhionnuibh, & do fhógradar 
easbuig na {MS page 177} n-eiriciodh sin dó, fá phéin diomdha
  
3700] 
an Ríogh, dul a mbreitheamhnas ar na braighdibh 
riaghaltha sin. & do ghabh an oiread sin d'uamhan 
& d'eagla Des. gur chuir roimhe dul a mbreitheamhnas 
bháis ar an ccléir Catoilghe.


Do labhair an tShimplidheachd ris: ‘A mhic,’
  
3705] 
ar ise, ‘tabhair dot aire ó thús an éidir dhuit ó 
choinsias dol a mbreitheamhnas ar an ccléir.’
‘Créad an fáth nách bhudh éidir?’ ar Des., 
‘ór ní mian leam éccóir do dhéanamh orra, acht, dá 
ndearbhthur a mbeith ciontach, a ndamnughadh
  
3710] 
do réir dhlighidh.’
‘Fiafruighim (ar an tShimpligheachd) an tuata 
nó an duine riaghalta thú?’
‘As mian leam,’ ar Des., ‘bheith riaghalta 
an tan roichfead gu mainistir Grádha Dé; gidheadh,
  
3715] 
ní ránag fós dochum sdaide naomhtha na ndaoine 
ríaghaltha, gé gu bfhuilim ar a lorg, & do réir mo 
bharamhla féin as tuata mar sin mé.’


---

p.123



‘Bíodh a fhios agad, más eadh (ar an tShimpligheachd), nách éidir do thuata dul a mbreitheamhnas
  
3720] 
a n-énmh{MS page 178}odh ar phearsuin Eagluisi, & gu háirithe 
a mbreitheamhnas báis, mar adtir an dligheadh a 
mórán d'ionadaibh: 11. q. 1 c. Placuit, c. 2. c. 
Nullus clericus, c. Si quis clericus, c. Nullus episcopus, c. Clericus nullus.’
  
3725] 
‘An tan,’ ar Des., ‘fhógruid na heasbuig-si 
dhamh dul a mbreitheamhnas ar an ccléir, & fós 
coimhéignighid mé chuige sin, dar ndóigh ní cóir a 
mheas gurab lé húghdardhás thuata théighim a 
mbreitheamhnas orra, acht lé húghdardhás na 
  
3730] 
n-easbog as prionnsadha ar an nEaglais.’ 
‘Fá ríor,’ ar an tShimplidheacht, ‘as ainbhfeasach do thagra, ór ní héidir lé heasbagoibh fíre na 
Heaglaisi, as prionnsadha dá ríribh uirthi, úghdardhás 
do thabhairt do thuata fá dhol a mbreitheamhnas 
  
3735] 
báis ar phearsoin Eaglaisi; & cionnas búdh éidir 
dhóibh súd úghdardhás do thabhairt uatha, nách fuil 
'na n-easbagoibh ar mhodh ar bioth?’
‘Créad an chúis,’ ar Des., ‘fá n-abrae nách 
easboig iad súd, ór goirid féin easboga dhíobh, & fós 
  
3740] 
adeirid go ndíonoid agas go ccosnaid creideamh 
Críostt?’
 ‘Ag so an {MS page 179} t-ádhbhar,’ ar an tShimplidheacht, 
‘as a ttuigfe go soilléir nách easpoig iad; ór as iad 
na heasboig do cuireadh leis an Spioraid Naoimh a 
  
3745] 
n-ionad na nEasbal, an mhéid go rabhadar na 
Heasboil 'na n-easbogoibh, mar adeir [34](javascript:footNote('G208020/note034.html')) S. Aibhisttín 
& na comhairleadho, & as iad na heasboig mar sin as 
comharbadha ar na Heasbolaibh do chum na Heagloisi 
d'fhollamhnughadh i do sttíuradh, mar adeirthear 
  
3750] 
a nActoibh na nApsttol.[35](javascript:footNote('G208020/note035.html')) & ionnamhoil do bhí


---

p.124



Peadar ó Chríostt 'na phrionnsa & 'na uachtarán 
ar an ccuid oile do na Habsttolaibh, mar as follas as 
an Soisgéul, as amhluidh sin as dual do chomharba 
& d'oighri Peadair bheith 'na árduachtarán & 'na
  
3755] 
mhonarc ar chomharboibh &ar chloinn na nEasbal, 
.i. ar an uile easbog, & ar a ttrédoibh. & maille ris 
sin as é do bheir inmhe spioradáltha dhóibh, & do ní 
aodhaireadha dhíobh ar thréadoibh éxamhla*,* ag 
tabhairt choda dá úghdardhás spioradáltha féin dóibh
  
3760] 
do chum a cceartoighthi & a smachtoighthi, mar do 
thug Dia cuid do spioraid Mhaoise do na seanoibh 
do chuir do chuidioghadh leis fán {MS page 180} bpobal Israélda
d'fhollamhnughadh; & amhoil nár laghdoigh úghdardhás Mhaoisi an chuid tug dá spioroid don
  
3765] 
tsheachtmhodhad sean sin do chuir Dia do 
chuidioghadh lais, mar dhearbhas S. Aibhisttín, [36](javascript:footNote('G208020/note036.html')) as 
amhluidh sin don Phápa, ní lughuide a ughdardhás 
uas an ccruinne dhomhandha gurab uaidhi atá 
ughdardhás ag an uile easbog. Gonadh aire sin as
  
3770] 
follas nách easboig iad súd nár hóirneadh a ngrádhoibh 
easboig riamh, & ag nách foil úghdardhás ón Phápa, 
& fós nách comharbadha dona Habsttaloibh, ná 
clann, acht seubhdeasboig & tuilighthe ar na
Habsttaloibh. Ar an n-ádhbhar-sa as bréag fhollas, & as
  
3775] 
seachrán, a rádh go ccosnaid creideamh Críostt, & gan 
ar a n-aire do ló & d'oidhche acht a chur síos & a 
mhúchadh, ag tairreang na n-anmann (do fhuasgoil 
ar a fhuil) as an nEaglais naomhtha do chum an 
diabhoil. Admhoim, ar a shon so, go madh éidir a
  
3780] 
ccéill áiridhe dídnightheóiri an chreidimh do thabhairt 
orra súd, mar adeir S. Aibhisttín [37](javascript:footNote('G208020/note037.html')) ag míniughadh na 
mbriathar úd don tshalm Contra inimícum et defensorem
 {MS page 181} &c., san áit a n-aboir gur ab easchara &


---

p.125



dídnightheóir don chreideamh an t-eirice. Bídh 'na 
  
3785] 
easchara ag an chreideamh ag tairgsin an sgrioptúir 
do thuigsin go claon, seachrahach; bídh 'na dhídnightheóir an mhéid go ttabhair mar sin cúis & siocair 
do dhoctúiribh na Heaglaisi do chum fírinne an 
sgrioptúir & an chreidimh d'fhoillsioghadh & do 
  
3790] 
chosnamh, gé nách cóir ar a shon sin dídnightheóir 
an chreidimh do ghairm dhe san chéill-sin, acht leis 
an mínioghadh-sa S. Aibhisttín d'fhoillsioghadh lé a 
chois.’
‘Guidhim thú,’ ar Des., ‘ó do dhearbhois go 
  
3795] 
follas nách easboig iad súd, & nách foil mar sin 
úghdardhás ná cumhachta ar bioth eagailsi aca, innis 
damh cia ar a bhfuilid 'na ccomharbadhoibh?’
‘Ní doiligh leam sin d' innisin,’ ar an tSimplidheacht. ‘As comharbadha eiriceasboig ainchreidmheacha
  
3800] 
na haimsire-si ar an dá eirisearc fá mó olc 
& urchóid dár éirigh a n-aghoidh na Heaglaisi san 
aimsir dhéigheanoigh-si, .i. ar Lútéur lobhtha mhac 
Lúsifeir, & ar Chailbhín choirpthe chneasdóiti, mac 
na mallacht. Sgríobhaid úghdair eagnoidhe thromdha 
  
3805] 
 {MS page 182} go raibhe deamhan do ghnáth ag imtheachd ar 
mháthair Lúitéir, & gur ab uaidhe do ghlac sí Lúitéar 
mar tAoirrcheas; & sgríobhoidh sé féin 'na leabhroibh 
an muinteardhas & an cumonn do bhí aige ris an 
ndiabhal, mar do ith seachd miaich shaloinn 'na 
  
3810] 
chuibhreann, & mar do bhí 'na oide múinte aige; & 
do geibhthear sgríobhtha air a leabhroibh annála, 
gé go ttug mhóid ngeanmnoidheachda do Dhia, gur 
luigh iar sin lé nuimhir éiccinnte do dhrochmhnáibh, 
& gur phós 'na dhiaigh sin challuigh nduibh, 'sa 
  
3815] 
leaboigh 'na bhfuair bás ar meisge. As follas go 
raibhe an dara fear, .i. Cailbhín, comh shalach & 
comh madramhoil & sin gurab í pian phuiblidhe fuair


---

p.126



trés an bpeacodh sodomdha do níodh do ghnáth, .i. 
tré choimhriachtoin ré buachuillighibh, creachuireachd
  
3820] 
do dhéanamh ar a dhruim lé hiarand ndearg. As 
iad so,’ ar an tShimplidheacht, ‘as absttola, & fós 
as Dée, do sheactoibh Lútéir & Chailbhín, lucht na 
mbéas, na beathadh, & an bháis-se; & a Dhé dhil, 
as truagh an chinneamhoin lé ttig an lucht leanas
  
3825] 
iad ar an saoghal-sa do reic an aoibhnis {MS page 183} shíordhuidhe
ar mhoimint mhire & mhíchéilli 'na mbíd ag diall don
diabhal dochum dola a síordhuidheacht ilphian leis.’
‘A Chríosd cáidh,’ ar Des., ‘ós amhluidh sin
atá, as truagh an doille & fós an fé fiadh atá ar
  
3830] 
shúilibh an phobuil bhoicht dár ab apsduil na 
bathluigh bhrodhacha bhiastuighthe-sin, 'sa seachrán 
as slighe dhíreach go hifriond.’
‘A mhic,’ ar an tShimplidheachd, ‘as fíor sin, 
& as ró urusa dár Slánuightheoir & dár Mbreitheamh
  
3835] 
cion i aithfear a ndamnuighthe do chur orra féin a 
ló an bhreitheamhnais, an tan bhéaras 'na ríothróin 
bhreith orra & a déara riú: 'Éirgidh dá bhur 
bpianadh tré bhiotha shíor san teinidh shuthuin do 
hollmhuigheadh a n-urchomhair an diabhail & a
  
3840] 
dhrochaingiol, ó do rugabhair do roghuin mo naoimhEaglais do tharcaisniughadh, & leanmhuin do Lúitér 
agas do Chailbhín, dár fhuilngios bheith gá n-únfuirt 
féin san uile olc & bás d'fhagháil gu follas 'na 
bpeacadhoibh, dochum gu bhfaiceadh an saoghal gu
  
3845] 
huru{MS page 184}sa gurab é an diabhal fá maighistir dóibh.'’
‘A mháthair mhilis,’ ar Des., ‘as mór an sólás 
leam a bhfuaras uait d'eólas ar an ndaoscairchléir 
ndásachtuigh ndíchéilligh úd, gé gu ccraidh mo 
chroidhe an tan smuainim ar an siabhradh seachráin
  
3850] 
lé bhfuilid ag breith an phobuil bhoicht éisdios iad


---

p.127



gu hifriond; & guidhim thú, fuasgail anois an cceisd 
eile-si dhamh, .i. créud an fáth nách budh éidir leis 
na seubhdeasboguibh úd féin, & leam-sa, gé gu 
mbeimis 'nar ttuatadhuibh, dul a mbreitheamhnas 
  
3855] 
ar an ccléir Chatoilghe lé húghdardhás na bprionnsadh 
tteamporáltha, madh iad as ceann ar an nEagluis 
'na ndúthuigh féin, mar adeirid súd? ór as cumhain 
leam go n-abraid doctúire an dlighidh chanóna gurab
 éidir leis an Bpápa, tré bheith 'na cheann ar an 
  
3860] 
nEaglais, tuata do chur a ccumhachtoibh uas phearsoin 
eaglaisi a ccásoibh áiridhe.’
‘A mhic,’ ar isi, ‘cuir conntracht ar an ní 
sin adeirid na heiricidhe, .i. gurab iad na prionnsadha 
teamporáltha as ceann ar an nEaglais, ór as eiriceachd 
  
3865] 
sin do fhás as eiriceachd oile as fréamh {MS page 185} dhi, .i. a 
mheas nách foilid cumhachta oile san mbioth acht 
cumhachta na tuaithe a mháin, & go bhfuilid so ar 
láimh na bprionnsadh saoghaltha, & nách foilid 
cumhachta mar sin san nEaglais do chum an phoboil 
  
3870] 
Chríosttoighe d'fhollamhnughadh & do sttiúradh a 
slighidh a slánoighthe; nó a mheas, má táid 
cumhachta spioradáltha and, go bhfuilid doidheagliailthe 
ré cumhachtoibh na tuaithe, & go mbíd mar 
sin ag na prionnsadhaibh tuaithe amháin, agá bhfuilid 
  
3875] 
árdchumhachta na tuaithe. Atá an chéadchuid de 
so, dhiúltas na cumhachta spioradáltha 'na eiriceacht, 
ór atá a n-aghoidh an tShoisgéil & Phóil, [38](javascript:footNote('G208020/note038.html')) 'na 
bhfaghthar go solas na cumhachta spioradáltha tug 
Críostt do Pheadar, & na cumhachta, mar adeir Pól, 
  
3880] 
tug Dia dhó féin & do na heasbogoibh do chum na 
Heaglaise d'fhollamhnughadh; ór adeir Críostt ré 
Peadar san seiseadh c. déug ag Matha: ‘Do bhéar 
dhuit eochracha fhlaitheamhnois Dé, & gach a


---

p.128



ccingeólae ar an ttalamh, biaidh ceangailthe a
  
3885] 
bhflaitheamhnas; agas gach a sgaoilfe ar an ttalamh, 
biaidh sgaoilthe a {MS page 186} bhflaitheamhnas Dé.’ & adeir 
maille ris sin, san n-aonmhadh caibidil fichead, ag 
labhairt na ccumhacht sin dó: 'Biathoigh mo 
chaorcha'; & adeir san ochtmhadh caibidil déug:
  
3890] 
'Bíodh meas eitnice & publicain agoibh ar an tí nách 
éisttfe an nEaglais.'
Agas atá an dara cuid, do ní ceangal dosgaoilthe 
eidir chumhachtoibh spioradáltha & teamporáltha, ar 
an modh ccéadna a n-aghoidh an tShoisgéil & Phóil;
  
3895] 
ór ní do na prionnsoibh, acht do Pheadar, tug Críostt 
na cumhachta spioradáltha, mar do dhearbhas cheana, 
& do bhádar ag Pól, [39](javascript:footNote('G208020/note039.html')) mar adeir féin, ag nách raibhi 
cumhachta tuaithe. & as deimhin gurab éxamhoil 
nemhionand an modh ar ar thionnsgnadar cumhochta
  
3900] 
spioradáltha & teamporáltha, ar an n-ádhbhar gurab 
iad an pobal tug do na ríoghuibh, nó dhá shinnsearuibh, a bhfuil do chumhachtoibh aca anois; & 
gurab é Críostt féin, & nách é an pobal, tug cumhachta 
spioradálta do Pheadar & do na Habsdoloibh oile,
  
3905] 
lé ttugadh na cumhachta céadna do na heasbogoibh, 
gan cead d'iarroigh chuige {MS page 187} sin ar an bpobal, mar as 
éidir a dhearbhadh as eibisttil Phóil go Tíotus, & as 
a eibisttil eile go Timótheus.’
‘Más fíor sin,’ ar Des., ‘(mar chreidim anois go
  
3910] 
daingean gurab fíor), ní héidir na mionda do thabhairt
as gnáth leó súd d'iarroigh ar an bpobal mbocht, .i.
gurab iad na prionnsadha as ceand ar an nEaglois.’
‘Ní héidir ar mhodh ar domhan,’ ar an
tShimplidheacht, ‘ór ní bhiadh sua mionnaibh sin
  
3915] 
acht éitheach mearrdhánta míchreidmheach, do 
thuillfeadh inneachadh ó fhlaitheamhnas d'fhior an 
éithidh, & do ghreinneóchadh Dia uileachumhachdach 


---

p.129



do chum plágha na Fphilisttíneach do chur ar na 
heiricibh do thairgfeadh a bprionnsa do chur suas 
  
3920] 
mar sin, do chum díola Dhágóin, dia na Bhfilistti 
neach, gá choimmeas ré háirc Ndé bhí, do thabhairt 
ar an ttorathar eagluise do bhíadh ag righe ré hí 
féin do chur ar deis Eaglaise Críostt, & fós ag dreim 
léna dícheandadh.’
  
3925] 
‘Guidhim thú,’ ar Des., ‘ó do dhaingnidhis 
mé am chreideamh sna pungeaibh sin, foillsigh dhamh 
an éidir {MS page 188} leam, ó choinsias, anmanna. Ceatoiliceadh 
leis nách áil dol go teampoll na n-eiriceadh do 
thabhairt sgríobhtha do na seubhdeasboguibh úd? 
  
3930] 
Ór atáid dom buaidhreadh, ag bagar oram dá ndíulta 
mé an sgríbhioim-soin do thabhairt dóibh.’
‘Bíodh a fhios agad, a mheic,’ ar isi, ‘gurab 
iad na Catoilghe an Eaglas, mar adeir Pól, & gurab 
í an Eaglas chéadna-so *chéuadna-so* as corp mistiocdha do Chríosd, 
  
3935] 
 as ceand don chorp-so, mar adeir an tApsdal céadna; 
ionnas gibé do ní énní a n-aghaidh an chuirp-si, 
gurab a n-aghaidh Chríosd do ní, mar dhearbhas S.
Aibhisttín [40](javascript:footNote('G208020/note040.html')) gu follas as na briathraibh úd Chríosd 
re Pól, an tan do bhí ag inghreim na Heagluisi: ‘A 
  
3940] 
Phóil, a Phóil, créad fá bfhuile dom inghreim?
ór doiar adeir an doctúir céadna) nír éidir lais 
daonnacht Chríosd, do bhí a bhflaitheamhnas, *bfhlaitheamhnas,*
d'inghreim; gidheadh, mar do bhí ag inghreim bhall 
a chuirp mhisticdhe, do bhí ar an ttalamh, a dubhairt 
  
3945] 
‘Créad fá bfhuile dom inghreim?’ ionnamhuil adeir 
an theanga ‘Cia do shaltair oram?’ an tan shaltras 
neach {MS page 189} ar an ttroigh amháin. Ar an n-ádhbhar-sa 
dá ttugthá-sa anmanua na Ceatoilghiodh uait dona 
heiricidhibh d'eagla gu mbeanfadaois cháin díot, do 
  
3950] 
budh éidir do Chríosd a rádh riot lá an Bhreitheamhnais:


---

p.130



'Do bhraithis mé dom eascairdibh ar son 
n-airgid, ór do bhraithis bhalla mo chuirp mhisdicdhe, 
& ní fhuile mar sin acht ad lúdás oile dárab dual 
leithéid a phéine do thabhairt.’ ’
  
3955] 
 ‘Gu ccúitighe Diá riot,’ ar Des., ‘mar do 
réidhighis as an ccathair ghriobháin a ttárla ag na 
heiricidhibh úd mé, & gluais romhuinn san sligheidh 
dár ttreórughadh budh easda.’




---

p.131


Caibidil 4.
-----------


### Dearbhthar annso gu follas nách
fuilid na Lúitéruigh ná na Cailbhínigh 
3960] 
 á nEaglais Chríosd, & neithe oile bheanas risan 
ccreidiomh.



  
3965] Do thionnsccuin Des. dol ar aghaidh a sligheidh 
na Foighide, iar sgaradh do na heiricidhibh sin ris, &
ní fada do chuaidh {MS page 190} an tan thárla ar bhuidhnibh 
ádhbhalmhóra oile do na heiricidhibh é fá doilghe 
dhó inás a ttárla dhó gó sin. Do fhógradar dhó 
  
3970] 
 fá phéin phríosúin, agas a choda don tshaoghal do 
cháilleamhuin, dol go teampoll na n-eiriceadh. Do 
bhí Des. lán d'eagla & d'uathbhás, & do chuir roimhi 
comhairle na n-eiriceadh sin do leanmhuin.
‘A mhic,’ ar an tShimplidheachd, ‘as truagh 
  
3975] 
an ní chuire romhad do dhéanamh, .i. dol go teampoll 
na n-eiriceadh, dod chur féin a n-oirearahuin dóibh & 
dá reacht, i as iomdha olc gránna a n-aghaidh Dé 
uilechumhachtaigh san pheaeadh soin, ór gé nách ó 
chroidhe ná ó inntinn do raghthá dá n-eaglais, acht 
  
3980] 
ó eagla, ní lughuide do bhiadh do ghníomh dá chur 
a ccéill go foirimleach go mbeithea ag gabháil réna 
cclaoinchreideamh & dá admháil, & ag diúltadh 
chreidimh Chríostt atá d'fhiachuibh ar an n-uile 
Chríostuidhe d'admháil 'na leithéid sin d'am & do 
  
3985] 
chás*,* & do bhiadh an chumadóracht sin do dhéantá 
mar sin os comhair cháich 'na pheacodh chreidimh 
fhallsa, ionnamhuil & do bhiadh íodhaladhradh
fhoirimleach 'na peacodh íodhal{MS page 191}adhraidh, ór atá 
an uile chumadóracht 'na ngabh duine go foirimleach 
  
3990] 
 ré creidiomh comhuightheach, 'na pheacodh 
chreidimh fhallsa, mar dhearbhas S. Aibhisttín [41](javascript:footNote('G208020/note041.html')) go


---

p.132



láidir as an sgrioptúir a mórán d'ionaduibh, do bhrígh 
go ndéantur san chumadóracht sin fiaghnuisi go 
foirimleach ó ghníomh gurab maith an droichchreideamh
  
3995] 
& gurab olc creideamh na Heagluise Rómhánuighe,
.i. creideamh Críostt. Do beirthear fós leis 
an ngníomh ccéadna sin eisiomláir do na Catoilicibh 
eile fán gcreidiomh mbréagach-sin do leanmhuin, & 
siocair dona heiricidhibh fá iad féin do dhaingnioghadh
  
4000] 
'na seachrán, an tan do chíd na Catoilici ag gabháil 
ris, & fá tharcuisne do thabhairt do chreidiomh 
Chríosd. Budh éigion duit, maille ris so, dá ndeachae 
dá tteampall, bárr do chur ar do chédolc, .i. an 
comúinion do ghlacadh, dá ngoirid san leasainm
  
4005] 
caena Domini, .i. 'séine an Tighearna,' & gan ann 
acht suipéur Chailbhín choluigh fhógras Pól dona 
Críosduidhibh do sheachna, ag rádh: ‘Ní héidir libh 
cailís an Tighearna & cailís na ndeamh{MS page 192}an d'ibhe. 
Ní héidir libh bheith páirteach fá mhéis an Tighearna
  
4010] 
& fá mhéis na ndeamhan.’ & smuain féin mar sin 
an mór an chúis athtuirsi & eólchuire druim do chur 
ré hárdshácraimeint iongantuigh na haltóra, 'na 
bfhuil Críosd 'na dhiadhacht & 'na dhaondacht, dó 
bheir an Eaglas dá cloinn; & cailís thaisge na
  
4015] 
híodhalfhleidhe-si Chailbhín & na ndeamhan, bhíos 
dá sunnadh ar mhacaibh meirtneacha an mhíáidh, 
do dhéanamh dot chroidhi.’
‘A mháthair bhúidh,’ ar Des., ‘nách bhfaici go 
bhfuilid ag bagar mo chora a bpríosún le hórdughadh
  
4020] 
an phrionnsa, & go n-abair Pól rinn go ccuirmíd a 
n-aghoidh órduighthe Dé an tan chuirmíd a n-aghoidh 
na n-árdchumhacht bhíos ós ar ccionn ar an 
ttalamh.’
‘A mhic,’ ar ise, ‘cuiridh S. Aibhisttín ceist
  
4025] 
ag mínioghadh an ionaid sin Phóil, & do bheir freagra 
uirre lé bhfuasgoilthear do cheistt-si. ‘Créad as


---

p.133



indéanta.’ ar Aughusttín, [42](javascript:footNote('G208020/note042.html')) ‘dá bhfógroid cumhachta 
dhuit ní do dhéanamh nách cóir do dhéanamh?’ 
Freagroidh an cceistt ar an modh-sa: ‘Tarcaisnidh 
  
4030] 
an tan-soin na cumhachta ar eagla, na ccumhacht ’; 
& míni{MS page 193}ghidh an fhreagra-sa lé heisiomláir. ‘Dá 
bhfógra an tImpeir dhamh: Bídh ullamh do chum 
mo sheirbhísi, as cóir sin; gidheadh, ní do chum 
dola lat go heaglais na n-íodhal, ór do fhógair Impir 
  
4035] 
as áirde dhamh gan dul ann sin; gabhoim cead 
agot, ataoi-si ag bagar phríosúin, atá seisean ag 
bagar theineadh ifrinn oram; ar an n-ádhbhar-so 
ní dlighthear do Shéusair acht a cheart féin, & ní 
dó as cóir ceart Dé do thabhairt.’ Adeir fós an 
  
4040] 
naomhdhoctúir céadna-sa [43](javascript:footNote('G208020/note043.html')) nách foil san eiricidh acht 
nathair neimhe léarab gnáth, mailli ré ceilg, na daoini 
do lot léna nimh, & nách bí do shíor acht ag aithris 
ar an nathair nimhe úd léar cuireadh Adhamh as 
párrthus, ag iarroidh an Chríosttoighi do tharrang
  
4045] 
as parrthas na naoimhEaglaisi. Tugadh mar sin 
Adhamh rabhadh dhuit, a mhic; ná fágoibh parrthas 
na Heaglaisi, & ná mealladh aitheasg ilchealgach na 
naithreach nimhe thú.’
‘A mháthair ghrádhach,’ ar Des., ‘adeirid súd 
  
4050] 
gur ab aca féin atá parrthas na heaglaisi.’ 
‘A mhic thairisi,’ ar an tShimplidheacht, ‘nocha
ní nuaidhe neamhghnáthach {MS page 194} do na heiricibh sin, ór 
measoigh gach sórt dá ttig dhíobh fá seach gurab 
aca féin a mháin atá an creideamh cóir & an eaglas 
  
4055] 
fhíre, & go bfhuil an uile, uatha féin amach, ar 
seachrán, mar as follas ar an méid do chuaidh 
seachuinn díobh & do claoiiodh leis an nEagluis gó 
so; & ní mheallfuidís uiread a mealluid do dhaoinibh 
muna chuirdís dath éigin ar a mbréuguibh, ag aithris


---

p.134


  
4060] 
ar an ttí 'sa fhoghnamh 'na bfhuilid, an diabhal, tig 
go meinic a riochd aingil na soillsi do mhealladh na 
ndaoine, mar a deir Pól. Gidheadh, do chum go 
ttuigfithea go follas nách ag na heiricibh-si atá Eaglas 
Chríostt, ní fuláir dhuit a thuigsin gurab í as Eaglas
  
4065] 
Chríostt san slighidh-si fhlaitheamhnais na daoine 
agá bhfuil baistteadh agas creideamh Chríostt, & a 
reacht, & gurab díobh so ghoireas Pól corp Críostt, 
ar a ttabhair féin an Eaglas; & go n-abair go bhfuil
an corp-sa aonda, mar adeirid fós Siomboil na
  
4070] 
Absttol & Siombail Chomhairle Níséun nách foil 
acht aoineaglas ann, ionnamhoil nách foil acht 
aoinchreideamh, {MS page 195} mar adeir Pól; ór gé go bhfuil 
eaglas fá leith ag gach aoineasbog, ní fhuil ionnta 
so uile acht boill don aoinEaglais chomhchoitchinn,
  
4075] 
dá ngoirthear an Eaglos Chatoilice.
Maille ris sin as éigean a admháil nách éidir leis 
an nEaglois ccomhchoitchiun-si, nó Chatoilice, 
eiriceacht nó seachrán creidimh do bheith uirthe 
choidhche, mar as follas as na geallamhnoibh tug
  
4080] 
Críostt di. Do geibhthear ag Matha & ag Eoin go 
ttóigeóbhadh í ar charroig, & nách béardaois doirsi 
ifrinn buaidh uirre, & go mbiadh féin maille ria go 
deireadh an tshaoghoil, & go nguidhfeadh a Athair, 
& go ttiobhradh abhcóidigh oile, nó pátrún, dóibh,
  
4085] 
Spiorad na fírinne, do chum anamhna 'na bhfochair go bráth. 
& an tan mhairfeas an Eaglas go bráth, 
mar adeir Pól, & mar bheanas S. Aibhisttin as 
briathroibh an tShailmcheadloigh, Deus fundáuit eam 
in aeternum, ní héidir dhi an creideamh cóir do
  
4090] 
léigean a mugha; ór mar cheangloid na cuisleanna & 
na féithe bhalla an chuirp nádúrtha dhá chéile, *chéile* as 
amhloidh sin {MS page 196} cheanglas an creideamh boill chuirp 
spioradáltha mhisticdhe na Heaglaisi dhá chéili *chéili*


---

p.135



eatorra féin, & do Chríostt, ionnas dá ndeachadh an 
  
4095] 
Eaglas Chatoilice ar seachrán san chreideamh, go 
sgaoilfeadh an coimhcheangal atá eidir í féin & a 
ceand, .i. Críostt, a ccéadóir, & go mbiadh an tan-soin 
mar gach eaglais oile thuiteas a n-eiriceachd, 'na 
sínagóig Satáin. Gonadh aire so do bheir an Spiorad 
  
4100] 
Naomh a béul Phóil an t-ainm ordhuirc úd ar an 
nEaglais, .i. ‘colamhuin i fortoildhaingion na 
fírinne,’ do bhiadh 'na leasainm dhi, muna bheith 
gurab ní éttualuing doidhéanta a cor ar seachrán ó 
fhírinne an chreidimh.
  
