

#Eochair-Sgiath an Aifrinn


<!-- // 
 function footNote(link) {
 openpopup = window.open(link,"openpopup","width=512,height=128,left=256,top=256,resizable=no,scrollbars=1,menubar=1,statusbar=0,toolbar=0");
}
// -->



#### Corpus of Electronic Texts Edition


### Background details and bibliographic information


Eochair-Sgiath an Aifrinn
=========================


Author: Geoffrey Keating
------------------------


### File Description

Patrick O'BrienElectronic edition (based on a file donated by Foclóir na Nua-Ghaeilge) compiled by Beatrix Färber

Funded by School of History, University College, Cork 1. First draft.Extent of text: 75185 words#### Publication


CELT: Corpus of Electronic Texts: a project of University College, Cork  
College Road, Cork, Ireland.—http://www.ucc.ie/celt

 (2017) Distributed by CELT online at University College, Cork, Ireland.  
Text ID Number: G100056Availability [RESTRICTED] 
Available under a Creative Commons Attribution Non-Commercial Share Alike (cc by-nc-sa).


#### Notes

This text was first published in electronic form on http://www.ria.ie/research/focloir-na-Nua-Ghaeilge.aspx. CELT is grateful for permission to use it under a Creative Commons Attribution Non-Commercial Share Alike. You can purchase the book containing this text via the DIAS bookshop website (https://books.dias.ie/index.php).

#### Sources


**Manuscript sources**2. Dublin, Trinity College, MS 1353 (H 4. 12), 18th century.
3. Dublin, Trinity College, MS 1325 pp. 64–257.
4. Trinity College Library, H 3 6, written by Stephen Ryce, c. 1711, according to O'Brien.
5. Maynooth: St. Patricks College Library, Ms. B. 7, written by Philip Ó Ciarbhalláin, 1675. Digital Images are available on the ISOS website (https://www.isos.dias.ie).
6. Dublin, National Library, G 49. 17th century; paper. Scribe: Seaán mhac Torna uí Mhaoilchonaire, 8 August to 11 September 1657, in Muigh an Ratha for Domhnall mhac Uaithne uí Chearbhaill.
**Edition**2. Patrick O'Brien, Eochair-Sgiath an Aifrinn [...] An Explanatory Defence of the Mass [...] Dublin 1898. The volume is available in PDF format on www.archive.org.
**Literature**2. Pádraig Ó Fiannachta, 'Seán mhac Torna Í Mhaoilchonaire agus Eochair-sgiath an Aifrinn', Éigse 10:3 (1961–1963): 198–207.
3. Tadhg Ó Dúshláine, 'Dr. Geoffrey Keating on transubstantiation', In: Treasures of Irish Christianity (2012), 29–131.
**The edition used in the digital edition**2. Eochair-Sgiath an Aifrinn. Patrick O'Brien (ed), First edition [One volume] Patrick O'Brien Dublin (1898)

### Encoding


#### Project Description


CELT: Corpus of Electronic Texts


#### Sampling Declaration


The present text represents pages 1–125 of the volume. All additional materials compiled by the editor are omitted. No English translation is provided in the volume.


#### Editorial Declaration


##### Correction


Volume 1 has been proofread at Foclóir na Nua-Ghaeilge, and further checking has taken place at CELT. Any further corrections of errors are welcome and will be credited to the scholars who submit them.


##### Normalization


The electronic text represents the edited text with corresponding line numbering created at Foclóir na Nua-Ghaeilge. This has been left intact, although it does not always correspond to the linebreaks in the printed edition.


##### Quotation


Quotation marks are tagged q.


##### Hyphenation


Soft hyphens are silently removed. When a hyphenated word (hard or soft) crosses a page-break or line-break, the break is marked after completion of the hyphenated word (and accompanying punctuation mark).


##### Segmentation


DIV0=the whole work; div1=the chapter; paragraphs are marked. Page-breaks are marked pb n="".


##### Standard Values


Dates are standardized in the ISO form yyyy-mm-dd.


##### Interpretation


A small selection of personal names and titles of works have been tagged. A more complete encoding is envisaged in a future edition.


#### Canonical References


This text uses the DIV1 element to represent the Chapter. ### Profile Description


Created: 1615? This date is suggested by O'Brien.
 (1615) #### Use of language


##### Language: [GA] The text is in Early Modern Irish.


##### Language: [LA] Some quotations, terms and phrases are in Latin.


##### Language: [EN] A few terms are in English.


##### Language: [GR] One word is in Greek.


### Revision History


* (2017-06-06) Beatrix Färber (ed.)

* File parsed and validated; TEI header created. SGML and HTML files created.
* (2017-05) Beatrix Färber (ed.)

* Text encoded in accordance with CELT standards: renumbering of lines acording to printed edition, encoding and numbering of divisions, subdivisions and headings. Encoding of passages of verse as embedded texts; insertion of Latin text where necessary, limited amount of content encoding applied for personal names and book titles; correction of some typos in the Latin passages.
* (2017-03)  Foclóir na Nua-Ghaeilge, Royal Irish Academy, Dublin (ed.)

* Text with basic XML encoding and integrated addenda and corrigenda donated.




---


#### Corpus of Electronic Texts Edition: G100056


### Eochair-Sgiath an Aifrinn: Author: Geoffrey Keating


### EochairSgiath an Aifrinn

### An reimhthionsgnamh

#### Chum an leightheora




---

p.1


 Is anns an aimsir so an díthchreidimh agus aindiúide **Chailbhin** cholluidhe
 agus a chloinne, agus **Luther** loitbheartaigh agus a lorgairidhe dearbhthar
 fírinne na faistinne dorinne Isaias anns an seiseadh caibidil mar a
 n-abair sé ris an bpobal Eabhrach — ‘Eistigh (ar sé), agus ná tuigidh;

 feuchaidh taisbeánadh agus ná tabhraidh aithne air.’ Agus má tá, do réir
 litre an Scrioptúra gurab ris an gcineadh Iudaigheach adubhradh na briathra
 so, maiseadh go fáith-chiallach, is i nEiricibh na h-aimsire so do fíoradh
 suim na faistine; óir dochluinid an fhírinne go fromhtha d'á fáisnéis ag
 searmóntaibh soisgealda na hEagluise Catoilice, agus fós d'á suidheamh
 le briathraibh barántamhla an Bhíobla agus d'aitheasgaibh úghdarásacha na
 nAithreach Naomhtha, agus de réasúnaibh réidhe, ró-shoillseacha, agus ní
 thuigid siad í. Chidhid iomad míorbhal agus taisbeántadh eile, agus ní thiubhraid
 aithne orra gurab ó Dhia thigid; agus do dalladh a gcroidhthe an mhéid sin
 ionnus go rugadar bárr ainbhfeasa ar gach droing d'Eiricibh d'á dtáinig
 ann fria rae míle agus chúig ceud bliadhan, mar gur chuireadar rómpa
 an t-Aifrionn do bhí ar bun an feadh sin do chur ar gcúl contrárdha
 d'órdughadh aonta na hEagluise, dárab ainm, do réir Phóil, 'san treas
 chaibidil de'n chéad Eipistil do sgríobh chum
 Timotheus — colamhuin
 agus fundaimeint na fírinne, d'ár gheall Dia fanmhuin ina fochair go
 fóircheann an bheatha, do réir Matha 'san gcaibidil dheighionaigh,
 agus
 Eoin 'san 14 Caib. Adeir fós **Tertullianus**, do mhair de thaoibh istigh de
 dhá cheud bliadhan andiaigh Chríost, nach féidir leis an Eagluis Chatoilice
 dul ar earáid ná ar seachrán, agus fós is é sin rádh coitcheann na
 nAithreach is eagnuidhe agus is tromdha d'á dtáinig ó aimsir Chríost go


---

p.2




 soiche so. Agus dá n-abradh **Luther** nó **Calvin**, nó a lorgairidhe gurab
 aca féin atá an Eagluis Chatoilice sin, is follus nach fíor dóibh é; óir
 is ionann Catoilice agus coitcheann, agus is neamh-choitcheann an Eagluis
 atá aca-san arna connlughadh i gcúlairibh cumhanga
 de'n roinn beag so
 na hEorpa, agus is lúghadh de cheithre rannaibh na talmhan. Ní hionann
 agus ár nEagluis-ne ghabhas leis an Aifrionn atá anois ag a ghnáthughadh
 i n-urmhór na hEorpa go h-iomlán cian de bhliadhnaibh, agus i mórán
 d'ionnadaibh de Ríoghachdaibh na hAisia, agus na hAifrica, agus 'san
 India Shoir, agus i mórán d'oileánaibh eile ar ceadna.


 Is iomdha fós comhartha dileas d'á dhearbhadh gurab í ár
 nEagluis-ne an Naomh-Eagluis Chatoilice; agus is maith an
 comhartha ar sin naomhacht ár n-úghdar agus ár nAithreach,
 agus mar thigid siad le chéile ar aon tuigse 'san uile nídh
 bhuaineas le n-ár gcreideamh. Ní h-ionann agus **Luther** agus
 **Calvin** bhíos go minic bunoscionn le chéile, mar is follus de
 thaoibh na h-abhluinne coisreagtha, mar a mbí, do réir **Luther**,
 substaint chuirp Chríost mar aon re substaint an aráin, agus
 mar nach féidir a bheith de chomhachtaibh Dé féin, do réir
 **Chailbhin**.


 Is maith fós an comhartha ar ár nEagluis-ne gurb í is Naomh-Eagluis
 ann, a mhionca doghnidhthear agus dorinneadh míorbhuilighe
 móra maille ria, amhail is follus as stáraibh increidthe na
 n-úghdar is eagnuidhe tháinig riamh 'san Eagluis, mar atá
 Ambrosius, Aubhistín, Hieronymus, Gréagóir, agus iliomad eile
 ó shoin amach.


 Is maith fós mar an gceudna an dearbhughadh gurab í ár nEagluis-ne
 amháin is Eagluis fhírinneach ann, méid na cosmhulachta atá
 idir bheatha Chríost (ar mbeith 'san saoghal so dhó) agus na
 nAithreach sinnseardha d'á ngéileann an Eagluis Chatoilice,
 mar atáid na Pápaidhe do bhí ann i bhfíor-thosach na hEagluise,
 agus gach úghdar naomhtha d'ár ghabh léi ó shoin i leith.
 Oir is le h-úmhlacht agus ní le h-uabhar, le fulang agus ní
 le fóiréigean, le h-eagna agus ní le h-armaibh, le crabhadh
 agus ní le cloidheamhaibh, le naomhthacht agus ní le neart
 tsluaigh do plannduigheadh go príomhamhuil an Naomh-Eagluis
 Chatoilice le Críost. Is ar an módh gcéadna sin do craobhsgaoileadh
 an creideamh Catoilice leis na pápadhaibh
 reamhráidhte, agus go h-áirighthe na trí Pápaidhe deug ar fhichid do bhí
 andiaigh Chríost ag
 ollmhughadh na hEagluise. Ní bhfuair neach díobh bás le hadhairt
 acht iad uile do mharbhadh, agus d'fhulang martra ag cosnamh
 an chreidimh Chatoilice. Ní mar sin do na hEiricibh, is le h-uabhar agus
 le h-aimhneart, le cloidheamh agus le cogadh, le bruid
 agus le bás
 d'imirt ar dhaoinibh eile, mar is follus as mórán de stáraibh
 nuaidhe in a dtráchtar ar na h-áraibh agus ar na h-uireasbhadhaibh
 móra tháinig de **Luther** agus d'á lorgairidhibh do thiubhairt
 in ionadaibh iomdha 'san Ghearmáin,


---

p.3



 ag imirt fóirneart agus
 fóir-éigean ar na Catoilicibh chum gabhála leis an seachrán
 do bhí aca féin d'á shíolchur agus d'á sheanmórughadh,
 agus fá córa gan aonta do thabhairt dóibh.
 Neamhghlaine an tsíl do curtaoi leo, mar atá cogal an chraois
 le ar cuireadh an trosgadh ar gcúl; piseán na póite le ar
 múchadh an measardhacht leo; deasa fiadha na drúise le ar
 cuireadh an gheanmnuidheacht i ndearmad leo mar is follus as na
 cheithre sleachtaibh do lean **Luther** agus a lucht
 leanamhna, thug
 iad féin go h-iomlán do chraosól agus do charbhus, mar atáid
 íotaigh na hAlban, súmairidhe na Saxon, agus potairidhe na
 bPleimeanach, agus glugairidhe na nGearamáine; agus má's fíor
 an soisgeul mar a n-abair Matha 'san seachtmhadh caibidil gurab
 ar toradh an chrainn aithnighthear an maith nó olc é; agus
 fós mar a n-abair nach tiubhair droch-chrann toradh maith uaidh
 ná crann maith droch-thoradh uaidh; is dearbh d'á réir sin
 gur droch-chrainn **Luther** agus **Calvin** agus a lorgairidhe, do
 bhrigh gurab droch-thoradh thugadar uatha, amhuil adubhramar shuas,
 mar gur síolchuireadar craos i n-áit an troisgthe, bun-os-cionn
 do'n Scrioptúir; drúis i n-ionad na geanmnuightheachta; agus
 craosól i n-ionad na measardhachta.


 Is mór fós an dearbhadh gurab againn-ne atá an Eagluis fhírinneach,
 mar atámuid ina seilbh ó aimsir Chríost diaigh i ndiaigh; óir
 ní tháinig lá ná mí ná bliadhain ó aimsir Chríost go soiche
 so nach faghthar i leabhraibh n-a hEagluise cia an Pápa, glún ar
 ghlún do bhí i gcomharbus Pheadair i n-árdfhlaitheas na hEagluise
 do shíor, gan cur ar gcúl, claonadh ná claochlodh. Agus dá
 n-abradh **Luther** nó **Calvin** gur claonadh creideamh na gcéad
 bPápadh le Pápa éigin d'á dtáinig ina ndiaigh, a shlán
 fútha ainm nó sloinne an Phápa sin do thabhairt uatha go
 fírinneach; nó dá n-abradaois go breugach gurab le linn an
 treas Phápa, air a raibh Innocentius d'ainm, tháinig claochludh
 an chreidimh, a shlán fútha a bheag nó a mhór d'éiriceacht
 ná d'éaráid d'fhághail i laoidh nó i litir d'ár sgríobh
 an fear sin riamh, agus fós budh duine naomhtha ro-fhoghlumtha
 é.


 Atáid trí coinghil ar an bhfíor Eagluis, mar atá aondacht,
 coitchinne, agus naomhthacht. An chéad nídh atá innte aondacht
 — eadhon, bheith ina h-aon Eagluis amháin, do réir Phóil
 'san 4 caib. chum Ephesianum — ‘Aon chreideamh amháin (ar sé)
 atá ann.’ Agus is ionann sin re a rádh agus gurab aon Eagluis
 amháin atá ann; óir ní hEagluis gan creideamh, agus ní
 creideamh gan Eagluis. Tig S. Aibhstín leis so 'san dara
 caib. de'n dara leabhar do sgríobh ar aondacht na hEagluise
 — ‘Aon Eagluis amháin (ar sé) d'ár ngoireadar ár sinnsir
 Catoilice atá ann, ionnus ó'n ainm sin féin go bhfoillseochadaois
 go bhfuil 'san uile áit.’ Adeir Críost féin
 'san 10 caib. ag Eoin, ag tairngire ar aondacht na hEagluise
 — ‘Biadh (ar sé) aon chró agus aon aodhaire amháin ann.’
 Gidheadh ní h-aon


---

p.4




 chreideamh amháin atá ag na hEiricibh;
 óir ní mór gurab lia ceann aca ioná creideamh.
 Ní h-ionann agus ár nEagluis-ne chreideas do réir an aoin-chinn
 d'fhág Peadar aice — eadhon, an Pápa d'fhág Sé ina
 h-árdfhlaitheas ós a cionn go fóircheann na saoghal, amhail
 do fágadh Críost é féin, do réir mar léightear 'san 21
 caib. ag Eoin — ‘A Shiomoin Pheadair (ar Sé), an ionmhuin leat
 me? Sásaidh m'uana féin; sásaidh mo chaoirigh féin,’ d'á
 chur i gcéill gurab do Pheadar thug Sé uachtarántacht agus
 coiméad an tréada go h-uile; agus do chuir Peadar an
 uachtarántacht so i ngníomh an tan d'éirigh ina sheasamh ameasg
 na coda eile de na hAbstalaibh, agus do labhair leo mar
 árd-aodhaire coitcheann, do réir
 mar leightear 'san dara caib. de Ghníomharthaibh na nAbsdal, agus fós
 mar d'órduigh go barántamhuil dlighe 'san gcéad chomhairle choitchinn do
 bhí ag na hAbstalaibh i Ierusalem, d'á chur i gcéill
 gurab é féin budh h-árdaadhaire dhóibh, do réir mar léightear
 'san 15 caib. de Ghníomharthaibh na nAbstal. Agus fós is do
 Pheadar do gheall Críost eochraca an fhlaithis neamhdha,
 agus is air fós do gheall Sé a Eagluis féin d'áitiughadh, do
 réir Mátha 'san 16 caib., mar a n-abhair — ‘Is tusa
 Peadar (ar sé), agus is ar
 an gcarraig so áiteochad Mo Eagluis féin,’ agus is duit bhear
 eochracha an fhlaithis neamhdha. Is ionann an charraig ar i
 n-áiteochadh an Eagluis agus Peadar, agus is ionann na h-eochracha
 úd an fhlaithis neamhdha agus an cumas sgaoilte nó ceangailte
 thug Críost do Pheadar mar árd-chomharba ina ionad féin ós
 cionn na h-Eagluise go coitcheann. Do gheall fós Críost do
 Pheadar nach rachadh claonadh ná claochlódh ina chreideamh
 go bráth, agus adubhairt ris (ar mbeith daingean dó féin ina
 chreideamh) a dhearbhraithreacha — eadhon, na Críostuighthe
 i gcoitchinne, do dhaingniughadh ina gcreideamh, d'á chur i
 gcéil gurab de do righne Sé ceann feadhma agus baránta buidhne
 in gach nídh do bhuainfeadh re na gcreideamh. Ag so mar
 adubhairt, ag labhairt le Peadar (do réir mar leightear 'san
 22 caib. ag Lúcás) — ‘Do ghuidhe-sa (ar sé) ar do shon ionnus
 nach rachadh do chreideamh i n-eaguibh. Agus ar bhfilleadh dhuit
 daingnidh ina gcreideamh do dhearbhráithreacha féin.’ Tuig,
 a leightheoir, gurab iontuigthe dhuit as an uachtarántacht so
 d'fhág Críost ag Peadar re h-ucht dulta ar neamh Dhó, mar go
 ndearnadh Sé biocáire dhe ar an dtalamh, nó comharba
 coitcheann ós cionn na hEagluise go h-uile; gurab í toil
 Chríost an rim céadna sin do choiméad i bhflaitheas na
 hEagluise maille re h-aon chomharba do bheith i n-árd-fhlaitheas
 na hEagluise go h-uilidhe. Agus fós is córaide dhúinn a thuigsin
 mar so — gurab í an Eagluis bean Chríost, agus d'a réir sin
 gurab í an aiceacht d'fhág Sé aice dhlightheas sí do choiméad
 do shíor; agus is í an aiceacht sin aon cheann amháin feadhma do


---

p.5



 bheith ag a follamhnughadh agus ag a stiúradh go hiomlán.
 Is móide is ionntuigthe gach nídh dhíobh so méid an ghrádha
 do bhí ag Críost do'n Eagluis, do réir mar leightear 'san 4
 caib. de na Cainticibh, agus fós mar do dhearbhaidh Sé féin
 méid an ghrádha céadna, mar gur fhulaing Sé bás ar son na
 hEagluise sin, do réir Phóil 'san 5 caib. ad Ephesians.
 Is córaide fós an aiceacht so do choiméad go bhfuil sé d'á
 chur i ngníomh ag prionnsadhaibh na hEagluise, agus go n-abair
 **Tertullian** anns an 22 caib. de'n leabhar do sgríobh ar an
 teitheadh dleaghthar do dhéanamh le linn inghreama do bheith
 ar dhuine tré n-a chreideamh. ‘Ní rachaidh (ar sé) creideamh
 Pheadair ar gcúl go bráth.’ Agus neartuigh sé fírinne na
 neithe so i mbriathraibh Lúcáis 'san 22 caib. mar adubhairt
 Críost gur ghúidh Sé a Athair ar son Pheadair, ionnus nach
 rachadh a chreideamh i mbáthadh. Adhmuid na hEiricidh féin do
 shochair na guidhe so, go raibh an creideamh gan lot gan
 leónadh ag a coiméad ag lucht ionaid Pheadair — eadhon, ag
 na Pápadhaibh do bhí 'san Róimh ar feadh cheithre cheud
 bliadhan, agus ní fhéaduid a áitiughadh nó a chruthughadh gur
 truaileadh an chreidimh so i n-aon Phápa d'á dtáinig ó
 shoin i leith. Dá bhrigh sin caithfid a admháil go bhfuil
 an creideamh so gan truailleadh ag an bPápa, agus d'á réir
 sin gurab é an teagasg dobheir uaidh is ionchoiméadta anns
 na neithibh bhuaineas re creideamh, óir is é is aoin-stiúrthóir
 ar an Eagluis agus fós ní bhfuil gné
 uachtarántachta 'san mbith is mó sochar agus onóir ioná
 an t-árd-fhlaitheas d'árab ainm Monarchia — eadhon, aon
 árd-fhlaitheas amháin ós cionn na flaitheasaibh. Ar dtús
 is follus nach bhfuil uachtarántacht ann is mó onóir ioná
 so. Is dearbh fós gurab í is socaruidhe ann, óir is móide
 dobheirtear na cineadhacha chum creidimh cumas do bheith
 ag aon duine amháin ar na Críostaighthibh i gcoitchinne. Is
 lughaide fós bheidheas imreasán ná easaontacht idir na
 Críostuighthibh aon aodhaire amháin do bheith ós a gcionn
 ag a mbeidheadh ar a chumas smacht do dheunamh orra, agus is
 móide sochar coitcheann na hEagluise é, ionnus dá
 mbeidheadh aon phunc creidimh nó malairt caileandair, nó a
 ionshamhail eile sin d'imreasán eadtorra go mbeidheadh aon
 duine amháin d'á ngéilfidís leath ar leath. Ní fuláir
 fós aon cheann amháin do bheith ann do ghairm na
 gcomhairleadh i gcoitchinne ina ndeuntar críochnughadh
 dlightheamhuil ar na neithibh bhuaineas re beusaibh nó re
 creideamh na gCríostuightheadh. Ní fuláir fós aon
 cheann amháin do bheith ar an Eagluis, ionnus go mbeidheadh
 corp misticthe na hEagluise ar aon bheusaibh amháin go
 h-iomlán.


 Is uaisle gan imreasán an soisgeulta so againn-ne ioná
 Eagluis an tsean-rachda; maiseadh is ar aon árd-fhlaith
 amháin do bhíodar ag stiúradh do ghnáth — eadhon, árd-easbog
 Ierusalem. Is ionntuigthe dhúinn gurab


---

p.6



 córa aon árd-fhlaith amháin do bheith ag riaghlughadh na hEagluise
 soisgeulta ioná sin — eadhon, Pápa na Róimhe, ag a bhfuil
 diaigh in diaigh sealbh cathaoireach Pheadair; óir d'fhág
 Peadar féin Linus Pápa i n-a seilbh thar éis, mar a raibh
 Peadar cuig bliadhna fichead i bhFlaitheas,
 nó gur crochadh ann é, do
 réir mar adeirid na sean-ughdair do bhí i bhfior-thosach na
 hEagluise ann, mar atá St. Dionysius 'san eipisdil do sgríobh
 chum Timotheus agus Hieronymus, mar a sgríobhann ar na daoinibh
 oirdhearcacha, agus St. Ambrosius 'san seiseadh seanmóir, agus
 Eusebius 'san leabhar do sgríobh ar na h-aimsearaibh, agus
 Irenaeus 'san treas chaibidil de'n treas leabhar agus
 St. Aibhistín 'san dara caibidil de na cheithre seanmóiridhe
 fichead do sgríobh ar na naomhaibh, gurab i bPeadar amháin
 do fíoradh aondacht na h-uile aodhaireadh. Adeir Cyprianus
 'san 45 Eipisdil chum Cornelius gurab í an Eagluis Rómhánach
 is máthair agus is préamh do'n Eagluis Chatoilice. Adeir
 St. Ambrosius, ag sgríobhadh ar an dtreas chaibidil de'n chéad
 Eipisdil do sgríobh Pól chum na gCoirinnteach, nidh as a
 dtuigthear gurab ag an bPápa atá uachtarántacht ar an
 Eagluis go h-iomlán. ‘Acht gidheadh gur le Dia (ar sé)
 an uile go h-iomlán, goirtear teach Dé de'n Eagluis d'árb
 stiúrthóir an Pápa Damasius.’ Tig Isodorus leis an nidh
 céadna so 'fan Eipisdil dheighionaigh do sgríobh chum
 Eugenius, Easpog Toledo. ‘Acht gidheadh atá (ar sé) dignit
 agus comhacht na hEagluise arn-a dháil do'n uile Easpog
 Catoilice, maiseadh atá arn-a thoirbheirt go leithleachuis
 d'Easpog na Róimhe go prímhléideach, amhail ceann ós
 cionn na mball, ar marthain go síorruidhe.’


 Tig S. Bearnárd leis an nídh céadna 'san t-ochtmhadh caibidil de'n dara
 leabhar do sgríobh chum Eugenius. ‘Is é an Pápa (ar sé)
 prionnsa na nEaspog agus Peadar i gcomhachtaibh; agus ní
 h-é amháin is árd-aodhaire ar a chaorchaibh, acht fós
 is árd-aodhaire ar an uile aodhairibh.’ Adeir S. Aibhistín
 'san t-ochtmhadh caibdil de'n dara leabhar do sgríobh
 ar ghrásaibh Chríost agus ar pheacadh an tsinnsir nach
 féidir an Eagluis Rómhánach do mhealladh. Adeir fós
 Eusebius, 'san chéad eipisdil, ag labhairt ar an Eagluis
 Romhánaigh — ‘Ag so (ar sé) an Eagluis gan truailleadh
 in ar coiméadadh riamh an creideamh Catoilice.’


 Is follus do réir na n-ughdar so, agus iliomad úghdar eile
 nach luaidhtear linn do'n chor so, gurab í ár nEagluis-ne
 an aon Eagluis fhírinneach, agus gurab ag na Pápadhaibh
 diaigh i ndiaigh atá sealbh árd-fhlaithis na hEagluise
 céadna: agus is uime tugadh na h-eochracha do Pheadar ionnus
 go mbiadh cur agus cumas aige féin agus ag a chomharbuibh ar
 an Eagluis i gcoitchinne. Is córaide dhúinn a thuigsin mar
 so, mar adubhairt Críost 'san 28 caib. ag Matha, go dtugadh
 na h-uile


---

p.7



 chomhachta ar neamh agus ar talamh dhó, an tan
 adubhairt, ag labhairt ris na hAbstalaibh — ‘Do dáileadh
 (ar sé) na huile chomhachta dhamhsa ar neamh agus ar talamh;’
 agus mar adubhairt arís ag Eoin 'san 20 caib. — ‘Amhuil do
 chuir m'athair mise (ar sé), mar an gceudna cuirim-se sibhse’;
 agus arna radh sin, do shéid fútha, agus adubhairt
 riú — ‘Glacaidh an Spiorad Naomh. An dream ag a maithfidhe
 a bpeacaidhe dhóibh atáid maithte aca.’
 etc. Is iontuigthe as an dá áit so go bhfuil árd-fhlaitheas
 'san uile nidh bhuaineas le creideamh, agus go prionsapálta
 ag an bPápa is comharba coitcheann ag Peadar i dtalmhain, amhuil
 adubhramar shuas; óir is maille re comhachtaibh ar
 talamh agus ar
 neamh do cuireadh Críost, mar adubhairt Sé féin thuas 'san
 23 caib. ag Matha, agus gurab ar an gcrích gcéadna sin do
 chuir seision Peadar, agus cách uile ó shoin anuas. Ní
 féidir a mheas nach maille re comhtachaibh ar talamh agus ar
 neamh do chuir iad; agus créad is iontuigthe as sin acht go
 bhfuil árd-fhlaitheas aca amhuil adubhramar, agus gurab é
 Pápa na Róimhe atá i seilbh an árd-fhlaithis sin. Is
 córaide so do chreideamhuin, go n-admhuid drong mhór de na
 hEiricibh go rabhadar Pápaidhe i seilbh an árd-fhlaithis úd
 Pheadair, agus nach feudaid áitiughadh go ndeachaidh aon
 Phápa d'á raibh ann ó aimsir Pheadair aleith chum
 éiriceachta.


 Ag so fós mar adeir **Luther**, ag admháil uachtarántacht do
 bheith ag Pápadhaibh na Róimhe ós cionn na hEagluise go
 h-iomlán, do réir mar leightear 'san 60 Conclúid do sgríobh
 chum an Phápa d'ár bh'ainm Leo. ‘Is cóir (ar sé), maille
 re cadhus nó reverence, géille 'san uile nidh do'n
 uachtarántacht Pápamhuil.’ Adeir sé fós in eipisdil
 d'áirighthe nidh thig leis an nidh gcéadna. ‘Admhuim (ar sé)
 go bhfuil an iomad de Chríostamhlacht maith; agus fós admhuim
 go bhfuil an Scrioptúir agus
 na h-eochracha fírinneacha re maitheamh
 na Bpeacaidhe ag an bPápamhlacht.’


 Ag so síos sompla as a dtuigfidhear gurab le Peadar do bhuain
 stiobhardacht coitcheann do dheunamh ar an Eagluis, agus mar an
 gceudna le luchd a ionaid. Oir is é Peadar do chuir Martialis
 do'n Ghasguinn, agus is é Clement, an dara Pápadh andiaigh
 Pheadair, do chuir St. Denys go Párís na Fraince; agus
 Stiabhna,
 an ceathramhadh Pápadh ar fhichid, do chuir **Bonifacius Moguntinensis**
 do'n Ghearmáin; agus Celestinus, an 44 Pápa, do chuir Pádruig
 go hEirinn; agus Gréagóir Mór, an 65 Pápa, do chuir
 S. Aibhistín Manach go Sacsaibh; agus mar sin do mhórán de
 Pápadhaibh eile do chuir oiliomad de dhochtúiribh eagnuidhe fá
 chríochaibh éagsamhla na cruinne nach áirmhighthear linn de'n
 chor so; agus is follus do réir a ndubhramar nach bhfuil ann
 acht aon Eagluis amháin, agus gurab'é comharba Pheadair stiúras
 an flaitheas sin.


 Do labhramar ar aondacht na hEagluise go soiche so.


 An dara coingheal, an Eagluis do bheith coitcheann, do réir mar adeir


---

p.8



 Daibhí Rí 'san 18 Sailm, ag tairngire na n-Abstal agus na
 hEagluise. ‘Dochuaidh (ar sé) foghar na druinge úd 'san uile
 talmhain.’ Ionann an focal úd ‘dochuaidh,’ do réir na nEabhrach, agus
 atá chum teachta. Ader fós Daibhí Rí, 'san 71 Sailm, ag tairngire
 go mbiadh árd-fhlaitheas coitcheann ag an Eagluis ar feadh na
 talmhan. ‘Biadh sí i bhflaitheas (ar sé) ó mhuir go muir, agus
 ó'n abhainn go teórannaibh cruinne na talmhan.’ Adeir Isaias
 'san treas chaibidil — ‘Biadh aithne ormsa (ar sé) ag an uile
 dhuine ó bheag go mór.’ Tig Eoin leis an nidh so 'san seiseadh
 caibhidil, agus Pól 'san chéad chaibidil ad Colossianos, agus
 'san deachmhadh caibidil chum na Rómhánach, agus dá n-abradh
 **Luther** nó **Calvin** nach bhfuil an creideamh so aguinn-ne, aca
 féin, ná ag na Turcachaibh, agus dá réir sin nach creideamh
 coitcheann é, bíodh a fhios aca nach é adhbhar fá ngoirtear
 coitcheann de go mbí sé anaoin-feacht agus in aon uair i
 gcríochaibh an domhain; acht is uime adeirthear coitcheann ris,
 do bhrigh nach bhfuil críoch anns an gcruinne acht críoch in
 a bhfuil, in a raibh, nó in a mbiadh sé. Agus fós ní bhfuil
 aon rioghacht de thrí ronnaibh an domhain nach raibh sé ann,
 mar is follus as imtheachtaibh na nApstal, do réir Abdias: óir
 do craobhsgaoileadh an creideamh le Peadar agus le n-a
 dheisgiobalaibh 'san Iodáill agus 'san bhFrainc agus 'san
 Ghearmáin: le S. Seam do'n Easbáin; le S. Aindreas do'n
 Thracia;
 le Philip do'n Scythia; le Maitias do'n Aethiopia; le Simon agus
 le Marcus do'n Egypt; le Parthalán do'n India Shoir, agus
 mar sin do chách anns na ríoghachtaibh eile ó shoin amach. Agus
 dá mbiadh ina cheist ar **Luther** nó ar **Chailbhin** cia an creideamh
 do craobhsgaoileadh leó-san, bíodh a fhios aca gurab'é an
 creideamh do ghabhas leis an Aifrionn do craobhsgaoileadh leó ann,
 do réir Irenaeus naomhtha, do mhair go grod andiaigh na nAbstol,
 agus do bhí go minic i gcaidreamh na muinntre do bhí ag éisteacht
 re seanmóiridhibh na nAbstol. Ag so iomorro mar adeir 'san
 treas chaibidil de'n treas leabhar, ag labhairt ar an aimsir úd
 na nAbstal. ‘Dobhí (ar sé) iodhbairt an Aifrinn an tan sin d'á
 ofrálughadh 'san uile áit.’ Agus dá n-abradh **Luther** nó **Calvin**
 nach cóir Eagluis coitcheann do ráidh le n-ár nEagluis-ne,
 do bhrigh go bhfuil sí arn-a cíorbadh, bíodh a fhios aca nach
 lughaide is córaide bile do thabhairt ar an gcrann mhór bhíos
 ar an mágh go dteasgfaidhe a dhó nó a thrí de na foigheugaibh
 dobhiadh ar dhe, mar an gceudna ní lughaide dleaghthar Eagluis
 choitcheann do ghairm de'n Eagluis Rómhánaigh go bhfuilid a dó
 nó a trí d'fhoigheugaibh arna dteasgadh dhi, mar atáid
 Múraighe, Turcaighe, agus Eiricidhe. Is córaide fós a thuigsin
 nach é an creideamh do craobhsgaoileadh leis na hAbstalaibh
 an creideamh d'á ngéilleann **Luther** agus **Calvin**; óir adeirid
 so nách ó


---

p.9



 naomh ná ó Abstal, ná ó duine 'san mbith fuaradar
 féin creideamh, acht gurab'é an Spiorad Naomh do sheol dóibh
 é; agus go raibh daillchíach agus dorchadus ar an bhfirinne nó
 gur thoil le Dia iad féin do thoghadh chum soluis an chreidimh
 do thabhairt do na cineadhachaibh. Is uime sin fós
 adeir **Luther** 'san leabhar do sgríobh ar chur an
 Aifrinn ar gcúll, ‘Admhuidhim ar dtús (ar sé) do'n droing atá
 ar tí bheith ag creimeadh orm gurab contrárdha d'órdughadh na
 hEagluise atáim ag teagasg an Aifrinn do chur ar gcúl.’. Agus
 adeir 'san dara h-airteagal do'n leabhar do sgríobh anaghaidh Rí
 na Sacson nach bhfuil suim aige féin dá mbiadh míle S. Aibhistín
 agus míle St. Cyprianus ina aghaidh. Adeir fós 'san leabhar do
 sgríobh ar an Aifrionn bpríomháideach nach bhfuil suim aige
 féin anns na Pápadhaibh tré bheith ag bagairt na hEagluise
 agus na n-aithreach air, do bhrigh nachar bh'iongnadh leis é
 féin do bheith ina bhreitheamh orra, agus fós ar na faidhibh
 agus ar na hAbstalaibh agus ar na hAingealaibh le bréithir
 Chríost. Tig **Calvin** leis so 'san 18 caib. de'n 4 leabhar
 d'á Institute. Adeir fós **Luther** anns an gcaibidil ro sgríobh ar
 na hAithreachaibh 'san dara leabhar Comhagallamha ro sgríobh:
 agus **Calvin** 'san dara caibidil agus 'san ceathramhadh leabhar
 d'á Institute go ndeachaidh an Eagluis go léir i mbáthadh
 agus ar seachrán no go dtángadar féin. Gidheadh adeir Cyprian
 'san 76 eipisdil, briathar fá n-a b'iontuigthe nach cóir géille
 do'n mhuinntir so thréigeas úghdarás na hEagluise agus
 barántus na nAithreach. ‘Ní féidir a ghabháil mar easpog
 (ar sé) an té dobheir táir agus tarcuisne ar seanchuimhne
 soisgealda abstalda, agus nach leanann lorg aon duine eile acht
 thionnsgnas uaidh féin.’ Is follus fós gur contrárdha d'á
 chéile do bhí an craobhsgaoileadh dorinneadh leis no hAbstalaibh
 agus creideamh Liútair agus **Chailbhin**. Oir adeir S. Seam
 (Eipisdil Chatoilice Absdail Sheumais), 'san dara caibidil, gur
 marbh an creideamh gan deagh-oibreachaibh; agus adeir Pól 'san
 13 caib. de'n chéad Eipisdil chum na gCoirinteach nach foghnann
 sé gan an grádh mar aon ris. Gidheadh adeir **Calvin** gur leór
 an creideamh amháin ina aonar. Leightear arís ag Matha 'san
 19 caib. agus 'san 20 caib. gur cóir aitheanta Dé do
 choiméad. Adeir **Luther** nach cóir a gcoiméad, agus nach féidir a
 gcoiméad. Adeir S. Seam 'san 20 caibidil gur leor do dhuine chum
 Eiriceachta do dheanamh dul ar seachrán i n-aon phunc amháin de'n
 reacht. ‘Gidhb'é (ar sé) choiméadas an reacht go h-iomlán go
 h-aon phunc, agus chaillfeas an t-aon phunc sin de, atá cionntach
 'san iomlán.’ Adeir **Chrysostomus**, ag cur gluaise ar an gcéad
 chaibidil chum Galatas, briathra thig leis an nidh céadna.
 ‘Gidhb'é ar bith (ar sé) chuireas bun-os-cionn aon phunc
 d'á laighead de'n chreideamh fholláin truaillighthear


---

p.10



 an t-iomlán leis.’ D'á bhrigh sin is follus gurab Eiricidhe an drong
 adubhramar, agus gach n-aon doghnídh lorguireacht nó leanmhuin orra,
 tré bheith bun-os-cionn do'n Scrioptúir, amhuil do h-aithriseadh
 linn thuas.


 Is follus as na h-ionadaibh so, agus as mórán
 d'ionadaibh eile, nach ionann an creideamh do craobhsgaoileadh
 leis na hAbstalaibh agus leis na soisgeulaibh agus na seachráin
 do síol-chuireadh leis na saobh-ughdaraibh le a bhfuil ár
 gcointinn de'n chor so. Measaim fós gurb'é an connlughadh atá
 ag a dheanamh anois ar an Eagluis Rómhánaigh do tharngair Eoin
 'san seiseadh caibidil de Leabhar na Taisbeantadh, mar a n-abar — ‘I
 bhfóircheann na h-aimsear (ar sé) connlóchfar na flaithis
 i gcosamhlacht leabhar druidte.’ Ionann sin re a rádh agus go
 mbiadh an Eagluis arn-a connlughadh i samhuil leabhair iata. Ná
 measadh an t-Eiriceach gurab ionann dáil do chonnlughadh na
 hEagluise againn-ne agus d'á Eagluis féin; óir do bhí ár
 nEagluis-ne craobhsgaoilte ar feadh na cruinne, mar is follus
 as stáraidhibh inchreidte: agus fós is iomdha comharthadh ar
 sin mar atáid cealla agus ceoláin teampuill agus mainistreacha,
 agus iomad de shéaduibh uaisle éagsamhla i gcríochaibh eile
 an domhain. Agus dá n-abradh **Luther** nó **Calvin** nach luighde
 is maith a nEagluis féin go mbiadh sí arn-a connlughadh i
 gcluid nó i gcúlaire de'n chruinne, éisteadh sé ris an
 gealladh thug Dia do Abraham 'san 22 caib. de Genesis — 
 ‘Beannochadh (ar sé) ad' shíol uile treabha na talmhan, agus biadh
 líonmhar ar mhuir agus ar tír, agus anns an árd-thuaidh agus
 anns an árd-fhoir, agus anns an Aifric, agus biadh do shíol
 mar ghainimh na talmhan. Beannochad ionnad-sa agus ad' shíol
 uile treabha na talmhan.’ Agus d'eagla go measadh **Luther** nó
 **Calvin** gurab i nEagluis an tsean-reachta do bhí comhlionadh na
 gealladh so, bhíodh a fhios aca nachar craobhsgaoileadh
 creideamh an chinidh Iudaigh, agus d'á réir sin nach é
 creideamh an tseanreachta do gealladh do chraobhsgaoileadh ann.
 Agus is córaide a thuigsin mar so, go n-abair Pól 'san
 gcúigeadh caibidil chum Galatas, ag míniughadh an bhoill úd
 'san tsean-reacht gurab'é an nidh chialluigheas an síol úd
 do bheannochadh na huile treabha — eadhon, Críost.


 Ag sin do'n chreideamh Chatoilice do bheith coitcheann nó Catoilice.


 An treas choingheal atá ag an Eagluis mar atá bheith naomhtha.


 Is fíor gurab í ár nEagluis-ne atá naomhtha, mar is follus
 as gcruadhas crábhaidh ár nOrd Riaghalta, le a gcoiméadtar an
 reachd soisgeulda, agus i maighdeanas na n-ógh, agus i bhfuil
 na máirtíreach atá d'ár nEagluis-ne. Ní mar sin d'Eagluis
 na nEiriceadh agus ní féidir a bheith naomhtha, ar a mhionca
 bheirid miona móra, doghnídh méirdreachus, craos, agus
 droich-bhearta eile. Atáid fós dhá phríomh-locht anns na
 hEiricibh as nach féidir dóibh bheith naomhtha. An chéad
 locht díobh, méid


---

p.11



 
 an aindlighe doghnídh ar na sinnsearaibh
 tháinig rómpa an mhéid go mbreathnuidhid nach raibh an
 creideamh aca, agus d'á réir sin gur damnuigheadh iad uile;
 óir adeir Pól 'san gcúigeadh caibidil chum na nEabhrach nach
 féidir toil Dé do dheanamh gan creideamh; agus adeir sé 'san
 gceathramhadh caibidil chum Ephesus nach bhfuil ann acht aon
 chreideamh amháin. Adeir **Luther** agus **Calvin** gurab iad féin
 fuair an creideamh sin ó'n Spiorad Naomh, agus nach raibh sé
 ag aon neach d'á sinnsearaibh. Créad is iontuigthe as so
 acht gurb'é a mbreathnughadh
 ar a sinnsearaibh gurab Eiricidhe iad agus go ndeachadar go
 hIfrionn. Gidheadh is é adeir Dia do dhéanamh ris an droing so
 mhalluigheas d'á sinnsearaibh go ndlighid bás d'fhághail,
 amhluidh leightear 'san 20 caib. in Exodus. ‘Gidhb'é do
 dheunfaidh (ar sé) mallughadh ar a athair nó ar a mháthair
 cuirtear chum báis é.’ D'á réir so dlighthear bás do
 thabhairt do na hEiricibh an mhéid go ndéanuid mallughadh ar
 na sinnsearaibh ó'r fhasadar. An dara locht, méid na maslughadh
 dobheirid do Dhia, an mhéid go ndéanuid breugach é; óir
 adeirid gurab aca féin atá an creideamh, agus nachar frioth
 fios na fírinne le droing ar bith d'á dtáinig ó aimsir Chríost.
 Gidheadh atá sin contrárdha do'n ghealladh thug Dia do'n
 chine-daona, do réir mar léightear 'san 31 caib. ag Jeremias
 Fáigh. ‘Biadh m'aithne-se (ar sé) ag an uile dhuine ó bheag
 go mór.’ Tuig má's fíor an nidh adeir **Luther** agus **Calvin** nach
 fíor an nidh adeir Dia ag labhairt i mbeul an faidhe; gidheadh
 fágaim fá breathnughadh an leightheora cia córa a mheas an
 fhírinne do bheith ag Jeremias nó ag **Luther** nó ag **Calvin**.
 Do gheall Críost ag Eoin 'san 14 caib. go gcuirfeadh an Spiorad
 Naomh chum na nAbstol. ‘Seolfad dóibh an uile fhirinne (ar sé),
 agus fanfad ina bhfochair go síorruidhe.’ Adeir Críost 'san 28
 caib. ag Matha — ‘Biadh mise (ar sé) mar aon libh go síorruidhe
 nó go fóircheann an tsaoghail.’.


 Is follus as na comhráidhtibh so go raibh an Spiorad Naomh ag
 deunamh treoradh do'n Eagluis agus d'á stiúradh i bhfírinne
 an chreidimh; go bhfuil agus go mbiadh go deire an domhain gan
 cead do bhreugaibh **Luther** ná **Calvin**. Adeirid fós gurab
 cruadhálach leathrannach Críost mar nachar thoil leis sochair
 a pháise ná solus an chreidimh fhírinnigh do bheith ag aon
 duine ó aimsir na nAbstal nó go dtángadar féin. Adeirid
 gurab aindlightheach Críost an mhéid gur cheil Sé solus an
 chreidimh fhírinnigh ar na máirtíreachaibh do dhoirt a bhfuil
 d'á ghrádh, agus na maighdeana do choiméad a n-óigheacht ina
 onóir, agus ar na coinfeasóiribh d'fhulaing go minic bruid
 agus braighdeanas ar A shon, an mhéid gur cheil Sé fírinne
 an chreidimh orra, do réir Liútair agus **Chailbhin**.


 Is leor a ndubhramar de na trí coinghiolaibh úd na hEagluise.
 Gidheadh dá n-abradh **Calvin** nach bhfuil Eagluis so-fhaicsiona
 ann ag a mbiadh aon


---

p.12



 árdfhlaith amháin ós a cionn, acht gurab
 Eagluis do-fhaicsiona i neulaibh neimhe atá ann, cionnas
 dobhearadh freagradh ar Chríost mar a n-abair 'san 18 caib. ag
 Matha — ‘Dá ndeárnadh do bhráthair aindlighe ort (ar sé),
 cionntaigh é idir thú féin agus é, agus muna ngabhadh sin
 greim de, tabhair duine nó dias do láthair, agus muna
 n-éisteadh riú sin, innis do'n Eagluis é, agus muna n-eisteadh
 ris an Eagluis, bíodh meas Págánaigh nó poibliocánaigh agat
 air.’ Fiafraighim annso de **Chailbhin**, dá mbadh Eagluis do-fhaicsiona
 i neulaibh neimhe dobhiadh ann, créad an toisg fá n-aibeoradh
 Críost casaoid do dhéanamh ria; óir dob diomhaoin Dó a rádh
 re duine casaoid do dhéanamh ris an Eagluis nach tiubhradh
 freagradh, nach faicfeadh, agus nach cluinfeadh; agus do bhrigh
 go gcaithfeam a rádh gurab diomhaoin an chomhairle thug Críost,
 nó gurab breugach an nidh adeir **Calvin**. Is córuide dhúinn a
 rádh gur breugach an nidh adeir **Calvin** ioná gur diomhaoin
 comhairle Chríost. Tig leis so an tairngire dorighne Solamh i
 bpearsain na hEagluise, amhail leightear 'san chéad chaibidil
 de na Cainticibh, mar a n-abair, ‘Atáim dubh (ar sé), gidheadh
 atáim áluinn.’ Ionann sin re a rádh agus go mbeidís peacaigh
 agus fíréin 'san Eagluis. Má táid peacaigh agus fíréin
 innte is follus go bhfuil so-fhaicsiona; óir ní do'n Eagluis
 an dream atá i n-Ifrionn, agus ní bhfuilid peacaigh i
 bhflaitheas Dé. Ní admhann **Luther** ná **Calvin** purgadóir do
 bheith ann: ar an adhbhar sin caithfid a admháil go bhfuil
 Eagluis eile ann in a bhfuilid peacaigh mar aon le fíreunaibh
 agus is í sin cruinniughadh na gCríostuightheadh atá so-fhaicsiona
 ionnta féin; agus ar an adhbhar sin, gan chead do
 **Luther** ná do **Calvin**, atá an Eagluis sofhaicsiona ann.