4105] 
Bíodh a fhios *fios* agad mar an ccéadna gu n-admhaid 
na Lúitéruigh & na Cailbhínigh gu raibhe an creideamh 
ceart ag an nEaglais Rómhánuigh & ag na Haithribh 
naomhtha gu ceand chóig céd bliaghan d'aithli 
Chríostt. As éidir a nois a dhearbhadh ar an modh-sa,
  
4110] 
& gan dul tar S. Aibhisttín d'iarraigh chongantha 
ar énndoctúir eile, nách fuil an eaglas cheart ag 
seictibh Lúitéir & Chailbhín, & {MS page 197} gumadh éigion dóibh 
féin sin d'admháil, nó an ní sin do admhuighsiod 
cheana do dhiúltadh arís; & dá ndiúltuid sin, budh 
  
4115] 
 follas a mbréaga, a n-udmhaille & a neamhchobhsuidheacht chreidimh. As éigion dóibh, do réir a 
ráiteadh féin, a admháil gu raibhe S. Aibhisttín san 
nEagluis chirt, ór as a ccionn deich mbliaghan 
bhfichiod & 400 d'aois an Tighearna fuair bás, & gu 
  
4120] 
raibhe fios eagluisi & chreidimh Chríosd aige; ór as 
deimhin nách táinig d'aithle aimsire na nApsttal 
aondoctúir san nEagluis as mó dár fhoillsigh Dia 
misteiri & rúindiamhra an chreidimh iná é, & gur 
dhearsgnuidh uas dhoctúiribh na Heagluisi a n-eagna 
  
4125] 
& a n-eólas, mar dhearsgnuidheas an ghrian uas 
reannuibh & réllannuibh nimhe a soillsi, mar as urusa 
a aithni ar an tteisd do bheirid pápadha foghlomtha


---

p.136



& doctúiri na haimsiri-sin, & fós gach aimsiri ó shoin 
ale, air.
  
4130] 
A deir thrá, an doctúir naomhtha-so a mórán dá
leabhruibh, & dearbhuidh gu fada fairsing as an
sgríobtúir, gurab eiriciocht mhalluighthe na puinge
 {MS page 198} as priunsiopáltha do geibhthear a ccreidiomh
Lúiteir & Chailbhín. Ar an n-ádhbhar-so, d'fhiaghnuisi
  
4135] 
San Aibhisdín, ní fhuil an Eaglais chóir aca 
so, ór ní liéidir an Eaglas chóir do ghairm don eagluis 
ar a mbí seachrán creidimh, & chreidios eiriciocht, 
mar do dhearbhamar as Pól, acht síonaghóg Shatáin 
& eaglas an aidhbhirscóra. & as follas, dá mbeidís
  
4140] 
na neithi-si a dcir Lúitéur & Cailbhín 'na bpungcuibh 
creidimh, mar a deirid-sion, gu mbíadh S. Aibhisdín 
'na eiricidh, gá ndíchreidiomh, & fós gá ndamnughadh 
mar eiriciocht, & nách biadh mar sin a nEagluis 
Chríosd (ní nách éidir dhóibh-sion do rádh, ór do
  
4145] 
bhiadh contrárdha don ní do admhuighsiod cheana, 
.i. go raibhi an creidiomh cóir ag Aithreibh na ccóig 
ccéad bliaghan d'aithle Chríosd); dá bhrígh sin as 
éigion dóibh a admháil gu bfhuilid féin ar seachrán 
ó Eagluis Chríosd, & mar sin a sdaid dhamanta.’
  
4150] 
‘A mháthair,’ ar Des., ‘dá ndearbhthá as S. 
Aibhistín—do bhí 'na dhuine as foghlomtha thánuig 
san ndomhan riamh a nuas ó aimsir na nApsttol, 
& lé ccuirid {MS page 199} súd féin fiaghnuisi gu raibhe san
Eagluis chóir & go raibhi fios an chreidimh chóir
  
4155] 
aigi—go mbeith éanphungc amháin dá ccreideamh 
'na eiriceachd, do chreidfinn go daingean gu bfhuilid 
'na n-eiricidhibh agas nách fuil eaglas aca acht sionaghóig Shatáin.’
‘A mhic,’ ar isi, ‘as do na pungcuibh creidimh
  
4160] 
as oirrdhearca ag Lúitéur & ag Cailbhín & agá 
ndeisgiobaluibh: Zuinglius, Melancton, Aecolampádius,


---

p.137



Besa, Cemnísius, Carolsttádius, &c., na neithi-sí. 
A deirid, do chéidneithibh, gurab é Dia as úghdar 
  
4165] 
 & as cúis don uile pheacadh. Atá an ponc-sa comhmalloighthe & sin, & comhmór d'eiriceachd & do 
bhlaisbhéim a n-aghoidh Dé uileachumhachtoigh, nár 
léig an eagla don tsheict sheineiriceadh dá ngoirthí 
Manichei a rádha go díreach go mbeith Dia 'na 
  
4170] 
 chúis ag an bpeacadh, gé gur dhearbh S. Aibhisttín [44](javascript:footNote('G208020/note044.html')) 
orra go follas go n-abradh an droichchreideamh sin, 
léar chlaoi fá dheóigh iad, dá dhearbhadh as an
sgrioptúir nár éidir lé Dia, as {MS page 200} árdmhaith uas gach 
maith, & as tobar don uile mhaith, bheith 'na chúis 
  
4175] 
 ag án bpeacadh, dárab cúis toil an chréutúir, mar as
éidir a fhaicsin sna trí leabhroibh do sgríobh De Lib. 
Arb., & 'na eibisttil 105, lib. 13 De Trinitáte, c. 12, 
lib. 5 De Civit. Dei, c. 8 et c. 9, lib. 12 Confes., c. 
11, lib. De Spiritu et Litera, c. 31. lib. 2 De Pecc. 
  
4180] 
Mer., c. 17 et 18. lib. De Praedest. Sanc., c. 10, & a 
mórán d'ionadoibh oile. & as deimhin gur ab mór 
an t-ainbhfeas do na daoithibh daillinntleachtacha-so 
ní do chur a leith Dé uileachumhaohtoigh uileathrócairigh 'na ttairgfiodh (dár ndóigh) an diabhal 
  
4185] 
 féin a leithsgéul do ghabháil ar, mhodh éigin, dá madh 
air do cuirfidhe é; ór dob éidir leis a rádh nách é 
féin as cúis go huilidhe don pheacadh, & gé go mbí 
ag aslach cháigh chuige, nách foil ar a chumas 
aoinneach do choimhéignioghadh, ar an n-ádhbhar 
  
4190] 
go ttug Dia an oiread-soin d'uaisligheachd don duine 
nách éidir lé héinní oile a thoil d'éiguiughadh, mar 
dhearbhoid na diadhaireadha, as S. Aibhisttín, lib. 5
De Ciuit. {MS page 201} Dei, c. 10, lib. De Spir. et Litera, c. 31, 
ét in Enchyrid., c. 105.


---

p.138


  
4195] 
A deirid mar an ccéadna, & as do na pungcoibh
as oirrdhearca dá ccreideamh, nách fuil toil shaor ag 
an nduine; ionann so ré a rádh & gurab éigean dó 
a ndéin do dhéanamh, más maith nó olc do ní. 
Sgríobhoidh S. Aibhisttín [45](javascript:footNote('G208020/note045.html')) gurab seineiriceachd so
  
4200] 
do bhi ag an seict eiriceadh dá ngoirthí Bardesaníte, 
& fós ag seict na Manichei, & ag seict na Prisiollanistae; *Priscillianistae* 
ór adeirdís na seineiricidh-si go mbíodh ar ndán don 
duine gach éinní dá ndiongnadh, & nách bíodh neart 
aige gan a dhéanamh. Dearbhoidh S. Aibhisttín [46](javascript:footNote('G208020/note046.html')) a
  
4205] 
n-iliomad n-ionádoibh gur ab eiriceacd ró-ainbhfeasach 
so, & gurab éigean di a rádh go bhfuil Dia
éuccórách éuttrócair ainbhreathach, ag damnoghadh 
na ndaoine go hifrionn ar son bpeacoidh mun bhúdh 
éidir *nár éidir* dhóibh a sheachna, nách búdh fíu an duini
  
4210] 
moladh nó flaitheás Dé d'fhaghál ar son na ndaghoibreach mun bhúdh éidir dhó gan a ndéanam & 
nar chóir duine {MS page 202} ar bióth do son 
maitheaso, ná do dhiomoladh, ar son n-uilc. Agas 
adeir an doctúir ceádna-soin go suairc nách géubhadh
  
4215] 
eiricidh dhíobh so mar leithsgél óna mhnaoi, dá
bhfaghadh ag ciontughadh ré féar oile í rádh gur
éigean di sin do dhéanamh, & go raibhe sé a ndán di.
Dearbhuidhi sna hionadoibh-si; ar a ccuimbnighim a 
nosa gur ab eiricechd a dhiúltadh go bhfuil toil 
  
4220] 
shaor ag an duine, sna trí leabhroibh do sgríobh 
De Lib. Arb. per totum; lib. 4 Ad Bonifa c. 4;
Epist. 46 et 47; lib. De Gratia et lib. Arb., c. 2, 3, 
et 4; lib. 2 Nuptiis et Concupisc., c. 3; lib. uno
Contra Manich., c. 10 et 11. 
  
4225] 
As punc ro-shuaitheanta do chreideamh na
n-eiriceadh-sa gurab lór an creideamh a mháin, gan 
daghoibreacha, do chum duine do shlánoghadh, go


---

p.139



háiridhe dá ccreide go daingean gan chonntabhairt
ar bhioth gur maitheadh a pheacodha dhó. Sgríobhoid 
  
4230] 
S. Aibhisttín [47](javascript:footNote('G208020/note047.html')) go raibhe leith{MS page 203}éid so d'eiriceachd
ag seinsheicht eiriciodh dá ngoirthí Eunomiani,
adeireadh nár mhistte do dhuine an uile pheacadh
do dhéanamh, acht go ccreideadh a ccreideamh-san.
Dearbhoidh S. Aibhisttín san leabhar do sgríobh a
  
4235] 
n-aghoidh na heiriceachda-so. De Fide et Operibus, 
nách lór do dhuine creideamh do chum dula go 
flaitheamhnas Dé, muna dhearna *dhearná* daghoibreacha, &
go n-osgail an eiriceachd-sa an doras don uile olc, & go
bhfuil a n-aghoidh an sgrioptur *sgrioptúir* ag S. Séum adeir:
  
4240] 
'Créad an tarbha do dhuine a rádh go bhfuil an
creideamh aige, muna fhuilid oibreacha aige? nó an
éidir leis an ccreideamh gan oibreacha a slánoghadh?'
& Phóil, adeir: ‘Dá mbeith an uile chreideamh
agom comhmór & sin go n-aithreóchainn na sléibhte,
  
4245] 
& gan déshearc do bheith agom, atú am neimhthní ’;
& a n-aghoidh an tSlánuightheóra fé, adeir: ‘Madh
áil leat teachd go flaitheamhnas, coimhéid na
haitheanta.’ Sgríobhoidh S. Aibhisttín a n-aghoidh
ná heir{MS page 204}iceachda-sa a morán oile dh'ionadoibh, in 
  
4250] 
Enchyr. ad Laur., c. 67; De Agone Christiano, cap. 
13; De Gratia et Lib. Arb., c. 7; lib. 12. De Ciuit., 
c. 25. Maille ris so as urasa a dhearbhadh leis na
sgrioptúiribh léar chlaoi S. Aibhisttín [48](javascript:footNote('G208020/note048.html')) sect na
Bpelagiani, go bhfuil an chuid oile don phunc chéadnasoin
  
4255] 
a n-aghoidh an sgrioptúir, .i. a n-aghoidh Eoin
adeir: 'Dá n-abrom go bhfuilmíd gan pheachadh, do 
mheallamar sinn fein, & ní fhoil an fhírinni iónoinn'; 
& a n-aghaidh an Spioraid Naoimh, [49](javascript:footNote('G208020/note049.html')) adeir: ‘An tan


---

p.140



shuidfhios an rí ceart 'na thróin, cia mhaoidhfios 'na
  
4260] 
fhiadhnuisi go mbia croidhe geanmnuidh aigi nó go
mbia glan ón pheacadh?’; & a n-aghaidh Chríostt,
adeir san phaidir: ‘Maith dhúinn ar bhfiacha mar
mhaithmíd-ne dár bhféicheamhnuibh,’ ór créud an
riachdanas atá ag an luchd chreidios go daingean
  
4265] 
gur mhaith Dia a bpeacadha uile dhóibh, réna iarruidh
ar Dhia a bfhiacha do mhaitheamh dhóibh?
Diúltoid maille ris so an t-aithreachas, mar do
níd na seacta seineiriciodh dá ngoirthí {MS page 205} Cathari &
Nouatiáni ag S. Aibhisttín, Haeresi., 38. Diúltuid
  
4270] 
an absttanuid & an trosgadh, mar do nídís na
 seineiricidhe Aríus & Iouiniánus ag Sant Aibhisttín,
Haeresi., 53 et 82. Diúltuid, leis na seineiricidhibh
céadna, go bfhuil difir eidir easbog & shagort. A
deirid, lé Aríus, nách eóir guidhe ar na marbhuibh.
  
4275] 
A deirid, [50](javascript:footNote('G208020/note050.html')) lé Iouiniánus, nách fuil difir eidir na
peacadhuibh, & nách uaisle staid na geanmnuidheachta
nó ‘na hóghachta riaghaltha iná staid an
phósda.
Ag so agot-sa, a mhic,’ ar an tShimplidheachd,
  
4280] 
‘bladh d'eiriceacht Lúitéir & Chailbhin, ór ní háil 
leam tuilleamh gráini & uathbháis do chur ar do 
chroidhe Críosduidhe ag clos a ndoirtid do nimh ar 
Mhuire óigh, ar dhaondacht ar Ttighearna, & ar an 
Ttríonnóid, ag aithris ar na seineiricidhibh úd
  
4285] 
áirmhios S. Aibhisttín 'na leabhar De Haeresibus ad 
Quoduultdeum: Heluidius, louiuianus, Priscillianus, 
Manichaeus, Aríus, Photínus, & a leithéide so do 
phlághuibh oile. {MS page 206} Gonadh aire so as éidir a rádh
nách fuil a n-eiriceacht Lúitéir & Chailbhín acht 
  
4290] 
camra cáidheach, mar chruinnighid aoileachmhoirt & 
uile shalchar ifrionda na n-eiriceacht oile, & nách fuil


---

p.141



inntibh féin acht cúpla ilphiastt aincisioch do bhí ag 
sgeith blaismhémiodh, aor & aithisiodh, an ccéin ro 
mhairsiod agas a haithle a mbáis, ar Eaglais Chríosd
  
4295] 
agas ar a hárdnaomhuibh, ar an ccúirt neamhdhuidhe, 
ar dhaonnachd ar Ttighearna, ar a Mháthair mhilis, 
& ar an Ttríonnóid féin. As éidir an fhírinne chéadna-so do dhearbhamar gó so do chomhdhaingnioghadh 
leis an cceisd úd chuirios S. Aibhis. ar an seict 
  
4300] 
eiriciodh dá ngoirthí Donatistae, a deiriodh an ní si
a deirid eiricidhe na haimsiri-si, gur cailleadh Eaglas 
Chríostt & nách raibhe ar an saoghal di acht a raibhe 
aco féin a ccuid don Aifric. Nar chaill Eaglas na 
Rómha an creidiomh & an Chatoilghiocht ria
  
4305] 
ndealughadh do Lúitéur & do Chailbhín ria, nó nar 
chonguibh aice? Munar chaill créad fár dhealuighsiod 
ria? Má dho chaill cia do rug nó do rinne {MS page 207} 
eagluis Lúitéir & Chailbhín.? Ór más eagluis chóir
atá aca, as deimhin nách iadsan do rug nó do rinne 
  
4310] 
í acht Dia, ór ní hobair dhaonda, acht obair Dhé, an 
Eaglas, mar dhearbhas S. Aibh.[51](javascript:footNote('G208020/note051.html')) as Isai. ar an 
n-eiriciodh dá ngoirthí Gaudentius. & ó nách éidir 
dhóibhsion a dhearbhadh ná a rádh gurab é Críosd 
féin do rinne an n-eagluis 'na bfhuilid, nách mó as 
  
4315] 
éidir dhóibh a dhearbhadh gu bfhuair Lúitéur ná 
Cailbhín úghdarrás ó aonduine dochum a ttiocfadh 
cumhachta diaigh a ndiaigh ó na Habsttaluibh, as 
éigion dóibh a admháil nách fuil aca, acht seachrán 
do chumadar féin & eaglas an áidhbhirséora agas 
  
4320] 
ós follas an seachrán atá orra ón Eagluis chóir, madh 
áil leó a lorguireacht gu maith, as oirchios dóibh a 
tturas do thionnsgnamh ó bhun tobair na hEagluisi 
ó Chríostt & ó na Habsttaluibh, mar adeir S.


---

p.142



Aibhisttín, [52](javascript:footNote('G208020/note052.html')) & do ghéubhuid gu hurusa fíoruisge na
  
4325] 
Heagluise ag teacht ó Pheadar gó a chomharbuibh
diaigh a ndiaigh gus an Bpápa Rómhánach atá
aguind a niú, tréas na Pápadhuibh, ionnamhuil tig
fíor{MS page 208}uisge ón tobar tré fheadánuibh. & as-mar, so
do lorguir S. Aibhisdín [53](javascript:footNote('G208020/note053.html')) fíoruisge thobuir na Heagluisi
  
4330] 
a n-aghaidh na n-eiriciodh-sa, gá leanmhuin ó Pheadar 
gu Anastásius Pápa do bhí 'na shuidhe a ccathaoir
Pheadair san Róimh, port oireachuis na Heagluisi 
Catoilghe, ré linn na n-eiriciodh-sa. & as do Pheadar, 
& dá chomharbuibh a n-ainm Pheadair, do rinne
  
4335] 
Críostt charruig ndaingin ndoghluaiste na Heaglaisi,
dár gheall nách rachadh a chreidiomh choidhche a 
mbáthadh, & nách budh éidir do dhoirsibh díomsacha 
ifrinn, .i. do na heiricidhibh, buadhughadh gu bráth 
uirri.
  
4340] 
As urasa fós do na heiricidhibh-si a thuigsin gurab 
ag an Bpápa & agá ngéillionn dó atá creidiomh 
Chríostt, ór ní fhuil aca féin, mar do dhearbhas gu 
soilléir, & ní fhuil ag éntsheict eiriciodh eile dá 
mairionn, ór ní fhuil énchuid díobh nách fuighthior
  
4345] 
a n-eiriciocht, nó cuid éigin di, ar n-a damnughadh 
a leabhruibh S. Aibhisttín.
Ní fhuil creideamh Chríostt ag Turcach{MS page 209}uibh 
ná ag Págánachuibh, as námhuid fhollas dó, ná ag 
an ccuid díobh nách cualuigh é riamh; ar an
  
4350] 
n-ádhbhar sin as éigion gu bfhuil ag an lucht leanas 
Eaglas na Rómha, ór an ccéin mhairfios an saoghal-sa méaruigh creidiomh Chríostt, mar do dhearbhas 
thuas as Pól & as S. Aibhisttín. Maille ris so uile 
as é an creidiomh atá ag an Eagluis Rómhánuigh a
  
4355] 
níu do geibhthear a leabhruibh S. Aibhisttín, & do


---

p.143



bhí aige féin, mar as éidir a dhearbhadh gu hurasa, 
gé nách fuilim ar a shon so ag cur úghdardháis S. 
Aibhisdin a ccoimeas ré húghdardhás na Heagluisi 
Rómhánuighe, dár mhac & dár dheisgiobal umhal é, 
  
4360] 
mar admhas sé féin, lib. 1 Ad Bonif., c. 1, acht gá
dhearbhadh gu bfhuil a n-aghaidh na n-eiriciodh-so 
lér ab gnáth a mhaoidhiomh gu n-anfadaoís ar a 
fhiaghnaisi.’ ‘A mháthair,’ ar Des., ‘creidim *créidim* a nois gu ro-dhaingion
  
4365] 
gu bfhuilid súd ar seachrán, ag dol uile gu hifrionn, ór as deimhin, [54](javascript:footNote('G208020/note054.html')) ó nách fuilid a nEagluis Chríostt (mar do dhearbhais as S. Aibhis., & mar as éidir {MS page 210} a dhearbhadh lé húghdardhás iomlán na Heagluisi Catoilice, do bhí ann*,* do réir a n-admhála 
  
4370] 
súd féin, sul do coimhlíonadh cóig céud bliaghan 
d'aithle Chríostt, lér damnadh d'énaonta na 
seineiricidhe úd ar ar labhrais gó so, tré bheith ag 
cosnamh an tseachráin chéadna chosnuid eiricidhe 
na haimsire-si*,* nách fuil slánughadh 'na ccionn ina 
  
4375] 
ccreidiomh féin, & dá mbeith, gu madh leasainm do 
Chríostt ar Ttighearna Slánuightheoir na n-uile 
dhaoini, & gu sunnradhach na ccreidmheach, mar a
deir Pól. Gidheadh, créud fá nách budh éidir leam 
mé féin do chur a n-oireamhuin dóibh féin & dá 
  
4380] 
bfháischreidiomh fallsa ó bhéul a'mháin, do sheachna 
an inghreama, acht go ccungbhuinn chreidiomh ccóir 
na Heagluisi Rómhánuighe am chroidhe?’
‘A mhic,’ ar isi, ‘ná smuain gumadh éidir sin 
do dhéanamh ar mhodh ar domhan, ór dearbhaidh 
  
4385] 
S. Aibhisttín as an sgríoptúir nách éidir dhúinn, 
dochum na n-eiriciodh féin do thairreang chum 
creidimh, diúltadh dár ccreidiomh ó bhréithir ná ó


---

p.144



ghníomh, & gibé do shaoilfiodh gu madh éidir dhó 
diúltadh dá {MS page 211} chreidiomh ó bhéul amháin, acht gu
  
4390] 
ccongbhadh é 'na chroidhe, do thuitfiodh a n-eiriciocht
na n-eiriciodh úd ar a ttig S. Aibhisttín, lib. De
Haeres. ad Quoduultdeum, [55](javascript:footNote('G208020/note055.html')) a deireadh an ní céadna;
ór atá an oiread sin-do ghráin ag Dia ar an n-eiriceacht
nách áil leis sinn do dhéanamh comhlnadair ná
  
4395] 
chomuinn dá laghod re heiricidhibh a n-éinní do bheanfadh réna ndroichchreidiomh. Gonadh aire sin fhógras Eoin Bruinne dhúinn fá phéin pheacaidh 
gan fiu na fáilte do chur rompa san cháil-sin.’
‘A mháthair,’ ar eision, ‘atá an Tighearna.
  
4400] 
ro-thrócaireach; & ar son nách measfoinn gomadh 
ceadoightheach dhamh mé féin do chor ré creideamh 
na n-eiriceadh, dá ttugadh a mháin loige inntinne, & 
grádh an tshaoghail bhoicht, & fós eagla mo choda 
cothuighthe do chailleamh, oram a léigean oram ó
  
4405] 
bhéul go mbeinn dá ccreideamh, as cosmhail go 
ndiongnadh Dia trócaire oram fá dheireadh, & go 
ttiobhradh ré n-aithrighe dhamh, ó nách ó dhroichinntinn ná ó neamhghrádh air féin, acht ó anbhfainne, 
do dhéanainn sin.’
  
4410] 
‘A mhic,’ ar an tShimplidheachd, ‘as truagh {MS page 212}
leimhe an chomhráidh sin. Bíoth a fhios agot
gurab iomad anndóthchais as trócairi Dé, lé n-anaid
san pheacadh, bheireas forgla a ndamnoighthear do
na Críosttoighibh; go hifrionn, & gé go bhfuil Dia
  
4415] 
trócaireach, átá roi-cheart roi-fhírinneach, & nír léig
peacadh riamh gan díoghoil; & as uime sin adeir an
Psailmcheadlach ré Dia gur ghrádhoigh aa fhírinni,
.i. nach léig an peacadh gan smachtughadh, mar
mhínigheas S. Aibhisttín.[56](javascript:footNote('G208020/note056.html')) Agas nách tabhrae, dot
  
4420] 
aire, dá fheabhas dá mbia do bheatha, go ma héigean


---

p.145



duit dul ar sgáth thrócaire Dé, & dá ngreannoighthea 
léad pheacadhoibh é do chum díoghaltais, go bhféadfoidhe, an tan do shaoilfea a theacht chugad lé 
trócaire, gurab lé breitheamhnas do thiocfadh. *?*
  
4425] 
Cuimhnidh ar an ní adeir S. Aibhisttin ris an
lucht anas san pheacadh do shúil lé trócoire Ndé. 
'A deirid-sion (ar Augusttín): [57](javascript:footNote('G208020/note057.html')) Ní fhuiléanga Dia 
trócaireach, féadfaidhe, do lucht an uilc do dhéanamh 
drochbhás d'fhagháil. Adeirim-si: Ní fhuileónga, {MS page 213} 
  
4430] 
gan chonntabhairt ar bioth, do lucht na deighbheathadh drochbhás d'fhagháil.’ Créad *Créd* iomorro 
an, fáth nách é an ní sin atá gan chonntabhairt do 
bheirmíd do roghoin? As ríu so labhras an psalm 
adeir: ‘Do ghrádhoighsiod Dia ó bhéul, & do 
  
4435] 
rinneadar bréag ris ó theangoidh,’ or an tráth adeirid 
nách dá neamhghrádh anoid san pheacodh do níd 
bhréig ris ó theangoidh, do bhrígh go n-aboir a 
ccroidhe ní oile, & measoid, & as mian leó, Dia féin 
do bheith bréagach, ag bagar phéine síordhuighe ar 
  
4440] 
lucht an uilc; & mar náchréidir leósan Dia do
mhealladh lé bréig, ní mheallfa Dia iad lé fírinde ag 
bagar phéine síordhuidhe orra, ór do chífid gurab dá 
ríribh do labhair. Ar an n-ádhbhar-sa (mar adeir 
an Doctúir [58](javascript:footNote('G208020/note058.html')) céadna) grádhoighidh maith & trócaire 
  
4445] 
 an Tighearna, & bídh ar crioth réna chumhachtoibh 
& réna cheart, & ná bíodh an uiread sin d'ann-dóthchas agot 'na thrócaire go ccuirfea a cheart nó
a chumhachto a ttarcaisne, ná d'eagla réna chumhachtoibh go rachthá a n-édóthchas {MS page 214} ar a thrócaire; &
ná tigeadh ad smuaineadh choidhche peacadh do 
  
4450] 
dhéanamh, nó anamhoin and, a muinighin mhór-thrócaire Dé: ór ní bhiadh and sin acht cead gan 
chéill d'iárroigh ar Dhia fá dhol 'na aghoidh ar thaobh 
a námhad. Ní fhuil fios uaire an bháis ag aoinneach.


---

p.146


  
4455] 
Ní fhuil do chinneamhoin ag na daoinibh uile bás 
d'fagháil san aois arsoigh, acht as éigean dóibh an 
saoghal-sa d'fhágbháil a n-aosoibh éxamhla; & gibé 
beatha do géubhthar ag neach a n-am a bháis, as dá 
réir bhreithneóchar é, ór ní fhuil aimsear aithrighe
  
4460] 
and iar mbás, mar adeir an Psalmcheadlach: 'Ní 
aideómha aoinneach a n-ifriond thú.'
Dá bhrigh *bhrígh* sin ní cuirthe an aithrighi ar cáirdi 
ó lá go lá; ór tig an bás & fearg Dé go hoband a 
n-aimsir an innighthe, mar adeir béul Dé féin, &
  
4465] 
fuadoighidh leis a moimint go hifrionn lucht na 
haithrighe do chor ar athlá. Déanmaoid, dá bhrígh *bhriágh* 
so uile, deithneas do chum na haithrighi, & bíodh 
do shíor uair an bháis 'nar meabhair. An tan 
éireócham ar maduin, bíodh eagla oirn {MS page 215} nách béaram
  
4470] 
ar an n-oidhche, & an tan luidhfeam 'nar leaboidh, 
bíodh an eagla chéadna oirn nách roichfeam beó gus 
an madoin; & dá ndearnam so, béaram buaidh go 
hurasa ar antoloibh & ar lochtoibh na colna, & ní 
chuírfe eagla an tshaoghoil d'fhiachoibh oirn Dia do
  
4475] 
thréigean, & fós, do réir gheallamhna an Tighearna 
ag Matha, ní theistteóbhaid na neithe bheas 'na 
riachtanas oirn san saoghal féin uainn, mar do chímid 
a nIob, dá ttug Dia saidhbhrios fá mó iná a riachtonas, 
mur nár thréig dligheadh Dé ná slighidh na foighidne.’
  
4480] 
‘A mháthair,’ ar Des., ‘ní thréigfead Diá feasda, 
ná slighidh na foighidne, d'iarroigh ar an saoghol; ó
atá, a fhios agom gur gheall an Slánoightheóir a 
riachtanas saoghaltha don luchd anas 'na sheirbhís.’ 
‘A mhic,’ ar ise, ‘as mór chráidheas mo
  
4485] 
chroidhe an docamhal atá a nduine riaghaltha do 
dhéanamh dhíot: ór dá n-antá a seirbhís Dé & a 
slighidh na foighide do chum an tshaoghoil d'fhagháil, 
dá mhéad fulang dá mbiadh agot ré gach contrár{MS page 216}dhachd 
dá n-éireóchadh dhuit, ní budh éidir


---

p.147


  
4490] 
dhuit a rádh go madh foighide an fulang-soin, acht 
saint, mar adeir go ro-mhaith S. Aibhisttín.[59](javascript:footNote('G208020/note059.html')) Agos 
gibé iarras Dia (mar adeir an Doctúir céadna) ar 
son mhaitheasa nó mhaoine saóghaltha, ní hé Dia 
iarras acht an mhaoin shaoghaltha, ós í ghrádhoigheas; 
  
4495] 
gonadh airi sin adeir; an Doctúir naomhtha-sa, ag
tráchtadh ar na briathroibh úd an tShoisgéil: 
‘Iarroidh ó thós ríoghacht Dé & a cheart, & do 
ghéubhthaoi bhar riachtanas saoghaltha maille ris 
sin,’ nách cóir Dia dh'iarraigh & do ghrádhoghadh 
  
4500] 
ar a shon féin, & fós an saoghal d'iarroigh & do 
ghrádhoghadh ar a shon féin, ór ní bhiadh and sin 
acht foghnamh *do* dhá thighearna, nách éidir lé haoinneach 
do dhéanamh, mar a deir an Slánaightheóir; 
acht gurab amhloidh as cóir Dia d'iarroigh & do 
  
4505] 
ghrádhoghadh ar a shon féin, & gan an riachtanas 
saoghaltha d'iarroigh fá leith, ná n-aoineachd lé 
Dia, acht an mhéid go bhfoghoin do chum go 
ndiongnamaois seirbhís do Dhia.’ {MS page 217} 
‘A mháthair,’ ar Des., ‘do chím anois go follas 
  
4510] 
gurab ro-olc adobhart súd biad, maille ré grásoibh 
Dé, soitheagoísg ó so suas, & ní shainnteóchad an 
saoghal; & núin damh cionnas leigheósad mh'anom 
ón pheacadh úd & ó gach peacadh oile dá ndearnas 
san slighidh-si.’ 
  