 Ag so síos suidhiomh as a n-áiteocham anaghaidh **Chailbhin**
 go bhfuilid fíréin agus peacaigh 'san Eagluis. Leightear 'san
 25 caib. ag Matha fáithsgeul ar na chuig mhaighdeanaibh leamha
 agus ar na chúig mhaighdeanaibh chríonna, as a dtuigthear linn
 go bhfuilid peacaigh agus fíréin anns an Eagluis, gan chead
 do **Chailbhin**, adeir nach bhfuil duine ar mbith de'n Eagluis
 acht fíreun, agus dá mionca doghnídh duine peacadh marbhthach,
 go múchtar solus an creidimh ann, agus dá brigh sin go mbí
 ina gheug arn-a theasgadh de chorp na hEagluise. Is follus
 anns an gcúigeadh caibidil ag Matha go bhfuil an Eagluis
 so-fhaicsiona, mar go samhluigheann sé í re cathair do bhí
 arn-a suidheaghadh ar sliabh; óir is suras an chathair sin
 d'fhaicsin, mar sin is furasda an Eagluis samhluighthear léi
 d'fhaicsin. Is follus fós, i mbriathraibh Phóil, go bhfuil
 an Eagluis so-fhaicsiona, mar a n-abair 'san gceathramhadh
 caibidil ad Ephesus, ‘Do chuir Dia (ar sé) abstail agus
 faidhe, aodhaireadha agus teachtairidhe agus stiúrthóiridhe
 do chríochnaighthe an obair timpireachta


---

p.13



 d'áitiughadh chuirp Chríost.’ Is follus as na briathraibh so go
 ndeárna Dia baill agus geuga de'n Eagluis de'n droing úd do bhí
 sofhaicsiona ionnta féin, agus d'á réir sin go bhfuil
 an Eagluis dárab geuga iad so-fhaicsiona
 innte féin. Adeir Pól 'san 15 caib. chum Titus
 nidh as a dtuigfeam go bhfuil órdughadh sofhaicsiona 'san
 Eagluis, mar go ndubhairt re Titus — ‘Orduigh (ar sé) ar feadh
 na cathrach sagairt agus easbuig,’ d'á chur i gcéill gurab iad
 na heasbuig fa huachtaráin ós cionn na hEagluise — eadhon,
 na Críostuighthe do bhí sofhaicsiona ionnta féin. Thug
 Peadar an fuagradh céadna do'n chléir go huile, mar leightear
 'san gcúigeadh caibidil de Ghníomharthaibh na n-Abstal. Is
 follas i mbriathraibh S. Aibhistín, 'san 36 caib. de'n dara
 leabhar ro sgríobh anaghaidh Chrysogonus go bfuil an
 Eagluis so-fhaicsiona. ‘Atá (ar sé) deallraightheach a solus do'n
 uile dhuine.’ Tig **Chrysostomus** leis so 'san gcathramhadh Homilia
 ro sgríobh ar an seiseadh caibidil ag Isaias. ‘Is fusa (ar
 sé) an ghrian do mhúchadh ioná an Eagluis do dhorchughadh.’
 Is follus as na h-ionadaibh so gur breugach an dá nidh adeir
 **Calvin** — an chéad nidh go mbiadh an Eagluis do-fhaicsiona idir
 neullaibh; an dara nidh go dtréigfeadh an duine a chreideamh
 gach uair do dhéanadh peacadh marbhthach, agus dá réir sin
 nach biadh aon duine 'san éagluis acht fíreun. Dá
 nabradh **Luther** no **Calvin** nach bhfuil an focal so ‘Aifrionn’
 'san mBíobla, agus d'á réir sin
 nach ceart cion do bheith air, mo fhreagradh orra ar dtús nach
 bhfuil an focal so ‘Tríonóid’ 'san mBíobla; acht gidheadh atá
 an nidh chialluighthear leis ann; mar an gcéadna gion go bhfuil
 an focal so ‘Aifrionn’ 'san mBíobla; atá an nidh chialluighthear
 leis ann, do réir mar leightear ag Lucas 'san 22 caib. de dháil
 an tsuipéir do na hAbstalaibh; agus muna gcreideann **Luther** agus
 **Calvin** an focal so ‘Tríonóid,’ agus gan é 'san mBíobla acht
 an nidh chialluighthear leis, is iongnadh dhóibh nach creidid an
 focal so ‘Aifrionn,’ tré gan a bheith 'san mBíobla acht an nidh
 chialluighthear leis, do réir mar a gcruitheocham 'san chéad
 chaibidil de'n tráchtadh so.


 An dara freagradh bheirim ar an droing gcéadna, gurab leór
 sean-chuimhne sinnseardha agus ughdarás na hEagluise, d'árab
 ainm — do réir Phóil, 'san treas chaibidil de'n chéad
 Eipistil chum Timotheus — fundaimeint na fírinne — d'á
 dhíon gurab ionghabhtha an t-Aifrionn. Agus dá n-abradh
 Eiriceach 'san mbith d'ár lean an drong úd nach cóir aon
 nidh do chreideamhuin acht an nidh atá 'san Scrioptúir, mo
 fhreagradh air nach cóir aon nidh do chreideamhuin ar aon
 chor acht an nidh atá 'san Scrioptúir sgríobhtha nó na
 neithe tuigthear as an Scrioptúir, mar atá sean-chuimhne
 shinnsear, d'árb ainm traditio, ar a bhfuil an oiread measta
 ag Pól agus atá ar an Scrioptúir sgríobhtha, do réir mar
 léightear 'san


---

p.14



 dara caibidil de'n dara Eipistil do sgríobh
 sé chum Thessalonicenses, mar a n-abair — ‘A bhráithreacha
 (ar sé) déanaidh seasamh agus congbhaidh an tsean-chuimhne
 sinnsear d'fhoghluim sibh maille re comhrádh agus maille
 re sgríbhinn.’ Créad is iontuigthe as an ionad so Phóil
 acht go raibh an oiread measa aige ar shean-chuimhne dogheibhtear
 de chomhrádh béil agus do bhí ar an Scrioptúir sgríobhtha. Adeir
 Pól 'san treas chaibidil de'n
 dara Eipistil chum na gCoirinteach gurab iad an pobal fa h-eipistil
 do Chríost, agus nach le dubh do sgríobh í acht le Spiorad Dé bheó,
 agus nach i leacaibh cloch do sgríobh í acht i gcláraibh colluidhe an
 chroidhe. Adeir Pól,
 'san t-ochtmhadh caibidil chum na n-Eabhrach, nidh as a
 dtuigthear gurab mór de'n Scrioptúir do dáileadh do na
 daoinibh ina mbeulaibh. ‘Do b'fheárr (ar sé) mo dhlighe
 ina n-intinnibh dóibh,
 agus sgríbheochad ina gcroidhthibh iad.’ Tig leis so an nidh
 adeir Pól 'san dara caibidil do sgríobh sé chum Timotheus.
 ‘Na neithe (ar sé) dochualaidh tú uaim-se, maille re h-iomad
 a bhfiadhain, aithin do na daoinibh dísle iad, bhíos ionamhuil
 chum a dteagasg do chách.’ Adeir Críost 'san 16 caib. chum
 Eoin go raibh mórán aige féin le rádh nach feudfadaois do
 bhreith leó de'n chor sin, d'á chur i gcéill go seolfadh an
 Spiorad Naomh dóibh féin agus do'n Eagluis ina ndiaigh gach
 nidh éigeantach do bhuainfeadh le creideamh na gCríostuightheadh,
 agus fós is uime sin adeir Críost féin 'san 13 caib. ag Marcus,
 ag gealladh na neithe gcéadna, an tan dobheartaoi na
 gCríostuighthe chum ceiste tré na gcreideamh, nach laibheoraid,
 acht gurab' é an Spiorad Naomh laibheoraidh ionnta. Tig leis so
 fós an nidh adeirid na hAbstail 'san 15 caib. d'á nGníomharthaibh,
 ag a mhaoidheamh gurab ó'n Spioraid Naomh fuaradar na dlighthe
 do hórduigheadh leó. ‘Dochonnarcus (ar siad) do'n Spiorad
 Naomh, agus d'órduigh dúinne gan ualach ar bith do chur orraibh
 acht na neithe éigeantacha so.’ Bheirid Pól buidheachas 'san
 gcúigeadh caibidil de'n chéad Eipistil ro sgríobh chum na
 gCoirinnteach, tré mar do choiméadadar na h-aitheanta thug sé
 féin dóibh; gidheadh ní leightear gur sgríobh aon fhocal
 chúca riamh roimh an Eipistil so, ná fós gur fhág sé aon
 fhocal sgríobhtha aca; ar an adhbhar sin is follus gurab de
 chomhrádh béil d'fhág sé na haitheanta sin aca, agus d'á
 réir sin go dtugadaois fógartha agus aitheanta Dé i gcoiméad
 do na Críostaighthibh de chomhrádh béil. Ní bhfuil fós anns
 an Scrioptúir aon áit d'á rádh go follus gurab d'fhuil Mhuire
 go cinnte do ghabh Críost daonacht, acht amháin adeir gurab
 ó Mhuire do ghabh Sé daonacht, agus ní innsean cia aca ó
 shíol Mhuire nó ó n-a fuil; gidheadh creidid na
 hEiricidh féin gurab d'fhuil ró-ghlain Mhuire do ghabh an
 mhórdaonacht. Is iontuigthe
 as so go gcreidid na hEiricidh féin nidh nach bhfuil 'san
 Scrioptúir. Ní bhfuil 'san Scrioptúir aon áit adeir go
 follus rinn gurab aon


---

p.15



 phearsa amháin atá ag Críost in a bhfuilid
 dhá nádúr, mar atá nádúr dhiadha agus nádúr dhaonda, in
 a bhfuilid dhá thoil — eadhon, toil dhiadha agus toil dhaonda;
 gidheadh adeirid na hEiricidh (nidh nach iongnadh) go bhfuil
 siad ag Críost; agus ar an adhbhar sin creidid siad nidh nach bhfuil
 anns an Scrioptúir. Creidid siad baiste leinibh, creidid siad
 go bhfuil trí pearsanna
 anns an Tríonóid, agus nach bhfuil ionnta acht aon substaint
 amháin, gidheadh ní bhfuilid briathra foillsigheacha anns an
 mBíobla as a dtuigthear na neithe úd, ná mórán de neithibh
 eile nó go gcuireann an Eagluis gluais orra, ó's léi féin do
 bhuaineas dlighe Dé do mhíniughadh; agus atá fioghair
 ró-ghaolmhar
 do so ag Matha anns an 21 caib. mar a leightear — an
 tan do bhí Críost go caithréimeach ag dul go Ierusalem
 Domhnach na Phailme, ar mhuin asail, go dtug fá deara ar na
 hAbsdalaibh a matalaidhe do chur faoi ar an asal sul dorachadh
 d'á mharcuigheacht, d'á chur i gcéill nach dlighthear do na
 tuataibh dul do mharcuigheacht ná do mhíniughadh an Bíobla
 nó go gcuirid préaláididhe agus príomh-úghdair na hEagluise
 cumhdach air dóibh. Adeir fós Daibhidh Rí, anns an 18 Sailm,
 d'á tharrngaire, go síolróchuidhe an creideamh leis na
 hAbsdalaibh agus leis an Eagluis ina ndiaigh. ‘Rachaidh (ar sé)
 a bhfoghair ans an uile thalamh, agus rachaidh a mbriathra i
 gcríochaibh cruinne na talmhan.’


 Tuig, a léightheoir, gurab' é tharrngair Daibhidh annso go
 rachaidh briathra na droinge adubhramar go ciumhsaibh cruinne
 na talmhan, agus nach é adubhairt go rachaidh a sgríbhin, d'á
 chur i gcéill nach le Scrioptúir amháin doghnidhthear
 craobhsgaoileadh ar an gcreideamh, acht fós de chomhrádh béil
 d'á ngoirtear sean-chuimhne sinnsear.


 Adeir Eoin anns an treas Eipistil Chanonda nidh as a dtuigthear go
 mbí cion aige ar an teagasg do bhuainfeadh le creideamh dobheiread
 uaidh de chomhrádh béil. Ag so mar adeir — ‘Ar mbeith
 do mhórán agam re a sgríobhadh, níorbh'áil liom a chur i
 bpáipeur ná i ndubh chugaibh, óir atá dóigh agam (ar sé)
 teacht mar a bhfuiltí, ag labhairt libh beul ar bheul, ionnus go
 mbiadh sibh lán de gháirdeachus.’ As na hionadaibh so, agus as
 mórán d'áitibh eile anns an Scrioptúir agus anns na haithreachaibh,
 is iontuigthe gurab ionghabhtha sean-chuimhne sinnsear
 mar an Scrioptúir anns na neithibh bhuaineas re creideamh. Agus
 fós caithfidh lorgairidhe Liútair agus **Chailbhin** fiadhnaise do
 dheanamh leis so d'á n-aimhdheoin, de bhrigh go bhfuilid puinc
 d'á gcreideamh ris nach bhfuil Scrioptúir sgríobhtha aca,
 mar atá saoire do dhéanamh Diadomhnaigh, comaoin do ghlacadh
 uair anns an mbliadhain, Soisgeul Lúcáis do bheith ina
 Sgrioptúir, agus gan Soisgeul Nicodemuis, Mharcuis ná Thomáis
 do bheith ina Soisgeul, lá Cásga do bheith ar an Domhnach,
 agus saoire do


---

p.16



 dheunamh Lá Nollag, agus Lá Féile Coille, agus Lá
 Chínn an Dá Lá Dheug, agus Féile na nAbstal, agus fós is
 punc de chreideamh na Protestants gurab' é rí gacha críche
 is ceann ar Eagluis na críche sin, gidheadh a shlán fútha
 aon áit do thabhairt as an Scrioptúir le a n-áiteochaidh
 aon nidh dhíobh so thuas, agus go háirighthe ris an nidh ndeighionach
 so. Is fíor nó is follus go bhfuil an Soisgeul contrárdha dho,
 mar tugadh an monadh dochum Críost, agus mar a ndeárnadh
 Sé eidirdheallughadh idir uachtarántacht cille agus tuaite,
 an tan adubhairt — ‘Tabhair do Caezar a chuid féin (ar sé),
 agus do Dhia an nidh is leis féin,’ d'á chur i gcéill nach
 leis na rioghthaibh saoghalta acht cuid cuirp agus maoin na
 n-íochtarán, agus gur le Dia a gcoguais agus a n-anmna, agus
 d'á réir sin a gcreideamh; nó má théidh an rí i
 mbarántacht nó i seilbh choguas ná creideamh na n-íochtrán,
 ní thuigim créad an chuid de dhuine, do réir theagaisg
 Chríost, dobhearaidh uaidh féin do Dhia. Is córuide so do
 thuigsin mar so — an nidh leightear anns an 19 caib. de'n dara
 leabhar de Pharalipomenon, mar a gcuirthear i gcéill
 eidirdhealughadh do bheith eidir uachtarán cille agus tuaite;
 agus so an nidh leightear in Amarsas — ‘bhúr sagairt agus bhúr
 n-easboig biaid ina n-uachtaránaibh anns na neithibh bhuaineas
 re Dia. Biaidh fós Sabadias mac Ismael, atá ina dhiuic ar
 theach Judah, ina uachtarán ar na neithibh, nó na hoibreachaibh
 bhuaineas le hoifig an riogh.’ Is tuigthe dhuit, a leightheoir,
 as na háitibh reamhráidhte go bhfuilid comhachta speisialta ag
 na préaláidibh Eagluise ris na neithibh bhuaineas re cogús nó
 re creideamh, gan buain, gan barántacht ag na rioghaibh riú.
 Is iontuigthe dhuit fós as na neithibh reamhráidhte de chreideamh
 na Protestants ris nach bhfuil Scrioptúir aca sgríobhtha, agus
 fós atá go follus bonnoscionn do'n Sgrioptúir; ar an adhbhar
 sin ní dlighthear aithfir do bheith oruinn-ne fá neithibh d'ár
 gcreideamh do bheith ris nach bhfuil Scrioptúir sgriobhtha
 againn, agus fós nach bhfuil aon phunc d'ár gcreideamh contrárdha
 d'aon áit de'n Scrioptúir sgríobhtha; acht cheadna is saobh an
 chiall ó'n droing úd, mar chuirid rómpa aitheach go n-iomad
 ceann do dheanamh de'n NaomhEagluis Chatoilice is bean phósda
 do Chríost, an mhéid go gcuirid rómpa ceann do chur airthe
 anaghaidh gach críche anns an domhan mhór. Is líonmhar fós do
 líon olc agus urchóid anns na Protestants, an mhéid go gcuirid
 rómpa dlighthe d'órdughadh in a mbiadh gairm méirligh nó
 tréatúra do thabhairt ar Dhia Uile-chomhachtach. Agus dá mbiadh
 ina iongnadh ar aon cionnus, ag so an módh — do chuireadar
 rómpa tréatúireacht do dhéanamh do'n Aifrionn dárab
 substaint Críost, do réir mar chruitheocham anns an tráchdadh
 so shíos, agus is Dia Críost, do réir na Protestants; ar an
 adhbhar sin doghnídh tréatúir do Dhia an mhéid go ndéinid
 tréatúir do'n Aifrionn.




---

p.17


 Measaim, a léightheóir, nach bhfuil acht aigne iarnuidhe, no
 meanmna marmoir, nó inntinn adamaint, nó croidhe cloiche, nach
 geabhadh cailge ó ghoimh an ghlóir so (nidh nach iongnadh); óir níor
 frith i gcairt ná i gcroinic, i litir nó i leabhar, ó thús
 an domhain riamh sgeul is truaighe agus is diombaidhe 'ná a
 rádh go ndéantaidhe dlighthe ina n-órdóchaidhe fógradh
 méirligh, nó tréatúra, do bheith andiaigh Iosa Críost,
 d'a dhíbirt agus d'a dhiothchuir i ndiamhraibh agus i
 ndroich-bheilghibh, amhail ceithearnach coille, agus broid agus bás
 d'imirt ar gach n-aon d'á ngeabhadh ris. Acht, cheana, gidh
 atáid ráidhte na Protastúin comh follus soin ina mbréig,
 ionnus nach fiú iad freagra do thabhairt orra; thairis sin, ó
 dochuadhdar thar chiumhsaibh na córa, agus thar fóir na
 fírinne, do mheas mé freagra foirfe fulláin do thabhairt
 orra, do chosnamh agus do choiméad cirt agus córa an Chreidimh
 Chatoilice, agus go h-áirighthe anns an bpunc príonsabálta
 in a bhfuil ar n-imreasán riú — eadhon, i dtaoibh an Aifrinn,
 ionnus (tar éis mar chruitheóchas mé de shean-chuimhne
 sinnsear, agus de bhriathraibh an Bhíobla, gurab maith an
 tAifrionn) go mbudh follus as sin gach aon nach gabhann leis
 an Aifrionn gurab eiriceach é.


 Ag sin do reimhthionnsgnamh an tráchdadh sin; agus aitchim ar
 gach léightheóir léighfeas é, fá Dhia do ghuidhe fá'n
 dtráchtadh so do dhul i nglóire Dé agus i sochar do na
 gCríostaighthibh. Agus is móide atá féidhm againn Dia do
 ghuidhe, a throime fhearas Sé A fhearg orruinn, do réir mar
 chuireas aindlighthe na haimsire so i gcéill dúinn é, mar
 go gcuirid dealbhóiridhe an dlighe an manach agus an méirleach,
 an bráthair agus an bitheamhnach, an sagart agus an sladuighe,
 an cléireach Catoilice agus an ceithearnach coille i gcómhmheas
 agus i gcómhchlann a chéile, agus aon smacht amháin
 orduighthear do dhéanamh orra leath ar leath. Gidheadh
 má's cúis bhruide ná bháis ar dhuine bheith ina shagart
 nó ina bhráthair, nó cuing chrábhaidh do ghabháil, is
 éagcóir méad an mholta thug Críost d'Eoin Baisde; nó má's
 lochd ar dhuine bheith ina shagart, is éagcóir do bhí cion
 ag Dia ar Mhaoise agus ar Aarón agus ar Mheilcisideic do bhí
 ina shagart anns an SeanReacht, agus Críost féin, do réir
 Dáibhidh anns an 109 Sailm.


 Seathrun Céatuin, Sagart agus Dochtúir Diadha, ughdar na
 hoibre so; agus má tá nidh ar bith inbhéime ann, gabhadh
 gach léaghthóir mo leithsgeul, do bhrigh nach tré mhailís
 acht tré dhearmad atá ann.


---

p.19


An Chead Chaibidil,
 In a dtráchtar ar an Aifrionn, agus in a suightear an tAifrionn
 do bheith ar bun ó aimsir na nAbstal, agus ó shoin anuas.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


 Adeir Pól anns an 13 caib. de'n Eipistil do sgríobh chum na
 nEabhrach, nidh as a dtuigthear an tAifrionn do bheith ag á
 gnáthughadh anns an Eagluis re n-a linn féin — ‘Atá againn
 (ar sé) altóir ar nach feudaid an dream ar a ndeuntar
 timchill-theasgadh nidh d'ithe.’ Agus is é ainm ghoireas sé
 de'n altóir sin, ‘Thusiastérion’ — eadhon, ‘íodhbairt cláir;’
 agus do bhrigh nach raibh íodhbairt cláir eile ann, acht
 altóir an Aifrinn, is uirre do labhair sé. Adeir fós go
 follusach S. Deinis, do bheannaigh 'san bhFrainc, agus budh
 deisgiobal do Phól Abstal, 'san dtreas chaibidil de'n leabhar
 do sgríobh ar árd-fhlaitheas na hEagluise nidh as a dtuigthear
 go follus go raibh an tAifrionn re n-a linn ann. ‘An tan (ar
 sé) d'órdaigh ár bprionnsaidh-ne an tAifrionn do rádh ós
 árd, ní le céadfaidhibh osgailte do nochtadh, acht le
 comharthadhaibh ró óirdhearca do dháileadar iad.’ Adeir
 mar an gceudna Aurelianus naomhtha, fa choimh-dheisgiobal do
 Martialis, do bhí ina dheisgiobal ag Peadar, i mbeatha an
 Martialis so, na briathra so — ‘Ar mbeith (ar sé) do'n duine
 ró naomhtha so ag rádh Aifrinn, tárlaidh go hobann go
 ndeachaidh an Diabhal i gcorp iarla óig d'ár bh'ainm Arneus,
 ó chathraigh Taronic, agus ina mhnaoi d'ár bh'ainm Christiana.’
 Is iontuigthe as mbriathraibh an fhir so go raibh an tAifrionn
 d'á rádh agus ar bun re n-a linn féin. Adeir Abdias, do bhí
 ina dheisgiobal ag Pilib Abstal, 'san seachtmhadh leabhar ro
 sgríobh ar chathughadh na nAbstal, mar a dtráchtann ar
 bheathaidh Mhatha soisgeulaidhe — ‘Le linn (ar sé) na huile
 eagluise do ghabháil leis an Aifrionn, do chongaibh Matha é
 féin lámh ris an altóir ar a ndeárnadh sé Corp Chríost
 d'ofrálughadh, agus d'fhulaing sé go luathgháireacht martra
 abstalda ann.’ Is follus i mbriathraibh an fhir so go
 n-abradh Matha Aifrionn; óir dochonnairc sé
 féin Matha go minic.
 Adeir Clemens, an treas Phápa
 andiaigh Pheadair, 'san 11 Canóin — ‘Gan amhrus (ar sé) ná
 habradh sagart ar bith Aifrionn ina phorróiste féin gan
 furáileadh an easbuig.’ Ocht mbliadhna agus trí fichid
 andiaigh Chríost do mhair an fear so.




---

p.20


 Adeir Telesphorus, an t-ochtmhadh Pápa andiaigh Pheadair, 'san
 cheathramhadh canóin de Chanónachaibh na nAbstal — ‘Ní cneasta
 (ar sé) na hAifrinn do rádh roimh an treas uair de'n ló’; 127
 bliadhna andiaigh Chríost do'n fhear so.


 Adeir Higinus, an deachmhadh Pápa andiaigh Pheadair, gurab de
 dhruim na nAifrionn dlighthear na teampoill do choisreagadh.


 Adeir Ignatius 'san eipistil do sgríobh sé chum an chinidh
 d'ár bh'ainm Sinormenses — ‘Ní dlighthear (ar sé) ofráil
 do dhéanamh gan easbog, ná íodhbairt do thoirbhirt, nó
 Aifrionn do rádh’; 103 bliadhna andiaigh Chríost do'n fhear
 so.


 Adeir S. Ambrós, 'san leabhar do sgríobh ar na Sacraimeintibh,
 ainm an Aifrinn go minic; agus do chuir sé foirm an Aifrinn go
 follus síos 'san leabhar so; 380 bliadhan andiaigh Chríost
 do bhí an fear so ann.