4515] 
 ‘A mhic,’ ar ise, ‘as maith leam an intinn 
mhaith sin chuire romhad, & mar admhae féin go 
bhfuile easlán; & múinfead sin duit ó thoil mhaith.
Ní fuláir dhuit fios do chur ar fhisigidh mhaith 
fhéachfas do chuisle (ór atá fiabhras teinntidhe; ort),
  
4520] 
bhéaras purgóid duit, & leigfios fuil, bhéaras sioróipe


---

p.148



dhuit, & bhéaras cead duit 'na dhiaigh sin éirghe as 
leaboidh do thinnis.’
‘Mínigh sin dhamh, a mháthair ghrádhach, ní
as fearr,’ ar Des. 
  
4525] 
‘As toil leam sin,’ ar ise. ‘As é an fiabhras 
na peacadha; as é an fisigidh th'athair faoisidne,
fhéuchos do chuisle an tan éistteas t'fhaoisidin; as 
í an phurgóid an aithrighe as éigean duit do ghlacadh 
ó thosach, mar atá th'fhiabhras ro anbhuaineach;
  
4530] 
as í an fhuil leigfithear {MS page 218} dhuit, do dhíosgaoileadh do
dhroichleannta, an t-ualach chuirfithear ort fá aiseag 
do dhéanamh má do bheanais a chlú, a onóir, nó 
a mhaoin d'aoinneach, & fós an ceangal chuirfithear ort
fá shiocair an pheacoidh do sheachna. As iad
  
4535] 
na sioróipe bhús éigean duit do ghlacadh, trosgadh, 
urnaighthe, & déirc, mar lóirghníomh ad pheacadhoibh. 
As é an cead bhús éigean duit d'fhagháil ria n-éirghi,
an absolóid sgaoilfeas thú ó chuibhreach do pheacadh.’
  
4540] 
‘Cionnas do gníthear an phurgóid sin na haithrighe?’ ar Des.
‘As é an t-othar féin do ní í,’ ar-isi, ‘gé nách 
éidir dhó a dhéanamh *déanamh* gan chuidioghadh ó Dhia, ór 
as tiodhlacadh do bheir Dia uaidhe í don lucht dá
  
4545] 
ttabhair maitheamhnas a n-olc; & as amhloidh so do
níthear & ghlacthar í, a ttrí piollairibh: an céd-phiollaire .i. smuaineadh ar na peacadhoibh do
ríghnis, & doilgheas uas gach ndoilgheas oili ót uili
chroidhe do bheith ort tré fheirg Ndé do thuilleamhoin,
  
4550] 
do thuillis lé gach aoinpheacadh marbhtha dá 
ndearnais, & gráin uas ghráin mbáis do bheith agat 
orra. An dara piollaire .i. a chur {MS page 219} romhat go ro-dhaingean mailli ré grásoibh Dé gan peacadh do 
dhéanamh ó sin suas. An treas piollaire .i. dóthchas


---

p.149


  
4555] 
do bheith agot a mórthrócaire Dé & a bpáis do 
Thighearna go bhfuighbhe maitheamhiias do pheacadh 
ó Dhia. & as ro-fhalláin don anom é, féin do chor 
fán leigheas-sa go roi-mhinic, a ccionn gacha seachdmhuine 
nó gacha míosa, & go háiridhe an phurgóid-si 
  
4560] 
do ghlacadh riá luighe dhó gacha hoidhche, ag 
déanamh inchreachoidh ar ghníomharthoibh an laoi-sin.’
‘A mháthair,’ ar Des., ‘atá an treas piollaire-sin roi-shearbh, roi-dheacrach, ór as cumhoin leam 
  
4565] 
gur dhearbhois go maith as S. Aibhisttín go bhfuil
an duini ro-chlaon do chum an pheacoidh; & iarraim 
d'athchuinghidh ort, ós éigean damh an piollaire-sin 
do ghlacadh, tabhair teagasg éigin uait bhús cuidioghadh 
dhamh do chum go madh usoide leam a 
  
4570] 
ghlacadh.’
‘A mhic,’ ar isi, ‘do bhéar teagosg ro-tharbhach 
dhuit as S. Aibhisttín, ór adeir an Doctúir naomhtha-sa [60](javascript:footNote('G208020/note060.html')) gur ab ceachtart do dhá ní as cúis don dhuine 
do chum an pheacoidh do dhéanamh, .i. grádh nó 
  
4575] 
 eagla an {MS page 220} tshaoghoil; mar as éidir a thuigsin leis 
an sompla-sa.
Tairgidh eiricidh beatha nó onóir shaoghaltha 
dhuit do chionn dula lais dá theampall, nó bagroigh 
do chor a ccarcair & a bpríosún, nó do bhásoghadh, 
  
4580] 
muna umhloidhe dhá thoil. Más é grádh an 
tshaoghoil bhias ag cor chathoighthi; ort do chum
tola an eiriciodh *na n-eiriciodh* do dhéanamh, smuain ad chroidhe 
ar Dhia, & abair riot féin na briathra-sa adeir Críostt 
rind san Soisgéul: ‘Créd; an tarbha do dhuine an 
  
4585] 
saoghal uili do ghnóughadh, & a anom féin do 
dhamnoghadh?’ Más í an eagla bheas dot choimh-éignioghadh, smuain mar an ccéadna ar Dhia & aboir


---

p.150



na briathra úd oile an tShlánoightheóra: 'Ná bíodh 
eagla oraibh réas an lucht mharbhas bhur ccorp &
  
4590] 
leis nách éidir bhar n-anom do mharbhadh, acht réas 
an ttí léar ab éidir bhar ccur, idir chorp & anam, go 
teinidh ifrind.' Ní héidir lé haoinneach th'anom do 
mharbhodh acht lat féin ag déanamh an pheacoidh.
Ciondas budh éidir lét eascaroid, acht go ndiongnadh
  
4595] 
a dhíthcheall, {MS page 221} ní sa mhó dot olc do dhéanamh iná
a ndéine féin ag déanamh an pheacoidh? As éidir 
leission do chorp amháín do mharbhodh, & as mó 
iná sin an t-olc do ní féin, ór marbhae th'anom ag 
déanamh an pheacoidh. An éidir leis an saoghal a
  
4600] 
uiread do thabhairt duit do chionn bheith olc & a 
ttiobhra Dia dhuit do chiond bheith maith? Dá 
mhéud bagar dá ndiongna an saoghal ort ar son 
bheith maith nó fíréanta, an éidir leis uiread a ndéan 
Dia do dhíoghaltus ar an ainbhfíréan do dhéanamh
  
4605] 
ort?
An áil leat a chlos créd bhéras Dia dhuit do 
chionn bheith fíréanta? 'Tigidh, a chlann bheannuighthe mh'Athar féin, glacuidh an ríoghdhacht-sa 
atá ar na hullmhughadh dháoibh ó thosach dhomhuin.'
  
4610] 
An áil leat a chlos créd bhéras *bhéaras* do mhacuibh na 
mallachd? 'Eirghidh san teinidh shiórdhuidhe atá 
fá chomhair an diabhuil & a dhrochaingiol.'
‘A mháthair,’ ar Des., ‘as ro-mhaith an 
reiseapta sin tuguis dhamh as S. Aibhisdín do chum
  
4615] 
an treas piolluire do ghlacodh gan urlagodh, & {MS page 222} atá
mo dhóigh a Ndia go mbiad slán ó so suas; & bíom
feasda ar siobhal. Gidheadh, guidhim thú, innis
dhamh ria ngluasachd dhúinn créd fá ndearbhae
gach éinní as S. Aibhisdín tar Dhoctúiribh oile na
  
4620] 
Heaguilsi?’


---

p.151



‘A mhic,’ ar ise, ‘nách aithnidh dhuit gurab é 
Sant Aibhisdín *Aibhisdín* an acuil iongantach úd an Sgrioptúir
do éirigh d'áirdeitil uas na doctúiribh oile lé heitibh 
grás, & do bhí ag dearcadh dhealroidh na Tríonnóidi 
  
4625] 
lé rinn ruisg a aigéininntleachda go díreach, nó gur
líonadh é do dhealradh éigsi & eagna, léar dhíosgaoil 
ar thógoibhsiod eiricidhe a aimsire féin do cheó 
doilbhthi draoítheachda a n-aghoidh na Heaglaise, 
go bhfuil ó shoin ale 'na lóchrann lasamhoin 'na lár, 
  
4630] 
ag soillsioghadh an uile dhomhuin, is sa úghdardhás
bheirim-si leam comhminic & so do chum go bhfaicfithí 
a dhíorgha atá a n-aghoidh na n-eiriceadh, léarab 
gnáth a chomhmaoidheamh gurab ar a son féin bhíos 
(gé nách tuigid é), do chum an phoboil shimplidhe 
  
4635] 
do mhealladh ar sgáth a ughdardháis, gé nách
tuigid {MS page 223} éunchuid dá seicréidibh *sheicréidibh* doirche diadha; ór
ní théid an eagna a stteach san chroidhe mhiosgaiseach, & ní áitigheann san choloinn ar a mbí a 
hualach peacoidh, mar adeir an Spiorad Naomh.’’




---

p.152


Caibidil 5.
-----------


### 
4640] Cuirthear síos an so siombal 
Chreidmhe*,* & tráchtar ar neithibh 
eile bheanas ris an ccreidiomh.


Iomthúsa Des., do thriall imtheacht 'na shlighidh
  
4645] 
iar cclaoi na n-eiriciodh sin dó, & tárla a ccionn 
treimhsi iar sin a measg dhroinge eile d'eiricibh é 
fá haighmhéile, aindéine, aingidhe, inás a bfhacuidh 
gó sin. Do ghabhsad ag diospóracht ris a n-aghaidh 
a chreidimh, & tugsad anuas an oiread sin do bhriáthruibh
  
4650] 
an sgrioptúir, ar ar chuirsiod an n-uile dhath 
dob édir léo do dhearbhadh a ndroichcreidimh féin & 
do dhamnughadh an chreidimh Chatoilghe, gá rádh 
nár chneasda céillidhe na neithe dorcha dothuigsi a 
deireadh {MS page 224} an crediomh muna fhaghthaoi dearbhadh
  
4655] 
súl ortha; ionnas gur thionnsguin Des., mar nách 
raibhe éolas san sgríoptúir aige, contabhairt do chur 
'na chreidiomh.


‘A mháthair,’ ar Des., ‘ní rabha riamh a 
n-éigion budh mó iná an t-éigion 'na bfhuilim anois,
  
4660] 
ór mothuighim mórán do smuaintighthibh ag teacht 
chugam a n-aghaidh mo chreidimh, tréna bhfaicim *bhfhaicim* 
d'úghdardhás aca súd dá thabhairt leó as an sgríoptúir 
'na aghoidh.’
‘A mhic ghrádhoigh,’ ar an tShimplidheachd,
  
4665] 
smuain ar bhréithir bhaoghloigh bhagroigh an 
Tighearna san áit a n-aboir linn uile: ‘Cuimhnighidh 
ar mhnaoi Lót'; & ó do sheasois gó so, & ó do 
chuiris romhad bheith' ag foghnamh do Dhia, ná 
féach ar th'ais, mar do rinne bean Lót, dá ndearnadh
  
4670] 
an cairthe saloinn, & as fioghair don lucht fhilleas 
ar a n-ais do chum a seinbhéas ó shligheidh a


---

p.153



slánoighthe, & dá ndearnadh salann seach ní oile 
do chum cáich do choimhéad ó mhorgadh an
pheacoidh, ag cuimhuioghadh uirre, mar {MS page 225} adeir S.
  
4675] 
Aibhisttín.[61](javascript:footNote('G208020/note061.html')) Nách aithnidh dhúit gur ab béas do na 
huile eiricidhibh a ndíthcheall do dhéanamh ar a
seachrán do dhearbhadh asan sgríoptúir & gurab trés 
an sgríoptúir mhaith do thuig-sin gu holc do fhás an 
uile eiriciocht, mar a deir an doctúir céadna.[62](javascript:footNote('G208020/note062.html')) Dá 
  
4680] 
ccuirtheá th'arm díot, cionnas do bheitheá ionchomhruic 
réd naimhdibh? Asé an creidiomh as sgiath & 
as lúireach don Chríosduighe, mar a deir Pól; ar 
an n-ádhbhar sin ní fuláir dhuit a choagmháil gu 
daingion, muna mian leat tú féin do thoirbheirt dod 
  
4685] 
námhuid, & uile shleadha argnimeinnteadh th'eascarad 
do chor díot léd sgéith.
Nach faice féin, dá modh fíor an ní a deirid-sion, 
.i. nách cóir do dhuine an ní nách faicfe do chreidiomh, 
go mbíadh an saoghal do ghnáth lán d'easaonta & 
  
4690] 
d'aimhréiteach, mar dhearbhas S. Aibhis.;[63](javascript:footNote('G208020/note063.html')) ór cia
do ghrádhócihadh a chompánach nó a chomharsa 
ar son an ghrádha bhíos aca oirn muna chreidmís
dóibh, do bhríogh nách éidir an grádh atá 'na ccroidhe 
d'fhaicsin? Cia do ghrádhóchadh ar an modh {MS page 226} 
  
4695] 
cceadha a ghaoi, & fós a aithre nó a chlann, ór ní
héidir linn a ngrádh oruinn d'fhaicsin; ionnas gu 
n-imeóchadh an muinnteardhas & an caradradh as an 
saoghal uile mar sin. As éigion fós don lucht a deir 
so mórán do chreidiomh nách faicid, ór creidid 
  
4700] 
 stairtheacha & mórán neitheadh aithristear dhóibh 
ar ionaduibh nach facadar riamh, & cia as aithre 
dhóibh féin, ór ní fhuil dearbhadh súl aca ar a 
n-aithribh acht fiaghnuisi dhaoine eile; & ós éigion


---

p.154



dúinn neithe nách faicmíd do chreidiomh, créad nách
  
4705] 
creidfiomaois na neithe a deir Dia rinn, gé nách 
faicmíd iad?’
‘A mháthair,’ ar Des., ‘dar leam-sa ní hionann 
sin; ór as éidir lem grádh mo charad & mo ghaoil 
oram do thuigsin & do chreidiomh trés na dearbhthuibh,
  
4710] 
trés na sighnibh, & trés na comharthadhuibh 
do gheibfam, & ní haitímidh damh dearbhtha ná 
sighne ar na neithibh bhíos d'fhiachuibh oram do 
chreideamhuin óm chreidiomh Chatoilghe.’
‘As maith leam,’ ar an tShimplidheachd, ‘gu
  
4715] 
n-admhae mar sin gurab éigion dúinn mar sin neithe 
nách faicmíd do chreidiomh & gurab bréag {MS page 227} mar sin 
an ní a deir súd. Maille ris sin as mór an mealladh 
a mheas nách fuilid dearbhtha & sighne ar na neithibh 
a deir an creidiomh Catoilghe, ór as ró-mhór an
  
4720] 
dearbhadh air gur thairrngirsiod fáidhe an tseinreachta
gach a bfhaicmíd a nois dá ccomhall & iar n-a ccomhall. 
As mór an dearbhadh ar fhírinne ar ccreidimh a 
onóraighi & a áirdi labhras ar Dhia, ar a labhraid 
eiricighe & págánoigh go ro-mhaslaightheach, ag cor
  
4725] 
pheacoidh 'na leith, & ag rádh mhóráin do bhlais-bhéimibh oile ris. As mór an comhartha ar fhírinne 
ar ccreidimh ceart & naomhthacht a dhlightheadh & 
a theagoisg, & méad an fhoghair bhíos aige do na subháilchibh, & an mhíofhoghair do na dubháilchibh.
  
4730] 
As mór an dearbhadh air gur chuirsead na daoine as 
foghlamtha & as naomhtha bádar san ndomhan 
fiaghnaisi leis, & gur dhoirtsead iliomad díobh a 
bhfuil ar a shon, do chor séula ar a bhfiaghnaisi. 
As mór fós an dearbhadh air, an t-iliomad {MS page 228} d'fhear-toibh 
  
4735] 
& do mhíorbhailibh do righneadar ilmhílthe ar feadh an domhain dá dhearbhadh, léar iompuighsiod 
chineadha oirrdhearca na cruinne dhomhanda gona


---

p.155



n-impeiribh & gona ríoghoibh do chum an chreidimh 
Chatoilice.’
  
4740] 
‘A mháthair ghrádhach,’ ar Des., ‘as agotsa 
atá an fhírinne, & ní haca súd; & indis dámh a
nois cionnas chuirfead uaim ná drochsmuaintighthe
thugsad súd chugam a n-aghoidh mo chreidimh, ag
tabhairt úghdardháis as an sgrioptúir 'na aghoidh.’
  
4745] 
‘A mhic,’ ar ise, ‘ná cuireadh ní ar domhan dá 
ccluinfe conntabhairt dá laghat ort a n-airteagloibh 
do chreidimh; & dá ttigeadh aingiol ó nimh do sheanmóir 'na n-aghoidh (mar adeir Pól), cuir 
contracht ar a sheanmóir, & cuimhnidh*,* mar do 
  
4750] 
dhearbhas as S. Aibhisttín*,* [64](javascript:footNote('G208020/note064.html')) gur ab gnáithbhéas dona 
heificibh bheith ag mealladh cháigh lé saobhchiallaibh 
chuirid san sgrioptúir. Ar an n-ádhbhar-soin, mar 
chomhairligheas an Doctúir céadna, gach uair dá 
ttiobhraid sgrioptúir bhias cruaidh ort a n-aghoidh
  
4755] 
do chreidimh, creid go {MS page 229} daingean nách í an tuigsí
chuirid-sean and as ciall dó, achd go bhfuil ciall
dhorcha éigin oile aige nách tuige féin.’ 
‘A mháthair,’ ar Des., ‘as ro-mhaith an 
chomhairle sin, & créad do ghéan anois, ór atáid ag 
  
4760] 
bagar bháis oram, muna dhíuitar dom chreideamh?’
‘A mhic,’ ar isi, ‘ní fuláir dhuit bheith 
foighideach neartmhar; ór as iad so biodhbhoigh 
mhainisttreach an chreidimh, & tángadar romhainn 
ann so. Cuir do dhóthchas uile a Ndia mar do
  
4765] 
nídís na mairtírighe; & ó nách éidir lé haoinneach
mairtíreachd fhíre d'fhulang óna neart nádúrtha féin,
gan grása móra ó Dhia, mar dhearbhas S. Aibhisttín 
a mórán d'ionadaibh, [65](javascript:footNote('G208020/note065.html')) guidh Dia go dúthrachdach 
fá sheasamh mhaith do thabhairt duit; & má tá 


---

p.156


  
4770] 
grádh an tshaoghail, nó eagla an bháis, ag cor chathoighthe ort, smuain ar an leigheas tugas dhuit cheana 
as S. Aibhisttín. Muna lór sin do chum do 
chathoightheadh do chor ar ccúl, smuain ar an 
luaighidheacht do bheir Dia a ccéadóir don droing
  
4775] 
fhuilngeas bás ar son a cc{MS page 230}reidimh, .i. a mbreith suas
ar an mball go díreach, gan phéin ná purgadóir, a
bhfiaghnaisi a ghnúise féin, abhal a mbeid 'na ríthigh
a n-aoibhneas shíordhoighe nách éidir d'fhaisnéis; & 
nách búdh mór an mhire & an mhíchiall an t-aoibhneas
  
4780] 
síordhuighe sin do mhalairt ar aisling aoibhnis 
urchradhoigh anaoibhinn éanuaire? & nách biadh 
meas duine leimh ar an tté do bhéaradh sgátle an 
óir do roghoin? As leimhe iná sin an tí iarras & ghrádhoigheas antoil éuttarbhach a cholna ria nglóir
  
4785] 
fhlaitheamhnais, & bheireas do roghoin bheith a 
n-éagmhais ghnúise Críostt, & a n-éagmhais amhairc 
a aingeal nglórmhar & throimtheaghloigh a ríthighe 
tré bhioth shíor, dá mbeith cead aige gan dol go 
hifriond a ccomhluadar shíordhuighe dheamhan
  
4790] 
nduaimhseach ndoidhealbha, mar nách bia.
& muna lór so uile, smuain don taoibh eile, dá 
ndearnae toil na n-eiriceadh, ar shíordhoigheacht na 
péine atá fád chomhair a n-ifrionn; & gé go mbeth 
do chroidhe 'na chloich, má tá coibhéis an ghráinne
  
4795] 
mhusttaird do chreideamh agot, uí bá hurasa dhuit
 gan bheith ar coimhchrioth ón smuaineadh sin, {MS page 231} ór 
fiafraighim dhíot cia ar an ndomhan-sa duine dá dhíchéillidhi do rachadh a bpríosún go ceand chéad bliadhan ar aoibhueas aonlaoi d'fhagháil. As deimhin
  
4800] 
nach bhfuighthí aoiuneach do bhéaradh an rogha-sa, 
& dá éis so uili ní príosún chéad mbliaghan ná míle 
do bhliaghnoibh, acht príosún a saoghal na saoghal 
gan chrích gan flioircheann, bheirid na truagha gan


---

p.157



chéill gan chuimhni leanas antoil a ccolna & na 
  
4805] 
dubháilche do roghain ar son aoibhnis seachdmhoghad 
nó ochdmhoghad bliaghan, & ní hé sin a mháin acht 
ar son aoibhnis éanuairi dá n-antoil cholnaighe. Ní 
hí trá samhoil na barróighcachta atá ag céad bliaghan 
ar aon lá atá ag an tshíordhoigheachd ar sheachdmhoghad 
  
4810] 
nó fós ar chéad bliaghan, acht barroigheacht as 
mile mó, & ar nách éidir cinriteacht do chor tré bheith 
don tshíordhuigheacht gan chrích gan fhoircheann. 
Déana, ar an n-ádhbhar-so, a mhic ghrádhoigh, 
seasamh ro-láidir a n-aghoidh antola do cholna, a 
n-aghoidh aoibhnis fhallsa an tshaoghail-si, 
  
4815] 
n-aghoidh chealg an áidhbherseóra & na n-eiriceadh. {MS page 232} 
Seachoin maille leis an uile aire & fhriochnamh 
shlighidh bhfhairsing an tshaoghail tré ttiaghthar
gus an mbás shíordhuighe; lean ó uile álghas do 
  
4820] 
chroidhi slighidh chumhang Chríostt tré ttiaghthar 
gus an mbeathoigh shuthain, .i. slighidh na foighide,
na habsttanaide, na geanmnoigheachta, na humhla, 
& an uile chrábhoidh, tré ndeachoidh Críostt ag dol 
dá ríoghdhacht, 'sa-lorg as cóir dhúinne do leanmhain
  
4825] 
go roicheam dá ríochathair, 'sa haoibhneas nách 
éidir lé hinntleacht daonna d'aithris, ór dá mhéad teisttdá ttiobhradh uirre, ní bhiadh ann sin acht 
braón beag don; bhóchnamhuir, nó mindrithle do mhóirtheine, ar an n-ádhbhar nách facoidh súil, nách 
  
4830] 
cualaidh cluas, & nár smuáin croidhe (mar adeir an 
Slánaightheóir féin) na neithe do ullmhoigh Dia don 
lucht charas é.’
‘A mháthair ghrádhach,’ ar Des., ‘do chuiris 
mo chroidhe ar comhlasadh am chliabh d'fhonn bháis 
  
4835] 
d'fhulang ar an mball ar son mo chreidimh, & 
carcairphríosún na colla-so d'fhágbháil dochum dola
dom dhí{MS page 233}oduadh & dom shásughadh gus an


---

p.158



n-aoibhneas n-iongantach sin. Guidhim thú, múin 
damh aicheapt égin eagnuidh ealadhanta as an
  
4840] 
maighistir mór sin na Heagluisi, S. Aibhisttín, le *leacute;* 
raghuinn do dhiospóracht ríu súd, do chosnamh mo
chreidimh orra & do dhortadh m'fhola ar a shon.’
‘A mhic,’ ar isi, ‘seachain a ndiospóracht, ór 
gé nách bíd na heiricidhe foghlumtha, mealluid duine
  
4845] 
simplidhe lé comhrádh milis, mar a deir Pól, & 
gealluid flaitheamhnas Dé & uile aitios a ccolna dhóibh a n-aoinfheacht, & bídh mar sin briocht mealltórachta 'na mbriathruibh, & bídh a n-úrlabhra 
mar aillsi ag snámhchnaoi, mar a deir an tApsttol
  
4850] 
céadna. Léig dá bhríogh sin á ndiospóracht sin a leith na bpréuláidiodh & na ndaoine n-eagnuidhe, 
dar ab eól a cclaoi; ór an tan nách budh eól duit 
freagra gu lór do thabhairt orra, do bhéurthá siocair 
dhóibh fá iad féin do dhaingnioghadh 'na seachrán,
  
4855] 
mar adeir S. Aibhisttin, [66](javascript:footNote('G208020/note066.html')) & do na Catoilghibh 
neamhfhoghlamtha do bhiadh ag éistteacht ribh fá 
chonntabhairt do chur a bhfírinne an chreidimh Chatoilghe.’ {MS page 234} 
‘A mháthair,’ ar eision, ‘dobadh náir dhamh
  
4860] 
gan fios gach docamhail dá ccuirfidís oram a n-aghoidh 
mo chreidimh do bheith agom.’
‘A mhic,’ ar isi, ‘ná bíodh náire ort fá gan 
misteire & rúindiamhra roi-dhoirche do chreidimh do 
thuigsin go solas, & a liacht neithe beaga nádúrtha
  
4865] 
nách tuige féin & nách tuigid-sion. Ní fhuil a fhios 
ag aoinneach agoibh uile cá líon ruainne 'na fholt, 
& cionnas do bhiadh eólas solas ar an Ttríonnóid 
agoibh? Adeir S. Aibhisttín [67](javascript:footNote('G208020/note067.html')) nách géarchúis 
inntleachta, acht simplidheachd chreidimh, 'doní pobal
  
4870] 
coitcheann na Heaglaise ro-dhaingean roi-innill; 


---

p.159



gonadh airi sin adeir [68](javascript:footNote('G208020/note068.html')) gurab orra labhras an 
Sailmcheadlach; Iumenta eorum non minorauit, san 
áit a n-abair gurab éidir asoil & ainmhinteadha 
tarbhacha do ghairm don lúcht imthigheas go 
  
4875] 
simplidhe san Eaglais, & bhíos ar bheagán foghláma
lán do chreideamh. Do b'fhearr leam ar an 
n-ádhbhar-sa nách léigtheá na briathra úd Phóil as 
do chuimhne: ‘Ná hiarr eólas domhoin do bheith 
agot ar neithibh {MS page 235} árda, acht bíodh eagla ort,’ & fós 
  
4880] 
an ní adeir an Spiorad Naomh: ‘Ná hiarr na neithe 
as áirde iná thú, & ná-sgrúd neithe as neartmhaire 
iná thú, achd bí ag smuaineadh do. ghnáth
 ar na neithibh do athain an Tighearna dhíot. ’’


‘A mháthair,’ ar Des., ‘ós amhluidh sin atá, 
  
4885] 
ní bhíu féin ag dréim feasda ré bheith foghlamtha
gidheadh, múin mor chreidiomh dhamh.’
‘Nách ar fhoghlomais,’ ar isi, ‘an Teagasg 
Críosttuidhe an tan do bhádhais óg, mar atá 
d'fhiachuibh ar an n-uili Chríosttuidhi?’
  