 Adeir Eusebius, 'sandara leabhar do sgríobh de Stáir na hEagluise,
 gurab'é Peadar adubhairt an chéad Aifrionn in Antiochia, 'san
 Syria, agus gurab'é S. Seamus adubhairt an chéad Aifrionn in
 Ierusalem, anns an Asia mBig, agus gurab'é Marcus adubhairt an
 chéad Aifrionn in Alexandria, anns an Africa; 330 bliadhan
 andiaigh Chríost do bhí an t-ughdar so Eusebius ann.


 Adeir Hugo de Sancto Victore, 'san dara leabhar de na Sacraimeintibh
 gurab'é Peadar adubhairt an chéad Aifrionn anns an Antiochia;
 1130 bliadhan andiaigh Chríost do'n fhear so.


 Do chuir S. Aibhistín, 'san 59 Eipistil do sgríobh chum Paulinus,
 gach nidh bhuaineas le hord an Aifrinn síos go soiléir; 400
 bliadhan andiaigh Chríost do'n fhear so.


 Dobheir Leó, an chéad Phápa de'n ainm sin, ‘íodhbairt’ ar an
 Aifrionn anns an ochtmhadh Eipistil; 450 bliadhan andiaigh
 Chríost do'n fhear so.


 Adeir Gréagóir, do réir mar léightear 'san leabhar d'árab
 ainm Decretales — ‘Guidheadh an sagart (ar sé) go mbiaidh Corp
 Chríost, glacthar anois fá ghnéithibh aráin agus fíona, uair
 eile d'á ghlacadh go follus, mar atá sé féin — eadhon, bheith
 ag filleadh air ina ghlóir féin i bhFlaitheas;’ 600 bliadhan
 andiaigh Chríost do'n fhear so.


 Adeir Beda, ag cur míniughadh nó gluaise ar an dara caibidil
 de'n chéad eipistil do sgríobh Pól chum na gCoirinnteach — 
 ‘Fa thoil leis an Spiorad Naomh (ar sé) onóir chomh mór-sa
 do thabhairt do'n tSacraimeint gurab túisge dorachadh Corp
 Chríost i mbeul an Chríostuidhe 'ná biadha fhóirimealacha.’
 Is follus as briathraibh an fhir so go raibh Corp Chríost ag
 na Críostaidhthibh d'á chaitheamh ar céadlongadh lena linn
 féin; 720 bliadhan andiaigh Chríost do'n fhear so.




---

p.21


 Adeir Haymo, easbog, ag cuir gluaise ar an 10 caibidil de'n chéad
 eipistil do sgríobh Póil chum na gCoirinnteach — ‘Coisreagthar
 (ar sé) ar dtús an t-arán, agus beannuighthear leis an sagart
 agus leis an Spiorad Naomh é, agus bristear ina dhiaigh sin é;
 agus annsin, bíodh gurab arán dochídhtear ann, go fírinneach
 is é fíor-Chorp Chríost bhíos ann’; 830 bliadhan andiaigh
 Chríost do'n fhear so ann.


 Adeir Anselmus, ag cur gluaise ar an nidh céadna 'san eipisttil
 céadna — ‘Ní h-iongnadh (ar sé) go ndeárnaidh Críost a fhuil
 agus a fheoil féin d'arán agus d'fhíon; óir doghníodh Sé
 go laetheamhuil 'san uile dhuine feoil agus fuil d'arán agus
 d'fhíon; óir an t-arán itheas duine
 doghnídhthear a iompógh chum feola; agus an fíon ibhthear
 leis do chlaochlodh, maille re h-oibriughadh an Chruthuightheóra,
 i bhfuil.’ Is follus i mbriathraibh an fhir so, anaghaidh
 **Chailbhin**, nach é amháin samhuil Chuirp Chríost, nó cuimhne air,
 bhíos 'san abhluin choisreagtha, acht go mbí Corp Chríost dáríribh
 idir fhuil agus fheoil ann, do réir mar chruitheocham 'san
 tráchtadh so in áit eile é; 1080 bliadhan andiaigh Chríost
 do'n fhear so.


 Is iomdha teist barántamhuil eile d'fheudfamaois do thabhairt
 anuas do neartughadh linn, acht nach righthear a leas linn ar
 dhá adhbhar; an chéad adhbhar díobh go n-admhuid na h-éiricidhe
 féin go bhfuil an tAifrionn d'á ghnáthughadh ag an Eagluis
 Rómhánuigh re míle agus dhá cheud bliadhan; an dara adhbhar,
 go n-admhuid anns na gceithre ceud bliadhan roimhe sin budh
 foigse do Chríost go raibh an Eagluis cheudna sin glan gan
 truailleadh, ionnus gach nidh ar a dtángadar na hAithreacha
 d'aon inntin ar feadh na haimsire sin do bhuainfeadh re h-aon
 phonc de'n chreideamh, go mbíodh ionghabhtha mar an Scrioptúir,
 do réir mar léightear i meádhoin an leabhair dídheanta — eadhon,
 Apologia, do sgríobh i n-ainm Righ Sacson — .i. an Chéad
 Shéamus, i gcoinne Charthanóir Bellarmín, mar
 a n-abair gurab ionghabhtha mar an Scrioptúir gach nidh air ar
 chinneadar na nAithreacha Naomhtha do bhí ar feadh na 400
 bliadhan úd ann. Agus is follus i dtús na caibidile so, go
 dtángadar d'aon mhéin ar an Aifrionn do bheith ag a ghnáthughadh
 agus do bheith ionmholta 'san Eagluis; agus, d'á bhrigh sin,
 ó thángadar d'aoin mhéin ar a bheith ionghabhtha, agus go
 n-abraid na h-éirichidhe gach nidh ar a dtángadar na hAithreacha
 Naomhtha d'aontoil do bheith ionghabhtha mar an Scrioptúir, is
 inchreidte dóibh, d'á bhrigh sin, go bhfuil an t-Aifrionn
 ionghabhtha, do bhrigh go dtángadar na hAithreacha reamhráidhte
 ar aon inntin agus d'aon toil ar a bheith ionghabhtha. Agus dá
 n-abradh **Luther** nó **Calvin**, nó a lorgairidhe, nach dtángadar
 na hAithreacha úd d'aon mhéin ar a bheith ionghabhtha, a shlán
 futha, ainm nó sloinneadh, laoidh nó litir, aon athar d'á
 raibh ar feadh na h-aimsire úd ann do thabhairt anuas d'á
 dhíomholadh nó d'á chur ar gcúl.




---

p.22


 Is follus gurab foghluim dhiabluidhe an tAifrionn do chlódh
 agus do chur ar gcúl; ar dtús olcus na n-úghdar le ar
 tionnsgnamh a mhúchadh — eadhon, **Luther**, millteóir manaigh do
 bhlodh a chuing chrábhaidh le h-uabhar agus le antoil, d'ar
 chuir sé suas de cheann na hEagluise tré formad agus ainmhian,
 agus tré n-a dtug sé Caitríona, an bhean riaghalta, go
 h-aindlightheach as mainistir, d'á bheith ina leanán leaptha
 aige fein, contrárdha d'á móid araon agus do'n ghealladh
 thugadar do Dhia.


 **Calvin**, cheana, do budh dhuine anuasal é, tugadh suas ar dhéirc
 ina sgoláire, agus, ar mbeith ina dhiaigh sin dó ina
 chanánach i dteampoll chaidrealta, 'san bPiocáirde, 'san
 bhFrainc, tug é féin chomh mór sin d'antoil na colna, ionnus
 an tráth nach fuigheadh mná chum peacaidh riú, do
 bhíodh buachaill aige ré a ndeunadh peacadh truaillighthe
 Sodomaic. Agus, ar n-a
 fhionnachtain sin d'easbog na h-áite, do gabhadh agus do
 cuireadh i bpriosún leis é, nó go dtugadh peannaid dó: agus,
 ar ndeunamh aithrighe dhó, do leig an t-easbog amach é; agus
 ar mbuain díograise mionn de gan teagmháil anns an choir
 cheudna arís. Dála **Chailbhin**, iomorro, níor chian do bhí 
 amuigh an tan thárlaigh 'san choir chéadna arís é; agus,
 an tráth do bhraith daoine é ar tí sgeula do dheunamh air
 do'n easbog do ghaibh eagla an smachta céadna é, agus
 d'eulaigh sé gan fhios; agus ní dheárnaidh sé cómhnuidhe
 nó go ráinig sé an chathair d'arab ainm Geneva, do bhí ró
 bhuaidheartha re n-a bprionnsa féin; agus annsin do thionnsgain
 sé ar bheith ina eiriceach agus an tAifrionn do chur ar gcúl.
 Mar sin do gach millteóir eile do lean **Luther** agus **Calvin**
 do na barántaibh breugadh do sgríobhadh go sgigeamhuil ar
 an Eagluis Rómhánaigh, ní bhfuil ionnta acht cliar chuirpe
 cholaigh, do chlaon a gcuing chrábhaidh, agus do chuir
 druim re Dia, agus ucht ar imreas, agus mar dibhfeirg chum na
 hEagluise tré bheith ag a smachtughadh ina n-olcaibh
 ainmhianacha féin.


 An dara feacht, is follus as foghluim **Luther** gurab ó'n Diabhal
 tháinig dó an tAifrionn do chur ar gcúl; óir do dheonaigh
 Dia dhó a sgríobhadh d'á láimh féin 'san gceathramhadh
 caibidil de'n leabhar do sgríobh sé ar an Aifrionn do chur
 ar gcúl, mar do bhí sé chúig bliadhna deug ag diospóireacht
 ris an Diabhal, d'á chothughadh air gur mhaith an gnás an
 tAifrionn; agus i bhfóircheann na haimsire sin, mar do
 chlaoidheadh ris an Diabhal é; agus mar do chruthuigh de
 réasúnaibh air nachar b'ionghabhtha an tAifrionn. Créad is
 iontuigthe as an admháil so **Luther** acht gurab foghluim dhiablaidhe
 do bhí aige, agus gurab ó'n Diabhal tháinig an
 tAifrionn do chur ar gcúl agus do chlodh. Dá bhfiafraigheadh
 **Luther** nó **Calvin** cia an áit 'san Scrioptúir ionar órduigh
 Dia an tAifrionn. Léightear leó 'san 22 caib. ag Lúcás,
 mar d'órduigh Críost Sacraimeint na haltórach do dheunamh
 fá ghnéthibh aráin agus fíona an tan adubhairt, ‘Déanaidh
 so mar chuimhniughadh


---

p.23



 orm-sa.’ Agus is é nidh chialluigheas Sé annso an nidh dorighne
 Sé féin do dhéanamh; agus is é an nidh dorighne seisean an
 tAifrionn do rádh, do réir substainte an Aifrinn; óir trí
 neithe atá de shubstaint anns an Aifrionn. An chéad nidh
 dhíobh, an abhlann agus an fíon do coisreagadh. An dara
 nidh, iad araon d'ofrálughadh suas chum an Athar uile-chomhachtaigh.
 An treas nidh, caitheamh fola agus chuirp
 Críost fá ghnéithibh an fhíona agus an aráin. Agus do
 réir Lúcáis, 'san gcaibidil chéadna, dorighne Críost
 gach nidh dhíobh so. Ag so briathra Lúcáis ag labhairt
 ar Chríost — ‘Do ghlac an t-arán (ar sé), dorug
 buidheachas, do bheannuigh, do bhris, agus thug d'á
 dheisgioblaibh é, ag rádh — ‘Glacaidh agus ithidh, ag so
 mo chorp féin; glacaidh agus ibhidh, ag so m'fhuil féin;
 déanaidh so mar cuimhniughadh orm-sa.’’


 Tabhair dod' aire, a léightheóir eagnuidhe, mar adubhairt
 Sé — ‘Déanaidh so,’ ag ciallughadh an Aifrinn adubhairt
 Críost an tan sin, do réir na dtrí nitheadh so adubhramar
 bhuaineas re substaint an Aifrinn — eadhon, an t-arán agus
 fíon do coisreagadh, d'ofrálughadh agus do chaitheamh;
 agus nach é adubhairt, mar adeir **Calvin** — ‘Ag so samhuil
 nó fioghar mo chuirp agus m'fheola-sa.’ Atáid, cheana,
 neithe eile diadha so-mholta 'san Aifrionn, bhuaineas re n-a
 onóir nach bhfuil d'á substaint. Do chuireadar an Eagluis
 do bhun crabhaidh agus caondúthrachta ann, théid in onóir
 do Dhia agus i soi-leas do bheodhaibh agus do mharbhaibh; mar
 atáid orthanna, solás, eipistleacha, soisgéil, preafaide,
 agus gach nidh eile d'á bhfuil anns an Aifrionn, leath amuigh
 de na trí neithibh úd bhuaineas re n-a shubstaint. Is
 iontuigthe mar an gceudna as na briathraibh reamhráidhte
 gurab ris na sagartaibh amháin, agus nach ris an bpobal
 gcoitcheann, bhuaineas an tAifrionn do rádh; amhuil is follus
 'san 22 caibidil ag Lúcás, mar a n-abair sé gurab do na
 deisgioblaibh, do bhí ina sagartaibh an tan sin, d'órduigh
 Críost an tAifrionn do rádh ag cuimhniughadh a pháise. Tig
 **Chrysostomus** leis so 'san 30 Homilia dochum pobail Antiochia
 — ‘Tusa, a thuatha (ar sé), an tan dochídhfir an sagart
 ag ofrálughadh, ná meas gurab é an sagart amháin atá aga
 dhéanamh, acht gurab í lámh Chríost go do-fhaicsiona
 atá aga dhéanamh.’




---

p.24


AN DARA CAIBIDIL.
 
In a dtráchtar anaghaidh na nEiriceadh, agus in a suidhtear
 gurab sacraifis nó íodhbairt an tAifrionn.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


Adeir Malachias anns an gcéad chaibidil — ‘O thurgabháil gréine
 go fuineadh is mór m'ainm-se idir na cineadhachaibh; agus
 íodhbarfuidhear agus ofrálfuidhear anns an uile áit am' ainm-se
 iodhbhairt ghlan.’ Adeir Damascenus, 'san 14 caib. de'n
 4 leabhar ro sgríobh ar an gcreideamh gcoitchionn, gurab ar
 íodhbairt an Aifrinn do labhair Malachias go fáidheamhuil
 annso. Ag so briathra Damascenus — ‘Is í so an íodhbairt ghlan,
 neamh-fholamhail, adubhairt an Tighearna, i mbeul an fháidh,
 dodéantaoi do ofrálughadh dó féin ó thurgabháil gréine
 go fuineadh.’ Agus dá n-abradh **Luther** nó **Calvin** gurab í
 Iodhbairt na Páise do tharngair an fáidh, ní fíor dóibh é, óir níor
 hofráladh Iodhbairt na Páise acht ar Sliabh Calvary amháin; agus do
 b'í a bhfaisdine an íodhbairt úd d'ofrálughadh ó thurgabháil
 gréine go fuineadh. Mar an gcéadna, is íodhbairt ghlan do
 tharngair ann, agus níorbh'íodhbairt ghlan Iodhbáirt na
 Páise, ó dhortadh fola, gidheadh do bhí glan i dtaobh a
 substainte: ar an adhbhar sin, ní ar pháis Chríost do
 labhair an fáidh; agus ó nach bhfuil íodhbairt eile ann
 acht an tAifrionn is éigean admháil gurab ar an Aifrionn do
 labhair an fáidh; agus d'eagla go gcuirfeadh aon duine in
 iongnadh créad as a n-abramaois íodhbairt neamhghlan re
 Páis Chríost, ní hé is iontuigthe as go mbiadh Iodhbhairt
 na Páise caidheach nó salach, acht do dhéanamh deifreach
 idir í féin agus an íodhbairt anns nach ndeárnadh dortadh
 fola, mar dorighneadh innti-se anns an Sean-Reacht. Ní raibh
 íodhbairt ghlan ar bith ag na cineadhachaibh roimh Pháis
 Chríost, acht iad ag adhradh do dhéithibh boghra balbha, do
 réir mar adúbhairt Dáibhidh Rí anns an 95 Sailm — ‘Do
 bhí deamhain (ar sé) in uile dhée na gcineadhach;’ nó
 dá n-abradh **Luther** nó **Calvin** gur fíoruigheadh an fhaisdine
 leis an droing de'n chineadh Iudaigheach do sgaipeadh agus do
 sgannradh fá thrí rannaibh an domhain, do ghabh díbirt
 tré chogadh na nIudaigheach re cineadhaibh eile do bhí ag
 déanamh fóirneirt nó fóiréigin orra, ní fíor dóibh é,
 óir dothugsad an dream díbeartha sin iad féin ar adhradh
 do dhéithibh boghra balbha do nós na gcineadh eile, do
 réir mar adeir Dáibhidh anns an 105 Sailm, ag labhairt ar
 an droing sin — ‘Atáid (ar sé) arn-a gcomhchumsgughadh
 idir na cineadhachaibh, agus d'fhoghluim siad a n-oibreacha;
 agus dorighneadar óglachas dá mbréig dealbhaibh.’ Do
 tharngair fós Dáibhidh anns an 49 Sailm, ag labhairt i
 bpearsain Dé — ‘Cuirfidhear íodhbairt an tSean-Reachta ar
 gcúl, agus beidh aon íodhbart amháin ann do thaithneomhaidh
 le Dia. Ní ghlacfad (ar


---

p.25



 sé) as do thigh-se laoigh náid
 pocáin dod' thréadaibh, acht toirbhir do Dhia íodhbairt
 mholta’ — eadhon, íodhbairt an Aifrinn. Agus
 is é do tharngair Sophonias 'san dtreas chaibidil — ‘An
 tráth úd (ar sé) dobhéar beul toghtha do na poibleachaibh;
 ionnus go nguidhfidís go leir ainm an Tighearna, agus go
 ndéanfaidís óglachus dó le h-aon ghualainn, no le h-aon
 chuing’; agus measaim gurab'é nidh chialluigheas an aon
 chuing so, aon chuing íodhbartha an Aifrinn. Léightear fós
 'san dara caibidil de'n chéad leabhar de Leabhraibh na Riogh,
 tarngaire ar shagartacht soisgeulta an Aifrinn, d'á chur i
 gcéill go mbiadh comhachta aige, agus go rachadh báthadh
 ar shagartacht an tSean-Reachta, an tan adubhairt — ‘Feacaidh
 (ar sé) tiocfaidh laethe in a sgaipfaidh mé do lámh agus
 lámh d'athar, agus dúiseóchaidh mé sagart díleas dham
 féin, dodhéanas do réir mo chroidhe agus m'anma féin,
 agus shiubhalóchas do láthair mo chuirp féin ó ló go
 ló.’ Tuig gurab ionann ‘lámh’ annso agus comhachta; óir
 cuirthear go minic an focal so ‘lámh’ 'san Scrioptúir ar
 son chomhachta; amhail adeir Dáibhidh 'san 118 Sailm — 
 ‘Atá m'anam féin (ar sé) am' láimh féin do shíor.’ Ionann
 sin agus ‘ar mo chomhachtaibh féin.’ D'á bhrigh sin is é
 chialluigheas an text úd thuas go raibh Dia ar tí comhachta
 na sagart n-Iudaigheach do chur ar gcúl, agus ar tí na
 sagart soisgeulta do chur i gcomhachtaibh; agus ó nach féidir
 sagartacht do bheith gan sacrifice nó íodhbairt, agus gurab
 follus gur cuireadh íodhbairt an tSein-Reachta ar g-cúl,
 do réir Phóil, mar a n-abair sé nach le fuil tarbh nó
 pocán do fuasgladh sinn, acht le Fuil luachmhar an Uain
 neamh-urchoidigh, ní fuláir íodhbairt soisgeulta do bheith
 ann; agus, ó nach bhfuil íodhbairt soisgeulta ann acht an
 tAifrionn, is air do labhair Pól. Agus d'á n-abradh **Luther**
 nó **Calvin** nach fuil sagartacht fóir-imealach soisgéalta
 ann, acht sagartacht folaightheach spioradálta, agus 'san
 gcéill sin gurab sagart go comhchoitcheann an uile dhuine,
 idir fhear agus mhnaoi, éistid re Pól 'san gcúigeadh
 caibidil chum na nEabhrach, mar a ndeárnaidh sé eidirdhealughadh
 idir na tuatadhaibh agus na sagartaibh, an tan
 adubhairt — ‘An uile easbog (ar sé) tógbhathar as na
 tuatadhaibh, nó as na daoinibh eile, oideadhthar é ar son
 na ndaoineadh anns na neithibh in a mbíonn roinn againn re
 Dia; ionnus go n-ofráladh sé tiodhlaichthe agus íodhbarta
 ar son ár bpeacaidh, agus ar ár son féin, agus ar son an
 phobail.’ Is iontuigthe as na briathraibh so gurab í an
 oifig is tairbhidhe, tabhachtaidhe, bhíos ag an sagart nó
 ag an easbog (óir is ionann iad) íodhbairt d'ofrálughadh
 ar son a bpeacaidh, do réir Phóil. Agus, ó nach raibh le
 linn Phóil, ná ó shoin i leith, íodhbairt ann acht an
 tAifrionn, ní fuláir do **Chailbhin** a admháil gurab
 íodhbairt an tAifrionn, nó abradh dúinn ainm íodhbarta
 eile do bhí ann an uair sinn nó ó shoin i leith. Agus
 dá n-abradh


---

p.26


**Luther** nó **Calvin** nach cóir íodhbairt do bheith
 ann acht íodhbairt in a ndéantar dortadh fola, ní fíor
 dóibh é; óir léightear 'san 14 caibidil i Genesis go
 ndeárnaidh Meilcisideic íodhbairt aráin agus fíona; agus
 adeir Lúcás 'san 22 caibidil go ndeárnaidh Críost íodhbart
 d'á Chorp agus d'á Fhuil féin, fá ghnéithibh aráin agus
 fíona, anns an suipéar; ghidheadh níor dhoirt aon bhraon
 d'á Fhuil an tan sin. Léightear 'san dara
 caibidil de'n chéad leabhar de Leabhraibh
 na Riogh, go ndeárnaidh bean d'ár bh'ainm Anna a mac féin,
 eadhon, Samuel, d'ofrálughadh do Dhia, agus níor doirteadh
 braon d'á fhuil an tan sin. Léightear ar Mhuire Mháthair
 gur ofráil sí a Mac féin 'san Teampoll do Dhia tré
 lámhaibh Shimeoin, sagart. Léightear, fós, 'san 12 caib.
 de'n Eipistil do sgríobh Pól chum na Rómhánach, gur ghuidh
 sé an pobal Rómhánach, d'á iarraidh orra a gcuirp féin do
 thabhairt mar íodhbairt do Dhia; gidh, ní tháinig thar
 dhortadh fola. D'á bhrigh sin, gan chead do **Luther** nó do
 **Chailbhin**, ní h-éigean dortadh fola do bheith 'san íodhbart.


 Fá h-ionamhail, iomorro, do shagartacht Mheilcisideic
 sagartacht Chríost, do réir Dáibhidh 'san 109 Sailm — ‘Do
 dhearbhaidh an Tighearna (ar sé), agus ní budh aithreach leis
 é, is sagart tu-sa go síorruidhe, do réir uird Mheilcisideic.’
 As so is iontuigthe, ó's do réir uird Mheilcisideic atá
 Críost, gurab íodhbairt do réir an uird chéadna dligheas
 Sé do dhéanamh; agus, ó's íodhbairt aráin agus fíona, gan
 dortadh fola, dorighne Meilcisideic, a mhacsamhuil sin dligheas
 Críost do gach sagart eile d'á ord do dhéanamh. Is córaide
 so do chreideamhuin an gealladh úd tug Dáibhidh do Chríost,
 nacharbh'fhéidir a bheith fírinneach i sagartacht Aaron,
 in a ndéantaoi dortadh fola 'san íodhbairt; óir is follus
 gur críochnuigheadh an sagartacht sin i mbás Chríost an tan
 adubhairt Consummatum est, agus is éigean an tsagartacht do
 tharngair Dáibhidh do bheith fírinneach, síorruidhe ann chum
 na faisdine do bheith fírinneach.