4890] 
‘Do righnios,’ ar Des. 
‘Do fhoghlamais Symbuil na nApsttal, & mar sin, creidiomh 
Eagluisi Chríostt,’ ar an 
tShimplidheachd.
‘As fíor sin,’ ar Desiderius, ‘ór as aithnidh 
  
4895] 
dhamhsa nách déin an Eaglas creidiomh eile gu
miaidhe, & nách fuil aice acht creidiomh na nApsttal; 
gidheadh atáid cumhachta aice an tan éirghios 
coinntinn idir í féin & na heiricidhe, nó contabhairt, 
a fhoillsiughadh gu nuaidhe gu bfhuil an ní si nó ní 
  
4900] 
eile 'na chreidiomh, gé nách éidir lé éinní dh'fhoillsioghadh mar sin do bhíadh a n-aghaidh chreidimh
na nApsttal, acht na neithe bhea{MS page 236}nas as creidiomh & as teagasg 
na nApsttal & bhíos ann ní as doirche 
ná mar fhoillsighthear léisi. Gonadh aire so budh


---

p.160


  
4905] 
maith leam-sa riaghail chreidimh d'fhíagháil 'na 
mbeidís na puingc chreidimh gu solas dhiúltuid 
eiricidhe na haimsiri-si.’
‘A mhic,’ ar an tShimplidheacht, ‘do geibhthear 
a bhforgla sin a bhfoirm an luidhe as dual dona
  
4910] 
heasbagoibh do thabhairt an tan oirnthear iad, & fós 
don lucht ghabhas cúram apmonn orra, & adeir mar so:
'Creidim-se ó chreideamh dhaingean, & admhoim 
ós áird, an uile ní & gach éinní dá bhfuil sa symbail
  
4915] 
chreidimh ghnáthoigheas an Eaglas Rómhánach, .i. 
creidim a n-aoinnDia, Athair uileachumhachtach, do 
rinne neamh & talamh, & na huile aicsidhe agas 
neamhaicsidhe, agas a n-aoinTighearna Iosa Críostt
& aoinGhein Dé, & do geineadh ón Athair rés an
  
4920] 
n-uile shaoghal, Dia do Dhia, solas do sholas, Dia 
fíre do Dhia fhíre, atá iar n-a gheineamhoin gan 
déanomh, comhshubsttainteach ris an nAthair, tréas 
a ndearnadh an uile, táinig a nuas ó fhlaitheamhnas 
ar ar soinne, na daoine, & ar son ar {MS page 237} slánoighthe,
  
4925] 
ghabh cholainn ndaonda ón Spiorad Naomh as 
Muiri óigh, & dá ndearnadh duini, agas do crochadh 
mar an ccéadna ar ar soinne, do fhulaing fa Phoint 
Phioláid agas do hadhlacadh, & do aithéirigh an treas 
lá do réir na sgrioptúireadh, & do chuaidh suas ar
  
4930] 
neam; atá 'na shuidhe ar deis an Athar, & thiocfas 
arís maille ré glóir do bhreitheamhnas bheó & mharbh, an tí 'sa ríoghdhacht ar nách cuirfithear críoch; & san Spiorad Naomh, tighearna & beóaighthigh, tig ón Athair & ón Mhac, adharthar & chomhghlóraighthear
  
4935] 
ar aon leis an nAthair & leis an Mac, do
labhair tréas na fáidhibh; agas aoinEaglas naomhtha,
chatoilici, absttalda. Admhoim aonbhaistteadh a
maitheamhnas na bpeacadh. Atá mo shúil ré


---

p.161



heiséirghe na marbh & ré beathoigh an tshaoghoil 
  
4940] 
thiocfas. Amén.
Admhoim go ro-dhaingean, & gabhoim chugom 
go fonnmhar, béulphroicheapta, asbaltha & eagalsa, 
& gach éanchuid oile do ghnáthaighthibh agas 
d'órduighthibh na Heaglaisi céadna. Admhoim 
  
4945] 
mar {MS page 238} an ccéadna an sgrioptúir naomhtha san chéill 
'nar chongaimh & a ccongmhann an naomhmáthair 
Eaglaise, dárab dual a, bhreathnughadh cia hí ciall 
fhíre & mínioghadh na sgrioptúireadh naomhtha, & ní ghlacfad & ní mhineóchad choidhche é achd do 
  
4950] 
réir aonaonta & éinintinde na n-aithreadh. 
Admhoim fós ós áird ar an modh ccéadna go 
bhfuilid seacht Sacraimeinte fíre dísle ag an reacht 
nua, iar n-a bhfágbháil ó Chríostt ar Ttighearna 
againn agus do chum siáinte an chinidh dhaonna, gé 
  
4955] 
nách fuilid uile 'na riachdanas ar gach aon fó leith, 
.i. Baistteadh, Dul fá láimh easboig, Sacrameint na 
haltóra, Peandaid, Ongadh déigheanach, Grádha 
coisreagtha, & Pósadh; go ttugoid so grása uatha, 
& nách éidir an baistteadh, dol fá láimh easboig, & 
  
4960] 
grádha coisreagtha d'athghabháil gan neimheadhshár. 
Gabhoim chugom mar an ccéadna, & faomhoim, na 
gnáthoighthe atá ar congmháil & ar n-a moladh ón Eaglois Chatoilge, a bhfritháileamh sollamainte na
n-uile shacramainteadh réumhráite-sin. {MS page 239} Toilighim 
  
4965] 
go fonnmhar, & gabhoim, na huile neithe & gach ní 
fá leith dár foillsigheadh & dár snaidhmchinneadh lé naomhChomhairle Thriont, do thaoibh pheacaidh an 
tsinnsir, agas an fhíréantais.
Admhoim ós áird ar an modh ccéadna go 
  
4970] 
n-ofráiltear do Dhia san aifrionn saicrifís fhíri dhileas
a síothcháin ar bpeacadh, ar son bheó & mharbh, & go bhfuil corp & fuil ar Ttighearna Iosa Críostt mailli 
réna anom & réna dhiadhacht a sacrameint 


---

p.162



ro-naomhtha na haltóra go fíri, dá ríribh, & go
  
4975] 
substtainteach, & go n-iompóighthear uileashubsttaint 
an aráin a ccorp, & uileashubsttaint an fhíona a 
bhfuil, & gurab é ainm do bheir an Eaglas Chatoilge 
ar an cclaochlódh-sa, transubsttantiatio, .i. transubstaintioghadh. Admhoim mar an ccéadna go
  
4980] 
nglacthar Críostt go huilighe iomlán, & sácrameint 
fhiri, fá gach aoinghné fó leith dhíobh. Cothuighim 
go seasmhach go bhfuil purgadóir ann ina mbíd 
anmanna a láimh, dá ttugoid daghoibreacha na 
Ccríosttoigheadh fóiridhin; ar an modh ccéadna
  
4985] 
gurab cóir {MS page 240} na naoimh atá a ríoghdhachd a bhfochair 
Chríostt d'onórughadh & do ghuidhe, & go n-ofráilid-sion urnoighthe ar ar soinne do Dhia, & gur ab cóir 
a ttaisi d'onórughadh. Adeirim go ro-dhaingean 
gurab cóir íomháigh Chríostt, & Mháthar Dhé do bhí
  
4990] 
riamh 'na hóigh, & na naomh oile, do chongmháil, & 
do bheith a rébherens & a n-onóir iomchubhoigh. 
Deimhnighim mar an ccéadna gur fhágoibh Críostt 
cumhachta an loghoidh ag an nEaglais & go bhfuil 
cleachdadh a thabhartha don phobal Chríosttoighe
  
4995] 
ro-fhalláin dóibh. Aithnighim & admhoim an nEaglas naomhtha, Chatoilge, apsdalda, Rómhánach; do 
ním d'fhiaghnaisi gur ab í as máthair & as ban-mhaighisttir don uile eaglais; & geálloim & 
mionduighim umhla & urruim fhíre don Phápa
  
5000] 
Rómhánach, comharba Pheadair bheannoighthe, 
prionnsa na nApsttal & biocáire Iosa Críostt.
Gabhoim chugam gan chonntabhairt ar bioth & 
admhoim ós áird na huile neithe oile do teagaisgeadh, 
do snaidhmchinneadh, & do foillsigheadh leis na
  
5005] 
naomhchánoinibh, *naomhchanóinibh* lé comhdháloibh geinearálta na Heag{MS page 241}laisi, & go sonnradhach lé Comhairle Thriont;


---

p.163



& damnoighim, díultoim & malloighim an uili ní atá contrárdha dhóibh, & an uile eiriceacht do damnadh, 
do díultadh, & do malloigheadh ón Eaglais. & do 
  
5010] 
bheirim gealladh, móid & mionna fán ccreideamh bfhírinneach Ceatoiligi-si, seach nách éidir aoinneach 
do shlánughadh, agas gá bhfuilim dom dheóin d'admháil ós áird & do 
chongmháil dáríribh, do chothughadh & d'admháil ós áird mar an ccéadna 
  
5015] 
iomlán gan oirbhearnadh ar feadh mo bheathadh 
go roi-sheasmhach, maille ré cabhair Dé, & mo dhíthchioll do dhéanamh do réir mo chumhacht ar 
a chur d'fhiachoibh ar na daoinibh bheas fúm, no *nó* 
bheas d'ualach oram, do dhruim mh'oifigi, a chongmháil,
  
5020] 
a theagasg, & a shíoladh. Go ccughna *ccungna* Dia 
mar sin leam, & na soisgéula naomhtha-sa Dé.’


‘Ag so, a mhic,’ ar an tShimplidheachd, ‘riaghoil 
ro-mhaith chreidimh, & bípdh sí féin & Cré na nApsttol 
do mheabhair go ro-mhaith agot, agas congaimh go 
  
5025] 
daingean iad, & ní bá heagoil duit {MS page 242} seachrán 
th'eascharad.’
‘A mháthair ghrádhadh,’ ar Des., ‘as díol 
beandachta do bhéul, & as urasa a aithne gur ab é 
sin creideamh fíre Eaglaisi Críostt, & atá do ghlainmheabhair
  
5030] 
agom a nois, & biaidh go bás; & 
greanndoighim eiricidhe na talmhan fán siolla as 
lugha dhe do bhéin díom ó so suas, ós air atá mo shlánughadh agas an tshíordhuigheachd. & muna 
bheith mo chorp ro-lag anbhfann ó bhfuaras d'anró 
  
5035] 
& do shaothar san slighidh-si, atá an urdail sin do 
shólás ar mo chroidhe go madh mian leam a bhfuil 
romham don tshlighidh-si do shiobhal am ruagoibh 
reabhroidh, an tan smuainim mar do shaor Dia, 
maille réad chongnamh-sa, mé a lámhoibh na


---

p.164


  
5040] 
n-eiriceadh úd a measg na n-ilmhílteadh anam bheirid 
leó go hifriond.’
‘A mhic,’ ar isi, ‘ná bíodh iongnadh agot ar 
do chorp do bheith lag; & nách aithnidh dhuit an 
seanfhocal, nách foil aithghiorra gan tshaothar ná
  
5045] 
sochar gan dochar? Tairg meisneach do dhéanamh 
anois, & ní fada go bhfuighbhi sólás, & budh móidi {MS page 243} 
do chion & do mheas an tan-soin air, a bhfuarois dá
dhochar; & má mhothuighe anois anbhfainne, caith 
cuid don toradh thugois lat, & do bhéara brígh
  
5050] 
nuaidhe dhuit; & madh áil leat gan dochar na 
sligheadh do mhothughadh, déana cantaireachd.’
Dob ait lé Des. comhrádh na Simplidheachda, ar 
a ttug do chomhfhurtacht dó, & adobhairt: ‘Cionnas 
budh éidir linn cantaireachd do dhéanamh a ccuideachta 
  
5055] 
an tsheanóir thromdha-sa?’
‘As éidir,’ ar an tShimplidheacht; ‘ór gé go 
bhfuil tromdha ó nádúir, atá do thaoibh oile caoin, 
suilbhir, soghrádhach; ór as bráthair do Ghrádh 
Dé é. Os a chionn so, ní ó bhaois ná ó éttroma do
  
5060] 
dhéanam canntaireachd, acht do thabhairt shóláis dár spioroid, i d'édtromughadh dhochair na sligheadh, 
& do neartughadh ar ccroidhe.’
‘Ciondas do dhéan-sa canntaireacht,’ ar Des., 
‘& gan guth agom?’
  
5065] 
‘Ní héidir,’ ar an tShimplidheacht, ‘nách foil 
guth agot, i gurab guth thú féin.’
Dob iongnadh lé Des. mar adobhairt gur guth é, 
& do fhiafraigh cionnas dobadh éidir sin. Do fhreagair 
sisi é: ‘Do rinneadh {MS page 244} thusa & an uile chréutúir le
  
5070] 
bréithir, i as é an guth thig ar an mball d'éis na bréithre, &, mar sin, mar as lé bréithir an Tighearna 
do rinneadh an uile chrétúir, as éigean go bhfuilid 
uile 'na ngothaibh.’
‘Mínigh sin damh ní as fearr,’ ar Des.


---

p.165


  
5075] 
 ‘As toil leam sin,’ ar an tShimplidheacht. ‘Ní 
fhuil a mbréithir & a ccomhrádh acht éinní amháin, 
& ní don ní thig as an mbéul amach ghoirthear an 
bhriathar, achd don smuaineadh nó don toirrcheas 
anas asttigh ag duine; ór as guth go dílios ghoirthear
  
5080] 
don ní thig amach, & as tríd tuigthear an bhriathar
anos asttigh agoinn. Tuigfe an ní adeirim ní as 
fearr ar an n-eisiomláir-se. Atá agamsa asttigh am 
inntinn a leithéid so do smuaineadh, .i. gur ab duine 
thú. As í so as briathar nó as comhrádh and go 
  
5085] 
 dílios, gé nách laibheórainn go forimleach; gidheadh,
an uair adeirim léum béul: ‘As duine thú,’ ag so 
an guth go dílios tré ttuigthear an bhriathar atá 
asttigh agom.’
‘Teagoisg dhamh anois,’ ar Des., ‘más guth mé, 
  
5090] 
cia agá {MS page 245} bhfuilim am ghuth?’ 
‘Ataoi ag Dia,’ ar an tShimplidheacht, ‘do 
chruthoigh thú léna bhréithir, do chum go molthá 
& go mbeandoightheá é.’
‘Fiafraighim dhíot,’ ar Des., ‘más guth mé, 
  
5095] 
créad adeirim nó chialloighim?’ 
‘Adeiri,’ ar an tShimplidheacht, ‘gurab maith 
Dia tréus an mbeith, tréus an ccorp, & trés an n-anam 
maith thug dhuit; & adeir an sgiamh thug dhuit 
gur ab sgiamhach é, & adeir gach éinní dár chruthaigh 
  
5100] 
 Dia ionnat, ar an modh ccéadna, cumhachta,
subháilche *&* Dé, & a mhaitheas; ionnas nách foil inar chruthoigh Dia ionnat acht gotha Dé.’
‘Créad fá n-abrae,’ ar Des., ‘nách foil inar 
chruthoigh Dia ionnam acht a ghotha? Nách ar 
  
5105] 
éidir lat a rádh go hiomlán, gan eisgeartadh ar bioth, 
gur ab gotha do Dhia a bhfuil ionnam uile?’
‘As uimi nách dobhart sin,’ ar an tShimplidheacht, 
‘ar an n-ádhbhar nách gotha do Dhia a


---

p.166


  
5110] 
bhfuil do lochtaibh & do dhubháilchibh ionnad; ór
ní lioibroacha do Dhia iad sin, acht duit féin, & adeirid 
go bhfuile olc, dubháilcheach; & dá réir sin mar 
thig an duine tréas na créutúiribh do chum eólais {MS page 246} 
Dé, tig tréna dhubháilchibh tréna pheacodhaibh 
do chum a eólais féin.’




---

p.167


Caibidil 6.
-----------


### Foillsighthear ní as líonmhaire 
5115] 
ciondas tigthear do chum eólais 
Dé tréus na créutuiribh.


Dob iongnadh lé Des., gé nách raibhe faicsin 
  
5120] 
ealadhanta ar an tShimplidheacht, a fheasuighe do
labhradh, & a dubhairt lé a rís: ‘Créud fá bfhuile 
ag iarruidh oruinn cantaireacht dho dhéanamh?’


‘Do chum ar ccuir & ar ndoilghiosa do chur 
dínn,’ ar isi, ‘& fós do chum nách caillmís dóthchas 
  
5125] 
teachta go tigh Dé, choimhédtar gu maith lé bheith 
ag smuaineadh ar na créutúiribh taisbéntar dhúinn 
a sgríoptúir liteardha Dhé, & fós 'na sgríobtúir 
chorpardha, .i. an saoghal a tá ar n-a dhéanamh ó 
Dhia, mar leabhar ina léaghthar na créutúire.’
  
5130] 
‘Os mar sin atá,’ ar Des., ‘tionnsgnam ar {MS page 247} 
chantaireacht, ós gotha sinn; molam & beannuigheam 
ar Ttighearna.’
‘As cóir sin,’ ar an tShimplidheachd, ‘& do 
ghéubham gotha éxamhla oile chuideóchas linn san 
  
5135] 
slighidh-si; ór do ghéabham a ttosach na sligheadh 
gotha troma saothracha, & do ghéubham 'na lár 
gotha inmheadhónacha, & do ghéubham 'na deireadh 
gotha árda *,* do réir éxamhlacht na ccréutúireadh; & 
ós mian linn cantaireachd do dhéanamh do réir 
  
5140] 
riaghla na cantaireachda-sa ní fulair dhúinn eólas na 
healadhna féin do bheith aguinn ó thús.’
‘Cia mhúinfios sin dúinn?’ ar Des.
‘Múinfid na créutúire féin,’ ar an tShimplidheachd, 
‘ór atá cuid díobh mhúinfios dúinn maith ar 
  
5145] 
Ttighearna, cuid eile mhúinfios dúinn a eagna, cuid


---

p.168



eile a uaisle, cuid eile a sgéimh, cuid eile a mhórdhacht, 
cuid eile a bhronntanas; & as mar so, thríd 
síos, bheirid na créutúiri sinn dochum eóluis ar 
Ttighearna, dochum gu ndiongnamaois a mholtha
  
5150] 
agas a onóir do chantaireachd. Ar an n-ádhbhar-sin déana do dhíthchioll san slighidh-si {MS page 248} ar chantuireachd
d'fhoghluim, ór ní fhuil d'oifig ag na daoinibh roichios 
go tigh Ghrádha Dé do chum a bhfuili-si ag triall 
acht cantuireacht, & an tí as fearr fhoghlumas
  
5155] 
cantuireacht mholta Dé san sligheidh, as dá réir 
do ghéubha an t-ionad as feárr a dtigh 
Ghrádha Dé.’
Do bhí Des. ag cur na sligheadh thairis ar feadh 
mhóráin aimsiri, & do fhoghluim mórán do shubháilcibh
  
5160] 
& do dhearsgnuidheacht ar Ttighearna tréus 
an tteagasg tug an tShimplidheachd dó. Gidheadh 
as ro-mhór do fhuluing do phéin & do pheannaid. 
As meinic thárla tuisleadh dhó, .i. do thuiteadh a 
bpeacadh shologhtha, & do chongmhadh an tSimpli.
  
5165] 
gan tuitim a bpeacodh mharbhtha. Do bhíodh, 
uair oile, claon do chum tuislidh, tré chathughadh 
éigin, & do bheireadh an tShimplidheacht a lámh dhó 
dá chongmháil ó aontughadh.
Do thuiteadh ar uairibh go talmhuin, .i. a bpeacadh
  
5170] 
mharbhtha, & muna bheth Eagla Dé, do thógbhadh é, ní éireóchadh choidhchi & ní bhiadh mian éirghe {MS page 249} 
air. Uair oili a n-ionadh dola ar a aghaidh dhó, as
ar a chúl do théigheadh, .i. do fhilleadh óna shubháilchibh & ó shlighidh na fírinne, & a n-ionadh a tharbha
  
5175] 
do bhuain as na créutúiribh, mar nách déanadh suim do smuaineadh ar mar do bhídís ag moladh an 
Tighearna mar ghothoibh, as éuttarbha do bheanadh 
eisttibh; & an uair do thairgeadh canntaireachd do 
dhéanamh tréus na créutúiribh, do bhriseadh ar a


---

p.169


  
5180] 
ghuth, nó go ttugadh Eagla Dé brodadh and, dá chor 
ar a aghoidh. As meinic do théighdís deilg ina 
chosoibh, .i. do thigdís smuaintighthi saoghalta chuigi; 
gidheadh, do chongmhadh an tShimplidheacht a 
chos, & do thairrngeadh Eagla Dé an dealg as. Do 
  
5185] 
bhíodh codladh go meinic ag luighe air, tré dhearmad 
a Chruthaightheóra, & do bheireadh, Eagla Dé ionga 
dhó, agá dhúsacht. Do shuidheadh go meinic tré 
fhoiréigean cuirtheachta & bochtaine, .i. an uair do 
bhiodh fuar 'na chrábhadh, nó go ndiongnadh a 
  
5190] 
ghadhar tafann air, & go ccuireadh 'na sheasamh é. 
As meinic do ghabhadh fearg é, & do thionnsgnadh 
filleadh ar {MS page 250} a ais tré anbhfainne chroidhe agas tré 
édóchas; gidheadh, an uair do bhlaiseadh beagán 
don toradh tug lais mar lón 'na mhála, do théigheadh 
  
5195] 
ar a aghoidh. Do chailleadh a shlighidh uair oile, 
ag siobhal na hoidhche, .i. an uair do bhíodh a 
ndrochsmuaintighthibh nó a ndrochoibrighthibh, do 
chailleadh a chuideachta, Eagla Dé & an tShimplidheacht; 
gidheadh, an uair do thigeadh an mhaidin, & 
  
5200] 
iar n-éirghe gréine, .i. tréna eólas féin, & tré eólas
bhaoghoil a sttaide, & tré chongnamh an ghadhair, 
.i. na Toili Maithe, do bhíodh aige do chum seirbhíse 
Dé, do gheibheadh arís shlighidh na foighidni & an 
aithreachais, & do gheibheadh a chuideachta uile 
  
5205] 
innte.
Agas d'éis bheith mórán do laithibh ag siobhal 
ar an n-órdughadh so, táinig fó dheireadh ar mhadh 
aoibhinn, & do chonnairc pálás ríoghdha ro-áloinn 
a meadhón an mhuighe sin, dá ngoirthí Déshearc, & 
  
5210] 
as é Grádh Dé, .i. an tí do bhí ar iarroigh ag Des., 
bá doirseóir san phálás sin. {MS page 251}




---

p.171


Tionnsgnuidh an Treas Rand do Sgáthán an Chrábhuidh
---------------------------------------------------

Caibidil 1.
-----------


### 
5215] Mar do hosgladh doras Mhainistreach 
na Désheirce do Dhes., & mar do 
labhair ris an ndóirseóir, .i. Grádh 
Dé, ar mhórán do neithibh.


Do thionnsgain Desid. doras mhainistreach na
  
5220] 
Désheirce do bhualadh go ciúin critheaglach, & ar 
mbeith a bhfhad dó agá bhualadh ní fhuair aonduine 
do oisgeóladh an doras dó ná do fhreigeóradh é.


A dubhairt an tShimplidheachd ris: ‘A athair, 
ná bíodh droichmheisneach ort. Buail gu láidir an
  
5225] 
doras leis an dá bhaschrann sin, dá ngoirthear Osna 
agas Deór, & ní héidir nách cluinfid thú, & gé gu mbeidís 'na ccodladh muisgeólae iad, & tiucfuid 
d'osgladh an dorais, ór {MS page 252} mun bhudh áil leó na
daoine thig ann so do léigion asdeach, ní fhuighdís é
  
5230] 
ar énchor.’
Ba mór gairdeachas Des. trés an meisnigh thug 
an tShimpl. dó, & do bhuail an doras ní as láidire 
gu mór iná mar do rinne an chéaduair, ionnas gu 
bhfacuidh chuige dóirseóir na mainisttreach dá
  
5235] 
ngoirthí Grádh Dé, an té do bhí d'iarruidh, agas nír 
aithin é.
A dubhairt an doirseóir: ‘A athair, créud iarrae 
ann so? Féadfuighe go bfhuil fearg oruibh tréna 
fhad do congmhadh sibh tar éis an dorais do
  
5240] 
bhualadh; ná bíodh fearg ort, ór as sé so as 
gnáthughadh dhúinne, do dhearbhadh foighidne na


---

p.171



droinge thig chuguinn, & go háiridhe na ndaoine 
ndíomsach fearguighthear muna osgalthar dhóibh a 
ccéadóir, amhuil & do bheith riachtanas aguinne réna 
  
5245] 
seirbhís; ór ní léigthear astteach annso an drong 
mheasas gurab fiú & gurab dióngmhála iad féin an 
onóir sin d'fhagháil.’ 
‘Ní díobh sin damhsa, a thighearna (ar Des.), 
ór {MS page 253} gé gur fhuloingeas saothar ro-mhór & duadh 
  
5250] 
doiríomhtha san sligheidh, as deimhin leam nách
fiú énní mé muna háil libhsi, ar son bhar maithiosa 
& bhar subháilche féin, mo léigean a stteach.’
A dubhairt Grádh Dé: ‘Cia iarrae annso?’
‘Tánog anos as tigh na Humhlachta (ar Des.) 
  
5255] 
maille ris an ccuideachta do chíthí tré shlígheidh na 
foighidni, d'iarruidh Ghrádha Dé *,* 'sa ghnáthchomhnaidhi a dubhradh riom do bheith annso.’
A dubhairt Grádh Dé: ‘An ttugubhair litreacha 
ar bith libh annso, as a mbeith a dheimhin aguinn 
  
5260] 
gurab as tigh na Humhlachta tángabhair?’
A dobhairt Des.: ‘Atáid dá litir leam. Fuaras 
litir dhíobh, dárab ainm Aithne an Duine Air Féin a 
ttigh na Humhlachta, & as ar an slighidh do 
sgríobhadh an litir oile, dár ab ainm Aithne Dé.’
  
5265] 
A dobhairt Grádh Dé: ‘Taithnidh leam go
mór mar do rinneabhair bhar ngnoaighthe; gidheadh, 
innis damh an measonn sibh, ar son na litreach sin 
do bheith libh, an cóir dhúinni bhar ngabháil san 
tígh-si?’
  
5270] 
Adobhairt Des.: ‘A thighearna, adubhart ribh 
ó thús gur {MS page 254} ab ar bhar ccumas féin & fá bhar 
ngrásuibh amháin atá mo léigion astteach; ór ní 
fheadar-sa an maith do sgríobhadh na litreacha thugas leam, nó nar thuigios iad, ar an n-ádhbhar 
  
5275] 
nách feadar (gé gu rabhadhas a ttigh na Humhlachta, 


---

p.172



& gur thaisbénadar dhamh na sealluidhe & na 
maighdeana atáid san mhainisttir, & a mbéusa uile) 
nar dhíleaghas amhuil do dhligheas an toradh thugadar 
dhamh dhá ithe, .i. Neamhdhóthchas a Duine Féin,
  
5280] 
gé go bfhuaras blas maith air; & fós ní fheadar nar 
choimhédas mé san tshlighidh a ttánog ó na neithibh 
contrárdha thárla dhamh; & ar an ádhbhar-sin ní 
bhiadh do chroidhe agam a rádh gu ndearna mé ní 
maith ar bioth, & fios mo dhubháilciodh & mh'iomad
  
5285] 
peacodh agam féin; maille ris sin ní fheadar nar 
bheanas shochar as ar fhuilngeas san slighidh, ór as 
minic do leagadh, do leónadh & do chréuchtnuighiodh 
gu mór mé, gurab ar éigin tug mo chuideachta 
leithbheó ann so mé.
  
5290] 
Ar an n-ádhbhar sin a sí cúis as prionnsapáilte 
as a n-iarraim-si Grádh Dé, mar a dubh{MS page 255}radh riom
gu bhfhuil 'na liaigh mhaith comhdomhuin & sin a 
bfhoghluim gu n-aithnighionn gach easláinte dhá 
seicréidighe dá mbí sna daoinibh. Gonadh aire sin
  
5295] 
as mian leamsa an t-airdliaigh comhachtach-sin 
aithnigheas easláinte mh'anma do ghuidhe fám anom 
féin do ghlanadh & do shlánughadh.’
A dubhairt Grádh Dé: ‘Créud as a n-iarrae 
do shlánughadh & do ghlanadh?’
  
5300] 
‘Ar an n-ádhbhar,’ ar Des., ‘go ndubhradh
riom nách éidir lé hénduine dul a steach ann so
muna raibhe glan slán ó easláinte an anma, ór ní
héidir ar mhodh eile dul san dúthuigh neamhdha.’
A dubhairt an doirseóir: ‘ós amhluidh sin atá,
  
5305] 
& go ccuire do dhóthchas uili ionnuinne, an ann sin 
nó go labhra tú ré buachuil áiridhe, 'sa aithne 'sa 
eólas as éigion duit do bheith agad ria tteacht a 
stteach dhuit.’ {MS page 256}




---

p.173



5310] Caibidil 2.
------------------


### Do Ghrádh na Comharsan.


As mór an fonn do bhí ar Dhes. an buachail 
d'fhaicsin chuige dochum go mbéaradh do labhairt 
ré Grádh Ndé é, & bá hé ainm an bhuachalla Grádh 
na Comharsan; & iar mbeith mar sin do Dhes., do 
  
5315] 
chonnairc chuige an buachuil, & do ghabh lúthgháire
comhmór & sin é agá fhaicsin gur chuir d'fhiachaibh 
air caoi, tré mhéud an tshóláis do mhothuigh ag 
faigsin an bhuachalla, & trés an ngrádh do bhí aige 
ar an thighearna.



  
5320] Do fhiafraigh an buachuil de: ‘Créud fá bhfuile *bfhuile* 
ag caoi, & nách guileann énduine dá mbí san tigh-si 
choidhche, ór *ór* bíd lán do shubhachas?’
‘Ní tuirsi chuirios d'fhiachuibh oramsa gul (ar 
Des.) acht iomarcaigh luathghára.’
  
5325] 
‘Cia iarrae san tigh-si;?’ ar an buachail. {MS page 257} 
 ‘A mhic,’ ar Des., ‘atú ag iarroigh Ghráidh 
Dé.’
‘As mise buachoil Ghráidh Dé,’ ar eision, ‘& 
más é mo thighearna iarrae, as éigean duit labhairt 
  
5330] 
riom féin ó thós, & mh'aithne, & cumann do dhéanamh 
riom; ór tá an oiread sin do ghean ag mo thighearna 
oram nách áil leis labhairt ré héanduine ag nách
biadh cion & aithne oramsa.’
‘Do badh maith leam,’ ar Des., ‘eólas do 
  
5335] 
bheith ar do bhéasoibh agom, & dhol a bpáirt & a 
muinnteardhas riot, ar son do thighearna.’
‘Más áil leat,’ ar an buachoil, ‘meisi do bheith 
am charoid agat, ní foláir dhuit mo chéadtomhuilt 
do thabhairt damh ar maduin, do lioctabháil dá


---

p.174


  
5340] 
ngoirthear Smuaineadh Umhal, & mo dhínnéar do 
lioctubhúil oile, dá ngoirthear Comhrádh Umhal, & mo 
chuid do lioctubháil eile, dár ab ainm Oibriughadh
Umhal.’
‘Cáit a bhfuighe mé ’, ar Des. ‘na lioctubháileadha
  
5345] 
sin?’


Adobhairt an buachoil: ‘As í an Umhla, & a 
buachoil, dá ngoirthear Fond Naomhtha, do ní an 
chedlioctubháil díobh; ór cuiridh a buachoil 
d'fhiach{MS page 258}aibh uirre a mheas gur ab í féin as lugha
  
5350] 
asttigh, & cuiridh fós d'fhiachoibh *dh'fhiachoibh* uirre toradh do 
chaitheamh dá ngoirthear a *A* Tharcaisnioghadh Féin 
& muna chaithe an toradh sin ní fhaghann luibh 
áiridhe, dár ab ainm Deighmheas Duini Eili, dá 
ndéantar an chéudlioctubháil sin dhá ngoirthear
  
5355] 
Smuaineodh Umhal; & bíodh cumonn agot ris an 
mbuachoil-sin na Humhlachta, ór ní fhuil san tír-si 
poitiogáirigh ór fearr an chedlioctubháil sin do 
dhéanamh iná é, don luibh dár ab ainm Meas Maith 
ar Dhuine Oile. Do níthear an treas lioctubháil,
  
5360] 
dár ab ainm Comhrádh Umhal, do thrí gnéibh 
luibhionn, mar atá Umhacht, Ceannsacht, & Caoineas: 
don Umhlacht, ag labhairt go simplidhe sólásach; 
don Cheannsoigheacht, ag labhairt gan chuthach gan 
aindeithneas; don Chaoineas, .i. maille ré gnúis
  
5365] 
shoghrádhoigh; & ní foláir púghdar do chrathadh ar 
na luibheannoibh sin, dár ab ainm Beagán go Mall, 
ór tig díoghbháil as mórán comhráidh. & as do na 
luibhibh-si do níthear an dara lioctubháil {MS page 259} dá ngoirthear Comhrádh Umhal, tréna ttugthar onóir do
  
5370] 
dhuine eile. Do níthear an treas lioctubháil, dá 
ngoirthear Oibriughadh Umhal, do luibhibh eile, & 
a siad a n-anmanno Sólás, Grádh, agas Friochnamh, 
ór as áil lé Dia go ndiongnamaois ar n-oibreacha


---

p.175



go friochnamhach suilbhir. As mar so do níthear na 
  
5375] 
lioctubháileadha-sa, & dá ttugae mo sháith dhamhsa
dhíobh, biaidh cairdeas eadruinn, & léigfead tú do 
labhairt rém thighearna.’
Do budh maith lé Des. na comhairleacha & na 
teaguisg thug an buachuil dó, & a dubhairt: ‘Ó do 
  
5380] 
thaisbéanuis do bhéusa & do mhiana dhamh, do
dhéan mo dhíthchioll ar na lioctubháilibh-sin 
d'fhagháil & do thabhairt duit.’
Do bhí iar sin aimsir imchian san doras ag 
déanamh comhluadair ris an mbuachuil, & ag dul 'na 
  
5385] 
chairdeas, & ag tabhairt na lictubháileadh sin dó, &
adubhairt ris aon do na laithibh: ‘Déana do 
ghrásuibh oram mo bhreith a stteach d'fhéuchuin 
do thighearna.’
‘As cóir sin,’ ar an buachuil, ‘ó do rinnis an 
  
5390] 
mhéid dob éidir {MS page 260} leat. An tamoll annso, & rachad
dá fhéuchuin an bhudh áil lém thighearna teacht 
amach do labhairt riot.’