 Níorbh' éagcosamhuil Críost agus Meilcisideic do shamhlughadh
 re chéile, óir fa righ agus sagart Meilcisideic, agus mar an
 gceudna do Chríost. Ionann, fós, Meilcisideic agus ‘righ an
 chirt,’ agus fa h-é Críost, dá-ríribh ‘Righ an Chirt.’ Adeir
 fós Pól go raibh Meilcisideic gan athair gan mháthair; ní
 h-é nach raibh athair agus máthair aige; acht níorbh'fheas
 annsan Scrioptúir cia fa h-athair nó fa mháthair dó; mar
 an gceudna do Chríost, ní raibh athair ag A Dhaonacht ar
 talmhain, ná máthair ag A Dhiadhacht ar Neamh. Dorinne
 Meilcisideic íodhbairt aráin agus fíona an mhéid gur sagart
 é; óir d'eagla go measfaidhe gurab proinn choitcheann thug
 sé d'Abraham do shásughadh a chuirp amháin, adeir an
 Scrioptúir, d'á chur i gcéill gur bh'feidhm sagairt
 dorinne — eadhon, iodhbairt do dheanamh amhail cuirthear síos
 'san 14 caib. in Genesis, an tan adeirthear, ‘óir fa


---

p.27



 hé sagart an Dé ró árd é’; ionnus dá mbudh biadh coitcheann
 do bhí sé do thabhairt uaidh go mbudh fhurasda do dhuine mar
 é — do bhí sé ina righ — a mhalairt féin d'fhágháil chum
 bidh choitchinn do dháil d'Abraham. As gach
 nidh dhíobh so is inmheasta gurab fioghair cosmhail do
 Chríost Meilcisideic, agus, mar an gceudna, go raibh íodhbairt
 Mheilcisideic ina fioghair ag tuar an Aifrinn.


 Atáid trí neithe in a dtigid Iodhbairt an Aifrinn agus
 Iodhbairt na Páise le chéile; ar dtús is ionann an nidh
 íodhbarthar 'san Aifrionn agus do híodhbaireadh anns an
 bPáis, do réir mar adeir Lúcás 'san 22 caibidil — ‘Ag so
 (ar sé) mo chorp féin tiodhlaicfidhear ar bhur son; ag so
 m'fhuil féin doirtfidhear ar bhur son 'san gCrois.’ An dara
 nidh, amhail do bhí an Pháis i dtarngaire do Chríost do
 bhí an tAifrionn i dtarngaire do Mheilcisideic, do réir
 Malachias 'san gcéad chaibidil. An treas nidh ina dtigid
 le chéile go rabhadar fioghracha agus furfhogartha na Páise.


 Acht, cheana, atá eidirdhealughadh eatorra i neithibh eile.
 Ar dtús, gur fá ghnéithibh coimhightheacha do íodhbair
 Críost é féin 'san suipeur, agus gurab ina chruth dhíleas
 féin do iodhbair Sé é féin 'san Pháis; an dara deifir
 atá eatorra, gurab é fa cúis do Iodhbairt na Páise le
 bás agus le dortadh fola Chríost, grása, fíor-aondacht,
 naomhthacht, agus sláinte mharthanach do ghreamughadh dúinn-ne;
 peacaidhe an domhain do chur ar gcúl; ár dtinneas-na
 d'iomchar; an diabhal do chlaoidh; an bás síorraidhe do
 ruagadh; an bheatha mharthanach do dháil dúinn; dóirse
 an fhlaithis neamhdha d'fhosgladh rómhainn, d'ár bhfuasgladh,
 agus leorghníomh folláin do dhéanamh 'san bhfolmhach
 éagcórach dorighne an céad athair ó'r fhásamar i
 bParathas.


 Iodhbairt an Aifrinn, cheana, is é is feidhm di bheith ina
 cuimhniughadh ar an bPáis, ina seoidfine agus ina
 comhartha cumainn againn, d'ár dtathughadh le sochar na
 Páise agus ina sásughadh spioradálta d'ár n-anamnaibh,
 agus dobheir meudughadh grása do na fíreunachaibh, amhail
 dobheir beatha corpordha, fás agus meudughadh ar fhuil agus
 ar fheoil an tí chaitheas é; is mar sin doghnidh Iodhbairt
 an Aifrinn, atá ina bhiadh spioradálta, dobheir sé
 sásughadh agus meudughadh do na grásaibh bhíos i n-anam
 an fhíréin. Tig de fós giorradh do chur ar phiantaibh na
 n-anam i bpurgadóir. Feudaim a rádh gur híodhbaradh Críost
 ar trí modhaibh fhreagras do na trí reachtaibh, mar atá
 Reacht na Nádúire, Reacht Mhaoise, agus Reacht an tSoisgéil.
 An chead modh dhíobh, 'san gcéad reacht, do híodhbaireadh
 Críost go fioghartha i mbás Abel do marbhadh le Cáin, do
 réir mar adeir Eoin 'san 13 chaibidil in Apocalypsis — 
 ‘Atá an t-Uan arn-a mharbhadh (ar sé) ó thús an domhain,’
 ag ciallughadh bháis Abel do marbhadh i dtús an domhain, do
 fhurfhogradh go reamh-fhaicsionach íodhbairt na Páise.
 Mar an gceudna do híodhbaireadh go fáthach, fioghartha,
 é 'san


---

p.28



 reithe do thaisbéan an t-aingeal do Abraham chum
 íodhbartha tar cheann Isaac, amhuil léightear 'san 22
 caibidil in Genesis. An dara modh in i n-iodhbairthear
 é, do réir an dara reachta,
 ar úrlár na Croiche ina Pháis, amhail adeir Pól 'san
 gcúigeadh caibidil chum Ephesians, ‘Tug Críost (ar sé)
 annsacht dúinn, agus do thiodhlaic Sé é féin mar ofráil
 ar ár son agus mar íodhbairt do Dhia.’ Is ris an nidh
 gcéadna bhuaineas an nidh adeir Isaias 'san 35 caibidil,
 an tan adubhairt, ag labhairt go fáidheamhuil ar Críost
 — ‘Do híodhbaireadh é do bhrigh gur bh'í sin a thoil
 féin.’ An treas mhodh in a n-íodhbarthar Críost, do
 réir an treas reachda, go sacraimeinteamhuil, nó go fáth-rúnda,
 folaightheach, fá ghnéithibh coimhightheacha,
 mar atá fá ghnéithibh aráin agus fíona 'san Aifrionn,
 do réir mar do shuidheocham, agus mar do suidheadh linn
 go soiche so. Agus is ar an modh ndeighionach so ghnáthuigheas
 an Eagluis Críost d'íodhbairt, agus ní ar an dara modh;
 ní hionann agus mar adeirid na h-éiricidhe. Is gnáthach,
 iomorro, leis na hEiricidhibh an tan dochídhid aon nidh
 somholta ag an Eagluis Chatoilice d'á dhéanamh, nach feudaid
 do chur ar gcúl do Scrioptúir nó d'ughdarás, gabhaid
 ag fochmhuid agus ag fónomhaid faoi, do cheilt a
 nEiriceachta agus a n-ainbhfiosa féin, do mhealladh agus do
 bhreugadh tuatadh leanas d'á slighthibh seachránacha féin.


 Is fíor gurab le linn a íodhbartha féin, agus ar dtús
 ar an dtreas mhodh so 'san Suipeur, do thionsgain Sé an
 nuadh-fhiadhnuise — eadhon, an treas reacht, dárab ainm
 Reacht Soisgéalta, agus gurab í sin an dara gné in ar
 híodhbaireadh é — eadhon, 'san bPáis do chríochnughadh
 an tSeanReachta amhail adubhramar thuas. Dá n-abradh
 **Luther** nó **Calvin** nach maith tuigthear linn an tarngaire
 dorighne Dáibhidh do shagartacht shíorraidhe Mheilcisideic
 tréna rádh dhúinn gurab re Críost bhuaineas sí, éistear
 leo le postadhaibh foirtille na fírinne, mar atáid aithreacha
 eagnaidhe úghdarásacha na hEagluise, agus dochluinfid uatha
 go follus gurab é Críost fa cuspóir comhráidh do Dháibhidh
 'san rann reamhráidhte úd thuas do haithléigheadh linn.
 Ag so, cheana, mar adeir Cyprianus 'san treas Eipistil de'n
 dara leabhar — ‘Do híodhbaireadh (ar sé) le Críost an nidh
 do híodhbaireadh le Meilcisideic’ — eadhon, arán agus fíon;
 ionann sin re a rádh — agus a fhuil agus a fheoil féin.
 Adeir Damascenus 'san 14 caibidil de'n cheathramhadh leabhar
 — ‘Le harán agus le fíon (ar sé) do ghlac Meilcisideic
 (fa sagart do'n Dia ró árd) Abraham ar bhfilleadh dhó iar
 marbhadh na n-eachtrannach.’ Fa reimh-fhioghair an bhórd
 úd Mheilcisideic do'n bhórd ghlanrúnda so againn-ne, amhail
 fa iomháigh agus fa fioghair an tsagartacht úd Mheilcisideic
 do Chríost, an fíor-shagart síorraidhe
 amháin. Adeir Epiphanius, ag sgríobhadh anaghaidh Eiricidhe
 Melchidianus — ‘Cialluidh (ar sé) íodhbairt Mheilcisideic
 an té úd a dubhairt, ‘Mise an t-Arán


---

p.29



 Beó’; agus cialluidh fós an Fhuil do buaineadh as A thaobh 'san
 gCrois.’ Adeir Ieronimus, 'san eipistil do sgríobh chum Marcella — 
 ‘Do íodhbair (ar sé) Meilcisideic arán agus fíon i gcruth
 nó i bhfioghair Chríost.’ Adeir Ambrós, 'san dtreas chaibidil
 dhe'n chéad leabhar ro sgríobh do'n tSacraimeint so na
 h-altórach — ‘An tan tharlaidh an sagart Meilcisideic ar
 Abraham, iar mbreith mbuadha, agus do h-íodhbaireadh leis
 arán agus fíon dó.’ Adeir S. Aibhistín, 'san 17 caibidil
 de'n 17 leabhar do sgríobh sé ar Fhlaitheas Dé — ‘Anois
 (ar sé) ní bhfuil sagartacht ná íodhbairt in aon áit 'san
 domhan do réir uird Aaron, agus íodhbarthar fá'n sagart
 Críost 'san uile áit an nidh do dháil Meilcisideic.’


 Adeir an fear céadna, ag sgríobhadh ar an 33 Sailm — 
 ‘d'ordaigh Críost (ar sé) íodhbairt d'á Chorp agus d'á
 Fhuil féin do réir uird Mheilcisideic.’ Adeir Arnobius, do
 mhair i gcionn 300 bliadhan andiaigh Chríost, ag sgríobhadh
 ar an 109 Sailm — ‘Maille ré fáthrún aráin agus fíona (ar
 sé) dorinneadh sagart de Chríost go síorruidhe, do réir
 Mheilcisideic dorighne íodhbairt aráin agus fíona.’ As
 ráidhtibh na droinge adubhramar is follus (gan chead do
 **Luther** nó do **Chailbhin**) gurab ar sagartacht Chríost do
 labhair an fáidh; agus do bhrigh gur gheall sé a bheith
 síorruidhe, is increidte go mbeidh sí ar bun go deireadh
 an domhain. Agus, ó nach bhfuil sagartacht ann gan íodhbairt,
 agus nach raibh riamh, ní fuláir íodhbart do bheith ann
 do réir sagartachta Chríost agus Mheilcisideic; agus ní
 bhfuil íodhbairt eile ann acht an tAifrionn: nó, má tá,
 innseadh **Luther** nó **Calvin** nó a lorgairidhe é — agus, ar an
 adhbhar sin, is íodhbairt an tAifrionn. Adeir, cheana,
 Theophilactus, ag cur gluaise ar an gcúigeadh caibidil de'n
 Eipistil do sgríobh Pól chum na nEabhrach — ‘Is uime (ar
 sé) adeirthear gur sagart Críost go síorruidhe, do bhrigh
 go n-íodhbarthar é go laetheamhuil, agus go n-ofráltar é
 go síorruidhe mar íodhbart le sagartaibh Dé, iar mbeith
 do Chríost i n-aoinfheacht ina easbog agus ina shagart
 aca’; 880 bliadhan andiaigh Chríost do'n fhear so.




---

p.30


 AN TREAS CHAIBIDIL,
 In a Suidhtear an Nidh Céadna.
----------------------------------------------------


 Ag so áitiughadh na nAithreach is barántamhla tháinig
 andiaigh Chríost anns an Eagluis, leath-amuigh do na hAbstalaibh
 agus do na Deisgiobalaibh; agus sgríobhtha ina ndiaigh féin
 cia an saoghal andiaigh Chríost in a raibh gach aon aca.
 Ag so mar adeir Martialis anns an eipistil ro sgríobh chum
 pobuil Búrduise — ‘Tiodhlaicthear (ar sé) íodhbairt do Dhia
 an Cruthuightheóir ar an altóir, agus ní do dhuine ná do
 aingeal ofráltar í.’ Is follus i mbriathraibh an fhir so go
 raibh íodhbairt altóra ann le n-a linn féin. Acht gidh
 adeir **Luther** agus **Cailbhin** nach raibh íodhbairt ar bith ann
 ó do cuireadh Críost chum báis; gidheadh fágbhaim fá
 bhreathnughadh an léightheóra cia córa sgeul an fhir so
 do chreideamhuin, do bhí ina dhuine naomhtha, agus fa
 deisgiobal do Pheadar, agus dochonnairc Críost go minic,
 ná **Luther** agus **Cailbhin** do bhí mar dochualabhar féin.


 Adeir **Tertullian**, anns an leabhar do sgríobh ag furáileamh
 na geanmnuidheachta do choiméad — ‘Cuiridh (ar sé) úghdarás
 na hEagluise eidirdhealughadh idir an lucht uird agus an pobal,
 óir doghníodhthar íodhbairt agus baiste ris an sagart.’
 Agus dá n-abradh **Luther** nó **Calvin** gur ab idir uaisle agus
 anuaisle an phobail doghnidh sé eidirdhealughadh annso,
 agus idir fhear agus mhnaoi; nach idir sagartaibh agus
 tuatadhaibh, agus go mbudh sagart gach aon duine; amhail
 adeir sinn, éisteadh leis an úghdar gceudna, 'san leabhar
 ro sgríobh sé ar na maighdeanaibh — ‘Ní fhuilingthear (ar
 sé) do mhnaoi anns an Eagluis labhairt ná múnadh ná
 baisdeadh ná íodhbairt do dheunamh.’ Is follus i mbriathraibh
 an fhir so go raibh íodhbairt agus sagartacht speisialta ann
 le n-a linn féin; agus nach raibh coitcheann ag an uile
 dhuine; 160 bliadhan andiaigh Chríost do bhí an fear so
 ann.


 Adeir **Origenes**, 'san 20 Homilia, ag cur gluaise ar Leviticus
 — ‘Atáid anois (ar sé) an Eagluis ag íodhbairt Chríost, an
 íodhbairt fhírinneach do bhí arna fhiogharughadh anns an
 tSeanReacht’; 230 bliadhan andiaigh Chríost do'n fhear so ann.


 Adeir Cyprianus naomhtha 'san eipistil ro sgríobh chum Cecilius
 — ‘Ní híodhbarthar (ar sé) íodhbairt an Tighearna maille re
 naomhthacht dhlisdineach muna bhfreagraidh ár n-ofráil agus
 ár n-iodhbairt-ne do'n pháis; agus muna raibh sí cosamhuil
 ria i gcásaibh d'áirighthe;’ 250 bliadhan andiaigh Chríost
 do'n fhear so.




---

p.31


 Adeir Athanasius, ag cur gluaise ar an eipistil ro sgríobh
 Pól chum na n-Eabhrach — ‘Is follus (ar sé) go bhfuil aon
 íodhbairt amháin againn anois; acht gidh, do bhí iomad
 'san tSeanReacht.’ Is follus i mbriathraibh an fhir so go
 raibh íodhbairt ina aimsir féin ann; 330 bliadhan
 andiaigh Chríost do'n fhear so.


 Adeir Hieronimus 'san dara ceist do sgríobh sé chum Hebedia
 — ‘Iodhbarthar linn (ar sé) a fhuil súd go laetheamhuil ina
 íodhbartaibh de gheugaibh fineamhna fíre’; 400 bliadhan andiaigh
 Chríost do'n fhear so, agus fa gabhal de ceithre ghabhlaibh na
 hEagluise é.


 Adeir S. Aibhistín 'san deachmhadh leabhar ro sgríobh ar
 flaitheas Dé — ‘Do coisgeadh (ar sé) na híodhbartha bréige
 do'n fhíor-íodhbairt ró-mhór so.’ Agus dá n-abradh **Luther**
 nó **Calvin** gurab ar Iodhbairt na Páise thug sé ‘an íodhbairt
 ró-mhór so,’ éistidís ris an bhfear gcéadna 'san 23
 eipisdil do sgríobh chum **Bonifacius**, agus tuigfid as sin gurab
 ar Iodhbairt an Aifrinn labhras — ‘Nach anaoinfheacht amháin
 (ar sé) do íodhbarthar Críost ann féin, maiseadh thairis
 sin, ní headh amháin íodhbarthar é an uile fhéasda na
 Cásga 'san tsacraimeint, acht íodhbarthar é gach aon lá do
 na poibleachaibh; agus ní dhéanadh breug an tí dá
 bhfiafróchaidhe an ndéantaoi dó iodhbairt, dá bhfreagradh
 ag rádh go ndéantar.’


 Léightear i mbeatha S. Aindréas go ndubhairt sé na briathra
 so, ag rádh — ‘Iodhbarthar do Dhia Uile-chomhachtach an t-uan
 neamh-chaidheach gach aon lá.’ Agus dá n-abradh **Luther** nó
 **Calvin** nach bhfuil annso acht rádh na hEagluise, agus d'á
 bhrí sin nach cóir creideamhuin do, éistidís ris an bpríomh-ughdar
 barántamhuil, S. Aibhistín, agus tuigfid as a
 bhriathraibh go ndleaghthar teist n-a hEagluise do ghabháil.
 Ag so, cheana, mar adeir sé 'san eipisdil do sgríobh sé chum
 Hieronimus — ‘Ná déanadh (ar sé) aon duine breathnughadh
 anaghaidh ghnáthadh ró-bheannuighthe na hEagluise; óir atá
 a húghdarás chomh mór sin, ionnus nach féidir le haon
 duine leanfas di dul amughadh ná ar earáid’; 400 bliadhan
 andiaigh Chríost do'n fhear so.


 Rabbi Apprensas, ughdar Eabhrach, ag tarngaire ar Iodhbairt an
 Aifrinn — ‘I n-aimsir na tarngaire tiocfaidh duine darab
 ainm Messiah (ar sé) coisgfidh na huile íodhbartha, gidheadh
 ní choisgfidh íodhbairt an aráin agus an fhíona go bráth.’


 Adeir Alexander Pápa agus mairtíreach, an seachtmhadh Pápa
 andiaigh Pheadair, 'san ceathramhadh canóin — ‘Ní féidir
 (ar sé) aon nidh bheith anns na híodhbarthaibh is mó ioná
 Corp Chríost agus a fhuil; agus ní féidir íodhbairt is
 uaisle ioná í d'fhághail; acht do sháruigh sí an uile
 íodhbairt.’


 Adeir Isodorus, 'san chéad leabhar do mhúnadh na
 gCríostuightheadh — ‘Creidim (ar sé) gurab ó na hAbstalaibh féin
 dofrith íodhbairt d'ofrálughadh


---

p.32



 ar son na marbh, do bhrigh go bhfaicim d'á choiméad mar nós é ar
 feadh na talmhan.’


 Léightear 'san seiseadh agus 'san seachtmhadh caibidil ag
 Leviticus, go rabhadar cúig gnéithe íodhbarthadh ann; an
 chéad ghné ar a dtabhradaois iolosgadh, nó uilelosgadh,
 mar i ndéantaoi an beathadhach uile do losgadh ann; an dara
 gné híodhbartha, íodhbairt aráin tslím ar a gcraithti
 ola; an treas íodhbairt, íodhbairt na sítheólachta; an ceathramhadh
 híodhbairt, an peacadh gníomhach, nó an peacadh doghnídh duine
 re faill; an cúigeadh íodhbairt, íodhbairt an ghlanta.
 Tigid, iomorro, na cúig gnéithe íodhbarthadh so re chéile
 i n-íodhbairt Chríost; óir ar dtús fa huilelosgadh é,
 do bhrigh go raibh ar lasadh de theine an ghrádha 'san
 gcrann chéasda agus d'ofráil sé é féin go huile chum
 an duine d'fhuasgladh go hiomlán; an dara feacht, fa
 híodhbairt an aráin tslím é, mar is follus anns an
 abhluin ar a gcuirthear ola gáirdeachais na ngrás. An treas
 feacht, is íodhbairt sítheólachta é; óir re linn Pháise
 níor labhair aon fhocal garg, agus do tharraing síothcháin
 agus sítheóltacht ar neamh agus ar talamh. An ceathramhadh
 feacht, fa íodhbairt pheacadh — eadhon, ar son pheacach — é; do
 réir mar adeir Pól 'san 5 chaibidil de'n dara eipis.
 chum na gCoirinnteach — ‘Oir, gion go ndeárnadh sé peacadh
 (ar sé, ag labhairt ar Chríost), dorinneadh ar ár son-ne
 na peacach’ — eadhon, díoluigheacht ar son peacach Dé.


 An cúigeadh feacht, fa íodhbairt ghlanta é; óir do
 ghlan sé sinn go léir ó n-ár bpeacadhaibh, do réir mar
 adeir Eoin 'san chéad chaibidil de'n chéad eipisdil
 chanónta — ‘Glantar sinn (ar sé) le fuil Iosa, a mhac
 súd ó'n uile pheacadh.’ Agus dá n-abradh **Luther** nó **Calvin**
 gurab'é adubhairt Críost — ‘Déantar so libh,’ agus nach é
 adubhairt — ‘Iodhbarthar so libh.’ Bíodh a fhios aca, de
 mhodh labhartha na n-Eabhrach, go n-abarthar go minic an
 focal so ‘déantar,’ ar son an fhocail so ‘íodhbarthar,’
 mar is follus as na hionadaibh so síos an Sgrioptúra. Adeir
 Dáibhidh 'san 65 Sailm — ‘Dodhéan duit (ar sé) bath mar
 aon le pocánaibh.’ Ionann sin re a rádh agus — ‘Dodhéan
 íodhbairt de bhuaibh agus de phocánaibh duit.’
 Léightear fós 'san 9 caibidil de'n treas leabhar de
 leabhraibh na Riogh, mar a n-abair — ‘Dorighne Solamh
 ule losgadh.’ Léightear arís 'san 18 caib. de'n leabhar
 ceudna mar a n-abair Elias — ‘Dodhéan (ar sé) bó eile.’
 Mar an gcéadna 'san 13 caib. de'n Leabhar na mBreitheamhan
 — ‘Má's áil leat uilelosgadh do dhéanamh.’ Léightear,
 'san 23 caib. ag Leviticus na briathra so — ‘Déanaidh
 pocáin ar son bhar bpeacadh.’ As na h-ionadaibh so
 tuigthear go follus go n-abarthar an focal so ‘déantar’
 ar son an fhocail ‘íodhbarthar.’ Oir dá mbudh i gcéill
 **Luther** nó **Calvin** do thuigfeamaois na h-áite reamhráidhte,
 dob' ionnan é agus tarbh nó pocán do dhéanamh do
 fáidhibh, do bhrigh nach féidir, do réir nádúra, bath
 do chruthughadh gan tarbh d'á ndéanamh.




---

p.33


 Do bhárr ar gach suidhiomh dá dtugamar linn anuas éist,
 a léightheóir le teist ár n-eascarad — **Lúitear** ag déanamh
 fiadhnaise linn — ag admháil go bhfuil íodhbairt ann. Ag so
 mar adeir 'san ngluais ro sgríobh ar an 109 Sailm — ‘Créad
 é an fáth (ar sé) bhí ag an bhfear úd d'ofráil aráin
 agus fiona do láthair Abraham? Is é chialluigheas súd (ar
 sé) sagartacht Chríost 'san mbeatha aimseardha so go
 deireadh an domhain; agus fós go ndéantar leis é féin
 d'íodhbairt 'san Eagluis ar an altóir i sacrameint
 fholuightheach a chuirp rónaomhtha agus a fhola
 luachmhaire féin.’


 Is iomdha suidhiomh barántamhuil eile dobhéarainn anuas
 annso, acht go measaim gur leór gach teist d'a dtugas, mar
 aon le fiadhnaise **Luther** féin; ádhbhar eile fós d'eagla
 go mbeidhinn liosda do'n léightheóir.