---

p.176


Caibidil 3.
-----------


### Do Ghrádh Dé: don chéidchéim & don
dara céim Dhe, dá chéird, & dá
5395] 
oifig.


As mór an coimhéd do bhí ag Des. ar an ndoras 
dá fhéuchuin an bfhaicfiodh Grádh Dé ag teachd a 
mach & do smuain 'na chroidhe nách raibhe ann
  
5400] 
féin acht drochdhuine lán do pheacadhuibh, & nár 
fhiú é a chomhmór sin do dhuíne uasal & do thighearna 
do theacht do labhairt ris; & an tan fá raibhe san 
smuaineadh-sa gu ro-dhaingean, do chonnairc duine 
ag teacht a mach do fhiafruigh: ‘Créad iarrae ann
  
5405] 
so, a dhearbhráthair?’


‘A thighearna,’ ar Des., ‘a tú ag iarruidh 
dhuine uasuil ann so dá ngoirthear Grádh Dé.’ 
‘A se sin mh'ainm-si,’ ar eision. 
Mar do chualuidh Des. gurab é Grádh Dé do
  
5410] 
bhí aige, do thuit {MS page 261} ar talamh, & do chuaidh a
n-anbfhainne. Do ghlac Grádh Dé ar láimh é, & do 
chuir 'na sheasomh é. Do bhí Des. ag caoi comhthrom 
& sin, an tráth do thóguibh Grádh Dé don talamh é, 
nár éidir lé Grádh Dé féin, mar do bhí croidhe uasal
  
5415] 
aige, & é féin milis, gan caoi agá fhaicsin.
As mór do thaitin lé Grádh Dé méud na tola; &
an cheana do thaisbéin Des., mar nár éidir leis a 
fhaigsin gan gul do dhénamh lé hiomarcaidh lúth-ghára, & a dubhairt ris: ‘Ná cuir ní sa mhó do
  
5420] 
dhoilghios oram, ór ní héidir leam fear mo ghrádha 
d'fhulang ag caoi as mo chomhair. Innis damh cia 
a dubhairt leat go rabhadhasa san teagh-sa?’


---

p.177



‘Aodhaire tárla dhamh san slighidh,’ ar Des., 
‘a dubhairt riom gu rabhadhais san tigh-si, & as é 
  
5425] 
do sheól mé ann so?’
‘Créad a dubhairt riot,’ ar órádh Dé, ‘tréna 
bfhuil an uiriod sin do chion & do ghrádh agad 
oram-sa? An uime ghrádhuighe mé, mar do 
chualadhuis gu ttuguim mórán aoibhneasa dom 
  
5430] 
chair{MS page 262}dibh, & gu ttuguim mórán tiodhlaicthiodh do 
na daoinibh do ní seirbhís damh, & gu ccongmhuim 
iad do ghnáth gan doilghios?’
‘Ní hí sin cúis mo ghrádha ort,’ ar Des., ‘acht 
mar ataoi ad thighearna uasal onórach bheirios do 
  
5435] 
chairde lat san n-aoibhneas as mó ar an ndomhan, 
.i.a bfhiaghnuisi Dé.’
Do thaitin gu mór lé Grádh Dé an intinn naomhtha 
do bhí ag Des. dochum a ghráduighthe, & as móide 
do ghrádhuigh é sin.
  
5440] 
A dubhairt Des.: ‘As iongnadh leam, a 
thighearna, & tú comhuasal & ataoi, in bhur mac 
ag Rígh, an docamhal atá an bhur bfhagháil, & a 
ttugthaoi do phéin do na daoinibh iarras sibh.’
A dubhairt Grádh Dé: ‘Ná habair sin, ór bíd 
  
5445] 
daoine ann nách saoileann mh'aithne ná m'fhagháil, 
ná mo bheith aca, & bíd lán díom; bíd daoine 
shaoileas gu mbím ionnta, & tar a cheann sin ní 
aithnighid mé, & bím a bfhad uatha.’
A dubhairt Des.: ‘Guidhim thú & innis damh 
  
5450] 
do nádúir, do cheird, & t'oifig, innas gu n-aithnighinn 
an bfhuilim féin á ngar dhuit, nó an bfhuile ad {MS page 263} 
thighearna & ad charuid agam.’
‘As í mo chéard & m'fheidhm,’ ar eision, ‘Dia 
do ghrádhughadh, & bheith am mhac agá eólas.’
  
5455] 
‘Cionnas do bheire grádh do Dhia?’ ar Des. 


---

p.178



A dubhairt Grádh Dé: ‘Inneósad sin duit.
Bídh fonn ro-mhór oram a ghrádhughadh óm chroidhi 
& óm anam, maille rém uile chumhachtuibh, & eóluis 
do bheith agom air san chéim in bhudh maith leis
  
5460] 
mé dá aithne, dochum a onóra & a ghlóire, & dochum 
sláinte mh'anma. Bídh, ós a chionn sin fós, fonn 
oram an saoghal uile dá aithne, & an uile chrétúir 
do thabhairt onóra, beannuighthe, & glóire dhó ar a 
shon féin & ar son a mhaitheasa dhoichríochnuighthe,
  
5465] 
& ní go prinsiopáltha ar son sochair nó tarbha dá 
ttiocfadh dhóibh as; ór ní bhiadh annso acht grádh 
sainnte. & as amhluidh as cóir dhóibh grádh do 
thabhairt dó, & seirbhís & onóir do dhéanamh dhó, 
ar an ádhbhar gurab mar sin as áil lé Dia iad dá
  
5470] 
dhéanamh dó dochum a thoile do choimhlíonadh 
ionnuinn, & dochum ar dtoili-ne, & toile na n-aingiol, 
do bhe{MS page 264}ith gnóaightheach do ghnáth gá mholadh 
agas gá bheannughadh ar a shon féin, do bhríogh 
gurab é féin maith as mó, agus atá ós gach maith,
  
5475] 
& gurab fíu é bheith iar n-a ghrádhughadh go 
síordhoidhi & fonn do bheith orainn a bheith mar 
atá, 'na mhaith dhoichríochnoighthe, agá bhfuil an 
uile ní ar a chumas, gion go mbiadh súil agoinn 
éinní d'fhagháil uadha choidhche, gé nách éidir linn
  
5480] 
gan ar súil do bheith réna thiodhlaicthibh; gidheadh, 
an uair bhíos súil agoinn ríu nó ghlacmaoid tiodhlaicthe uaidhe, ní ar a son go prinnsiopáltha as cóir 
dhúinn a ghrádhughadh, acht ar a shon féin. & 
an uair mhothuighmíd a shólása & a mhillseacht, ní
  
5485] 
hamhloigh as cóir dhúinn a nglacadh, dá ngrádhughadh ionnta féin, acht dá ngrádhughadh mar 
shlighthibh & mar ionnsttruimeintibh do chum ar 
cceangailthi do Dhia, do mhéadughadh ar ngrádha 
air, ar a shon féin; & madh áil leis don taoibh eile
  
5490] 
bochtacht chorpardha, inghreim, & éugcóir na ndaoine


---

p.179



do theachd orainn, sin do ghabháil, & do mheas mar 
thiodhlacadh ro-uasol ó fhlaitheamhnas, & mar {MS page 265} 
chloidheamh ngéar lé ngearrthar a mbí do dhrochghrádh 
  
5495] 
dhíomhaoin ghuasachtach agoinn, ionnas go ttugmaois ar ttoil uile gan roinn don Thighearna go
meinic, & fós do ghnáth. & as é fáth fá ngoirthear 
Grádh Dé dhíom, mar bím *bhím* do ghnáth ag saothrughadh Dia do ghrádhughadh mar so, & gur ab í 
sin as ceard damh. As é so an céim as áirde do
  
5500] 
Ghrádh Dé, & an grádh fíre foirbhthe as cóir dhúinn
do thabhairt dó; & as mó thuillmíd a bhuidheachas 
agá dhéanamh so iná ag déanamh oibri oili dhá 
feabhas, acht amháin an uair iarras riachtanas na
comharsan oroinn aire do thabhairt dó; ór ní háil 
  
5505] 
lé Dia an uair-sin gan sinn do fhreagra an riachtanais. 
Gidheadh, an uair nách bí an riachtanas ann, as é 
ní as fearr-as éidir dhúinn do dhéanamh, smuaineadh 
a Ndia do ghrádhughadh ar an modh-sa amhoil 
adobhramar; & as mó a luaighidheacht so iná 
  
5510] 
luaighidheacht éanoibri eili, do bhrígh gurab é Grádh 
Dé as cúis luaighidheachta do na hoibreachoibh. 
Gonadh aire sin bhíos luaighidheachta na ndaghoibreadh
ag fás, do réir mheidhe an ghr{MS page 266}ádha ó ttigid, 
an ccéin bhíos neach ag foghnamh do Dhia san 
  
5515] 
mbioth cé, & go roich féige an ghrádha san saoghal-sa, 
mar atá bás d'fhulang ar son Ndé.
Fa ris so (ar Grádh Dé) do ním díthchioll gan 
énní do dhéanamh do chuirfeadh fearg air ná do 
thuillfeadh a oirbhire go beag ná go mór, & dá 
  
5520] 
dteagmhadh go ndíongnuinn trém anbhuinne, iarruim 
ar an mball maitheamhnas air, & léigidh an uair-sin 
'na chairdios mé, mar do bhádhas an chéduair. Os 
a chionn-so, mar atá nádúir mhaith uasal mhilis ag 
mo Thighearna, ni lór leam a ghrádhughadh san


---

p.180


  
5525] 
chédchéim-sin, acht grádhuighim san dara céim é, .i. 
do ním gach ní dá n-aithnidheann díom, agas fós 
gach ní dá n-aithnigheann énduine do mhuinntir a 
thighe 'na ainm nó as a ucht, .i. préaláidi na Heagluisi, 
ón duine as airde dhíobh gus an nduine as ísle, ór
  
5530] 
do ním a bhfógraid damh maillé ré mórán rebherens, 
dúthrachta, grádha, & suilbhireachta, & maille ré 
friochnamh & ré humhlacht, & gu háiridhe ó thoil 
mhaith, do ním sin do ghnáth & in gach uile 
ionad. {MS page 267} 
  
5535] 
Agas an uair do ním gach ní dá bhfógrann mar
sin damh, as annsin mheasuim go bfhuil grádh agum 
air, & as deimhin leam gurab férr leis mé dá dhéanamh 
sin iná do dhéanamh míorbhuileadh. & cionnas 
budh áil leat (ar Grádh Dé) fonn do bheith agom ad
  
5540] 
sheirbhís nó grádh do bheith agom dhuit, an uair 
nách budh áil leat an ní do fhóigeóruinn duit do 
dhéanamh? ór bíodh a dheimhin agod nách fuil 
ní as mó lé cceanglann tú do spioruid dom spioruid, 
& lé ccuire do thoil a n-oireamhuin dom thoil, iná ag
  
5545] 
déanamh an neith fhógraim dhuit ó thoil mhaith.’




---

p.181


Caibidil 4.
-----------


### Tráchduigh ní as fairsinge ar Ghrádh 
Ndé san dara céim.


‘Cuirim romham, san dara céim-si don ghrádh, 
  
5550] 
gach éinní do dhéanamh bhíos d'fhiachuibh oram ó
mhóid nó óm oifig, ór, ó do cheanglas mé féin énuair 
amháin ó ghealladh. & ó mhóid (ní nách aithreach 
liom), atá an ní sin do bhí ar mo láimh {MS page 268} an chéduair 
do dhéanamh, nó do léigion díom, gan diomdha 
  
5555] 
Dhé, d'fhiachuibh oram ó sin suas, comhdhaingion &
bhíos an aithne. & ar an n-ádhbhar sin smuainim 
gu maith ar mo mhóid, & ar an n-oifig bhíos agam, 
& ar na neithibh as riachtanach dochum a coimhlíonta; 
riaghluidhim mé féin lé comhairleachuibh na ndaoine 
  
5560] 
n-eagnuidhe, & lé heólus an sgríoptúir naomhtha. 
Or as aithnidh dhamh gurab mór do na daoinibh 
thuillios oirbhire Dé tré gan eólas do bheith aca ar 
na neithibh bheanas réna n-oifig; agas an uair bhíos 
eólas aca ar na neithibh as cóir dhóibh do dhéanamh, 
  
5565] 
agas nách déanuid iad, as measa iad mar sin, ór ní 
tré ainbhfhios do níd peacodh, acht ó mhailís. & 
mar do chím gu mbí an ní do gheallas d'fhiachuibh 
orm, do ním díthcheall dochum a choimhlíontha 
mar as iomláine & mar as fearr as éidir leam; & do 
  
5570] 
bhrígh gur gheallas dom Thighearna bheith fírinneach,
ro-ionnruic a ccúis trír maighdion atá san tigh-si, dá 
ngoirthear Umhlacht, Bochtacht, & Geanmnuidheacht,
tug dhamh mar {MS page 269} bhaintighearnuibh, ní bhí do 
sduidéur laoi ná oidhche agam acht dá fhéchuin


---

p.182


  
5375] 
cionnas as fearr do fhéudfuinn seirbhís do dhéanamh 
dhóibh & a mbuidheachas do thuilleamhuin.
Agas as uime sin a deirim ar maidin rém anam: 
‘A mo anuim, féach cionnas stiúrfas tú thú féin 
aniugh a bhfiadhnuisi do bhaintighearnadh do chum
  
5580] 
a mbuidheachais do thuilleamhuin,’ & iar tteachd na 
hoidhche a deirim mar a ccéadna: ‘Faicim, a mo 
anuim, nar chuiris fearg a niugh ar énchuid dod 
bhaintighearnuibh, nó nar thuillis a ndiomdha,’ ionnas 
nách fuil d'énchúram agam acht mo dhíthcheall do
  
5585] 
dhéanamh ar bheith am shearbhóntuidh dhílis aca.’
‘Créud fá ndiongnae sin?’ ar Des.
‘Do ním (ar Grádh De), do bhríogh gurab iad
súd as baintsheómradóireadha dom Thighearna, &
nách éidir lé hénduine dá cceanglann é féin a seirbhís
  
5590] 
na mbaintighearnadh-sa, dul a stteach gan a ccead, 
& gan iad-san d'fhosgladh an dorais dó.’
‘Guidhim thú (ar Des.), innis damh créud an 
freacrughadh nó an exersis bhíos ad spior{MS page 270}uid 
dochum *an* ionnracuis nó na seirbhísi as fearr do
  
5595] 
thaisbhénadh dhóibh so.’
‘Cuirim (ar Grádh Dé) trí neithe romham, & as 
iad as biadh dhamh do ló & d'oidhche, & do bheirid 
bríogh iongantach dhamh do chum foghuinthe do na maighdeanuibh-si. A sé as ainm don chéidní chuirim
  
5600] 
romham Ná Hiarr Enní; ainm an dara neith, Ná 
Santuigh Einní; ainm an treas neith, Ná Smuain 
Enní. Do gheibhim blas na Humhla ar an ccédní 
sin chuirim romham, an uair chóruighim é lé sabhsa 
nó lé spíosarruibh dá ngoirthear Do Dhéanamh dot
  
5605] 
Thoil Féin; & tig dhe sin gurab é as ainm don 
chédní chuirim romham, Ná Hiarr Enní do Dhéanamh 
dot Thoil Féin; & as ris an mbiadh so beathuighthear


---

p.183



an Umhlachd, & dá mhionca & dá ghloine do bheirim 
an biadh so dhi, as móide thairrngeas a muintearrdhas 
  
5610] 
mo Thighearna mé, & as móide labhras ris oram gu 
maith & thairrngios é do chum ceana do thabhairt 
damh. {MS page 271} 
An uair dheasoighim an biadh céadna-sa, dárab 
ainm Ná Hiarr Einní, lé spíosroibh eile dár ab ainm 
  
5615] 
Do Bheith Agat, as é as ainm dhó an uair sin, Ná
Hiarr Einní do Bheith Agot, & as é an biadh-sa as 
beatha don mhaighdin eile, dár ab ainm an Bhochtacht.’
‘An mar sin beagán,’ ar Des., ‘gan dol ar 
  
5620] 
 th'aghoidh. Cionnas nách iarrfa mé éinní do bheith 
agom, má tá sé 'na riachtanas oram?’
‘Tuig,’ ar Grádh Dé, ‘má tá éinní 'na riachtanas 
ort do chum teachta a ttir go bhfuil préláid as do 
chionn, ar a bhfuil d'fhiachoibh an ní sin do 
  
5625] 
sholáthar; & ní maith do measfoidhi an áit a mbeith 
uachdarán, ar a mbeith cúrom soláthair do dhéanamh 
do chách, do chum go madh éidir leó gan toirmeasg 
aire do thabhairt do Dhia, go mbeith an fear-sa ag 
iarroigh an neith-si, & fear oile ag iarroigh neith oile, 
  
5630] 
 do réir mar do ghluaisfeadh a bhfhonn chuigi iad. 
Gidheadh, ní maith do ní an t-uachtarán muna raibhe 
discréid aige do chum do riachtanois d'fhaicsin, & as
éidir leat an uair sin do riacht{MS page 272}anas d'iarroigh; 
gidheadh, tuigthear so maille ré dhá choingheall: an 
  
5635] 
céadchoingheall, an uair nách fuil aire ná rún ag an 
phréuláid so do thabhairt duit, achd muna iarrae é. 
An dara coinghioll, nách d'fhonn, acht tré riachtanos, 
iarrae é, ór ní fhuil a n-éinní dá n-iarrfa tú ós a 
chionn so acht cathughadh, cúirialtacht, nó anbharr, 
  
5640] 
& creid mé gurab mór do na dubháilcibh fhoilgheas 
iad féin fá bhrat an riachtanuis, & go háiridhe sna 
neithibh bheanas ré lón corpordha bídh & éaduigh.’


---

p.184



‘Cionnas aitheónas mé,’ ar Des., ‘cia dhíobh 
sin, an riachtanas nó an fonn, chuireas d'fhiachoibh
  
5645] 
oram an ní d'iarroigh?’
‘Féuch féin,’ ar Grádh Dé, ‘an éidir leat teacht 
a ttír gan an ní, gan ghuais chuirp nó anma; ór dá 
ccreidi dá ríribh, gan mhealladh ar bioth, go bhfoil 
guais ad chionn fá gan a iarroidh, atá d'fhiachoibh
  
5650] 
ort an uair sin a iarroigh, & ní hé a mháin, acht atá 
luaighidheacht agot ar son a iarrata an uair-sin do 
chum seirbhísi Dé. Gidheadh, más éidir leat teacht 
thairis gan ghuais éfeachtuigh anma nó chuirp, {MS page 273} gé 
go ttiocfadh gné mhíochomhghair duit as gan a
  
5655] 
iarroidh, nách rachadh thar dheiscréid, & mar sin, 
gé go mbeith gné riachtanois agot ris, as mór an 
tshubliáilchi gan a iarroigh, gé go madh éidir go 
réasúnta & gan choir ar bioth a iarroigh. As éidir 
lat a aithni ar an tteagasg-sa cia don dhá *dá* ní chuireas
  
5660] 
d'fhiachoibh ort an ní dh'iarroigh, riachtanás nó 
fonn; gidheadh, ar eagla go meallfadh a bharamhoil 
féin duine, as mór as fíu cleachtadh & gnáthughadh 
subháilcheadh, & muna raibhe an cleachtadh sin aige, 
ní foláir dhó comhairle dh'iarroigh ar dhaoinibh
  
5665] 
eagnoidhe, nó ar an sgrioptúir naomhtha.’


---

p.185





Caibidil 5.
-----------


### Minighidh and so an dá ní oile do 
chuir roimhe.


‘O do mhúineas duit go soiche so an cední do 
  
5670] 
chuireas romham lé ccothuighim mé féin agas an 
dias maighdean adobhart, .i. an Umhla & an Bhochtachd,
foill{MS page 274}seóchad duit a nos an dá ní oile chuirim 
romham, .i. Ná Santoigh Einní, & Ná Smuain Einní. 
Gidheadh, ní fuláir dhuit a thuigsin ó thús gurab 
  
5675] 
 ón dara ní-si chuirim romham, .i. Ná Sanntoigh Einní, 
gheinthear & thig an cední chuirim romham, .i. Ná 
Hiarr Éinní. Ór as dearbh nách iarrond duine 
do bheith aige, ná do dhéanamh, acht an ní shanntoigheas 
do bheith aige, nó do dhéanamh; & an uair 
  
5680] 
chuirthear an chúis ar ccúl, .i. an tshaint, tré neamhshaint
do bheith ar dhuine, cuirthear ar ccúl an 
ní-sin thig eistte, .i. ní dh'iarroidh, & anoidh a 
chontrárdha, .i. gan ní dh'iarroigh; & as leis an daro 
ní-sin chuirim romham, .i. gan éinní do shanntughadh, 
  
5685] 
bheathoighim an dara maighdean, dár ab ainm an 
Gheanmnoigheacht; & as amhloidh as cóir so do 
thuigsin, .i. gan éinní saoghaltha ná colnaidhi do 
shanntughadh. Gidheadh, mar atá frémh eile ag an 
luibh-si ó a bhfásann, .i. an Smuaineadh, ór ní 
  
5690] 
shanntoigheand duine ní acht an ní smuaineas, cuirim 
romham an treas ní, .i. Ná Smuain Einní; & {MS page 275} as 
cóir so do thuigsin, gan éinní do smuaineadh go 
daingean ó thoil do bheanfadh ré coir, do chum 
sóláis do bhuain as, ná do chum a chora a ngníomh; 
  
5695] 
ór ní fhuil ar ar ccumas gan drochsmuaintighthi 


---

p.186



díomhaoini do theacht chugoinn, gé go bhfuil ar ar 
ccumas gan aonta do thabhairt dóibh, & ní dhéanaid mar 
sin díoghbháil dúinn, & ní mó shalchoid ar 
n-anam, fhuilngeas iad dá aimhdheóin; & as de so
  
5700] 
ghoirthear Ná Smuain éinní. Gidheadh, mar thuarthar 
& mar fhliuchthar an luibh-si go meinic lé huisge 
dár ab ainm an Fhéachoin, as éigion dúinn púdhdar 
áiridhe do chrothadh ar an dá bhiadh naomhtha 
spioradálta-so adobhramar, & as é as ainm don
  
5705] 
phúdhdar Dúin na Súile.
Agas as iad so na trí neithe,’ ar Grádh Dé, 
‘ghlanas mh'anom ón tsaoghal, & óna uile acobhar 
& álghas, & óm thoil féin, & do bheirid damh mórán sgéimhe, & gloini chroidhe, do chum grádha do
  
5710] 
thabhairt dom Thighearna; & as do chum na ttrí 
neitheadh-sa chuirim romham thairreangthar an uile 
ex{MS page 276}ersis eile sbioradáltha do ní duini sna subháilchibh 
eile nó gá ísliughadh féin.
Agas ná saoil (ar Grádh Dé) gur ab a n-aisgidh
  
5715] 
ním seirbhís do na maighdeanoibh-si, ór do bheirid 
tuarasttal maith dhamh, & tug maighdean díobh, .i. 
an Bhochtacht, séud buadha dhamh.’


‘Taisbéin sin damhsa,’ ar Des. 
‘Atá a ttaisgidh go ro-mhaith agom,’ ar Grádh
  
5720] 
Dé, ‘a ndá ionad, .i. am chroidhe & am shealla. 
As ro-uasal an séud-sa, & as mór an ní as fíu é, ór 
ní fhuil ionnmhas as fearr, & ní thuilleann am chroidhi 
nó go ccuirim as gach uili ní saoghaltha, & fós ní 
thuilleann am shealla nó go ccuirim as a mbíd ann
  
5725] 
neithibh iomarcacha gan gnoaidhe ríu, & ní háil 
leis do chongmháil damh am shealla acht énchéusadh 
amháin & beagán leabhar.’
Do fhiafraigh Des.: ‘Créud as ainm don tshéud bhuadha-sin?’


---

p.187


  
5730] 
‘Asé as ainm dhó (ar Grádh Dé) Gan Enní, ór 
asé so cistte as mó ag an Bhochtach, & así féin 
baintighearna as saidhbhri ar ah ndomhan, uair an 
fad mhaireas an cisdi-si ní bhí uireasbhuidh uirre, & 
ní héidir a bhuain di, ná a laghdughadh.’ {MS page 277}




---

p.188


Caibidil 6.
-----------


### 
5735] Don oifig chéadna an Ghrádha & don 
urnuighthe san chéim chéadna.


‘Iarthar san chéim-si an ghrádha a dubhart (.i.
gach énní do dhéanamh aithnidheas an Tighearna
  
5740] 
dhíom & atá d'fhiachaibh oram) coinghioll áiridhe 
atá agom & oibrighim, & asé so é, .i. do ním mo 
dhíthcheall ar son an chéime & na hoifige 'nar chuir 
mo Thighearna mé, an uair thiaghuim do dhéanamh 
seirbhísi dhó, nó do labhairt ris, nó dh'iarruidh neith
  
5745] 
air, teacht 'na fhiaghnuisi leis an n-ísle & leis an 
ngloine chroidhe as mó as éidir leam; ór dá ghloine 
dá mbí mo chroidhe, as móide éistteas mé. Guidhim 
fós mo dhearbhráthair Egla Dé, & mo shiúr Rebherens, 
dochum teachta dom choimhideacht.’



  
5750] ‘Creud an ní do ní tú (ar Des.) dochum an 
Rebherens do bheith ad choimhideacht?’
‘Do ním (ar Grádh Dé) a smuaineadh cia mé 
féin, & a smuaineadh cia hé mo Thighearna, ór 
smuainim a mhórdhacht {MS page 278} naomhtha, atá ro-dhiongmhála
  
5755] 
dá gach uile rebherens & eagla, & don uile 
ghlóir & onóir.
Smuainim arís mar atá an uile spioruid bheann-uighthe dá bhfuil a bhflaitheamhnas ar crioth 'na 
fhiaghnuisi, & mar chromaid uile síos dá adhradh
  
5760] 
& dá mholadh; & an uair bhím ar meadhair & ar 
subhachas leis na smuaintighthibh-si, lán d'iongantas 
'na mhórdhacht & 'na mhaith ro-uasail, smuainim 
arís mar do chí uile mo chroidhe & mo smuaintighthe 
& mh'inntinn, & mar aithnidheas mh'uile shecréid ní


---

p.189


  
5765] 
as doimhne & nías soillsi gu ro-mhór iná aithnidhim 
féin.
Smuainim uair eile mar as éidir leis gach uile ní 
as áil leis féin do dhéanamh. & gach uile ní as áil
leis do chur ar ccúl; & mar atá bás agas beatha ar 
  
5770] 
a láimh, & ar mbeith ann ná gan ar mbeith ann, 
slánughadh nó damnadh an domhuin; & smuainim 
mar atá maith uile, & comhmaith agas sin nách fuil 
maith eile ós a chionn nó a ccomparáid ris. {MS page 279} 
 Agas an uair smuainim iad so, tollaid gu meinic 
  
5775] 
mo chroidhe, & créad nách treaghdfadh mo chroidhe 
an uair smuainim gu bfhuil a leithéid sin d'oifig 
agam, atá am peacthach thruaillighthe tharcuisneach 
lochartha, as bréine, bhrodhaighe, & as morguidhe iná 
madadh marbh, & gu mbím comhmuinntearrdha & 
  
5780] 
sin ag an mórdhacht as mó a bhflaitheamhnas, *bhfhlaitheamhnas* & gu 
bfhuilngionn damh teacht 'na ghar, labhairt ris, & 
suidhe ar a bhórd, mar do bheinn am charuid mhóir 
aige? & foillsighim ar uairibh so dó féin, agá rádh 
ris: ‘A Thighearna, créad fá ndéanae so? Nó 
  
5785] 
créad an riachtanas atá agad ré drochdhaoinibh
truaillighthe do bheith at fhiadhnuisi? Nó an 
iomchubhuigh créatúire comhghráinemhla rinne do 
bhéith ag seirbhís duit? A Thighearna, cáit a 
bfhuil do rebherens ríoghdha & an onóir as dleacht
  
5790] 
dod mhórdhacht?’’


A dubhairt Des.: Créad an freagra do bheir
an Tighearna ort an tráth sin
‘Ní mór gu bhfeadar (ar Grádh Dé), acht gu 
ccuireann d'fhiachuibh oram, ó iomarcuidh sóláis, 
  
5795] 
bheith ag gul. As cu{MS page 280}mhuin leam gu n-abair ar 
uairibh: ‘Ná bíodh cúram ort fána fhios sin 
d'fhagháil, ó nách tú féin do iarr an n-oifig 'na 
bhfuile, acht misi dod ghlacadh agas dod ghairm


---

p.190



chuice. As aithnidh damhsa an chúis fá ndeárnas
  
5800] 
féin sin. Bíodh aire agadsa ar an ní atá d'fhiachuibh 
ort, & ar th'oifig dho choimhlíonadh comhmaith & as 
éidir lat, & ná bíodh ní sa mhó do chúram ort.’’


‘Creud a deire ris?’ ar Des., ‘nó créad 
an chúis fá ttige 'na fhiaghnuisi do labhairt ris, & an
  
5805] 
Umhla, an Eagla, an Grádh, & an Rebherens ad 
choimhideacht?’
‘Adeirim riot ó thús,’ ar Grádh Dé, ‘an 
ionmhaine atá d'fhiachoibh oram do thabhairt dó, & 
sin ar a shon féin, do bhrígh gurab eisean an mhaith
  
5810] 
as áirde & as uaisle dár ab éidir do smuaineadh, ó 
ttigmíd féin uile, & a bhfuil agoinn do mhaith, & a 
ndéanmoid do dhaghsmuaintighthibh & do dheaghoibreachoibh; & an uair smuainim ar mhaith 
dhoichríochnoighthe mo Thighearna, claonaim mo
  
5815] 
thoil dá órdughadh an mhaith-si do {MS page 281} bheith mar 
atá, & beanoim sólás & aoibhneas as so, & adeirim 
rém Thighearna gurab aoibhinn leam bheith ag 
smuaineadh ar a mhaith, & nách áil leam aoinní oile 
acht é. & fillim ar an bhfonn-so & ar an mian go
  
5820] 
minic, & mh'anam ag léimnigh lé lúthgháire an uair 
do chím mo Dhia lán don uile mhaith, & gan éinní 
'na uireasbhoigh; & adeirim ris arís gur ab mó mo 
ghrádh dhó ó chroidhe iná don uile ní dár cruthoigheadh & dár éidir do chruthughadh, & go bhfuilim
  
5825] 
agá ghrádhughadh & agá iarroigh mar mo Dhia; mar 
mo Chruthaighthéoir, mar mo Thighearna, mar an 
maith as áirde & as uaisle ar an ndomhan, & go 
bhfuilim lán do shólás fána bheith mar tá, 'na 
Thighearna ar na huile neithibh, & fán uile chréutúir
  
5830] 
do dhéanamh a sheirbhíse. Adeirim ris arís: ‘A 
Thighearna, ní háil leam éinní, & ní ghrádhoighim 
acht tusa a mháin, & ní fhuil do ghlóir ná do chíunas


---

p.191



agom acht bheith lán do shólás & do lúthgháire fád 
ghlóir-se, & tré bheith *tré bheith dhuit* comhghlórmhar {MS page 282} & ataoi.’ 
  