An Ceathramhadh Caibidil.
 Thráchtas go mórálta, no go fáithchiallach, ar an Aifrionn,
 agus ar shanasán an fhocail chéadna.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


 Ní thigid mínightheóiridhe an Bhíobla ná lucht sgrúdaighthe
 na Sgrioptúra le chéile timcheall sanasáin nó bunadhais an
 fhocail so ‘Missa’ — eadhon, Aifrionn. Adeirid, iomorro, cuid
 aca gurab ó'n bhfocal Laidne — eadhon, Missa est, atá ar cur,
 adeirthear é, ‘do bhrigh (ar siad), go gcuirthear Iodhbairt an
 Aifrinn chum an Athar Uile-chomhachtaigh.’ Adeirid cuid eile
 dhíobh nach ó'n bhfocal Laidne — Missa est — tháinig ar
 dtús, acht ó'n bhfocal Eabhra, Misach — eadhon, íodhbairt.
 Is é réasún na droinge so ris, do bhrigh gurab'é Peadar
 agus S. Seamus S. Seán adubhairt an tAifrionn ar
 dtús, agus gurab
 anns an teangain Eabhra adubhradar é, agus na deisgiobail
 do bhí aca ag timpireacht dóibh sul do sgaradh ó chéile
 fá chríochaibh éagsamhla na cruinne leis na hAbstalaibh
 iad, rugsad leo an t-ainm dochluinidís ag na hAbstalaibh ar
 an Aifrionn ina mbeulaibh — eadhon, Messiah (Mashiach), mar
 is follus ar feadh na hEorpa idir an chléir; acht, gidheadh
 doghnidh focal Laidne dhe ag buain choda dhe, d'á chur i
 n-oireamhuin do'n Laidin. Ní chuireann aon nidh ina
 aghaidh so a rádh, go mbeidheadh ainm cinnte fá leith i
 mbeurla nó i dteangthaibh gacha críche, i n-eagmais an
 anma choitchinn úd — eadhon, Messiah, mar atá Aifrionn i
 nGaoidheilg, Liturgia i nGréigis, agus Mass i mbeurla
 Sacsonach. Agus is í baramhuil na droinge deighionaighe is
 mó mheasaim do bheith fírinneach. Bíodh a fhios agat, a
 léightheóir, go bhfuilid trí teangtha anns an Aifrionn,
 már atá Eabhra, Gréigis, agus Laidion: Eabhra .i. Hosanna;
 Gréigis, cheana, Kyrie Eleison; agus Laidion, urmhór an
 Aifrinn ó shoin amach. Is é fáth, iomorro, fa'r órduigh
 an Eagluis so


---

p.34



 mar chuimhniughadh ar an íodhbairt fhola úd
 dorinneadh ar altóir na croiche air ar sgríobhadh na trí
 teangtha so, de dheoin Dé tré dhiamhairchéill.
 Ag so an fáthrún fá'r dheonaigh an Spiorad Naomh a sgríobhadh
 — eadhon na trí háidhmhillte, nó na trí hanágha do bhí, do
 réir an tSean-Reachta, andiaigh na croiche, mar atá mallacht,
 leimhe, agus bruid, do bhrigh go raibh a bhara fá Chríost
 'san gcroich na trí haidhmhillte sin d'iompodh chum trí sochar,
 mar atá beannacht, eagna, agus saoirse. Cialluighthear anns na
 trí teangthaibh úd in ar sgríobhadh, gairm agus teidiol
 Chríost ar an gcroich. Is uime sin do dheonaigh an Spiorad
 Naomh a sgríobhadh ann; An Eabhra, iomorro, an teanga naomhtha;
 an Laidion teanga na n-árd-fhlath; agus an Ghréigis, teanga na
 n-eagnuidheach. Agus do bhrigh gurab sompla agus cuimhniughadh
 ar Iodhbairt na Páise Iodhbairt an Aifrinn, d'órduigh an Eagluis
 na trí teangtha úd do bheith 'san Aifrionn, ag cuimhniughadh na
 dtrí sochar gcéadna d'fhág Críost ag na fíreunchaibh, agus
 fós d'á chur i gcéill go dtig na trí sochair úd do'n
 Aifrionn — eadhon, beannacht, eagna, agus saoirse, gibé fíreun
 éistfeas é. Tabhair dod' aire — do réir S. Tomáis, 'san
 seiseadh h-airteagal de'n 73 ceist, de'n treas chuid de
 ‘Summa’ a Dhiadhachta — go bhfuilid trí neithe chialluigheas
 an íodhbairt so an Aifrinn go fioghaireamhuil, mar atá
 Iodhbairt Mheilcisideic, agus na híodhbartha fola, agus an
 phlúir neamhdha. Tuig fós go bhfuilid trí neithe eile i
 Sacraimeint na hAltóra. An chéad nidh an Sacmeint
 tur — eadhon, arán agus fíon; agus ar an mhodh so chialluigheas
 Iodhbairt Mheilcisideic. An dara nidh — Sacraimeint — agus an
 nidh féin, mar atá fíor-Chorp Chríost, agus is ar an modh
 sin chialluigheas an uile íodhbarta fola an tSean-Reachta. An
 treas nidh atá ann, ar a ngoirthear an nidh amháin, mar atá
 déanmhus neith na Sacraimeinte, agus is ar an modh so
 chialluigheas an plúr neamhdha; óir amhuil dobhiodh blas
 gach neith dobhiodh do mhian ar dhuine ar an bplúr neamhdha,
 ionnus an tí air a mbiodh mian mairtfheola, gurab blas
 mairtfheola dogheabhadh air, agus an tí air a mbíodh mian
 feola cearc, dogheobhadh sé blas feola cearc ar an bplúr;
 agus mar sin do gach mian eile ó shin amach; agus mar an
 gceudna do dhéanmhus neithe na Sacraimeinte so — eadhon, do
 na grásaibh oibrigheas 'san bhfíreun, atáid na huile mhiana
 somholta ionnta.


 Adeir an t-ughdar céadna gur chiallaigh an t-uan cásga an
 tSacraimeint so ar na trí modhaibh reamhráidhte. Ar dtús is
 amhlaidh do caithtí leó an t-Uan Cásga mar aon le h-arán
 slím, do réir mar adeir Maoise 'san 12 caibidil in Exodus
 — ‘Iosfaidhear (ar sé) feoil agus arán slím,’ ag labhairt
 ar an modh in ar chóir do'n chineadh Iudaigheach an t-Uan
 Cásga do chaitheamh. Mar an gceudna caithtear linn-ne go
 sacraimeinteamhuil feoil an Naomh-Uain neamh-urchóidigh, mar
 aon le haicidibh an aráin tslím


---

p.35



 .i. na habhluinne. An dara feacht ar a gcialluigheann an
 tSacraimeint so an t-Uan
 Cásga; óir mar do dhíon fuil na híodhbartha úd an Uain,
 in-allód an pobal uile ar aingeal an éirligh, is mar sin
 dhíonas fuil an Uain so ar an altóir na Críostuighthe ar
 aimsiughadh an aidhbherseóra. An treas mhodh, do bhrigh go
 dtugthaoi an t-Uan Cásga d'á chaitheamh do'n phobal mar
 íodhbairt an ceathramhadh lá deug do'n éasga, d'á reimh-fhioghrughadh
 go raibh a dtarngaire an fíor-Uan fiorórdha
 do marbhadh do'n phobal anns an bpáis ar úrlár na croise,
 an ceathramhadh lá deug do rae.


An Cúigeadh Caibidil.
 Thráchtas ar dhiamhairchéill chuladh an Aifrinn, agus ar
 na neithibh bhéanas leis an altóir.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


 Bíodh a fhios agat, a léightheóir, gurab cosmhuil ris an
 riocht in a raibh Críost i n-aimsir na Páise, do réir eudaigh
 agus innill uile, an cruth in a mbí an sagart le linn Aifrinn
 (nidh nach iongnadh; óir is ag aithris ar Chríost in aimsir
 na Páise bhíos an sagart 'san Aifrionn), do réir mar
 d'órduigh Pól 'san 11 caib. de'n chéad eipisdil do sgríobh
 chum na gCoirinnteach — ‘Gacha mhionca (ar sé) íostaoi an
 t-arán so, nó ibhthí an corn foillseochaidh bás an
 Tighearna.’ Ionann sin re a rádh agus go mbiadh d'fhiachaibh
 ar na sagartaibh íodhbarta an Aifrinn d'ofrálughadh
 d'fhoillsiughadh Iodhbartha na Páise, agus d'á chur i gcuimhne
 do na Críostaighthibh, ionnus go mbudh cuimhin leo gurab de
 shochar na Páise tháinig an cineadh daonda d'fhuasgladh ó
 bhruid an aidhbherseóra.


 Ar dtús is é chialluigheas an chéad bhall de'n chulaidh — 
 eadhon, an Mict (Amice) an brat do cuireadh um shúilibh an
 Tighearna an tan do bhíodar na hUidhil ag gabhail de bhasaibh
 air, ag iarraidh air a innsin dóibh cia do bhuailfeadh é.


 Is é chialluigheas an léine Aifrinn, an t-earradh fada bán
 amadáin do cuireadh air an tan do bhí Sé d'á chur idir
 Phiolait agus Ioruaith.


 Is é chialluigheas an crios, an teud cruaidh-righin cnáibe
 le'r ceangladh caol a chúim ris an gcolmhuin cloiche, an tan
 bhí sé d'á sgiúrsáil.


 Is é chialluigheas an manipeil, an cuibhreach do cuireadh ar
 a lámhaibh.


 Is é chialluigheas an stóil bhíos ina crois, fá bhrághaid
 an tsagairt, an chroch fá héigean do Chríost d'iomchar go
 háit a chéasda.


 Is é chialluigheas an cochall, an t-eudach purpair do cuireadh
 ar Chríost le'r buaineadh a chroiceann de iar mbeith
 créachtnuighthe dó d'éis a sgiursaighthe.




---

p.36


 Go fathrunach ag so a gciall sud.


 Cialluigheadh an micht daonnacht Chríost, óir mar fholuigheas
 an micht an sagart, is mar sin fholuigheas daonnacht Chríost
 a cheann — eadhon a dhiadhacht, óir mar is é an ceann cuid is
 uaisle agus is aoirde de'n duine is í a dhiadhachta cuid is
 uaisle agus is aoirde de Chríost; d'á réir sin ní héagcosmhuil
 an ceann agus an diadhacht do shamhlughadh le chéile.


 Is é chialluigheas an stóil, an ghnáthchuing umhlachda agus
 fhómóis do bhí do ghnáth ag Críost d á Athair.


 Is é chialluigheas an léine Aifrinn d'árab nadúir bheith
 geal an ghlaine do bhí i gcorp Chríost do ghnath.


 Is é chialluigheas an crios, cuibhreach an chumainn le'r
 ceangladh an nádúir dhiadha agus an nádúir dhaonda i n-aon
 phearsain Iosa.


 Is é chialluigheas an manipel, an tuarasdal do thuill Críost
 'san chroich, do réir mar do tharngair Dáibhidh 'san 125 Sailm,
 ag rádh — ‘Tiocfaidh (ar sé) agus ar mbeith ag teacht dóibh,
 dobhéaraid, maille le lúthgháir, a ndórnáin leó.’ Agus
 is é do tharngair Dáibhidh annso go dtiúbhradh Críost, ar
 mbreith buaidhe ar an ndiabhal i mbás na croise, na hAithreacha
 as an bpríosún, maille re na ndórnánaibh ina lámhaibh, mar
 cheannach láimhe, a gcaithréim na mbuadh dorug Sé ar a
 namhuid.


 Is é chialluigheas an cochall, an grádh do-fhaisneise do bhí
 ag Críost do'n chineadh daonda.


 Go mórálta cialluighidh an micht, an creideamh; an léine,
 glaine an chogúais do Dhia agus do dhuine; an crios, geanmnuigheacht
 chuirp agus inntine; an stóil fómós do na huachtaránaibh; an
 manipel, deisgréid chum eidirdhealbhtha idir olc agus maith: agus
 an cochall, carthuine, nó grádh deagh-thoile do Dhia agus do
 dhuine.


 Is é chialluigheas an altóir, an chros chéasda; an chailís,
 an tuamba; an paiteana, an leac; an corporas an eisléine; an
 abhlann anma, Corp Críost; an fíon, an fhuil do ling as a
 thaoibh; an t-uisge curtar annsan gcailís, an t-allus do chuir
 Críost de.


 Atáid neithe bheanas re honóir an Aifrinn, nach bhfuil
 éigeantach, fhuigfeam do'n chor so gan teacht társta, mar atá
 dias cléireach do bheith ag friothólamh an tsagairt, agus, an
 chuid is lúgha dhe, dias do bheith ag éisteacht an Aifrinn,
 agus a samhuil eile sin nach bhfuil éigeantach anois.


 Ag so do na neithibh doghnídh an sagart re rádh an Aifrinn.
 Ar dtús nighidh sé a lámha re ndul 'san gculaidh dhó, dá
 chur i gcéill go ndligheann sé a choguas do bheith glan nighte
 aige ria ndul do dhéanamh Iodhbartha an Aifrinn. Agus is ag
 cuirr dheis na haltóra doghnidh sé sin, do bhrigh go
 gcialluigheann an churr dheas stáid na naomhthachta agus na
 neamhurchóide


---

p.37



 in a raibh Adhamh, ár gcéad athair, sul dorinne
 sé peacadh, amhuil chialluigheas an churr chlé stáid
 an pheacaidh iar mbriseadh chánach an ubhaill.
 Cialluigheas fós an churr dheas an cineadh Iudaigheach, agus
 an churr chlé an cineadh eile. Agus is é adhbhar fá dtéid
 an sagart ó'n gcuirr dheis gus an gcuirr chlí, d'á chur i
 gcéill go dtáinig creideamh agus reacht Chríost ó'n gcineadh
 Iudáigheach chum na gcineadhach eile; agus is uime sin bheireas
 an sagart an leabhar Aifrinn leis o'n gcuirr chlí gus an gcuirr
 dheis i ndeireadh an Aifrinn d'á chur i gcéill go
 bhfoillsighthear an creideamh so againn-ne arís ar an gcineadh
 Iúdaigheach i bhfoircheann na n-aimsear. Cialluighidh fós an
 nídh céadna an t-athnuadhadh dorinne Críost ar an gcineadh
 daonda, ó stáid an pheacaidh go stáid na ngrás. Cialluighidh
 lár na haltóra bás Críost; óir mar is é lár na haltóra
 is meádhon di, mar sin is é bás Críost is meádhon idir an
 dá reacht, agus fós gurab i meadhon na talmhan fuair bás.
 Na cúig uaire fhilleas an sagart ar an bpobal 'san Aifrionn
 is é chialluighid ná cúig uaire do thaisbeán Críost é
 féin lá na heiséirghe. Is é adhbhar fá ndéin an sagart
 é féin do choisreagadh re hucht an Aifrinn, d'á chur i
 gcéill go ndligheann an uile Chríostuighe re hucht
 deaghoibre do dhéanamh, fioghair na croise do chur ar a éadan,
 ar a ucht, agus ar a ghuailnibh, ag rádh — ‘I n-ainim an Athar
 agus an Mhic agus an Spioraid Naoimh’: óir dlighidh an
 Críostuidhe an uile nidh d'á mbiaidh aige do dhéanamh ria
 ndul i gcath dó. Dlighidh an díolmhunach dá nidh do beith
 aige ria ndul i gcath dhó, mar atá suaitheantas agus
 comhairc; agus do bhrigh gurab ag cathughadh ris na trí
 heascáirdibh atá ag an nádúir dhaonda bhíos an sagart:
 agus fós nach bhfuil acht cathughadh i mbeatha gach aon
 duine ar an saoghal so, do réir Phóil 'san seiseadh
 caibidil chum Epheiseas, agus do réir Iób, 'san seachtmhadh
 caibidil, mar a n-abair nach bhfuil acht díolmhuineas i
 mbeatha an duine ar an dtalamh, do bhrigh (amhail adubhramar)
 gurab do chathughadh ris na trí heascáirdibh reamhráidhte
 — mar atá an diabhal, an saoghal, agus an cholann — théid
 an sagart ria ndul do rádh an Aifrinn dó; an mhéid go
 gcuireann úrnaighthe an Aifrinn anaghaidh an aidhbherseora,
 agus íodhbairt luachmhór an Aifrinn anaghaidh sainte an
 tsaoghail, agus an trosgadh nó an chéadlongadh, anaghaidh
 ainmhiain na colna, agus d'á mhúchadh. Is uime sin
 doghnidh an sagart é féin do choisreagadh, do bhrigh go
 bhfuilid an dá nidh úd atá éigeantach chum chathaighthe
 'san choisreagadh.


 Ar dtús atá suaitheantus an chaptaoin nó an chinn fheadhna
 leanas an sagart ann, mar atá fioghair na croise, is
 suaitheantas díleas do'n tsagart, agus i gcoitchinne do'n uile
 Chríostaidhe. Atá fós comhairc dhíleas na sagart agus na
 n-uile Chríostaidheadh i gcoitchinne


---

p.38



 
 ann mar atá — ‘I n-ainm an Athar agus an Mhic agus
 an Spiorad Naoimh’; agus
 tuigthear sin as briathraibh Mhatha, 'san 28 caibidil mar
 adubhairt Críost ris na hAbstalaibh — ‘Re n-imtheacht díbh
 (ar sé) baistigh na huile chineadhacha i n-ainm an Athar
 agus an Mhic agus an Spioraid Naoimh.’ Cialluighidh,
 fós, an coisreagadh na glanrúin is óirdéarca
 atá annsan gcreideamh mar atá fathrún na
 Tríonóide agus fathrún teachta Chríost i gcoluinn, agus
 A pháis, agus maitheamh na bpeacaidhe, óir an tan
 adeirtear ‘I n-ainm an Athar,’ 'san uibhir uathaidh,
 cialluighthear aondacht na nádúire diadha, do réir a
 substainte; acht gidheadh atáid Trí Pearsanna 'san
 Trionóid, agus gurab Dia gach pearsa dhíobh, agus dá
 mbiadh ina iongnadh ar aon duine cionnus b'fhéidir a
 rádh gur Dia gach Pearsa dhíobh, agus nach bhfuil ionnta
 uile acht aon Dia amháin gibé, cheana, ag a mbiadh
 slabhra trí lúb ina laimh, is fíor go bhfuil an slabhra
 aige, gibé aca de na trí lúbaibh bhios ina laimh, gion
 go bhfuil ann acht aon tslabhra amháin; mar an gceudna,
 gibé ainmneochas aon Phearsa amháin de thrí Phearsannaibh
 na Trionóide, feudfaidh a rádh go fírinneach gurab Dia
 gach pearsa dhíobh, gion go bhfuil ionnta uile acht aon
 Dia amháin.


 Agus is uime sin adeirtear an focal so, ‘I n-ainm,’ agus
 nach é adeirtear, ‘I n-ainmnibh an Athar, agus an Mhic,
 etc., do bhrigh nach bhfuil acht aon tsubstaint agus aon
 chomhachta ionamhla ag na Trí Pearsannaibh.’ Is é adhbhar
 fá'n abarthar — ‘I n-ainm an *Athar*’ ar an éadan, d'á
 chiallughadh gurab é an tAthair is tosach do'n Tríonóid,
 an mhéid go bhfuil agus gurab uaidh do geineadh an Mac,
 agus uatha araon an Spiorad Naomh. Is uime, fós cuirtear
 an lámh ar an éadan, ag rádh, ‘I n-ainm an Athar,’ d'á
 chur i gcéill gur fhan an tAthair ar Neamh do ghnáth;
 óir mar is é Flaitheas Dé cuid is aoirde de'n chruinne,
 is é an t-éadan cuid is aoirde de'n duine; is uime
 adeirthear ‘agus an Mhic,’ ar an imleacán, d'á chur i
 gcéill go dtáinig Sé i mbroinn Mhuire, agus fós d'á
 chur i gcéill gurab ris an Mac amháin bhuaineas bheith
 ina gheanamhain; agus is uime adeirtear ‘agus an
 Spioraid Naoimh,’ idir an dá ghualainn, do bhrigh gurab
 meádhon idir an Athair agus an Mac an Spiorad Naomh,
 amhail is meádhan an raon atá idir an dá ghualainn
 do'n aga idir an éadan agus an imliocán, agus do bhrigh
 go gcialluigheann cros an choisreagtha Páis Chríost,
 dlighidh an Críostaighe a chúig méir do thógbháil
 suas, i gcuimhniughadh na gcúig gcréacht.


 Is uime fós dobheir an Críostaighe a lámh ó'n
 ngualainn chlí gus an ngualainn ndeis, do bhrigh go
 dtáinig de shochar na Páise na Críostaighthe do theacht
 ó thaoibh chlé an pheacaidh go taobh dheas na ngrás.
 Atá, fós, ina ghnáthughadh ó aimsir Chríost a leith
 'san Eagluis na Críostaighthe dá gcoisreacadh


---

p.39



 féin do réir mar léaghtar ag na sean-úghdaraibh do bhí i dtús
 na hEagluise ann. Ag so mar adeir Mairsilius, 'san ochtmhadh
 caibidil de'n eipistil do sgríobh sé chum phobail
 Bhurduis — ‘Congbhuidhthear linn (ar sé) fioghair na croise maille
 re comhartha agus maille re beul.’ Ionann sin re a rádh
 agus comhartha na croise do dheunamh le na lámhaibh agus
 leis na briathraibh réamhráidhte do rádh — eadhon, ‘I
 n-ainm an Athar, agus an Mhic,’ etc. Adeir Ieronimus 'san
 eipistil ro sgríobh sé chum Eustochius, ‘Re tionnsgnamh
 an uile ghníomha (ar sé) agus an uile aistir deunadh an
 lámh fioghair na croise.’ Adeir **Tertullian**us, 'san leabhar
 do sgríobh chum Coróine an Ridire — ‘Re linn an uile
 aisdir agus dighnithe (ar sé), re ndul agus re teacht, re
 linn dulta i n-eudach agus i mbrógaibh, re ndul chum
 buird agus chum leaptha nó chum suighte; nó gibé nidh
 eile bhíos againn d'á dheunamh, cuirtear linn comhartha
 na croise inár n-éadanaibh.’.


 Is é so an comhartha ar a dtig Eoin, 'san seachtmhadh
 caibidil de Leabhar na dTaisbeánta, mar a n-abair, doghníodh
 an t-aingeal moghaidh an Dé beó do chomharthughadh
 le comhartha Dé ina n-éadanaibh.


 Tig Criosostomus leis an nidh so, 'san 48 Homilia ag
 sgríobhadh ar Mhatha, mar a dtiubhar do theagasg do'n
 Chríostaidhe é féin do choisreagadh — ‘Comharthuigh thú
 féin (ar sé) le comhartha na croise; agus cuimhnigh méid
 an mhaslaidh tugsad na hUidhil do Chríost ár dTighearna,
 re linn A bheathadh agus A pháise.’.


 Adeir S. Aibhistín 'san 19 Seanmóir do sgríobh sé ar na
 Naomhaibh — ‘Ní dlighthear (ar sé) nidh ar bith do
 choisreagadh gan crois.’ Ionann sin re a rádh agus ‘gan
 comhartha na croise.’ Tuig, a léightheóir, gion go
 bhfuilid briathra soillseacha ag an Soisgeul, in a
 luaidhtear Críostaighe do ghnáthughadh an choisreagtha
 le láimh, maiseadh gurab inmheasda go gcleachtadh Críost
 a dhéanamh, agus gurab uaidh fuaradar na hAbstail mar
 ghnáthughadh a dhéanamh.


 Adeir, iomorro, Abdias fa deisgiobal do Philib Abstal, agus
 do bhí go minic i gcaidreamh na nAbstal, do réir mar
 léightear aige féin, 'san leabhar do sgríobh air
 Chathughadh na nAbstal, gur ghnáthughadh ag na nAbstalaibh
 re linn miorbhuile do dheunamh comhartha na croise do dheunamh
 le na ndeas-lámhaibh.


 Léightear 'san treas leabhar de Leabhraibh Annalach Zonoras
 go raibh gorta mór idir na Turcachaibh i gcionn 590 bliadhan
 iar ngein Chríost, ionnus go mbiodh iomad díobh ag faghail
 bháis: gidheadh, thárla Críostaighe 'san tír thug do
 theagasg do dhroing aca a gcoisreagadh, agus gach aon díobh
 do coisreagadh é féin ní bhfaghadh bás leis an ngorta
 sin.


 Léighthear fós, i Sgathán na Sompladh gur cheannsaigh
 S. Proinnsias maille re comhartha na croise, confadh agus
 fraoch feirge faolchon do


---

p.40



 bhí ag foghlughadh foirne na cathrach dárab ainm Engubi, agus
 dorinne síth agus cairdeas idir an gcoin agus cathruightheoiridhe
 na cathrach reamhráidhte.


 Léightear, 'san leabhar ceudna, go raibh bean-riaghalta ag
 siubhal lubhghuirt na mainistreach in a raibh a gcoimhthionól,
 agus gur ghabh mian leitiúis í, agus, le fromhadh na luibhe
 sin di, dochuaidh an diabhal ina corp; agus is é mheasas
 Greagóir Naomhtha, le ar sgríobhadh an sgeul sin 'san
 gceathramhadh caibidil de'n chéad leabhar de Leabhraibh na
 Comhagallmha, gurab é ádhbhar fá'r ghabh an diabhal
 sealbh innte, tré gan fioghair na croise do chur ar an
 luibh sul do hitheadh léi í.