5835] 
Caithim an mhéid as éidir leam dom aimsir ag tabhairt 
mhíochúise mar so dom Thighearna, ór as aithnidh 
dhamh nách éidir leam ní as fearr iná so do dhéanamh. 
A deirim ris 'na dhiaigh so an chúis fá bhfuil 
d'fhiachuibh oram grádh do thabhairt dó, & a sheirbhís 
  
5840] 
 do dhéanamh, ar son mh'oifige, mo gheallamhna, 
mo sttaide, & a deirim so leis an n-aire, leis an 
ndúthracht, leis an rebherens, & leis an suilbhire, & 
leis an ttoil as fearr as éidir leam, & ní ó thuirsi ná 
ó éigean, gé go mbiadh d'fhiachuibh oram a dhéanamh, 
  
5845] 
ór do ním an ní bhíos d'fhiachuibh oram ó aithni gu
fonnmhar toileamhuil.
'Na dhiaigh so, an uair as mian leam énní 
dh'iarruigh air, do ním mo dhíthchioll ar tús ar a 
mholadh, agas ní tuirsighthior mé dá mholadh ar 
  
5850] 
mhórán do mhodhuibh, ór as aithnidh damh gurab 
ait leis so; & a deirim leis, agá mholadh, na hoibreacha 
do rinne, ag fagháil shóláis & aoibhneasa ionnta, & 'na 
mhórchumhachtuibh, 'na eagna, & 'na mhaith; & 
aithrisim dhó na tí{MS page 283}odhluicthe, na haisgeadha, & na 
  
5855] 
grása do rinne ar a dhaoinibh uaisli & ar a shear-bhóntuighthibh ó aimsir go haimsir, .i. ó thosach 
domhuin, an tráth fár mhian leis na daoine do 
ghlacadh 'na mhuinnteardhas & comhluadar grádhach
muinnteardha do dhéanamh riú mar do rinne ré 
  
5860] 
Maoisi, ré Abraham, ré Iacob, & ris an ccuid eile 
do na Patriarcuibh & do na Fáidhibh, & lé naomhuibh 
an nuaidhthiomna, mar atáid na Heaspuil, & na 
doctúireadha naomhtha, S. Aibhisttín, S. Hieoroinim, & 
S. Ambrós, & fós Pádraig, Colam, Ciarán, Brighid, 
  
5665] 
Bréanuinn, & mórán oili, & ris na naomhuibh eili 
thánuig a nos fá dheireadh, S. Bearnárd. S. Froinsias,


---

p.192



& S. Doiminic, & mórán eile, & do bheirim moladh & 
beannughadh dhó ar a shon so; & aithrisim dhó 
arís ar thaisbéin & gach a ttaisbéanann do ghnáth do
  
5870] 
thrócaire dá naimhdibh & dá eascairdibh, & do ním 
gné chomhnuighe ann so, ag déanamh iongantuis 
don uaisle chroidhe atá ann, nách lór leis maitheamhnas 
do thabhairt dá naimhdibh, acht bronntanas 
mór do dhéanamh dhóibh. {MS page 284} Moluim é 'na dhiaigh
  
5875] 
sin ar son a bfhuil do ghrásuibh ann féin, & aithrisim 
dhó a shubháilce & a sgéimh, & beannuighim é ar a 
son, & as ait leam a mbeith aige. Do ním so gu 
minic, ór as aithnidh dhamh a bhéusa, gurab ait leis duine do theacht ar uaigneas fá ris do labhairt
  
5880] 
ris ar na neithibh millsi secréideacha, 'sa bfhios nách 
bí ag na daoinibh bhíos 'na sheirbhís & 'na thigh, an 
uair nách áil leó a ndíthcheall do dhéanamh ar dhul 
a steach 'na sheómra shecréideach.’ 
‘Créad fá n-adhmholae *adhmolae* é?’ ar Des.
  
5885] 
‘Do ním (ar Grádh Dé), do thabhairt onóra 
dhósan & dom choimhéad féin ó uabhar; ór dá 
mhéud dá n-árduighim eision, as móidi mo náiri 
é dom mheas féin, & as lughaidi mh'onóir am thimchioll 
féin, & as móide iníslighim mé, ní as ro-ait leision;
  
5890] 
ór as maith leis a mhaitheas, a uaisle, a mhórdhacht, 
& a dhearrsgnuidheacht, do bheith do ghnáth 'nar 
ccuimhne & ós comhair ar súl, & ar n-olc féin, ar 
mbochtacht, & ar mbeiginmhe. Mailli ris so, dá 
ttuguinn dó an moladh as mó as aithnidh dhamh
  
5895] 
& as éidir leam, atá a fhios agam nách éidir leam {MS page 285} 
bréug do dhéanamh ann so; ór as mó a mhaith-sion, 
a uaisle, & a dhearrsgnuidheacht iná an mhéid 
fhéuduim-si do rádh ná do smuaineadh, ná fhéudas 
creutúir ar bioth oile, ainglidhe nó dhaondha.’




---

p.193


Caibidil 7.
-----------


### 
5900] Tráchduigh ar oifig Ghrádha Dé san 
dara céim, & leanuidh do mhodh 
na hurnuighthi.


‘D'éis mo Thighearna dho mholadh dhamh mar 
  
5905] 
so (ar Grádh Dé), ofráilim mé féin dó, & mh'anam,
& mh'uile thoil; & ofráilim dhó fós ní áiridhe do 
chuireas romham do na neithibh as fearr dá bhfuil 
agam, & asé so an ní sin, .i. gan a dhiomdha ná a 
fhearg do thuilleamhuin ar son énneith ar an ndomhan-sa;
  
5910] 
& guidhim é fán ttoil-si do dhaingnioghadh & do 
choimhéud agam, ór ní fhéaduim-si gan a chongnamh-san so do chur romham ná do choimhéud. Iarruim 
'na dhiaigh so maitheamhnas air inar chuireas d'fheirg 
air riamh; guidhim é gan {MS page 286} a fhulang dhamh ní 
  
5915] 
eile do smuaineadh, do thuigsin, ná do ghrádhughadh, 
acht é féin, & ó do badh toil leis mo leithéid do 
ghlacadh mar óglách dhó féin, & mo chur a ccomhárd 
na hoifige ina bhfuilim, an Spiorad Naomh do 
thabhairt damh, oibrigheas an n-úmhlacht & an 
  
5920] 
naomhthachd, do chum go nglanfadh mh'anom ó 
gach uile lochd as aithnidh dhó and diongmhála dhá 
dhiomdha, & go mbeith taithneamh aige ar mo 
sheirbhís ó sin suas, & nách díbreadh as a fhiaghnaisi 
mé, nó go bhfaghoinn bás & beatha ann féin. 'Na 
  
5925] 
dhiaigh so guidhim é ar son na ndaoine as annsa 
leam, & as mó fiacha spioradálta nó temporálta oram, 
& ar son an tighe a mbím, & ar son an uile chréutúir réasúnta, fá ghrásoibh do thabhairt dóibh, lé 
n-aitheóndaois é, & lé ttiobhradaois grádh, onóir,


---

p.194


  
5930] 
moladh, & buidheachas dó, mar as cóir, & do ním mo dhíthchioll ar so uili do rádh ó ghloine chroidhe.’
‘Créud do ní tú,’ ar Des., ‘do chum teachta 'na 
fhiaghnaise go ngloine chroidhe?’
‘Do ním (ar Grádh Dé) mo chr{MS page 287}oidhe do
  
5935] 
choimhéad an mhéid as éidir leam, & bím ag faire ar 
mo smuain-tighthibh, & bídh eagla mhór oram rém 
anom, & coimhéadoim mo chéadfadha mar as fearr 
as éidir leam. Cuirim an tShimplidheacht ós mo 
chomhair, & beanoidh sí an chiall as fearr as gach
  
5940] 
éinní dhá bhfaiceand dá dhéanamh asttigh; & an 
uair as mian leam gan eagla ar bioth do bheith oram, 
téighim a bfhochair mo Thighearna, & ní fhuil do 
mhaith, do shólás, ná do shuilbhireachd agam acht 
bheith ag comhrádh ris & ag iarroigh comhairle air,
  
5945] 
& ní bhí sásadh ná soirbheas, cíunas ná innilleacht 
agom acht an uair bhím 'na fhochair, & ar an 
n-ádhbhar-soin cuirim romham an uili ní d'fhágbháil, 
& teacht fá ris, & gan a fhágbháil choidhche.’
‘Nách tabhrae dot aire,’ ar Des., ‘gurab
  
5950] 
tarbhach ar uairibh bheith ag léaghthóracht?’
‘As fíor,’ ar Grádh Dé, ‘gurab maith an 
léughthóracht; gidheadh, ní do chum eólais do bheith 
ag duine, acht a mbia aige ar Dhia & ar a shlighthibh, 
do chum a aithne & a ghrádhoighthe, & ní hiarrthar
  
5955] 
mórán leabhar {MS page 288} chuige so. Ní fhuil ní as fearr leama iná míochúis mo Thighearna do thairreang oram, & 
mh'anom do líonadh dá chion, & ní hí amháin an 
tuigsi do líonadh dá eólas; ór as lór leam a ghrádh, & múinfidh sé féin damh a mbiai d'uireasbhoidh
  
5960] 
eólais oram, & as mó as éidir leis do thaisbéunadh 
dhamh do sheicréidibh, do chum é féin do ghrádhughadh & gan a dhiomdha do thuilleamhoin, iná as 
éidir lé leabhraibh an bheatha.


---

p.195



Agos as mó chruinnigheas mh'anam, & do gheibh 
  
5965] 
do ghloine, d'eagla, do dhúthracht, & do rébherens, 
d'aithreachas, do chobhsaidheachd, do ghéarsmacht 
a n-aghoidh mo cholna, an uair bhím ar uaingheas a 
bhfiaghnaisi Dé, iná an uair bhím ag léaghthóracht. 
Agas as meinic smuáinim nách iarrfa Dia cunntas 
  
5970] 
oram ina ndearnas do sttuidéar ná do léaghthóracht, 
ná inar léigeas de sin díom, acht san chéim a ttugas, 
nó nách tugas, grádh dhó. Gidheadh ná tuigthear 
as so go bhfuilim ag toirmeasg na léaghthórachta
uile, go háiridhe ar na daoinibh ag nách fuil {MS page 289} eólas 
  
5975] 
ar shlighthibh Dé ná ar ríoghdhacht na spioraide, nó 
dá nách eól difir do dhéanamh eidir na smuáin-tighthibh, ór as éigean dóibh so mórán léughthórachta 
do dhéanamh, & neithe spioradáltha & exersis & 
freacramh na hinntinde d'fhoghlaim, ar an n-ádhbhar 
  
5980] 
go madh mór an leimhi, an amadánachd, & an 
tarcaisne ar an rígh, dá ttairgeadh duini ainbhfeasach 
sléibhteamhuil, ag nách bíadh sttíl, múnadh, 
úrlabhra, & béusa, ná modha an pháláis nó na ccúirteóireadh, dul do labhairt ris ós comhair dhaoine 
  
5985] 
uasal, aghaidh ar aghoidh: ór an uair as fearr do 
shaoilfeadh, dar lais féin, labhairt, adéaradh ní éigin 
ainbhfeasach gan múnadh, do réir a oileamhna, tréna 
ccuirfidhe a ccéadóir as radharc an ríogh é, maille 
náire & ré cúthaileacht.
  
5990] 
As mar so theagmhas sna neithibh spioradáltha. 
Gidheadh, na daoini dár ab eól léaghthóracht, & do 
chualaidh nó agá bhfuil eólas, as uaisli & as áirdi an 
obair dhóibh an urnaighthe iná an léaghthóracht, ó 
atá fios urlabhra & bhéus na cúirte spioradáltha aca.
  
5995] 
 {MS page 290} Gidheadh (ar Grádh Dé), atá modh áiridhe agom 
nách ag gach aon bhíos, an uair bhím a bhfiaghnoisi


---

p.196



mo Thighearna, gan mh'aghoidh d'fhilleadh uadha, 
ór as mór an tarcaisne & an t-aindligheadh do 
bhéarainn dá mhórdhacht, an uair do bheinn ag
  
6000] 
labhairt ris, dá bhfillinn mo ghnúis uadha.’
‘Mínigh sin damh,’ ar Des., ‘ór ní thuigim é.’
‘Do ghéan,’ ar Grádh Dé. ‘An uair bhím ag
labhairt rém Thighearna, & fhillim uadh mo mheabhair
nó mo thuigsi do smuaineadh nó do thuigsin neith
  
6005] 
ar bioth eile, fillim an uair sin mh'aghoidh uadh, & do 
bheirim mo chúl dó. Féuch-sa an bhfuil drochmhúnadh ann sin, & a dheimhin agom go bhfuil 
seision gom fheitheamh go díreach, & ag féuchoin ar 
a n-abroim ris, & gá mheas créud an rébherens nó
  
6010] 
an dúthracht, créud an truaighmhéile, an grádh, nó 
an náiri, lé n-abroim ó chroidhe mo chomhrádh. Dá 
éisi so do bheirim buidheachas mór dhó ar son a ttug do thiodhlaicthibh dhamh & don uile chréutúir, & 
smuainim orra go meinic, & áirmhim dhó féin iad;
  
6015] 
ór {MS page 291} as aithnidh dhamh gur ab ro-mhaith leis gan ar 
mbeith dombuidheach, ag léigean a fhéile & a 
dhearlaiceadh as ar ccuimhne.’




---

p.197


Caibidil 8.
-----------


### Cuiridh síos an treas céim do 
Ghrádh Dé.



  
6020] ‘O do labhras riot (ar Grádh Dé) ar an ccéidchéim 
do ghrádh mo Thighearna, .i. gan a dhiomdha do 
thuilleamhoin, & ar an ndara céim, .i. a aitheanta 
& gach fiacha oile do choimhlíonadh, ní lór leam so; 
  
6025] 
ór atá a chomhmór sin do ghrádh agom ar mo 
Thighearna go ccuirim fá ris an dá chéim-si an treas 
céim eile don ghrádh, .i. an uile ní eile do dhéanamh 
shaoilim nó mheasoim as ait lém Thighearna, tréna 
ttuillim a bhuidheachas.’



  
6030] ‘Créad na neithe tré dtuille a bhuidheachas ar 
Des.), & créad an ní as fonnmhuire leis do dhéanamh 
dhuit?’


‘Dá ní (ar Grádh Dé). An céd {MS page 292} ní, grádh do 
thabhairt don uile ní dá ttabhair mo Thighearna 
  
6035] 
grádh, & fuath do thabhairt dá gach ní fhuathuigheas; 
& ar an n-ádhbhar-sin do choimhlíonadh an chédneith-sin, .i. do ghrádhughadh an neith ghrádhuighios, atá 
grádh ro-mhór agom d'éanMhac mo Thighearna, an 
ní as millsi, as bréghdha, as uaisle & as subháilcighe 
  
6040] 
dá raibhe ar an mbioth riamh, & an Mac as umhla 
dá Athair, dá raibhe ná dá mbia. Atá uiread grádha 
ag an nAthair don Mhac-sa & atá aige dhó féin, ór 
ní raibhe mac ag athuir riamh comhchosmhuil réna 
athair féin & atá an Mac-so ris an Athuir neamhdha.
  
6045] 
Grádhuighim ar an modh ccéanda an Spiorad 
Naomh, tháinig ón Athair & ón Mhac, & a tá comhchumhachtach & comhuasol riú, & eidir a bfhuil, 
an uiriod-soin do ghrádh & d'ionannus gurab énní,


---

p.198



éineisiondsa, *éin iosondsa* éunnádúir, aonchumhachta, éineagna,
  
6050] 
& éantoil iad; ór gé go bhfuil difir eatorra a bpearsanoibh, mar atáid trí pearsanna aca, .i. Athair, 
Mac, & Spiorad Naomh, & go bhfuil an difir sin {MS page 293} 
comhmór & sin nách Athair an Mac, & nách Mac an
tAthair, & nách Athair ná Mac an Spiorad Naomh,
  
6055] 
ní fhuil ionnta ar a shon sin 'na ttriúr (mar adobhart) 
acht aoinDia, ó bhfuil an uile, tré bhfuil an uile, & 
'na bhfuil an uile, aontshubsttaint, aonnádúir, & 
aointshíordhuigheachd, 'na bhfuilid comhshíor ré 
'roile, gan tosach dá laghad ag aoinphearsoin aca
  
6060] 
ar an bpearsoin eile.’
‘Guidhim thú,’ ar Des., ‘ré ndul tairis sin 
duit ad chomhrádh, fionnam uait cionnas as éidir a 
thuigsin nách déighionuidhe an ní thig ó ní oile iná 
an ní ó ttig? & mar sin cionnas as éidir a rádh,
  
6065] 
nó a chur a n-umhuil dúinn ar mhodh éigin chosmhuil, 
nach fuil an Mac ní as déighionuidhe iná an tAthair 
neamhdha ó ttáinig? nó an Spiorad Naomh, táinig 
uatha-san ar aon, ní as déighionaidhe & ní as óige 
ináid?’
  
6070] 
‘Ní héidir (ar Grádh Dé) samhuil iomlán na cúisi sin d'fhagháil, ór ní fhuil énní ó shíor ann acht 
Dia amháin, .i. Athair, Mac, & Spiorad Naomh. 
Gidheadh, do chímíd ar uairibh, idir na cré{MS page 294}túiribh 
féin, nách bí tosach ar bioth dá laghad ag an ní ó
  
6075] 
ttig ní eile ar an ní thig uaidhe, mar as follas san 
ghréin, ó ttig a deallradh do bhí ann a n-aoineacht 
lé féin, .i. san chéudmhoimint 'nar chruthuigh Dia í. 
As mar an ccéadna don teinidh, & dá deallradh & dá 
teas; ór gé gurab ón teinidh thigid so, ní bhí tosach
  
6080] 
ar bioth dá laghad aice ortha.
Nár bá hiongnadh lat ar an n-ádhbhar-so aithghin 
an neith do chíthear sna créutúiribh do bheith a


---

p.199



Ndia, ar mhodh as airde & as uaisle iná san mhodh *inás an modh* 
a bhfuil *bfhuil* intibh si; & fós dá mbeidís na créutúire 
  
6085] 
rémhráite sin ann do shíor, do bheidís na neithi-si 
thig uatha ann do shíor & coimhshíordhuidhe mar 
sin riú féin, ionnamhuil & dá mbeith cos do shíor a 
luaith, gu mbiadh a lorg do shíor san luaith chéadna, 
gé gurab ón chois do thiucfadh an lorg, mar a deirid 
  
6090] 
deisgiobuil Phlato ag S. Aibhisttín.[69](javascript:footNote('G208020/note069.html')) ’
‘Beannachd Rí nimhe dhuit,’ ar Des., ‘ór as
ádhbhal an cíunas tuguis dom inntinn, gé gur
chre{MS page 295}idios gu ro-dhaingion coimhshíordhuidheacht
na ttrí bpearsann rias na samhlochuibh sin do chlos;
  
6095] 
agas lean anois dod chéudchomhrádh thuas.’
‘Do rinne (ar Grádh Dé) an tAthair culuidh 
aodhuire don dara pearsuin dhíobh-so, .i. don Mhac, 
& do ghabh an Mac uime í, & tánuig as seómra 
shecréideach an ríogh, a Athar, gé gur an riamh san 
  
6100] 
tsheómra chéadna a bfhochair a Athar tré bheith gan 
tús gan deireadh dó, mar atá an tAthair; & do 
shuibhuil an teagh san chuluigh-sin, & do bhí eadruinne 
inar ccomhluadar, ór ní budh éidir dhúinn a fhaicsin 
muna chuireadh an cculuidh sin uime, ag gabháil ar 
  
6105] 
ndaonnachta dhó a mbroinn Mhuire Oighe, & ag 
beith na *'na* dhuine, do chuir an tAthair ar feadh an 
tshaoghuil d'iarruidh a thréada do bhí ar ndul a mugha san bfhásach. & an uair do bhí ag siobhal 
an díthribh, do fhuluing an tAthair dona faolchonuibh, 
  
6110] 
.i. do na deamhnuibh, a mharbhadh, & do na madadhuibh, .i. don chiniodh Iúdaidhe, a ghearradh; & 
níor áil leis a anacal, gé gu raibhe ar a chumas, acht 
do fhuluing do na {MS page 296} faolchonuibh a bhásughadh leis 
an mbás as boichde, tharcuisnighi, & as neimhnighe, 
  
6115] 
dá bhfhacas riamh, & as mó do mhothuigh-sion iná


---

p.200



aoinneach dár básuigheadh riamh, tré bheith dhó 'na 
Mhac Ríogh uas gach rígh, agá raibhe corp roi-shéimh 
as maoithe & as séimhidhe dár cruthuigheadh riamh. 
& as trés an ngrádh n-ádhbhal ndofhaisnéisi do bhí
  
6120] 
ag an Tighearna oruinne do rinne so uile, & dochum 
gu n-aitheónmaois, muinntear a thighi, méud a 
ghrádha dhúinn, & gu ttugmaois mar sin grádh dhó 
ar son ghrádha, ó do ghrádhuigh inn ó thús comhmór 
& sin nár áil leis a Mhac dílios do choigill, acht a
  
6125] 
thabhairt ar ar son dá bhásughadh.’
Cíis Des. go trom tuirseach agá chlos so ó Ghrádh 
Dé, & do bhí a chroidhe ar n-a chrádh 'na chliabh. 
Agas iar mbeith athuigh imchian a nualghubha dhó 
amhluidh-sin, fiafraighis go himshníomhach atuirseach
  
6130] 
do Ghrádh Dé: ‘A athair ionmhuin,’ ar eision, 
‘cionnas dob éidir dom Thighearna bás d'fhagháil? {MS page 297} 
ór do bhí 'na dhara pearsoin don Tríondóid, & mar 
sin 'na Mhac Dé, & 'na Dhia fhíre uileachumhachtach, 
& ó do bhí uileachumhachtach, cionnas do ghéubhadh
  
6135] 
bás? Ór, mar sgríobhas S. Aibhisttín, [70](javascript:footNote('G208020/note070.html')) na 
himpireadha as cumhachtoighe bádar ar an mbioth 
riamh, bá lór do dhearbhadh ar gan a mbeith 
uileachumhachtach nár éidir leó an bás do sheachna 
ná iad féin do choimhéud air, gé go mbíodh ro-fhonn
  
6140] 
orra g*a*n bás d'fhagháil.’
‘A mhic (ar Grádh Dé), céimnidh an chonair 
sin go haireach uaimhneach, ór as urasa dhol ar 
seachrán innte, an tan nách eól do neach difir do 
dhéunamh idir mhodhoibh labhartha an sgrioptúir,
  
6145] 
labhras ar uairibh ar Chríostt do réir a dhiaghachta, 
& ar uairibh do réir a dhaondachda. Cuimhnidh, ar 
an n-ádhbhar sin, gé go raibhe ar Ttighearna Iosa 
Críostt 'na Dhia fhíri, go raibhi maille ris sin 'na 
dhuine fhíre, do bhrígh go raibhe corp daondha &


---

p.201


  
6150] 
anom cialloighe aige, coimhcheangailthe eatorra féin
& dá phearsoin diadha, {MS page 298} ionnas go raibh mar sin 
aoinphearsa aige, .i. pearsa dhiadha shíordhuighe 
Mhic Dé, & dá nádúir, .i. náduir na diadhachda 'na 
raibhi féin, an mhéid go raibhe & go bhfuil 'na Dhia 
  
6155] 
shíordhuighe, dhár ab comhainm an Bhriathar (mar
sgríobhas Eóin san chéadchaibidil dá shoisgéul, In 
principio erat Uerbum), & an tAthoir neamhdha, & an 
Spiorad Naomh, comhaonda, coimhionand, & nádúir 
dhaonda 'na raibhe cosmhail linne, .i. corp & anam 
  
6160] 
ceangailthe dá chéile, a sttaid urchradhoidh. 
Gonadh aire sin as follas gur éidir lais bás d'fhagháil, 
mar fuair dá dheóin féin ar ar soinne, ag sgaradh dhá 
anam réna chorp, an mhéid go raibhe 'na dhuine 
fhíre do réir a dhaonnachta, gé nár éidir leis do réir 
  
6165] 
a dhiaghachta, atá uilechumhachtach, domhudhaighthe, 
dourchradhach, bás d'fhagháil; ionnas gur ab 
éidir a rádh, mar a dearar go fírinneach, go bhfuair 
Dia bás, mar fuair Críostt ar Ttighearna & ar Slánaightheóir, 
do bhí & atá 'na Dhia fhíre & 'na dhuine 
  
6170] 
fhíre, bás do réir a dhaonnachta amháin, {MS page 299} ag deaghoil 
dá anam réna chorp, ar feadh theóra laitheadh do 
bhí marbh, gé nár díosgaoileadh an t-uaimcheangal 
do bhí idir an n-anam & phearsoin Mhic Dé, & mar 
an ccéudna idir an ccorp & an phearsa chéadna. 
  
6175] 
Ór, gé gur sgar an bás a nÍosa an t-anom ré a chorp, 
mar do ní sna marbhoibh eile, go nách raibhe mar 
sin an daonnacht aige, .i. anom & corp ceangailthe 
dhá chéili, an ccein ro bhaoi marbh, cionnas ar a 
shon sin búdh éidir a smuaineadh go ttréigfeadh 
  
6180] 
dara pearsa na Tríonnóide anam a dhaonnachta féin, 
do dhearrsgnaidh a naomhthacht & a ngrásoibh ar an 
uile chréutúir cile, & nár thréig anam ladroind na 
láimhe deisi, dár gheall go mbiadh 'na fhochair an


---

p.202



lá-soin féin a bparthus, mar fhiafraigheas S.
  
6185] 
Aibhisttín [71](javascript:footNote('G208020/note071.html')) go hinntleaehdach, gé gur ab éxamhoil 
an modh, mar adeir an daghdhoctúir-si, ar ar an ag 
na hanmannoibh sin. Ór do bhí a n-anam an ladroinn 
ag áitioghadh ann, & gá imdhídean, mar áitigheas 
a n-anam gach fíréin oili, ag déanamh a theampoill
  
6190] 
spioraddha féin de; & gé gur ab fíor gu bfhuil Dia 
ó chumhachtuibh, {MS page 300} ó radharc, & ó shubsttaint do 
láthair san uili ionad & san uile chréutúir tré bheith 
dhó díofhoirchinn, doithiomchuil, díothomhais 'na 
nádúir neamhchorpordha, & 'na shubsttaint spioraddha
  
6195] 
(giodh nách fuil do réir a nádúire daonda acht 
a bhflaithios & a n-uasalshácraimint fheartuigh 
airdmhíorbhuiligh na haltóra), ar a shon so uile ní 
áitigh*i*onn acht amháin san fhírén, bhail a mbí a 
ghrása, mar dhearbhas S. Aibhisttín a mórán d'ionaduibh [72](javascript:footNote('G208020/note072.html'));
  
6200] 
 ór os *is* de amháin do ní a theach & a theampoll, 
& mar sin a aitreabh & a áras, mar a deir Pól.[73](javascript:footNote('G208020/note073.html')) & 
do bhí mar so ag áitiughadh a n-anom ionnoic *ionnroic* 
fhíréanta a dhaondachta féin maille ré rabharta na 
n-uile ghrás, uas na huile chrétúiribh, mar dhearbhas
  
6205] 
an doctúir céanna; & do bhí fós ag an anam naomhtha-sa ar mhodh eile fá míle uaisle iná sin, ór maille ré 
gur dhearrsgnaidh an t-anam beannuighthi-si go 
dofhaisnéisi a ngrásuibh ar na huile chréatúiribh 
trér áitigh Dia ann ní sa aidhbhle iná inntibh uile,
  
6210] 
do bhi oilldhearsgnuidheacht & árdonóir eili aigi féin 
& gá chorp chaoimh{MS page 301}iodhan nách fuair riamh & 
nách fuighi choidhchi créatúir oile dhaonna ná 
ainglidhe, ór do bhí iar n-a uaimcheangal go daingean 
substtainteach dosgaoilte, ón phunc fár cruthaigheadh


---

p.203


  
6215] 
é, do phearsuinn dhiadha shíordhuidhe Mhic Dé bhí, 
ionnus go raibhe duine & Mac Dé a n-éinphearsuinn: 
duine 'na Dhia & uilechumhachtach, & Mac Dé 'na 
dhuine & somhudhaighthe, ón phunc-soin inar cheangail 
dá dhiaphearsain daonnacht (.i. corp & anom 
  
6220] 
 ceanguilti dhá chéile, nó nádúir dhaonna gan phearsain 
daonna) go punc a bháis. Dáigh níor ghabh mac *Mac* 
Dé chuige, an tan do duinighiodh é, pearsa dhaona, 
acht nádúir dhaonna; & dá ngabhadh, do bheidís 
ceithre pearsanna san Tríonn*ó*id, ní nách éidir a rádh 
  
6225] 
gan tuitim a mórán seachráin & a n-iliomad 
d'eiriciochtuibh uathmharghráineamhla a n-aghaigh na 
misttiriodh as áirde & is fundaiminnti dár gcreidiomh. 
& mar as do phearsain dílis Mhic Dé do ceangladh 
an daonnacht, & nár ceangladh í do phearsain an 
  
6230] 
 Athar ná do phearsain an Spioruid Naoimh, ní
fhuil éin {MS page 302} phearsa don Tríonnóid acht an Mac amháin 
'na dhuine, & ní héidir fós a rádh go bhfuair an 
Tríonnóid ná éinphearsa dhi, acht an Mac amháin, 
bás; gidheadh, gé gur an an t-anom naomhthu-so, 
  
6235] 
mar a dubhart, & an corp ceanguilthe do phearsain 
Mhic Dé ar feadh na dtrí lá *lá* do bhí Críostt marbh, 
ní raibhe Mac Dé 'na dhuini ar feadh na haimsiri-sin 
(.i. ó fuair bás, nó go ndearnuigh an eiséirghe a sttaid 
nuaghlórmhuir neamhurchradhnigh dá nách eaguil 
  
6240] 
éug ná oidheadh), mar nach raibhe a anom & a chorp 
ceangailte eatarra féin acht sgartha ré 'roile.’
Do lean Grádh Dé dá chéad chomhrádh a rís, & 
a dubhairt: ‘Do bhí an uiread sin do ghrádh ag 
an nAthair den Mhac-sa, gé gur fhuiling *fhuiluing* a mharbhadh 
  
6245] 
ar ar soinni, gur aithbheódhuigh é a rís a ccionn trí 
lá & go rug gu flaitheamhnas é gu glórmhar buadhach 
cosgarach, ag breith a choda leis 'na choimhideacht 
don tréud do bhí ar iarruidh aigi, & ag stíuradh & ag


---

p.204



follamhnughadh do ghnáth, & ag coimhéad, maille
  
6250] 
réna ghrásuibh, na coda dhíobh do fháguibh dhá 
reamh {MS page 303} rughadh san bhfásach. Do thill, ar an modh a deirim, gu seómra an ríogh, a Athar, & a tá ann 'na
shuidhe ar a dheis, agá ghuidhe ar ar soinne, & ag 
taisbéanadh dhó sleachta na ccrécht & na n-áladh do
  
6255] 
fhuluing ar ar son, dá ghluasacht dochum trócuire & 
truaighe do bheith aige dhúinn, ar aoi ar fhuluing ar 
ar son & an ghrádha atá aige dhúinn. Dá éisi so 
uile, atámaoid-ne lán d'olc, do dhearmad, & do 
dhobhuideachas, & fós tarcaisneach ar ar Ttighearna;
  
6260] 
ór atá an uiread-soin do neamhshuim aguinn air 
féin & ar fhoghnamh dhó, & do neamhchuimhne ar a 
mhórdhacht & ar a dhearluicthibh dhúinn, gurab 
deimhin, muna fhéachadh an tAthair don Mhac, 
gurab fada ó do dhíbeóradh as a thigh sinn. Atá
  
6265] 
an uiriod-soin do chion ag an n Athair ar an Mac so 
gu measuim nách fuil énní as mó 'na ttuill duine a 
bhuidheachas iná a ngrádh do thabhairt dá Mhac. 
Gonadh aire sin do ním mo dhíthcheall ar a ghrádhughadh.’
  