 As gach nidh dá ndubhramar anuas, is iontuigthe go ndligheann
 gach Críosduidhe re hucht deaghoibre do dheunamh, é féin
 do choisreagadh ó thús, agus go h-áirighthe an sagart re
 h-ucht an Aifrinn do rádh, amhail adubhramar thuas.


 Is é chialluigheas an toigheacht amach doghnidh an sagart
 'san gcoisreagadh (d'á ngóirthear bhestéir) chum an Aifrinn
 do rádh an toigheacht amach dorinne Críost as broinn
 Mhuire chum a ofrálaighthe féin do'n Athair in Iodhbairt
 na Páise.


 Is é adhbhar fá n-abair an sagart an Faoisdin Choitchionn,
 dárab ainim Confiteor, do bhrigh go ndligheann gach aon re
 hucht Chuirp Chríost do chaitheamh fromhadh do dhéanamh
 air féin, do réir mar adeir Pól 'san 11 caibidil de'n
 chéad Eipisdil do sgríobh gus na Coirinntibh — ‘Dearbhuigheadh
 duine é féin (ar sé), agus mar sin itheadh sé
 de'n arán úd agus ibheadh sé de'n chailís; óir gibé
 itheas agus ibheas go neimhdhlisdineach, is damnughadh dó
 féin itheas agus ibheas, gan dochar do Chorp an
 Tighearna.’


AN SEISEADH CAIBIDIL.
 In a dtráchtar ar na neithibh éigeantacha atá 'san
 Aifrionn leath amuigh d'á shubstaint.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------


 Ar dtús is é chialluigheas an cromadh doghnidh an sagart
 ós cionn na haltóra andiaigh Confiteor do rádh dhó an
 umhlacht do thaisbéan Críost d'á athair re hucht na
 Páise, an tan adubhairt — ‘Maiseadh (ar sé), munab í
 do thoil-se corn na Páise do dhul thorm-sa, déantar do
 thoil-se.’


 Is é chialluigheas ‘Introitus,’ nó dul isteach 'san
 Aifrionn, an fháisdine dorinneadar na faidhe agus na
 hAithreacha ar theacht Críost i gcolainn.




---

p.41


 Is é chialluigheas Kyrie Eleison, furtacht d'iarraidh ar
 Dhia; óir is ionann Kyrie Eleison agus a rádh — ‘A Dhia
 déan trócaire orainn.’


 Léightear ar Gemenian Naomhtha, ar mbeith i gcath dhó agus é
 i ngábhadh, go ndubhairt Kyrie Eleison, agus gur chuir cúig
 ríogha ar teitheadh.


 Adeirtear Kyrie Eleison naoi n-uaire, d'á chur i gcéill
 gurab é iarramaoid bheith i gcaidreamh na naoi n-órd
 ainglidhe atá ar neamh.


 Is é chialluigheas Gloria in Excelsis caintic na síothchána
 — eadhon, gurab tuar síothchána idir Dhia agus na daoine an
 tAifrionn.


 Is é chialluigheas an chéad fhilleadh doghnídh an sagart
 ar an bpobal ag rádh Dominus Vobiscum, an beannachadh
 dorighne Bóas ar a mheithil féin, do réir mar léightear
 'san dara caibidil de Leabhar Ruth; óir amhail fa hathair
 muinntire Bóas ós cionn na meithle, is mar sin is athair
 muinntire ós cionn an phobail (is muinntir do Dhia) an
 sagart. Mar an gcéadna, is é chialluigheas an freagradh
 dobheir an pobal ag rádh — Et cum spiritu tuo, an nidh
 léightear ag Pól, 'san gcaibidil ndeighionaigh de'n dara
 h-eipistil do sgríobh sé chum Timotheus, ‘Guidheamaoid
 (ar sé), ó tá an Tighearna ad' bheul go raibh ad'
 spiorad, agus go gcómhnuidhe do shíor ionnta.’


 Is é chialluigheas na hOrthana an Phaidir, agus ní cóir
 do bheith ionnta acht seacht n-orthana roimh an Eipistil,
 an chuid is lugha dhe, do bhrigh nach fuil acht seacht
 n-athchuingeadha 'san bPaidir.


 Is é chialluigheas an t-Amen, ‘Déantar díbh amhuil do
 iarrabhar,’ do réir Eóin 'san gcaibidil ndeighionaigh
 in Apocalipsi.


 Is é chialluigheas an t-Eipistil dligheadh na Sean-Reachta.
 Cialluigheas sí fós seanmóir Eoin, do bhrigh go raibh sé
 ina mheádhon idir an SeanReacht agus an Nuaidh-Fhiadhnaise:
 dá réir sin. Léightear an Eipistil ar uairibh as na
 Fáidhibh; feacht eile as an Reacht Nuadh. Is ina suighe
 dlighid an pobal an Eipistil d'éisteacht, do bhrigh gurab
 aiceacht í, do réir Leabhair Esdras.


 Is é chialluigheas an Gradúal — eadhon, an nidh adeirtear
 idir an Eipistil agus an Soisgeul doilghios na h-aithrighe.


 Is é chialluigheas an t-Alleluia, thig ina dhiaigh sin, an
 gáirdeachus do ghealladh dhúinn andiaigh doilghiosa na
 h-aithrighe, do réir Mhatha, 'san gcúigeadh caibidil — 
 ‘Is beannuighthe (ar sé) lucht an doilghiosa, óir
 dogheabhaidh gáirdeachus do chur orrtha.’


 Is é chialluigheas an Soisgeul, seanmóir Chríost féin:
 agus do réir mar adubhramar thuas, is é chialluigheas an
 Soisgeul do léaghadh ar an gcuirr gclí de'n altóir,
 mar tháinig Reacht Dé ó'n gCineadh Iudaigheach chum na
 gCineadhach eile.




---

p.42


 Is é ádhbhar fá ndligheann an sagart a aghaidh do bheith
 budh thuaidh 'san teampoll ag léigh an tSoisgéil, do bhrigh
 gurab anaghaidh na n-olc atá sé, agus gurab ó'n áird
 thuaidh thig gach uile olc, do réir mar adeir Ieremias,
 'san cheud chaibidil, ‘O'n áird thuaidh (ar sé) thiocfas
 an uile olc ar áitightheóiribh na talmhan.’ Tuig a
 léaghthóir, gurab budh thuaidh is cóir do'n tsagart a
 aghaidh do bheith re léigheadh an tSoisgéil, do bhrigh
 gurab soir dhligheas éadan nó aghaidh na h-eagluise in a
 m-bí an Soisgeul dá léigheadh bheith, do réir orduighthe
 na hEagluise féin.


 Léightear, iomorro, ag S. Tomás, 'san g-ceathramhadh
 h-airteagal de'n 11 ceist de'n chéad chuid de'n dara roinn
 d'á Dhiadhacht, ag freagradh do na cúigh argóntaibh, cúig
 reasúin fá ndlighthear do na Críostaighthibh a n-aghaidh
 do bheith soir ag deunamh úrnaighthe dóibh. An chéad
 adhbhar dhíobh, do bhrigh gurab ó'n áird shoir gluaistear
 na flaithis, d'á dtigid torrthadha agus plannduidhe, agus
 gach sochar eile d'á dtig as an dtalamh do bheith ann.
 An dara réasún, do bhrigh gurab 'san áird shoir atá
 Párrthus mar ar cuireadh na céad chomaoineacha ar an
 sinsear ór' fhásamar, .i. Adhamh. An treas réasún, do
 bhrigh gurab ainm do Chríost an áird shoir do réir mar
 adeirthear Oriens ex alto — eadhon ó'n áird shoir anuas.
 An ceathramhadh reasún, do bhrigh gurab chum na háirde
 shoir dorinne Críost an Eiséirghe, do réir mar léaghtar
 'san Sgrioptúir, gur ab E dochuaidh suas ar Neamh chum
 na h-áirde shoir. An cúigeadh reasún, do bhrigh gurab
 ó'n áird shoir thiocfas Críost do dhéanamh an
 Bhreitheamhnuis, amhail tharngair Matha, 'san 14 caibidil,
 ag labhairt ar Chríost — ‘Tiocfaidh (ar sé) amhail
 soinnéan as an áird anoir.’


 Ag so síos dá ádhbhar eile fá ndligheann an sagart,
 nó gach Críosthaighe, a aghaidh do bheith soir ag deunamh
 urnaighthe; an chéad adhbhar díobh, do bhrigh gurab anoir
 thig solus na gréine ar dtús mar sin gurab ó ghréin
 na fírinne thig solus na ngrás chugainn. An dara hádhbhar,
 do bhrigh gurab 'san áird shoir atá an Talamh Naomhtha,
 agus gurab ar an dTalamh Naomhtha dhlightheas gach aon a
 aghaidh do bheith do thuar Talaimh Naomhtha na mBeó.
 Annsan Aird Shoir, iomorro, do bhídís an Cineadh
 Iudaigheach ag guidhe Dé, do réir mar léightear 'san
 16 caibidil in Exodus. Atáid, cheana, dá ádhbhar ris
 an nidh gceudna; adhbhar dhíobh do sheachnadh adhartha
 do dhéanamh do'n ghréin nó do'n rae: óir fá ró-chlaon
 an Cineadh Iúdaidheach chum adhartha do dhéanamh do
 dhéithibh boghra, balbha; an dara hádhbhar, do bhrigh
 go raibh a adhradh agus an reacht ag dul uatha 'san áird
 shiar de'n roinn Iarthair — eadhon, an Eoruip.


 Dlighidh an sagart a lámha do bheith druidte le chéile,
 d'á chur i gcéill gurab cóir do'n tsagart a bheul
 agus a ghníomh do theacht le chéile. Dlighidh fós an
 sagart, mar aon leis an bpobal, do bheith ina sheasamh re linn


---

p.43



 an tsoisgéil do léigheadh dhóibh. Is é chialluigheas sin, go
 ndlighid bheith ullamh éasgaidh
 chum an tSoisgéil do choimeád agus do chaomhna do lámh
 agus do bheul. Dlighthear solus do bheith ar lasadh re
 linn an tSoisgéil do léigheadh, d'á chur i g-céill go
 dtiubhair an Soisgeul solus an chreidimh dúinn; agus, fós,
 d'á chur i gcéill gurab é Críost soisgeultar dúinn — Solus
 na Fírinne, shoillsigheas an uile dhuine thig ar an
 domhan so amhail adeir Eoin 'san gcéad gcaibidil. Dlighidh,
 fós, an sagart, re léigheadh an tSoisgéil, fioghair na
 croise do bhuain ar a éadan, ar a bheul, agus ar a ucht.
 Ar dtús ar an éadan, dá chur i gcéill nach dligheann
 náire do bheith air ag admháil an tSoisgéil, óir is é
 an t-éadan ionad an náire; ina dhiaigh sin, ar an mbeul,
 d'á chur i gcéill go ndligheann sé an Soisgeul do
 sheanmórughadh go dána; an treas feacht, ar a ucht, d'á
 chur i gcéill go ndligheann an sagart creideamh a chroidhe
 do bheith ag toigheacht re seanmóir a bhéil; agus is iad
 sin na reasúin atá ag na tuatadhaibh fá ndéinid an
 nidh ceudna. Is é ádhbhar fá ndéanann an sagart agus
 an pobal iad féin do choisreagadh tar éis an tSoisgéil,
 d'á ndídion féin ar an nDiabhal d'eagla go ruagfadh sé
 an síol soisgeulda uatha as a gcroidhthibh.


 Is é fáth fá dtiubhair an sagart póg do'n leabhar
 andiaigh léighte an tSoisgéil, d'á chur i gcéill
 gurab cóir dó an Soisgeul do sheanmórughadh do dhruim
 grádha Dé agus a chomharsan.


 Adeirtear, fós, an Chré ós árd, ionnus go dtuigfeadh an
 pobal suim an chreidimh atá 'san gCré; agus, ag rádh na
 mbriathar so ‘Incarnatus est,’ dlighidh an sagart agus an
 pobal a leigeann ar a nglúinibh i gcuimhniughadh teachta
 Chríost i gcolainn; agus andiaigh ‘Incarnatus est’ éirghid
 ina seasamh nó go n-abair an sagart ‘Dominus bhociscum,’
 agus bheith ar a nglúinibh do'n phobal as sin gus an
 Soisgeul léightear i ndeireadh an Aifrinn.


 Is é chialluigheas an tOffertórium (eadhon, an Ofráil),
 Críost do bheith arn-a ofráil do'n Athair Neamhdha. Is
 é doghnidhthear annso an abhlann do chur ar an gcorporas
 agus an fíon 'san gcailís. Cuirtear, fós, uisge 'san
 bhfíon ag cuimhniughadh an uisge tháinig as taobh Chríost
 'san bPáis, do tharngair Esechiel, 'san 47 caibidil, an
 tan adubhairt — ‘Dochonnarc (ar sé) uisge ag buinniughadh
 as thaoibh dheas an Teampoill, agus gach aon duine gus a
 ráinig an t-uisge sin fa slán é,’ agus is ar Chorp Chríost
 do ghoir sé an Teampall annso go fáidheamhuil.


 Is é chialluigheas an t-ionnladh doghnidh an sagart, an
 t-ionnladh dorinne Críosd as chosaibh na nApstal.


 Is é chialluigheas ‘Orate Fratres,’ impidhe cabhra an
 phobail, d'á chur i g-céill gurab mór fhóghnas guidhe
 na bhfíreun ar son a céile, do réir S. Seumas, 'san
 gcúigeadh caibidil.




---

p.44


 Is é chialluigheas an ortha darab ainm ‘Secreta,’ an
 dísliughadh agus an folach dorinne Críost air féin
 tamall roimh an bPáis.


 Is é chialluigheas an Phreafáid do rádh ós árd, an
 taisbéanadh follus caithréimeach dorinne Críost air
 féin Domhnach na Pailme re h-ucht na Páise.


 Is sé chialluigheas an ‘Sanctus’ do rádh trí h-uaire,
 Trí Pearsana do bheith 'san Tríonóid.


 Is é chialluigheas ‘Dominus’ do rádh aon uair amháin,
 Aondacht na Nadúire Diadha.


 Dá n-abradh **Lúitear** nó **Cailbhin** nach é Críost do órduigh
 an tAifreann agus, dá réir sin, nach cóir cion do bheith
 air, bíodh a fhios aca go bhfuil dá nidh 'san Aifrionn mar
 atá substaint an Aifrinn féin agus neithe eile atá taoibh
 amuigh d'á shubstaint, amhail atáid orthana agus preafáide
 (amhail adubhramar); agus an mhéid úd bheanas ris an nidh
 úd atá d'á shubstaint, is follus gurab é Críosd féin
 d'órduigh é, amhail léightear 'san 22 caibidil ag Lúcás,
 do dháil an tSuipéir; agus an mhéid bheanas ris an dara
 cuid de'n Aifrionn, is iad na Pápadha naomhtha do bhí i
 dtús na hEagluise ann d'órduigh iad. Agus dá n-abradh
 an t-eiriceach nachar chóir comaoin ar bith do chur ar an
 órdughadh d'fhágaibh Críost ar rádh an Aifrinn, bíodh
 a fhios aige go bhfuil sompla againn 'san tSeanReacht as
 a dtuigimíd gurab toil le Dia comaoin agus bárr duthrachta
 do chur ar oifig dhiadha iodhbartha an Aifrinn, do réir mar
 léightar 'san 16 caibidil de'n chéad leabhar de Leabhraibh
 Paralipomenon go dtug Dia réim agus órdughadh d'áirighthe
 do Mhaoise do dheunamh íodhbartha, agus gur chuir Dáibhidh
 agus Solamh bárr agus comaoin leis an réim sin i moladh
 agus i n-onóir do Dhia, agus go moltar tríd sin iad. As
 an sompla sin is iontuigthe gurab toil le Dia gach comaoin
 agus gach bárr dúthrachta dár chuireadar Prionnsadha na
 hEagluise leis an tsubstaint úd an Aifrinn.


 Dá n-abradh **Cailbhin** nach dlighthear dhúinn Dia do ghuidhe
 acht in ár spioradaibh amháin, is dearbhtha nach fíor
 dhó é, óir is cneasda dhúinn glóir agus onóir do thabhairt
 do Dhia ar trí modhaibh — mar atá do spiorad, do chorp agus
 do mhaoin saoghalta, do bhrigh go gcuiridh Sé comaoin oruinn
 ar na trí modhaibh ceudna sin. Dá bhrigh sin ní dhlighthear
 do na h-eiricigh locht d'fhagháil ar na sagartaibh tré
 bheith ag feacadh a nglún, agus ag claonadh a gceann, agus
 ag bualadh a n-ochta, agus ag síneadh nó ag leathadh a
 lámh 'san Aifrionn; óir is é Dia thug cuirp dóibh;
 dlighthear dóibh umhlacht agus onóir do Dhia leis na
 corpaibh ceudna: agus, fós múinidh Pól, 'san dara caibidil
 de'n chéad Eipistil go Timotheus, go ndlighthear do na
 Críosduighthibh, re deunamh urnaighthe dóibh, a lámha do


---

p.45



 thógbháil suas agus a gcinn do bheith nocht aca. Ní bhfuair
 Críost féin locht 'san bpuibliocán tré bheith
 ag bualadh a ochta, do réir mar léightear san 18 caibidil
 ag Lúcás. Dorinne fós Críost guidhe, agus E ar A
 ghlúinibh, ar Sliabh Olibhet, re h-ucht na Páise, do réir
 mar léightear 'san 22 caibidil ag Lúcás. As na h-ionadaibh-se
 is iontuighthe nach dlighthear locht d'fhagháil ar na
 sagartaibh fá bheith ag tógbháil a lámh nó ag bualadh
 a n-ochta, nó ag sléachtain 'san Aifrionn.


 Biodh a fhios agat, a léightheóir, gurab iad so síos
 anmanna na bPápadh le'r cuireadh comaoin ar an Aifrionn: —.


 Celestinus Pápa do órduigh ‘Introitus,’ ‘Gradual,’ agus
 ‘Offertorium’; 424 bliadhain andiaigh Chríost do'n fhear
 so.


 Greagóir Mór do órduigh Kyrie Eleison agus Alleluia,
 agus beagán dé'n Chanóin; 600 bliadhan andiaigh Chríost
 do'n fhear so.


 Simacus do chuir Gloria in Excelsis ann; 501 bliadhain
 andiaigh Chríost do'n fhear so.


 Telesphorus d'órduigh trí hAifrinn do rádh Lá Nodlag; 134
 bliadhain andiaigh Chríost do'n fhear so.


 Gelasius do chuir Tractus agus Prefáid ann; 484 bliadhain
 andiaigh Chríost do'n fhear so.


 Innocentius do chuir an Pax ann; 407 bliadhain andiaigh
 Chríost do'n fhear so.


 Damasus do chuir Confiteor agus an Chré ann, agus is é fós
 do chuir Epistileacha agus Soisgéil ann, do chomhairle
 Ieronimus Naomhtha; 347 bliadhain andiaigh Chríost do'n
 fhear so.


 Alecsander Pápa do chuir ‘Qui pridie quam pateretur’ ann,
 agus d'órduigh an t-uisge do chur i bhfíon na cailíse. Is
 é fós do thionnsgain an t-uisge coisreagtha do dheunamh;
 agus d'órduigh do na sagartaibh a dhéanamh Dia Domhnaigh
 chum a chroithte ar an bpobal d'á mbeannughadh; 121 bliadhain
 andiaigh Chríost do'n fhear so.


 Sixtus d'órduigh ‘Sanctus’ do rádh trí h-uaire, agus gach
 nidh d'á bhfuil ina dhiaigh go Canóin. Agus is é fós
 d'órduigh gan lámh tuata do bhuain ris an gcailís; agus
 is é mar an gceudna d'órduigh an Corporás do bheith de
 lin-eudach; 129 bliadhain andiaigh Chríost do'n fhear so.


 Sergius d'órduigh an ‘t-Agnus Deí’ 'san Aifrionn; 692
 bliadhain andiagh Chríost do'n fhear so.


 Tuig, a léightheóir, nach bhfuil aon duine do na Pápadhaibh
 so do áirmheas acht duine do bhí i n-árd-fhlaitheas na
 hEagluise, agus i seilbh Chathaoireach Pheadair; agus, d'á
 bhrigh sin, dlighidh an uile Chríosduighe a ndlighthe agus
 a n-órduighthe do choiméad, do bhrigh gurab uachtaráin
 iad ar an uile dhuine de na Críostuighthibh i gcoitchinne,
 amhail adeir


---

p.46



 S. Augustin, 'san dara caibidil de'n chéad
 leabhar do sgríobh sé anaghaidh Eipistleach Paramenian — ‘Is
 íochtaráin (ar sé) an Chríosduigheacht go h-uile
 do'n ti atá ina shuidhe 'san gcathaoir,’ .i. Cathaoir
 Pheadair.


 Adeir fós S. Ieronimus, ag labhairt ar árdfhlaitheas
 an Phápa, mar a sgríobhann anaghaidh na n-éiriceach d'ár
 bh'ainm Luciferani — ‘Is ar locht dhighnite an árdshagairt
 atá slainte na hEagluise.’ Ionann sin re a rádh agus
 gurab ar churam an Phápa (is árdshagart ann) bhíos
 dlighthe agus orduighthe do dheunamh 'san Eagluis, agus
 gidhbé nach éisdfidh ris na dlighthibh so doghnidh na
 Pápadha agus an Eagluis, is eagal do go luidhfidh air an
 bhreath rug Críost, mar a n-abair 'san 18 caibidil ag
 Matha, gurab meas pagánaigh nó puibliocánuigh is cóir
 do bheith ar gach n-aon nach éisdfidh ris an Eagluis.


 Is follus dó réir a ndubhramar gurab ionghabhtha na
 neithe atá 'san Aifrionn leath amuigh d'á shubstaint,
 agus gurab somholta sleachtain na sagart.


AN TSEACHTMHADH CAIBIDIL.
 In a dtráchtar gurab cóir iomhaigh Chríost do chur roimh
 an gCanóin.
------------------------------------------------------------------------------------------------


 Dlighthear, iomorro iomháigh Chríost, mar bhí 'san gCroich,
 do chur roimh an gCanóin, d'á chuir i gcuimhne do'n tsagart
 go ndlighthear do cuimhniughadh ar Pháis Chríost doghnídh
 sé d'eisiomlughadh an tan adeir an tAifrionn; agus dá
 n-abradh **Cailbhin** nach dlighthear iomháigh ar bith do bheith
 ann d'á ndéanaid daoine onóir, bíodh a fhios aige nach
 fíor dó é, agus go bhfuilid sompladha anns an tSean-Reacht
 aguinn, mar ar órduigh Dia Féin do Maoise iomháigh
 do dheunamh 'san tabernacal, amhail léightear 'san 25
 caibidil in Ecsodus.


 Léightear fós, 'san 31 caibidil in Ecsodus, agus 'san 6
 caibidil agus 'san 7 caibidil de'n treas leabhar de
 Leabhraibh na Ríogh gur órduigh Daibhídh do Sholamh
 iomad iomháigheadh do chur 'san teampoll, agus go
 ndeárnaidh Solamh sin air. Do órduigh, mar an gceudna,
 Dia do Mhaoise (amhail léightear 'san 21 caibidil de
 Leabhar na nUimhreach) athair nimhe umha do chur a gcrann
 mar chomhartha, ionnus gach aon do bhíodh créachtnuighthe
 ó na haithreachaibh neimhe tinntighe do chuir
 Dia do dheunamh éirligh ar an bpobal (tré bheith ag
 ceasacht ar an bplúr neamhdha) go mbiadh slán tré
 amharc uirre. Mar an gceudna, órduighthear leis an
 Eagluis gCatoilice do na Críostuighthibh iomháigh
 Chríost (i gcrann na croiche) do chur ar a gcomhair
 re filleadh uirre, ionnus an tan dochídhfidh an
 sompla sin go mbiadh amharc a n-inntinne ar Chríost agus
 ar A Pháis,


---

p.47



 le leighistear gach lot, le n-íocthar gach
 aingcis, agus le gcneasuighthear gach créacht cróilinnteach
 dá m-bí ar an gcoguas, agus fós le dteilgthear go
 taosgach tinneasnach gach blodh d'armaibh innilte na
 hurchóide d'á mbí i n-aigeun anbhail éigceannsa na
 h-anmann ó bheith ag athchognamh agus ag árdsgrúdadh
 uirre i n-aigeantaibh na bhfiréin; agus is usaide an
 t-athcognamh so dheunamh, iomháigh Chríost agus na
 croiche do bheith ar chomhair an Chríosdaidhe, do
 thabhairt Chríost agus na Páise
 chum a chuimhne, do bhrigh do réir Aristotail, go
 ngluaiseann cosbóir an chéadfaidh amhail, do réir an
 tseanfhocuil — eadhon, ‘Seachnaidh an tsúil an nídh
 nach bhfaiceann.’