6270] 
‘Creud an modh a ngrádhuidhe é?’ ar Des.
‘Ag smuaineadh,’ ar Grádh Dé, ‘ar a bheathaidh 
naomhtha do ghnáth, & ar a theagasg, & ar an mbás 
mbocht {MS page 304} bpianamhuil do fhuluing ar ar son, & ag 
aithris ar a bhéusuib do réir mo chumhacht; ór dá
  
6275] 
ghoire dá ttéid duine dá bheathuidh féin do chur a 
ccosmhuileacht ré bethaidh an Tighearna, as ann san 
mhéid-sin ghrádhuigheas Dia é. Agas is uime do 
órdoigh Dia dhá Mhac bheithe ar feadh aimsire 'nar 
measg, do chum go ttaisbéanfadh dhúinn an modh
  
6280] 
beathadh búdh cóir dhúinn do leanmhain, & go 
mbeath beatha an Mhic 'na sgáthán mar sin agoinn, 
ina bhféuchfamaois sinn féin, dá dhearbhadh an


---

p.205



mbiadh toil mhaith aguinn nó ná*c*h biadh, ag 
féughoin ar thoil an Mhic, ór ní fhuil ar domhan 
  
6285] 
dearbhadh as fearr iná so.
Do bheirim iar sin (ar Grádh Dé) díoghrais 
annsachta, rés an uile phearsoin ainglidhe nó dhaonna, 
do Bhainríoghain nimhe, máthair Mhic Dé, do an 
riamh 'na hóigh iodhain; ór as aithnidh dhamh 
  
6290] 
nách foil impidheach a bhfhlaitheamhnas *bhflaitheamhnas* as mó ar
an Ttríonnóid iná í.’
‘Creidim go daingean,’ ar Des., ‘nách raibhe 
athair colnaidhi ar bioth agár Ttighearna {MS page 305} Iosa 
Críostt, acht gurab é an tAthair neamhdha a athair 
  
6295] 
fíre, & gurab mac dílios Dé bhí é; gidheadh, mar 
atá 'na dhuine, agá bhfuil corp, as iongnadh leam 
cionnas budh éidir dár mbaintighearna a bhreith, & a 
hóghdhacht do bheith iar sin iomlán, mar adeiri-si.’
‘Nách aithnidh dhuit,’ ar Grádh Dé, ‘go rug 
  
6300] 
a chorp leis as an uaidh, gan cor do chur don líg do 
bhí ar a béul, & go ndeachoidh trés an doras dhúnta 
d'fhéachoin a asbal; & an tan tiaghoid na 
gaoithe gréini go nádúrtha trés an bhfeinisteir ngloini, gan 
díoghbháil do dhéanamh don ghloin, créud fá 
  
6305] 
mbiadh díochreideamh ar ghréin an cheirt, Iosa, do 
thoigheacht go míorbhulach gan oirbhearnadh, 
a gloine na hiomláine, tré fheinistir fhlaitheamhnais, 
as ainm ag an Eaglais ar Mhuire, mar as tríthe 
tháinig an solas neamhdha dochum an chinidh 
  
6310] 
dhaonna, do bhí a ndorchadas, do réir mar mhínigheas 
S. Aibhisttín [74](javascript:footNote('G208020/note074.html')) an t-ainm-sin.
As ionmhuin leam 'na dhiagh sin (ar Grádh Dé) 
mo bhuachuil dar ab ainm Grádh na Co{MS page 306}mharsan, 
mar as roi-ionmhuin lé Dia é; ór atá an uiriod sin 
  
6315] 
do ghrádh aige air gu ndubhairt rinne, na daoine, 


---

p.206



gibé ar bioth ní do ghénmaois do mhaith nó dh'olc 
gurab dá phearsuin féin do níthear sin.’
‘Créad an modh,’ ar Des., ‘ar a ngrádhuighe 
an buachuil sin?’
  
6320] 
‘Ní hannsa leam mé féin iná é,’ ar Grádh Dé; 
‘& dochum gu laibheóruinn a bpearsuin duine bhíos 
ag seirbhís do Dhia, a deirim do chéidneithibh gu 
smuainim gur ab fearr mo bhuachuil iná mé féin gé 
gu madh airde m'oifig nó m'fheidhm iná a oifig.
  
6325] 
Coimhéduim mé féin ó fheirg, ó dhoilghios nó ó 
thuirsi do chur air, & do ním dhó gach uile shólás 
as éidir leam. Ní thig drochsmuaineadh chugam dá 
thaoibh, & gabhuim do ghnáth a leithsgéul. Ní 
labhruim gu holc air, acht fuilngim é go ceannsuidh,
  
6330] 
gé gu mbiadh do-iongabhála, & bídh truaighe & trócaire 
agom dhó, & ní fhuilngim & ní aontuighim 
labhairt am fhiaghnuisi gu holc air. Bídh fonn 
oram eision do ghrádhughadh mo Thighearna mar do 
ním féin, & Dia do dhéanamh duine comhmaith
  
6335] 
leamsa dheision. Ní bhí formad agom ris fá ní ar 
domhan do {MS page 307} thoirbheartas nó do thiodhlacadh dá 
ttabhair Dia dhó; & smuainim nách foil ann acht 
aingiol Dé, & nách fíu mé féin bheith am óglách aige. 
Agas as uimi do ním so, mar atá roi-chion ag mo
  
6340] 
Thighearna air, & gur ab áil leis mar an ccéudna 
roi-chion do bheith agamsa air. & bídh ro-fhonn ram Dia dhá shlánughadh do chum a ghlóire féin, & ní a ngioll ar ghrádh dhíomhaoin ar bioth, mar do 
níd daoine agá mbí meas spioradáltha orra féin, lé
  
6345] 
ttugthar grádh do dhaoinibh ar son a ccomhluadair, 
iondas nách bhfuilngid 'na n-éagmhais, tré mhéad 
a ngrádha dhóibh. As meinic as comhardha so ar 
ghrádh dhíomhaoin ghuasachtach, ór as aite leó so 
comhluadar an chréutúir iná an Chruthuightheóra;


---

p.207


  
6350] 
& as cosmhuil mar sin nách ar son Ndé ghrádhuighid 
iad acht ar son a ccomhluadair mhilis, & an tan sin 
as ó ghrádh neamhfhoirbhthe do bheith aca ar Dhia 
thig so.
Grádhuighim ar an modh ccéadna (ar Grádh Dá) 
  
6355] 
na neithe bheanas ris an ttigh gu coitcheann, nó 
ris an ccoimhthionól, & bídh aire mhór {MS page 308} agom orra, 
mar atáid dochum seirbhísi Dé, & do chum cothuighthe 
a thighe & a onóra; & do ním ar an n-ádhbhar sin 
mo dhíthcheall dochum gan énní dhíobh do léigion 
  
6360] 
a mugha, gu háirithe énní dá mbeanann ris an 
riaghaltacht naomhtha, mar atáid riaghlacha, statúide, 
órduighthe, & searmóinne nó naomhghnáthuighthe. 
& gé gu bfhuil daoine ann nách dén cás dhíobh so, 
saoilim-si nách óirdeóchadh an Spiorad Naomh iad 
  
6365] 
acht munbhudh maith leis sinne dá ccoimhéad; & 
dá laghad dá mbí an tshearmóinn, saoilim-si gu 
bfhuil onóir & adhradh do Dhia innte, & do ním ar 
an n-ádhbhar sin í ó thoil mhaith & ó iomarcuigh 
rebherens: & smuainim am chroidhe, muna dhearna 
  
6370] 
mé seirbhís & onóir dom Thighearna, nách fuil grádh 
agam dhó. & cia do ghéanadh seirbhís dó, an tan 
nách diongnuinn-si, aithnigheas maille réna ghrásuibh 
gurab mó atá d'fhiachuibh oram do dhéanamh iná 
atá ar chrétúiribh eili. & an uair do níd muinntear 
  
6375] 
na ttighearnadh saoghaltha seirbhís dóibh ó ghrádh, 
créad fá nách diongnuinn-si seirbhís dom Thighearna
féin, do rinne {MS page 309} dom chomhmór do pheacthach, do 
sháruigh an uile ar olc, a dhuine muinntire & a 
sheómradóir? As deimhin, dá ccuiriodh an saoghal 
  
6380] 
druim ré seirbhís do dhéanamh dhó, nách diúltamh-sa *díultamh-sa* gu soiche an bás seirbhís do dhéanamh dom 
Choimdhe & dom Chruthoightheóir.’




---

p.208


Caibidil 9.
-----------


### Do na neithibh dá ttabhair Grádh Dé
fuath, & mar chuirios críoch ar a 
6385] 
oifig d'innisin.


‘An dara ní a dubhart riot 'na ttaithnim lém 
Thighearna, .i. fuath do thabhairt don ní dá ttabhair 
fuath, as amhluidh so thuigthior sin. Saoilim-si gu
  
6390] 
bfhuil dá námhuid ag mo Thighearna, .i. an saoghal 
& an cholann. Ar an n-ádhbhar sin do chuirios 
romham fuath do thabhairt dóibh so, & neimhchion 
óm chroidhe, & gan muinnteardhas ná síothcháin 
do dhéanamh riú choidhche; & do chum so do
  
6395] 
choimhlíonadh gu maith cuirim ní eile romham, .i. 
gan énní dom shólás féin d'iarruigh or{MS page 310}ra choidhche, 
ná labhairt ríu, ná bheith 'na ccomhluadar, muna 
fhógra an Tighearna a chontrárdha so dhamh, ór an 
uair-si as mó mo shuim a n-áithne mo Thighearna
  
6400] 
iná san ní chuirim féin romham.
Agus dá bhríogh so, guidhim mh'uachtarán, .i. 
gairdian nó príóir na mainisttreach a mbím, gan 
mo chor choidhche, ar son mo shóláis féin do na 
cathrachuibh ná do na bailtibh, ór atá gráin agom
  
6405] 
ar dhul ionnta. Gidheadh, má chuirthear d'fhiáchuibh 
oram dul ionnta, as uime thiaghuim, do bhrígh 
go dtuigim go bhfógrann an Tighearna dhamh dul 
ionnta, an uair chuirid mh'uachtoráin d'fhiáchoibh 
orom triall. & cuimhnighim an uair-sin nách áil
  
6410] 
lém Thighearna, ag dul san sligheidh dhamh, nó an 
uair bhím sna bailtibh, olc ar bioth, feall nó 
tréatúireacht, do dhéanamh 'na aghaidh féin, & gurab 
maith leis mé dom tharruing féin as gnóuighthibh


---

p.209



& filleadh dom mhainisttir comhluath & as éidir leam, 
  
6415] 
ór as aithnidh dhamh, dá fheabhas dá ccongmhann 
duine lag é féin a measg na ndaoine saoghaltha,
gurab {MS page 311} baoghluighe dhó subháilce do chailleamhuin 
ná d'fhagháil 'na measc.
Ar an modh ccéanna (ar Grádh Dé) bí gráin 
  
6420] 
agom ar mo dhubháilcibh, ar mo pheacadhuibh, ar 
ghluasachtaibh mo cholla, ar mo dhroichmhianuibh, 
& ar casláintibh oile mh'anma, & as olc leam a mbeith 
ionnum, ór as aithnidh dhamh nách dtaithnid lém 
Thighearna; & dá bhríogh sin, do sheachna shaothuir 
 
  
6425] mo cheartuighthe & mo leasuighthe do ghnáth, & fós
do ghrádh mo Thighearna, seachnuim a mbí a 
n-éintigh riom, & congmhuim mé féin uatha, achd an 
nair iarrus riachtanus nó déshearc a chontrádha sin. 
& gé go measuim im chroidhe nách fuil ionnta uile 
  
6430] 
 acht naoimh & aingil, & nách seachnuim iad tré 
tharcuisne do bheith agum orra, ná tréna mheas 
nách fiú iad bheith am chomhluadar, & ní hé sin 
amháin, acht measuim nách fiú mé féin bheith 'na 
ccomhluadar-san ná an talamh ar a saltraid do 
 
  
6435] phógadh—gidheadh, muna fhógairthear dhamh é, ní
háil leam bheith 'na ccomhluadar.’
 ‘Créad an t-ádhbhar (ar Des.) {MS page 312} fá ndéanae sin?’ 
‘Do ním (ar Grádh Dé) do bhrígh go bhfaicim, 
gach lá dá ttig, an riaghuil ag dul síos a mórán 
  
6440] 
 d'ionaduibh, trés an ainiomarcaigh comhluadair 
dhíomhaoin & tathuidhe bhíos eidir dhaoinibh 
saoghaltha & dhaoinibh riaghaltha. Gonadh aire 
sin nach faicthear acht beagán crábhuigh, úrnaighthe, 
& ciúnuis inntinne a measg choda dhíobh, & nach 
  
6445] 
fuilid a cclabhstradha acht mur dho bheidís pálása
thighearnadh mór ina bhfuilid lucht an chrábhuidh 
'na ndaoinibh riaghaltha ó aibíd & ó ainm amháin,


---

p.210



ag sttuidéar & ag sgrúdadh a n-inntinne do ghnáth 
d'fhéachuin an bhfaicfithí airioc meanman & aigniodh
  
6450] 
nuaidhe dhóibh, dochum gabháltuis do dhéanamh 
ar an saoghal, dár chóir dhóibh diúltadh ó ghníomh 
& ó thoil do bhithin na móidi bochtachta thugsad 
do Dhia. Atá an naomhthacht aníu coimhthearc & 
sin aca gurab é céudní do níd in gach ionadh 'na
  
6455] 
ccruinnighid fá ré chéile, acht amháin san choruidh, 
labhairt ar chúisibh saoghaltha, & bheith ag anchaint 
& ag ithiomrádh ar órdaibh eile, & dá ccur féin uas {MS page 313} an 
uili órd a ccrábhadh, a naomhthachd, & a bhfoirbhtheacht 
phearsan & sttaide, ionnas go ttigid ón
  
6460] 
ccleachtadh-sa do bheirid dóibh féin, beagán ar 
bheagán, do chum gan blas do bheith aca ar Dhia, 
& do chum gan teacht a ngar dhó; & ní hé sin amháin 
acht ní bheirid beó ar an mbeagán aimsire as éigean 
dóibh do chaitheamh san choraidh, a n-aghaidh a
  
6465] 
ttoile, do chríochnughadh, do chum teachta a mach 
do thráchtadh ar ghnoaidhibh saoghaltha. Agas as 
í sin an chúis chuireas d'fhiachoibh orra a sailm & 
a n-urnaidhthi do rádha lé beagán debhóisión & 
rébherens, mur nách bí a n-aire acht ar dheireadh do
  
6470] 
chur ar a n-urnaidhthe, gibé gléas ar a ndiongnaid í.
Ag so an chúis fá bhfuilid mórán a niogh a bhfad
ón naomhthacht; ór, mar nách áil leó Dia ná a
neithe do bhlasachd, & nách faghoid sólás ná aoibhneas 
ionnta, ní háil lé Dia iadsan do bhlas, & ní hé amháin
  
6475] 
acht bídh gráin aige ortha an fad bhíd mar sin. 
Agas as é so fós an t-ádhbhar fár ab áil leamsa 
cleachdadh do thabhairt damh féin bheith {MS page 314} am aonar, 
& mo dhíthcheall do dhéanamh ar an aimsir do 
chaitheamh lé hurnaighthe, do chum go ngnáthóchadh
  
6480] 
 mh'anam millseacht & sólás d'fhagháil a neithibh an


---

p.211



Tighearna, & a ghrádhughadh mar as dual; ór as 
chuige so do fhágbhas an saoghal & tánag and so.’ 
‘Tabhair dot aire,’ ar Des., ‘nách ccuirfe 
aonchuid don choimhthionól ad leith go bhfuili 
  
6485] 
ainiongantach iondat féin.’
‘Ní meistte leam,’ ar Grádh Dé, ‘ór ní iarroim 
taithneamh do thuilleamhoin ó na daoinibh, acht óm 
Thighearna, & as olc do ghéubhoinn droichsheirbhís 
do dhéanamh do Dhia, do sheachna mé féin do chur 
  
6490] 
a neamhoireamhoin do na daoinibh, an tan nách 
tiobhra mé droicheisiomláir nó cúis pheacaidh do 
chách. Abradh an tí thoigeóras ó so suas an ní 
as áil leis, ór as í so mh'oifig-si,’ ar Grádh Dé, ‘& 
ar an n-ádhbhar sin, madh áil leat-sa mo bheith 
  
6495] 
 agat, déana aithris oram do chum glóire an 
Tighearna, & do chum th'anma do shlánughadh, ós 
chuige sin do fhágbhais an saoghal & do roighnis 
duine riaghaltha dhíot féin.’ {MS page 315}




---

p.212


Caibidil 10.
------------


### 
6500] Ciondas do rug Grádh Dé Desiderius 
a stteach.


As mór an t-iongnadh do bhí ar Dhes. fá a 
ndubhairt Grádh Dé ris, & adubhairt: ‘Innis damh, 
an uair do ní tú na neithi-si uile, an mbí eagla ort 
  
6505] 
roimh éinní?’


‘Bídh,’ ar Grádh Dé, ‘ór ní foláir dhamh, gé 
go ndiongnaind a ndubhart, mé féin do choimhéad gan 
Glóir Dhíomhaoin ná Dóthchas Asom Féin do 
léigean astteach, ór dá n-osglainn an doras dóibh, 
  
6510] 
do fhóigeóradh an Tighearna mo chur amach a 
ccéadóir; & as uime sin bhíos mo mháthair, an 
Umhlachd, léum thaobh do ghnáth.’
‘Guidhim thú,’ ar Des., ‘fá mé féin do chur 
astteach.’
  
6515] 
‘Dénam,’ ar Grádh Dé, ‘ór cuirfead tú fá ré compánach 
atá agom, agá bhfuil oifig as áirde iná mh'oifig-si, ór as lór a fhad do bhádhais am fhochair-se.’
‘Ca hainm a tá ar an ccompánach sin agat,’ 
  
6520] 
ar Des., ‘do chum a bhfuile dom breith?’
‘As é as {MS page 316} ainm dhó (ar Grádh Dé) Alghas Dé.’
Gluaisis Des. a ccuideachta Ghrádha Dé, d'iarroidh 
Alghusa Dé, & an uair thárla dhó é adubhairt Des. 
ris: ‘A thighearna, an tú Alghus Dé?’ 
  
6525] 
‘As mé,’ ar eision, ‘& créud adeiri-si, nó an 
bhfuil éinní agat dá iarroigh?’
‘Atú, a thighearna,’ ar Des., ‘ag iarroigh ortsa 
mo ghlacadh ad sheirbhís.’
As mór do thaitin lé Hálghas Ndé an toil mhaith
  
6530] 
do bhí ag Des., & adubhairt ris: ‘Madh áil leat
bheith am fhochair-si, ní fuláir dhuit teacht ó thús,
iar nad theagasg & iar nad mhúnadh go maith, óm


---

p.213



dhearbhráthair & óm chumpánach, Grádh Dé; ór 
bídh a fhios agat gur ab don bharroigheacht fhíona 
  
6535] 
bhíos san n-áit 'na ndéuntar & 'na bhfáisgthear fíon 
Ghrádha Dé, do níthear Alghas Dé. Ar an n-ádhbhar 
sin ná mealltar thú, acht líon thú féin ó thús d'fhíon 
Ghrádha Dé.’
‘A thighearna,’ ar Des., ‘do bhí misi a bhfochair 
  
6540] 
Ghrádha Dé, & do mhúin damh gach ní as cóir dhamh 
do dhéunamh, & do dhéan-sa, maille {MS page 317} ré grásoibh 
Dé, mar as fearr as éidir leam, gach ní dá ndubhairt 
riom; gidheadh, nocha léigfeadh an eagla dhamh a 
rádha riot go bhfuil a bheag nó a mhór do Ghrádh 
  
6545] 
Dé agom, ór as aige féin amháin bhíos a fhios cia 
ghrádhnigheas é nó cia nách grádhoighionn, & ní 
fhuil ní as fearr sna neithibh-si iná duine dá ísliughadh 
féin. Dom thaoibh féin, ní héidir leam dearbh 
éinneith do thabhairt duit, acht go bhfuil an gadhar-sa
  
6550] 
leam, .i. an Toil Mhaith, & ná smuain gurab uaim 
féin fuaras sin féin, ór as é a thiodhlacadh dhamh 
do rinneadh.’
Do thaithin go mór lé Hálghas Dé a ndubhairt 
Des., & mar nár lamh a ghabháil air féin go mbiadh 
  
6555] 
Grádh Dé aige. 
‘Guidhim thú, a thighearna,’ ar Des., ‘innis 
damh do nádúir, h'oifig, & do bhéusa.’
Do fhreaguir Alghas Dé é, & a dubhairt: ‘Fá 
mar thig an duine ó eólus mhór do bheith aige air
  
6560] 
féin dochum tarcuisne móire & gráine do bheith aige
air féin, as mar sin thig ó eólas mhór do bheith aige
ar {MS page 318} Dhia dochum mórghrádha do thabhairt dó, & as 
ón mhórghrádh thig do chum Alghasa Dé do bheith 
aige.
  
6565] 
Gibé agá mbím-si (ar Alghas Dé), ní bhí sainnt 
air do chum neith ar an ndomhan, ór do ním-si a


---

p.214



chroidhe comhuasal & sin nách bí meas aige acht ar 
an ní as uaisle & as dearrsgnuighthe dá bhfuil ar 
bioth, .i. Dia; & fós dá anuaisle dá mbí ó fhuil, do
  
6570] 
 ním rígh dhe. Ní smuain an té agá mbím-si acht 
ar Dhia, & ní labhuir acht ré Dia, ór an áit ina mbí 
a chistte nó a mhaoin, as ann sin bhíos a chroidhe 
& a mhian, & an fonn bhíos go hinmheadhónach ar 
dhuine as é so adeir & labhras ór as comharthadha
  
6575] 
 na neithi thig amach as an mbéul ar na neithibh 
bhíos asttigh san n-anam.
As misi as biadh, as cothughadh, & as sásodh 
don anam naomhtha bhíos beó lé mianuibh maithe. 
As mé as sttíobhard & as feadhmantach asttigh-si
  
6580] 
 na Désheirci. As mé as doirseóir do sheómra 
sheicréideach an Tighearna san n-áit 'na bhfuil an 
rí & a chodailteag, & atá cumhachta agom doras an 
tsheóm{MS page 319}ra sin d'fhosgladh an uair as áil leam, & an 
duine dom cháirdibh as áil leam do chur astteach,
  
6585] 
 & as mé an bollsaire & an fear garma bhíos ag fógra 
go hárd ar feadh an tighe, nó go ndúisgim an Tighearna 
do chum dola amach do labhairt ris an tí bhíos ag 
gairm san doras.
Cia shaoileas tusa do dhúisigh inn, an uair do
  
6590] 
 bhádhuis ag bualadh an doruis leis an dá bhaschrann 
dá ngoirthear Osna & Deór? As mó do dhúisigh 
tafann an ghadhair táinig leat sinn iná énní eile.’
‘Do hinnisiodh dhamh,’ ar Des., ‘nách éidir lé 
Dia codladh choidhche, & cionnas a deiri-si gu
  
6595] 
 ccoduil?’
‘Nách aithnidh dhuit,’ ar Alghus Dé, ‘briathra 
an tSailmcheadluigh: ‘Eirigh suas, créad fá bfhuile 
ad shuanchodladh a Thighearna?’ As deimhin 
nách éidir lé Dia codladh. Gidheadh, mar deir
  
6600] 
 S. Aibhsttín, an tan nách bí cuimhne ag neach ar


---

p.215



sheirbhís Ndé, & gu háirithe ar a chreidiomh, as 
modh labhartha don sgríoptúir a rádha gu mbí Dia 
'na chodladh, & gu mosgail an tan thionnsgnas 
seirbhís Dé do dhéanamh, mar as ó Dhia thig an 
  
6605] 
daghsmuaineadh-soin.’ {MS page 320} 
 Do lean Alghus Dé dá chéadchomhrádh & a 
dubhairt: ‘As meisi teachtuire as dísle ag an 
ngrádh, as mé as luaithe thig dochum an doruis, as 
luaithe léigthear asteach a bfhiadhnuisi an Tighearna, 
  
6610] 
& as luaithe do gheibh éistteacht. Atá cumhachta 
agomsa ar thoradh chroinn dhearrsgnuighthe atá 
san tigh-si do thabhairt dá chaitheamh don tí dá 
ttogruim; & asé an toradh sin, Radharc Dé.’
‘An bhfuil sé milis?’ ar Des., ‘ór an toradh 
  
6515] 
tugadh dhamh a ttigh na Humhlachta do budh 
ro-dhocair a chaitheamh, go háiridhe ó thús, tré 
bheith searbh dhó.’
‘Atá toradh an chroinn-si roi-mhilis,’ ar Alghas 
Dé; ‘gé gurab fíor go mbíd daoine as fearr do 
  
6620] 
 gheibh blas air iná chéile, ór dhá mhéad bhíos fonn 
orra, & dá fheabhas dá mbíd a bhfiacla, & dá shláine 
dá mbí a ccarbad, as móide mhothuighid milis é. 
A tá dream oile do na daoinibh agá mbí déisttean 
orra, & ní fhaghoid sobhlas air, mar nách eól dóibh 
  
6625] 
a chognamh. Atá dream oile chaitheas é maille ré 
beagán ocarais, & mar bhíos a ngaile {MS page 321} lán, & iad 
sáitheach ó bhiadhoibh eile, ní fhaghoid blas air, & 
ní fhéadaid a dhíleaghadh go maith. Atá dream 
eile ag nách bfhuil mothughadh céadfadh nó 
 
  
6630] blasdachta tré fhiabhros & easláinti, & ní bhí a fhios
aca so créad an blas atá ar an toradh-sa acht a 
ccluinid ó dhaoinibh oile.’
‘Iarroim d'athchuinghidh ort,’ ar Des., ‘blas 
an toraidh sin do thabhairt damh.’


---

p.216


  
6635] 
 ‘Taithnidh leam,’ ar Alghas Dé, ‘mar adeire 
blas, ór ní héidir lé duine ann so san saoghal-sa a 
sháith d'fhagháil don toradh úd, ná a chaitheamh 
do réir a mhiána, acht amháin a bhlas, & a mhillseacht 
do dhearbhadh.’
  
6640] 
‘Créad an t-ádhbhar?’ ar Des.
‘Inneósad sin dhuit,’ ar eision. ‘Dá sáthuigheadh 
duine é féin ann so, & go mbiadh an toradh úd 
go líonmhar aige, ní ghébhadh fonn é an príosún-sa 
d'fhágbháil choidhche, & dul go parthus, an áit ina
  
6645] 
bfhuighe fleadha & féasdoighe lóghmhara do ghnáth 
& go síordhuighe; & ní hé so a mháin, as maith leam 
a fhios do bheith agat go bfhuilmíd ann so ar ndul 
d'éag do ghorta agas anbfhann ó {MS page 322} throsgadh, ag
fuireach ré dhul ar cuireadh an Ríogh mhóir, ar
  
6650] 
Ttighearna, lán d'fhonn an lae-sin do bhreith orainn, 
mur bhíos an fiadh dochum an uisge san samhradh. 
Bíoth a fhios agat, ós a chionn so, go bfhuil an 
toradh-sa comhbríoghmhar & sin gurab lór éinghreim 
amháin de, dá laghad, do chum gaile duine do
  
6655] 
líonadh, dá ocaroighe dá mbiadh an duine; ór 
sásuigh *sáshuigh* & líonaidh é comhmór & sin nách ttuill ní 
sa mhó aige. Gidheadh, an uair racham an lá úd a 
bfhiaghnaisi ar Ttighearna, do bhéara dhúinn 
gaileadha bhús mó & bhús láidire dochum sinn féin do
  
6660] 
shásughadh leis an ttoradh-sa, & dochum nách déna 
díoghbháil dúinn; ór dá n-iarradh duine ní sa mhó 
do chaitheamh dhe ann so iná do thuillfeadh ina 
ghaile, as mó do dhénadh do dhochar iná do shochar 
dhó. Ar an n-ádhbhar sin as lór dhúinn beagán
  
6665] 
chaitheamh dhe ann so, & sin go measardha, nó 
go ndeacham a nonn san n-áit a sáiseócham sinn 
féin leis an ttoradh bhlaismíd amháin ann so.’ {MS page 323}




---

p.217


Caibidil 11.
------------


### Cionnus do ullmhuigh Álghas Dé 
proinn don toradh-sa do Dhes.



  
6670] A dubhairt Des.: ‘Déana grása oram fá chuid 
don toradh-so do thabhairt dhamh, .i. an mhéid as 
áil leat féin.’


‘Ní fuláir dhuit, (ar Alghas Dé) do bhéul & do 
  
6675] 
dhéad, do lámha & do chosa, h'aghuidh & do shúile 
do nighe ó thús; ór ní an an toradh-sa acht a 
soitheach ghlan.’
‘Ca háit a racha mé dom ionnladh? ’ ar Des.
‘Gluais leamsa (ar Alghas Dé), & múinfead fíorthobar 
  
6680] 
dhuit, as a mbíd fiuchuidh uisge do ló 
d'oidhche, dár ab ainm an Crábhodh Naomhtha, & 
goirfead chugad banógha an tighe dod t'ionnlad.’
As mór an t-urghairdiughadh meanman do bhí 
ar Dhes. ag fuireach ris na maighdeanaibh, nó go 
  
6685] 
bhfaca chuige fá dheireadh Alghas Dé & iadsan 'na 
choimhideacht, & a dubhuirt ris: ‘Nách bhfai{MS page 324}ce 
ann so na maighdeana nighfeas thú? As é as ainm 
do mhaighdin díobh, an Mhillseachd; do mhaighdin 
eili, an Réiteach; dhi so eile, an Bhúidhe; dhi so 
  
6690] 
eile, an Trócaire; dhi so eile, Deighinntinn, dhi so 
eile, an Mhaith, dhi so eile, na Grása, & dhóibh so 
oile an Mhórdhacht, an Maitheamhnas, an Deighiomchar, 
an Ciúnas, an Smacht, an tShuilbhire, an 
Discréid, & dhi so eili, an Debhósion, & do bhéara 
  
6695] 
an mhaighdean-sa spíosradha dhuit chuirfios cíocaras 
ort dochum an toraidh d'ithe lé fonn & lé blas, ór 
ní tugthar é achd do luchd acaruis. Goirthear do na 
maighdeanoibh-se eile, an tOrd Crábhoigh, an Buainsheasamh, 


---

p.218



an Chobhsuidheacht, an tShíothcháin, an
  
6700] 
Caoineas Labhartha, an Urnuighthi, an tShocruidheacht, 
& díom-sa fein, an phearsa dhéigheanach, 
goirthear Alghas Dé, & bím do ghnáth fáris an 
ccomhluadar naomhtha-so; & dá ttugae-si coimhideacht 
dhóibh, do bhéaruid cuidiughadh mór dhuit &
  
6705] 
ullmhóchuid thú dochum an toraidh-si do chai{MS page 325}theamh. 
& dá ccaithe éanuair é, beid ad dhiaigh do 
ghnáth & ní fhúigfid thú, muna chuire féin uaid iad, 
ór atáid cíocrach, & gibé ar bioth áit a bhfaicid an 
toradh-sa, téighid 'na dhiaigh ar an mball, amhuil
  
6710] 
thiaghuid na beich a ndiaigh na meala, & ní fhuil 
comhardha ar bioth as fearr ar dhuine d'ithe an 
toruidh-si iná iadsan d'fhaicsin ina dhoras, mar bhíd 
cuile abhail a mbí an fíon.’
Do bhí Des. lán do shubhachas mar do nigheadh
  
6715] 
é, & mar do chaith ní don toradh; & adubhairt Alghas 
Dé ris: ‘A bhráthair, a Dhes., ó do thoimhlis anos, 
ní foláir dhuit canntaireacht do dhéanamh; ór an 
uair ithid searbhóntaidhe Dé biadh, do níd canntaireacht 
ag tabhairt bhuidheachois dó, & ní bhí
  
6720] 
éanduine san tigh-si dá nách eól canntaireacht do 
dhéanamh.’
‘Ciondas do ghéanae *ghéan* canntaireacht?’ ar Des.
‘Déanam,’ ar Alghas Dé, ‘don choroidh, bhal a
bhfuilid na canntaireadho, dá ngoirthear Beannughadh 
  
6725] 
do dhuine dhíobh, & don chuid oile Onóir, 
Moladh, Altughadh Buidhe. As leó so do ghéana {MS page 326} 
tú canntaireacht,’ ar eision, ‘ór atá eólas maith
aca a múisic, & atáid gotha maithe aca.’
‘Creud an modh ar a ndéna mé cantaireacht?’
  
6730] 
ar Des.
‘Inneósad-sa sin duit,’ ar eision. ‘An céad-channtaire dá ngoirthear Beannughadh, Discaint nó


---

p.219



Tiple ghabhas, .i. guth árd, & do ní canntaireacht ag 
beannughadh an Tighearna ar son a árdchumhacht. 
  
6735] 
Canoidh an dara canntaire (dá ngoirthear Onóir) 
Contraténor. .i. guth árd as ísle iná an céadghuth, 
do bheir onóir do Dhia ar son a eagna gan fhoircheann. 
An treas canntaire (dá ngoirthear Moladh) Ténor 
chanas, .i. guth inmheadhónach, mholas Dia ar son 
  
6740] 
a mhaitheasa doimheasta, & ar son a uilc shubháilceadh, 
a uaisle, & a dhearrsgnaidheachta ann féin. 
An ceathramhadh canntaire (dá ngoirthear 
Altughadh Buidhe), Bassus chanas, .i. guth trom 
saothrach as ísle ináid na gotha cile, do bheir 
  
6745] 
buidheachas do Dhia ar son an uile ní do chruthoigh, 
& ar son a ttug do thiodhlacoibh don uile chrétúir.’ {MS page 327}




---

p.220


Caibidil 12.
------------


### Ciondas do fhoghlaim Desiderius 
canntaireacht.



  
6750] Ba mór do thaithin *thaitin* lé Des. modh teagoisg 
na canntoireachta, & an channtaireacht féin, tré bheith 
ro-aoibhinn di, & adobhairt Alghas Dé ris: ‘Féuch, 
an áil leat bheith ag imtheacht as so, & filleadh ar 
th'ais?’



  
6755] ‘A-Dhé, cá háit a rachoind?’ ar Des., ‘& go 
háiridhe d'éis a bhfuaras do shaothar & d'annró ag 
teacht ann so; & nách maith an t-ionad 'na bhfhuilim *bhfuilim* 
go slán, súgach, síothchánta, & cion ag cách oram? 
& ní háil leam athrughadh, ná dhul as so, ór gibé
  
6760] 
 do gheibh é féin go maith san n-áit a mbí, ní cóir 
dhó athrughadh, mar adeir an seanfhocal. Ar an
n-ádhbhar-soin, a thighearna, innisim dhuit nách 
áil leam imtheacht uaibh acht muna churthaoi féin 
uaibh mé, & an uair-sin féin go madh éigean daoibh
  
6765] 
mo chur a mach dom aimhdheóin.’
‘Ní chuirfeam,’ ar Alghas Dé, ‘ór ní béas 
dúinn éanduine do chor uainn a n-aghoidh a tho{MS page 328}ile,
& ní hé amháin, acht guidhmíd é, ag iarroidh air 
gan imtheacht; gidheadh, do chum go ttuigfidís
  
6770] 
nách foil riachtanas agoinn ríu, do bheirmíd cead 
dóibh imtheacht má thograid féin. & ó do anais 
ann so, ní cóir dhuit bheith díomhaoin; ór ní 
fuilngthear d'éanduine and a aimsear do chaitheamh 
go díomhaoineach.’
  
6775] 
‘Indis damh mar sin,’ ar Des., ‘créud as cóir 
dhamh do dhéanamh?’
‘Déana,’ ar Alghas Dé, ‘an ní iarrfaid ort.’


---

p.221



‘& créd do ghéan, ar Des., ‘an uair nách iarrfoid 
oram éinní do dhéanamh?’
  
6780] 
‘Déana,’ ar eision, ‘candtaireacht, & beandoigh 
& mol an Tighearna, ór as chuige so as mó do glacadh 
san tigh-si thú. & fós an uair bheas tú ag déanamh 
an neith iarrfoid ort, as éidir dhuit bheith ag candtaíreacht 
ad th'indtind, do chum gan do smuaineadh 
  
6785] 
do bheith díomhaoin. & adeirim tuilleadh riot, 
madh áil lat tarbha mhór do dhéanamh dhuit féin, 
buidheachas an Tighearna do thuilleamh, & teacht 
'na mhuindteardhas an mhéid as éidir leat; & an 
uair nách iarrfoid ní eile ort, déuna díthcheall *'na mhuindteardhas, an mhéid as éidir leat (& an uair nách iarrfoid ní eile ort) déuna díthcheall* ar 
  
6790] 
bheith {MS page 329} a bhfochuir an Tighearna ar uaigneas ag 
comhrádh ris, & do chífe féin a n-aibeóra riot, & a 
liacht secréid thaisbéanfas duit, & méad an mhuinnteardhuis 
ina ttiucfae ris.’
‘Cionnas?’ (ar Des.), nó an éidir lé gach aon 
  
6795] 
thogras dul 'na sheómra, & labhairt ris?’ 
‘As éidir (ar eision), gibé bhéaras an Umhla 'na 
choimhideacht; & fós adeirim ní sa mhó, nách bhfuil 
ní as sólásuighe leis iná duine do theacht do chum 
bheith 'na fhochuir ar uaigneas, & dá dhúsacht, ór 
  
6800] 
atá a comhuasal sin do nádúir aige nách áil leis 
bheith 'na aonar; & dá laghod & dá anuaisle dá mbí 
duine, as ait leis a chomhluadar, ór ní dhéin difir 
eidir na pearsannuibh, dá raibhe an t-anom umhal 
inísiol aige féin, do bhrígh gurab ionann saothar 
  
6805] 
fuair-sion ón uasal & ón ísiol, & gur ab d'éanmhais 
d'éanádhbhar amháin do rinne iad; & ní hé sin 
amháin, acht dá tharcuisnighe & dá uirísle bhíd 
daoine ó fhuil, acht go n-íslighid iad féin a bhfiaghnuisi 
Dé, as dóibh as mionca thaisbéanus Dia grása 
  
6810] 
& foghar. Agus dochum go ttuig{MS page 330}fithea an ní 
adeirim, an mhéid atámuid san tigh-si as d'fhuil


---

p.222



ísil tharcuisnigh sinn, ór do thogh an Tighearna 'na 
sheirbhís neithe tarcuisneacha an tshaoghuil, dochum 
nách saoilfeadh éanduine dá ttiocfadh ann so gurab
  
6815] 
a ngioll ar a mhaith féin, ná ar a uaisle, do thiocfadh 
and, acht tré mhaith & tré thrócaire Dé. Ar an 
n-adhbhar sin, dá n-ana tú annso, & go ma háil leat 
do tharbha féin do dhéanamh do ghnáth, & bheith 
ag canntaireacht do ló & d'oidhche fáré canntuiridhibh
  
6820] 
an tighe, & gean an Tighearna do thuilleamh, coimhéid 
go maith na ceathra puingc-se—an céadphungc, an 
Daghthoil; an dara pongc, an Umhlacht; an treas 
pongc, an Fhoighide; an ceathramhadh pongc, an 
Déshearc. Dá ngnáthaighi canntaireacht do
  
6825] 
dhéanamh ar na pongcuibh-si, ní raghair choidhche 
as tuin ná as riaghuil; & dá tteagmhadh ar uairibh 
go ndingéantá pongc dhíobh so go righin, ag dul 
mar sin as riaghuil, fill ar an mball san riaghuil, lé 
deightheagasg na spioruide, & lé haire do thabhairt
  
6830] 
do mhodh na canntaireachda. {MS page 331} 
Do gníthear an channtuireacht dá ngoirthear
cantus planus, .i. canntuireacht réidh shimplidhe, as 
fundáimeint don uile channtaireacht eile, leis an 
ccéadphongc, dár ab ainm an Toil Mhaith. Do
  
6835] 
gníthear an channtaireacht dá ngoirthear contra 
punctum, .i. a n-aghaigh phuingc, leis an dara & 
leis an treas pongc, dá ngoirthear an Umhla & an Fhoighidi, 
ór bídh an Umhlacht & an Fhoighide a 
n-aghuidh ar ttoile nádúrtha féin, leis nách áil annró
  
6840] 
ná tarcuisne an tshaoghuil-si. Do gníthear leis an
cceathramhadh pongc, .i. Déshearc, canntuireachd
orgán, maille ré ceól roi-bhinn ro-thaighiúir an anma
& an Spioruid Naoimh ag coimhtheacht ré chéile.
Agas tabhair dot aire, dá ccaille nó dá léige
  
6845] 
amugha do phungc, greamughadh go maith don


---

p.223



channtaireacht réidh; & gé go ccaillfithea tuin na 
bpungc eile, maille ré congnamh an Tighearna, tabhair 
th'aire d'fhear do cheartuighthe, .i. don tí as áirde 
iná thú, & do bhéara thú arís leis an ccéadphungc 
  
6850] 
go riaghuil na deighbheathadh & go toil *tuin* na naoimhionmhui{MS page 332}ne. & aithnim dhíot ós cionn gach 
aoinneith, san uile channtaireacht do ghéanae, gan 
an toradh do chaithis a dtigh na Humhlachta do 
dhearmod, dárab ainm Míodhóthchas Asod Féin; & 
  
6855] 
dá mhéad do Ghrádh Dé bhias agad, & dá mhionca 
bhlaisfeas tú é, nó dá mhéud muinnteardhas bheas 
agad ris an Tighearna, & dá mhéad bheas agad dá 
éolas, as dá réir sin, & as í an mhioncacht-soin, as 
cóir dhuit an toradh-sa do thabhairt a bpreasántha 
  
6860] 
dhó, ór as ait leis bheith agá ithe, & as maith an blas 
do gheibh air.’




---

p.224


Caibidil 13.
------------


### Cionnas do chuir Álghas Dé Desiderius 
a seómra an Tighearna do labhairt 
ris, & do mhodh na
6865] 
hurnuidhthe.


‘Guidhim thú,’ ar Des., ‘énghrása amháin do 
dhéanamh oram, .i. mo bhreith do labhairt ris an 
Ttighearna, ór, ó do ghlacais mé dochum bheith am 
  
6870] 
chomhnuidhe san tigh, as cosmh{MS page 333}ail damh dhol do
thabhairt phóige do chois mo Thighearna, ionnas go 
mbiadh aithne aige oram.’


‘As toil leam sin,’ ar eision; ‘gluaiseam.’
Do bhí Des. ag imtheacht lán do chrioth & d'eagla,
  
6875] 
an uair do smuain go raibhe ag dol do labhairt ris
an Rígh 'na sheómra, & go mbeith a bfhiadhnaisi a
chomhárd sin do mhórdhacht, & do chuir roimhe
filleadh ar a ais; gidheadh, mar do smuain a rís go
raibhe 'na Rígh roi-mhilis, ro-uasal, ro-shoghrádhach,
  
6880] 
sochruidh, caoinbhriathrach ris an uile, do ghlac gné
mheisnighe chuige, ag cur a uile dhóthchais a maith
an Tighearna amháin. ‘An ann so,’ ar Alghus
Dé, ‘ór rachad d'fhéchoin créad do ní an Tighearna,
& inneósad dó mar a taoi-si ann so, ag iarroigh
  
6885] 
labhartha ris.’
Do bhí Des. ar crioth & lán d'eagla ag smuaineadh 
cionnas do laibheóradh ris an Ttighearna.
‘Do innsios,’ ar Alghus Dé, ‘don Tighearna gu 
bfhuile ann so; eirg astteach, & fuireóchad-sa lat 
  
6890] 
ann so.’
Do thionnsgain Des. ag dol astteach an halla do 
shiobhal maille ré tromdhacht & ré ré{MS page 334}bheirens


---

p.225



mór; & mar do chonnairc an Tighearna uaidhe, do 
theilg é féin a ccéadóir ar talamh, & ag cur a bheóil 
  
6895] 
ar an lár do chaoi go trom, & nír léig an eagla 
a cheann do thógbháil suas, ór do bhí a fhios aige 
go raibhe féin roimhe sin 'na námhoid mhóir ag an 
Tighearna, ar ar chuir fheirg gu minic, & a n-aghaidh 
a ndubhairt & a ndearnoidh mórán éagcóra; & nír 
  
6900] 
fhéidir leis énfhocal do labhairt acht bheith ag caoi 
& ag osnadhoigh, mar do smuain go raibhe a bhfiaghnaisi
an Ríogh ro-mhóir ór thuill diomdha go meinic.
‘Créad do ní tú,’ ar an Tighearna, ‘nách 
labhrae? Tógaibh suas do cheann, & faiceam créad 
  
6905] 
a taoi dh'iarroigh.’
‘Cionnas laibheórad,’ ar Des., ‘a bfhiaghnaisi do 
mhórdhachta-sa, nó créad as éidir leam do rádha ós 
do chomhair? A Thighearna, ní diongmhála mé do 
chum mo bhéoil bhrodhaigh d'fhosgladh at fhiaghnaisi,
  
6910] 
acht bheith am thosd, ag osnadhoigh, &
caoineadh mh'olc.’
‘Má seadh,’ ar an Tighearna, ‘créad fá ttángais 
astteach?’
 ‘Ní meisi tháinig astteach,’ {MS page 335} ar Des., ‘ór ní 
  
6915] 
mheasfoinn go madh fiú mé teacht dod thigh-se, & 
as ro-lugha iná sin teachd dod shéomra.’
‘Cia do chuir ann so thú mar sin?’ ar an 
Tighearna.
‘A Thighearna,’ ar eision, ‘as sibhsi do tharraing 
  
6920] 
ann so mé, do chuir gairm oram, do fhógair osgladh 
dhamh & teacht astteach, & ní fhuil a fhios agomsa, 
a Thighearna, créud an t-ádhbhar, nó créud do bhí 
uaibh ar sin do dhéanamh, nó créd an riachtanas 
do bhí agat ré mo leithéid; ór do badh lór dom 
  
6925] 
leithéid-si bheith am buachail ag do shearbhóntaidhibh,
 & am shearbhóntoigh ag muinntir do thighe, 
& nír bh'fhíu mé sin féin. Gidheadh, a Thighearna,


---

p.226



ó do ghoiris mé, & ó do ba toil lat mo bheith ad ghar,
& labhairt riot, osgail féin mo bhéul, & múin damh
  
6930] 
créud as cóir dhamh do rádha at fhiaghnoisi, & cuir 
ionnam spiorad eagla & rébherens, ionnas nách ttuillinn 
diomdha do mhórdhachta, & nách dénadh mo 
chomhmór do pheacach seirbhís daoibh maille ré míonóir ná {MS page 336} ré 
míocháta; ór do b'fhearr leam mo
  
6935] 
bhás do theachd ó thús iná fearg do chur oraibh 
arís, & bheith in bhur bhíiaghnaisi maille ré bhur 
masla & ré bhur dtarcaisne, & do dhéanaind mar so 
aindligheadh ro-mhór d'ainglibh & d'archainglibh & 
don chúirt neamhdhaighe uili, bhíos ag seirbhís
  
6940] 
daoibh do ghnáth ris an oiread sin do ghrádh, 
do rébherens, & d'onóir. Teagaisg dhamh, a Thighearna, 
ciondas laibheóras mé, nó créud an ní as cóir dhamh 
do dhéanamh, ór cuirim mé féin uile ad láimh, & 
ofráilim mé féin duit. Tabhair dhamh, a Thighearna,
  
6945] 
spiorad na humhlachta, do chum seirbhíse do 
dhéunamh dhuit, dod thoigh, & dod chloind, ar 
mhodh go ttuillfe mé do bhuidheachas, & go mbia 
tusa ad Thighearna iar nad h'onórughadh, & iar nad 
ghlórughadh.’ {MS page 337}




---

p.227


Caibidil 14.
------------


### 
6950] Cionnas tug an Tighearna teagasg & 
riaghail do Dhes. do chum é féin 
do riaghlughadh & do thabhairt 
a ttír go subháilcheach diadha.



  
6955] ‘Eirg suas,’ ar an Tighearna, ‘& cuir th'eagla 
dhíot; ór madh áil leat maith do dhéanamh ó so 
suas, ní bhia cuimhne agamsa ar dhiomdha ná ar 
fheirg dár chuiris oram. Gidheadh, do chum go 
mbeithea ní as fearr, múinfead-sa ceathra briathra 
  
6960] 
dhuit, & dá ccoimhéada iad go maith, & gan a léigean 
choidhche as do mheabhair, do dhénoid tarbha mhór 
dhuit.
Ag so an dá chédbhréithir dhíobh, .i. meisi agos 
tusa; an dá bhréithir oile, searbhóntuigh & rí. Dá 
  
6965] 
raibhe eólas agot ar na briathroibh-si do chur a 
ngnáthughadh, & ar oibriughadh do dhéunamh leó, 
béuraid thú do chum naomhthachda móiri & do 
chum gloine chroidhe, & coiseónaid thú ót uili antoil, 
ionnas go má héidir lat teacht ré muinntir an tighe 
  
6970] 
go síothchánta, socair, grádhach.’


‘Guidhim {MS page 338} thú,’ ar Des., ‘a Thighearna, 
taisbéin damh an modh ar a ccuirfe mé na ceithre 
briathra sin a ngníomh.’
‘Inneósad sin duit,’ ar an Tighearna. ‘As 
  
6975] 
éidir lat gach uile obair dá ndéna tú, do chuma leis 
na briathraibh-si, & do chur a n-oireamhoin dóibh; 
ór atá mórán do chéill & do thuigsi iongantoigh 
iondta, & do badh cidir mórán do leabhroibh do 
chur amach orra, & teacht tríotha sin do chum 
  
6980] 
foirbhtheachta, gan leabhair oile d'iarruigh. An 


---

p.228



uair thiocfas tú do labhairt riom-sa, & mhothóchus 
tú thú féin fuar, míshuaimhneach, nó mhothóchas 
tú doirbhios ar bioth ar th'inntinn fá ní éigin dár 
hiarradh ort do dhéanamh, meas agad féin ad
  
6985] 
th'inntinn go bfhuilim-si ag rádh na mbriathur-so 
riot, meisi & tusa, & dearmuid ann sin an saoghal, & 
teilg as th'inntinn gach a bhfaca & gach a ccuala 
tú riamh, & smuain nách bhfuil ar an tshaoghal acht 
misi & tú féin. An dá bhréithir eile .i. searbhóntuigh
  
6990] 
& ri, *rí* foighéanuid duit dochum teachta suas eidir 
bhráithribh an toighe, & dochum teachta riú go 
maith. An chédbhriathar dhíobh, .i. searbhóntuigh, 
foigheóna dhuit ionnus {MS page 339} go smuaintighthea thú fein
do bheith ad shearbhóntuigh ag muinntir an tighe
  
6995] 
uile, & coimhéudfuidh thú a n-inísle naomhtha & a 
n-umhlacht. An dara briathar .i. rí, foigheóna 
dhuit dochum a chora ad chuimhne gur ab cóir 
dhuit bheith ad rígh ort féin, ór do ním-si ríghthe 
don dreim do ní seirbhís dhamh, & do bheirim do na
  
7000] 
ríghthibh-si saidhbhrios & sólás. Imigh anos ar an 
deaghuair, ór as lór an uair-si a bhfuaruis do theagasg.’
‘Créad fá bhfógrae dhamh,’ ar Des., ‘a 
Thighearna, dul as t'fhiadhnuisi féin? nó cáit a
  
7005] 
bhfuighe mé ionad as fearr iná so?’
‘Dochum go ttuigfithea,’ ar an Tighearna, ‘nách 
fiú thú bheith am fhochair-si do ghnáth, acht an 
uair bhús feirdi leam féin fios do chur ort, d'eagla 
go bhfuighiodh glóir dhíomhaoin nó andóthchas ionad
  
7010] 
agod; & ar an ádhbhar sin ní chuireabh gairm ort 
acht an uair as áil leam féin. Gidheadh, ar son go 
n-imeóchthá, fáguibh do chroidhe fá riom, dochum 
na coda as fearr dhíot do bheith am fhochair, gibé 
ar bioth áit a mbia tú.’


---

p.229


  
7015] 
‘As maith leam sin,’ ar Des., ‘& do bheirim 
mo chroidhe uile dhuit.’
‘As toil leam sin,’ ar an Tighearna, ‘do chroidhe 
d'anmhuin an uair-si im fhochair; {MS page 340} & ná meas go 
bhféadae an croidhe féin d'fhágbháil am fhochair 
  
7020] 
gach uair as áil leat, ór ní toil leam sin, do bhríogh 
nách cuinneóchad an croidhe ar uairibh agom, ór 
tiocfa barr tarbha & umhlachta dhuitsi as sin. 
Gidheadh, as maith leam fios éinneith amháin do 
bheith agat atá 'na ainbhfhios ort fós, .i. gurab mó 
  
7025] 
an aire bhíos agom ar na neithibh théid a ttarbha 
dom chréatúiribh iná ar chúis shóláis & subhachais 
do thabhairt dóibh; & as uime sin fhuilngim 
go meinic, ar mhaithibh leó féin, bochtacht & annró an 
tsaoghuil-si do theacht orra. Thairis so, madh áil 
  
7030] 
leat do ghadhar d'fhágbháil am fhochair, .i. an Toil 
Mhaith, as éidir leis bheith fá riom do ghnáth, & gan 
mh'fhágbháil choidhchi munab áil leat-sa, & go 
háiridhe dá ccuire ar mo chumairce gach laoi é.’
‘Créd an riachtanas a Thighearna (ar Des.), atá 
  
7035] 
ina chur ar do chumairce, nó an é eagla an dearmoid 
atá ort?’
‘Ní hé,’ ar an Tighearna, ‘ór ní dhearmaduim 
éinní, acht eagla go léigfea-sa ar dearmad mé, & 
ionnas go mbiadh siocair agat do chum cuimhnighthe 
  
7040] 
oram féin, & do chum do mhaitheasa do dhéanamh, 
& cuidighthe lat ar son do tharbha féin; ór ní 
bhean{MS page 341}aim-si éntarbha dhamh féin as cuimhne ná 
as neamhchuimhne dá mbiadh agotsa oram.’
‘Do bheirim buidheachas mór dhuit, a Thighearna,’ 
  
7045] 
ar Des., ‘ór as fada ó do bhí fios do thoile & do 
mhaitheasa agam, ar son a ndéine gach ní dhúinn 
do chum ar sochair-ne amháin, amhail & do bhiadh 
sochar ag teachd duit féin as sin do dhéanamh.’




---

p.230


Caibidil 15.
------------


### Cionnas do chuir Desiderius a n-oibriughadh 
7050] 
& a ngníomh na briathra 
thug an Tighearna dhó, & don 
tshochar do bhean aisdibh, & mar 
chuirthear críoch ar an Treas 
Rann, & ar an leabhar uile.



  
7055] Táinig Des. as seómra a Ríogh & a Thighearna 
a mach, iar bfhágbháil a chroidhe aige, & fuair Alghas 
Dé san doras ag fuireach ris.


‘Créad do rinnis asttigh an fad-soin?’ ar 
  
7060] 
Alghas Dé. ‘An saoile gurab ait leis an Ttighearna 
mórán briathar? As mó do ghéabhas tú ar uairibh 
lé hénfhocal amháin iná lé céad focal.’


‘Dar leam-sa,’ ar Des., ‘as ro-ghairid do 
bhádhas 'na fharradh.’



  
7065] ‘Si{MS page 342}obhail & féach an teach uile anois,’ ar 
Alghas Dé, ‘ó a taoi gabhtha asttigh, & rachad-sa dom shealla.’


‘Slán leat,’ ar Des.


Do bhíodh Des. gach énlá ag smuaineadh & ag
  
7070] 
sduidéar ar na briathraibh tug an Tighearna dhó, & a
deireadh go meinic ‘Misi & Tusa, searbhóntaigh & 
Rí.’ Gibé ar bioth modh ar a ccanadh iad, dá
cceangal dá chéile, nó dá ccur thar a 'chéile, nó dá
sgaoileadh ó chéile, do gheibheadh ciall ro-mhaith
  
7075] 
roi-dhuibheagánach ionnta, & do thigdís ré chéili go
maith, .i. an uair do cheangladh an chedbhriathar,
.i. misi, ris an treas bréthir, .i. searbhónlaidh, ‘as
maith,’ ar eision, ‘chanoim mar so iad, ór ní fhuil


---

p.231



ionnam acht scarbhóntaidh dom Thighearna.’ An 
  
7080] 
uair do cheangladh an chedbhriathar ris an cceathramhadh 
bréithir, .i. rí, adeireadh mar an ccéadna 
gur ab ro-mhaith an chiall do gheibheadh ionnta, 
.i. go raibhe féin 'na rí, ar an n-ádhbhar gur ab 
comhuasol ré ríoghdhacht bheith ag seirbhís do 
  
7085] 
Dhia. An tan do chanadh iad ar mhodh eile, ag cur 
rí lé searbhóntnidh, adéiréadh: ‘As maith chanoim 
mar so iad, ór do rinni Tighearna Neimhi searbhóntaidh
dhe féin, do chum ríogh {MS page 343} do dhéanamh 
dhíom-sa, & gibé léarab mian bheith 'na rí ní fuláir 
  
7090] 
dhó searbhóntaidh do dhéanamh dhe féin ar tús.’ 
As roi-iomdha ní dá ccuireadh Des. na briathra-sa 
a n-oirearahoin; ór an uair do bheanadh buaidhreadh 
nó bochtaine shaoghaltha dhó, nó dá labharthaoi go 
holc air, adeireadh: ‘As cuma leam créad an meas 
  
7095] 
bheas ag cách oram, nó cionnas laibheóraid oram, 
ór ní fhuil ionnam acht searbhóntaidh; & dá olcas 
dá mbeithear riom, as í a leithéid sin d'onóir 
as dual do shearbhóntaidh d'fhagháil. An uair do 
mhothuigheadh é féin dá thairreang gá anthoil do 
  
7100] 
chum uilc, adeireadh: ‘Nár léigi Dia go mbeinn-si, 
atá am rígh, am shearbhóntaidh gum antoil & gum 
dhubháilcibh tein, óir ní cubhuidh rém uaisle bheith 
ina comhghráineamhuil & ina coimhdheireóil sin do 
dhaoirsi & do mhodhsuine.’’
  
7105] 
As ro-áidhbhéil an sochar do bhean Des. as na briathraibh-si, gá cceangal mar so & gá ccor thar a chéile, ór do mhúchadh leó na hantoile do bhíodh 
ag éirghe ann féin, & do éttromaigheadh a inntinn, & do sgriosadh aisde doilgheas gach leatruim & gach 
  
7110] 
anró dá {MS page 344}


---

p.232



n-éirgheadh dhó. As iomdha modh oile
  
7115] ar bhudh éidir na briathra-sa 
do mhínioghadh. Gidheadh, léigeam anosa, do sheachna an
  
7120] 
ríghnis, a meas sin do chách oile. FINIS.


*The text on this page appears in the form of a cross.* 
Libellus iste cui Titulus Speculum vitae: uel Desiderius 
  
7125] 
testimonio eorum qui Hybernicum Idioma nouerunt, pius est ac proelo dignus.
GVILIELMVS FABRICIVS, Apostolicus & Archiduc. librorum Censor.