 Agus is córuide a mheas gurab fíoghair agus aithghein
 do Chríost 'san chroich an náthair nimhe úd do bhí
 'san gcrann ar an bhfásach, an nidh adubhairt Críost
 'san treas caibidil ag Eóin — ‘Amhail (ar sé) do
 árduigh Maoise an nathair neimhe 'san bhfásach mar an
 gceudna is éigin Mac an Duine d'árdughadh, ionnus gach
 aon chreideas ann nach rachaidh amugha, agus go
 bhfuighfeadh an bheatha mharthanach.’


 Is móide is iontugtha onóir do'n chroich chéasda an
 nidh léightear ag Peadar 'san dara caibidil de'n chéad
 Eipistil, agus ag Pól 'san gcéad caibidil agus 'san
 dara caibidil go Colosenses, 'san naomhadh caibidil gus
 na hEabhradhaibh, agus fós an nidh léightear ag
 Damascenus 'san dara caibidil deug de'n cheathramhadh
 leabhar — ‘Is déanta (ar sé) an crann mórluaigh-se
 ionar ofráil Críost E Féin mar íodhbairt ar ár son,
 ionnus ó n-a bhain re n-A Naomh-Chorp agus re n-A Fhuil
 di go bhfuil féin ró naomhtha, d'adhradh agus
 d'onórughadh; mar an gceudna, do réir a gcáile féin,
 is ionóruighthe gach iomháigh naoimh eile ó sin amach.’
 Atá fós mar ghnáthughadh 'san Eagluis iomháigh do bheith
 innte, amhail léightear ag na seanúghdaruibh do bhí i
 dtús na hEagluise ann. Ag so mar adeir **Tertullian**, do
 mhair de'n leith astigh de 200 bliadhan i ndiaigh Chríost,
 'san leabhar do sgríobh ar an náire — ‘Is gnáth (ar sé)
 iomháigh Chríost agus caora ar A ghualainn do dhealbhughadh
 ar na cailísibh coisriogtha.’ Adeir Eusébius 'san 14
 caibidil de'n seachtmhadh leabhar do sgríobh ar Sdáid na
 hEagluise, go bhfacaidh sé féin iomháigh deunta de phrás,
 dorinneadh le Sirophenisa, doghníodh iomad míorbhul;
 330 mbliadhna i ndiaidh Chríost do'n fhear so.


 Adeir Nicephorus, 'san 30 caibidil de'n deachmhadh leabhar,
 go dtug Silbhester Pápa iomháigh Pheadair agus Phóil do
 Chonstantinus Impire.


 Adeir Criosostimus, 'san deachmhadh seanmóir do sgríobh
 se d'Eadarghuidhe na Croiche, gur ghnáthuigh aca féin
 uair 'san mbliadhan — eadhon, Aoine an Chéasda — iomháigh
 na croiche d'adhradh thrí huaire; 380 bliadhan andiaigh
 Críost do'n fhear so.


 Adeir Greagóir Mór 'san 109 eipistil de'n naomhadh
 léabhar, na briathra so — ‘Is uime (ar sé) bhíd iomháighthe
 'san eagluis, ionnus an


---

p.48



 mhuinntir nach léigheann leabhair go
 léaghfadaois go h-áirighthe as na h-iomháighibh an nidh nach
 féadfadaois do léaghadh 'san leabhair; óir an nidh léigheas
 an t-eagnuidheach ina leabhar, no seólas an sgríbheann dó,
 múineann an iomháigh an nidh ceudna do'n dubhthuata an tan
 fheachas uirthe, eadhon, stair na páise nó dáil an tsuipéir,
 no triall Mhuire do'n Eigipt, nó an ionamhail eile sin.’


Adeir Greagóir Mór, mar an gceudna, 'san 33 eipistil 'san
 tseachtmhadh leabhar ag sgríobhadh go Secundinus, aga mholadh
 tré bheith ag iarraidh iomháigh air féin — ‘Atá a fhios
 aguinn (ar sé) nach uime iarras tú iomháigh ár
 Slánuightheóra chum a h-onóruighthe mar Dia, acht mar
 chuimhniughadh ar Mhic Dé, agus do lasadh A ghrádha ionnad,
 agus an tan shleachtamaoidne dhí, ní mar Dhia ghlacamaoid
 í, acht doghníomaoid Mac Dé d'eadarghuidhe innte.’


 Adeir S. Augustin, 'san 77 caibidil de'n 22 leabhar ró
 sgríobh anaghaidh Faustus go mbiodh iomháigh Abraham ag
 íodhbairt a mhic, dealbhtha an ionadaibh iomdha re n-a linn
 féin.


 Adeir Damascenus, 'san gcéad oráid do sgríobh ar na
 h-iomháighibh, go mbíodh iomháigh Phóil Apstal ag
 Criosostomus Naomhtha láimh re n-a leabuidh


 Adeir Beda 'san 25 caibidil de'n chéad leabhar ro sgríobh
 de Stair Eagluise na Sacsan — An tan dochuaidh Augustín
 manach, mar aon re coimhthionól cléireach do sheanmóir an
 tSoisgéil go Sacsaibh, gurab cros airgid fa bratach agá
 hiomchar rómpa, agus íomhaigh an tSlánuightheora dealbhtha
 ar chlár.


 Léightear ag Sygbertus ina Chronaic, go raibh Iudaigheach
 ainiriseach (i gcionn 560 bliadhan iar ngein Chríost) do
 ghabh do láimh bheith ag fochmhuid fá na hiomháighibh,
 agus lá n-aon go bhfacaidh iomháigh Chríost, agus tug
 urchar d'á shoighid di, agus do chréachtnaigh í, agus ar
 n-a goin tháinig iomad fola aisde, i gcruth gur bhfhollus
 do gach aon d'á bhfacaidh í gurab miorbhuil dorinneadh
 uimpe.


 Adeir Paulinus Naomhtha, 'san 12 eipistil, go mbiodh
 iomháighthe ag á n-onórughadh 'san Eagluis re 1300 bliadhan.


 As na háitibh reamhráidhte is follus go bhfuilid iomháighthe
 do shíor ag á n-onórughadh 'san Eagluis, agus go bhfuilid
 ionoróruighthe; agus maille ris sin is córaide a mheas
 gurab fíor gach nidh dá ndubhramar nach inchreidthe go
 bhfuileongadh Dia A Eagluis féin ag dul ar seachrán ag
 tabhairt onóra d'iomháighibh ó aimsir na n-Apstol a leith,
 dá mbudh neamhthoil leis a n-onórughadh.


 Is iongnadh fós an dáil mar go dtiubharthar onóir do
 chathaoir-sdáit an ríogh, gion go mbiadh an rígh féin do
 láthair, agus nach tabharthaoi onóir


---

p.49



 d'iomháigh Chríost
 nó A Mháthar nó na nAbstal, gion go mbeidís séin do
 láthair; óir mar nach í an chathaoir chrainn úd in a
 suidheann an righ onóruighthear, acht an rígh féin, agus
 mar nach é an bréid cnáibe ar a ndealbhthar íomháigh an
 rígh onóruighthear acht an righ féin, mar an gceudna ní
 h-í an chloch nó an crann,
 an brat nó an paipéar, ar a ndealbhthar íomháigh Chríost,
 a Mháthar, nó aon naomh eile, onóruighthear leis na
 gCatoilicibh, acht Críost féin, nó na naoimh eile dealbhthar
 ionnta. Is córaide dúinn fós a mheas gurab toil le Chríost A
 Iomháigh Féin do bheith ag na Críostuighibh go léightear
 ag Damascenus, 'san 17 caibidil de'n cheathramhadh leabhar
 ro sgríobh ar an gCreideamh gCoitcheann bhFíor-fhoghlamtha
 gur chuir Críost A Iomháigh Féin chum an righ d'ár bh'ainm
 Abagarus (do bhí lán d'fhonn chum E Féin d'fhaicsin), agus
 fós gur chuir Sé A dhealbh féin ar naipicín Bheronica.
 Mar an gceudna, mar do dhealbh Lúcás Soisgeulaidhe íomháigh
 Mhuire in-a cruth féin, atá ar marthain ag an Eagluis fós,
 atá cheana Athanasius, agus Basilius, agus S. Augustín, agus
 Ambrós agus iliomad de dhochtúiribh eile ag teacht leis an
 bhfírinne so.


AN T-OCHTMHADH CAIBIDIL annso.
 In a dTráchthar ar Thosach na Canóine.
----------------------------------------------------------------------


Bíodh a fhios agat, a Léightheóir, gurab ‘T’ an chéad litir
 de'n Chanóin agus cuma croise bhíos uirre i nGréigis nó i
 Laidin, agus do bhrigh gurab do dhruim na croise tháinig an
 Tighearna d'ár slánughadh, is í céad litir cuirthear i
 i dtosach an Canónach í; agus is ina fhioghair so d'órduigh
 Dia inallód do'n Chineadh Iudaigheach, gach aon ar a
 gcuirfidhe an litir úd mar chomhartha ina éadan, do réir
 Esechiel 'san naomhadh caibidil, go bhfóirfidhe é ar an
 díoghaltas do bhí ag Dia d'á dheunamh ar an bpobal.


 Is é adhbhar fá gclaonann an sagart a cheann chum láir na
 h-altóra ag rádh ‘Té igitur,’ i gcuimhniughadh an chlaonta
 dorinne Peadar 'san dtuamba iar n-eiséirghe do Chríost.
 Adhbhar eile fós, dá chur i gcéill go ndligheann an sagart
 dul go ró umhal do dheunamh na h-íodhbartha sin.


 Is é chialluighid na trí crosa doghnídhthear, ag rádh
 ‘Haec dona,’ trí codcha na h-aithrighe, mar atá
 comhmbrughadh croidhe, admháil fhírinneach beóil 'san
 bhfaoisidin, agus leóirghníomh 'san lot doghnídhthear — óir
 trí modha ar a ndeuntar an peacadh, ó chroidhe, ó
 bheul, agus ó ghníomh. Cialluighid fós na trí crosa úd
 na trí modha ar ar chrochsad na h-Uidhil Críost — mar
 atá do thoil, do bheul, agus do ghníomh. Cialluighid fós
 na trí modha ar a ndeárnadh fochmhuide fá Chríost ré
 h-ucht na Páise — an chéad modh, do láthair na n-easpog,
 i dtigh Chaiphas; an dara modh, do


---

p.50



 láthair Phioláid ina thigh; an treas modh, i dtigh
 Ioruaidh. Cialluighid fós an cádhus agus an onóir
 dlighthear do thabhairt do na Trí Pearsannaibh.


 Is é chialluigheas Memento na mBeó, guidhe an tsagairt
 ar na daoinibh bhíos beó, agus is é iarras dóibh, grása
 Dé do thoidheacht orra, agus a bpeacaidh do chur ar gcúl.
 Agus is ar an modh so dhligheas an sagart an ghuidhe sin
 do dheunamh — ar dtús, go ró speisialta ar a shon féin;
 an dara modh, go speisialta ar son druinge d'áirighthe, do
 réir a ghaoil nó a chumuinn riú; an treas modh, ar son
 na h-Eagluise go coitchionn.


 Is féidir a fhiafraighe annso — Cia is feárr Aifrionn an
 tsagairt mhaith nó an drochshagairt le n-iomchrann an
 Eagluis? Mo fhreagra ar sin, go bhfuilid dá nídh san
 Aifrionn — mar atá guidhe an tsagairt féin, agus deanmhas
 neith nó brígh an Aifrinn féin, an mhéid gurab
 íodhbairt é. Do réir an chéad neith, ní fhuil foghnamh
 ar Aifrionn an droch-shagairt, do bhrígh go n-abair an
 Scrioptúir nach éisdeann Dia re guidhe an pheacaigh.
 Gidheadh an mhéid bhaineas ris an dara nidh, is comh-uasal
 ó'n tsagart mhaith agus ó'n droch-shagart é, do bhrigh
 gurab do chomhachtaibh na sagartachta atá aca araon
 (atá do-thruaillighthe innte féin) doghníd siad an
 íodhbairt. Is sompla follus air so gurab minic bhíos an
 t-ór dogheibhthear i gcisde an bhitheamhnaigh cómh-uasal
 ris an ór dogheibhthear i dtigh an righ; mar
 an gceudna, ní misde an leigheas dobheir an liaigh uadh,
 go mbeith féin easlán. Dearbhthar fírinne na neithe
 so ag ‘Decretales.’


Dá mbudh fhada leis an sagart dobhiadh sé ag cuimhniughadh
 gach aoin anns an Memento, tabhradh chum a chuimhne roimh an
 Aifrionn iad, agus abradh d'aon fhocal 'san Memento — ‘Cuirim
 gach aonduine ar ar chuimhnigheas roimh an Aifrionn fá'n
 nguidhe so’; agus dá mbiadh ina iongnadh ar aon duine,
 amhuil adubhramar thuas, gurab air féin dhligheas an
 sagart guidhe do dheunamh ar dtús, bíodh a fhios aige go
 bhfuil órdughadh 'san ngrádh, agus gurab é iarras, grádh
 an duine do bheith do Dhia ar dtús, do féin annsin, agus
 do'n chneas is goire dó ó sin amach. Dá bhrigh sin is
 córa do'n tsagart guidhe air féin ar dtús ioná ar chneas
 eile dá ghoire dó. Ag so sompla as an tSein-Reacht air
 sin. Léightear 'san 17 caibidil de'n treas leabhar de Leabhraibh
 na Ríogh mar adubhairt Elias ris an mbaintreabhaigh toirtín
 fá luaith aráin do dheunamh dó féin ar dtús de'n mhin do
 bhí aice, agus ina dhiaigh sin di féin agus d'á cloinn;
 mar an gceudna do'n tsagart, dlighidh ar dtús sochar an
 Aifrinn do tháthughadh ris féin, agus ina dhiaigh sin ris
 an tí is goire dhó i ngaol nó i gcumann. Gidheadh, má
 chuireann duine d'fhiachuibh ar an sagart go speisialta
 Aifrionn do rádh ar a shon féin, is ar son an tí sin go
 speisialta dhligheas an sagart Aifrionn do rádh, óir is
 mó théid an tAifrionn i sochar do'n tí


---

p.51



 d'á n-abarthar go speisialta é ioná do'n tí cuirthear fá ghuidhe
 imeasg cháich; agus is uime sin atá ina ghnáthughadh
 so-mholta 'san Eagluis Chatoilice ag daoinibh cráibhtheacha
 Aifrionn do chur d'á rádh ar a son féin go speisialta.


 Tabhair dod' aire go bhfuilid dá shochar dogheibhthear as
 an Aifrionn — mar atá cion impidhe agus leóirghníomh. Is
 é is cion impidhe ann, meudughadh grása agus sochar
 spioradálta d'fhagháil do na Críosduighthibh, agus téid
 an t-Aifrionn ar an modh so i sochar do'n uile dhuine bhíos
 abuidh nó ionamhuil chum a ghlacta. Is é, iomorro, is
 leóirghníomh ann, díoluigheacht dhlighfeas an fíreun do
 thabhairt uaidh i bpurgadóir maille re péin d'fhulang
 ann do réir mhéide nó chaindigheachta na coire nó an
 pheacaidh dorinne; agus, 'san gcéill sin, ní h-ionann
 sochar in a dtéid an tAifrionn do gach aon duine, agus fós
 ní fhuil d'á mhéid chuirfeas fá ghuidhe 'san Aifrionn
 go speisialta nach lugha-sa-chách doghnídhthear leóirghníomh
 i bpéin gach aon aca ann; óir an nidh ar a dtéid
 roinn, is lugha-sa-chách mír gach nduine dhe ioná dá
 bhfaghadh gach aon aca an t-iomlán, an tan nach bhí an
 t-iomlán gan chrích gan fhóircheann, mar nach bhfuil
 an leóirghníomh úd an Aifrinn. Ní h-ionann agus sochar
 na Páise, agus is córaide so do chreideamhuin dá mbeith
 leóirghníomh an Aifrinn gan chrích gan fhóircheann,
 níor bheag aon Aifrionn amháin do rádh ar gach n-anam
 d'á rachadh i bpurgadóir, nó ar a bhfuil d'anmannaibh
 ann go léir le chéile, gidheadh dochídhmid ghnáthughadh
 na hEagluise, dárab' ainm Fundament na Fírinne ag teacht
 anaghaidh so, an mhéid go dtabhair fá deara iomad
 Aifrionn do rádh ar aon anam amháin, nidh nach diongnadh
 sí dá mbeith sochar an Aifrinn doi-chríochnuighthe, mar
 nach bhfuil.


 Dá n-abradh **Cailbhin** go raibh sochar neimh-chríochnuighthe
 ag Páis Chríost, agus, dá réir sin, nach righid na
 Críosduighthe a Leas Aifrionn, nó Paidir, nó Cré do
 rádh, nó deaghobair ar bith do dheunamh. Mo fhreagra air
 sin acht gé atáid sochair na Páise neamhchríochnuighthe,
 tairis sin nach slánuigheann gníomh, agus nach fóireadh
 Aifrionn gach aon duine, gidheadh ní do neamhchumhachtaibh
 i bPáis Chríost atá sin, acht nach tathuighid na peacuigh
 sochar na Páise riú féin maille re deaghoibreachaibh
 agus re haithrighe dheunamh ina bpeacthaibh.


 Ag so dá shompla bhaineas ris an nidh so — Ar dtús, ní
 de neamh-chumas i solus na gréine atá nach diongnadh
 deallrughadh nó taithneamh i bpriosún dorcha, acht mar
 iadhtar dóirse agus fuinneóga an phriosúin mar an
 gceudna ní de neamh-chomhachtaibh i sochar na Páise atá
 gan deallrughadh nó grása do thabhairt do gach aon duine,
 acht mar chuirid na peacuidhe agus na droch-oibreacha
 daillchiach agus dorchadus ar an anmuin, ionnus nach
 soillsigheann solus na ngrás ann. An dara sompla, an


---

p.52




 íoc luibh nó an deoch leighis in a mbiadh sláinte do
 thabhairt do'n othar, ní théid i dtairbhe dhó acht muna
 n-ibhidh í; mar an gceudna do'n chorn tsláin-íce úd na
 Páise ní théid i sochar do'n pheacach nó go dtathuighthear
 ris é maille re deagh-oibreachaibh na h-aithrighe agus le
 coimhlíonadh na n-aithneadh.


 Agus dá n-abradh **Cailbhin** nach dlighthear do na sagartaibh
 íodhbairt do dheunamh do bhrígh go ndeárna Críost féin
 íodhbairt. Is dearbhtha nach fíor dó é, óir ní
 luighide is cóir do'n tsagart baisdeadh do dheunamh go
 ndeárnadh Críost baisdeadh, ná urnuighthe do dheunamh
 go ndeárnadh Críost urnuighthe, nó trosgadh go ndeárnadh
 Críost trosgadh; mar an gceudna ní luighide dlighthear do
 na sagartaibh íodhbairt an Aifrinn do dheunamh go ndeárnadh
 Críost íodhbairt an Aifrinn rómpa.


 Agus dá n-abradh **Cailbhin** nach bhfuil feidhm ar an Aifrionn,
 do bhrígh nach déin duine ar bith (má's fíor do-san)
 leóirghníomh ar a shon féin nó ar son duine eile acht
 gurab é Críost féin in A aonar doghnídh leóirghníomh
 ar son gach aon duine, is dearbhtha nach fíor dó é. Oir
 bíodh gurab é Dia is Céad Ghníomhuightheóir coitcheann
 do'n uile deaghobair doghnídh duine, maiseadh is é an
 duine an dara ghníomhuightheóir speisialta bhíos ag
 congnamh le Dia, do réir Phóil 'san dtreas caibidil de'n
 chéad Eipistil chum na gCoirinnteach mar a n-abair — ‘Is
 lucht cunganta do Dhia sinn’ (ar sé). Adeir fós, 'san
 seachtmhadh caibidil de'n dara hEipistil chum na
 gCoirinnteach, nidh as a dtuigthear go ndéin duine leóirghníomh
 ar a shon féin — ‘Glanam (ar sé) sinn féin o'n uile
 shalchar.’ Adeir fós, 'san dara caibidil de'n dara
 hEipistil go Timotheus, briathra
 thig leis an nidh gceudna — ‘Glan (ar sé) ó mhailís do
 chroidhe féin,’ dá chur i gcéill go ndligheann agus go
 bhféadann duine, mar aon re congnamh Dé leóirghníomh do
 dheunamh ar a shon fhéin, maille re hAifrionn do rádh, nó
 do chur d'á rádh, ré h-urnaighthibh, re déirc, nó re
 trosgadh do dheunamh. Ar an adhbhar sin, is breugach adeir
 **Cailbhin** nach bhfuil feidhm ar an Aifrionn, agus is breugach
 a réasún an tan adeir nach déin duine leóirghníomh ar
 a shon féin nó ar son duine eile.


 Is é chialluigheas an ‘Communicantes,’ cuimhniughadh na
 naomh, d'á iarraidh ar Dhia ina n-onoir soirbhiughadh do'n
 droing curthar fá ghuidhe an Aifrinn. Ag so sompla air sin
 as an tSein-Reacht 'san 32 caibidil i leabhar Ecsodus, ag
 Maoise. Ar mbeith ag guidhe do Mhaoise ar son an phobail
 pheacaigh — ‘Cuimhnigh, a Thighearna (ar sé) Abraham,
 Isaac, agus Iacob, t'óglacha féin.’ Mar an gceudna
 léightear, 'san dtreas caibidil i Leabhar Daniel, gur
 chuimhnigh Asarias (ar mbeith 'san tsorn teinntighe dhó)
 ar na trí hArd-aithreachaibh úd, ag iarraidh trócaire
 ar Dhia ar a son — ‘Ná beir (ar sé), a Thighearna, agus
 a Dhia, Do thrócaire uainn, ar


---

p.53



 son Abraham, Do dhuine dil féin, agus Isaac, t'óglaoch féin,
 agus Iacob Do naomh féin.’ Léightear, mar an gceudna,
 ar Esechias, ar mbeith dó ag
 iarraidh cabhartha ar Dhia d'á dhíon ar an nguais in a
 raibh féin agus an chathair in a raibh gurab é so an
 freagra thug Dia air, amhuil léightear 'san ochtmhadh
 chaibidil de'n ceathramhadh leabhar de Leabhraibh na Ríogh
 — ‘Díonfad (ar sé) an chathair so, agus saorfad í, ar
 Mo shon féin agus ar son Dáibhidh, M'óglaoch féin.’ Dorinne
 Dia fós, amhuil léightear san 11 caibidil de'n
 treas leabhar de Leabhraibh na Ríogh, bagar ar Solamh
 tré n-a olcaibh — ‘Acht muna bhféachainn do Dháibhidh
 (ar sé), dodheunfainn dioghaltas ort. Gidheadh, ní
 red' linn se dodhéan é ar son Dáibhidh d'athair féin
 maiseadh teasgfad as laimh do mhic é; agus ní bhuainfead
 an ríoghacht go h-uile dhe féin, acht dobhéar aon
 treabh amháin dó, ar son Dáibhidh M'óglaoich féin.’
 Is follus as na h-áitibh so gurab cóir dhúinn na naoimh
 atá ar neamh do ghuidhe, agus go ndéin Dia maith ar a
 n-impidhe dhúinn.


 Is é chialluigheas ‘Hanc igitur’ an impidhe curthar ar Dhia
 d'á iarraidh air gean do bheith aige ar an íodhbairt.


 Is é chialluigheas na cúig fhocail atá andiaigh ‘Benedictam’
 — Cialluigheas an chéad fhocal díobh, impidhe do chur
 chum sinn-ne do bheith naomhtha; an dara focal, ár n-ainm do
 bheith sgríobhtha i Leabhar na Beatha; an
 treas focal, sinn do bheith
 fá bhrat Chríost; an ceathramhadh focal, ár mbeith do réir
 riaghlach an réasúin; an cúigeadh focal, gach nidh d'á
 ndiongnamaois do bheith ionghabhtha do láthair Dé. Ag sin
 an míniughadh dobheir S. Augustin ar na foclaibh so, do
 réir mar léightear ag ‘Decretales.’


 Is é chialluigheas an ‘Fiat,’ an tan doghnídhthear dá
 chros ós cionn na h-abhlainne agus an fhíona, impidhe do
 chur ar Dhia fá chlaochlodh do dheunamh ar shubstaint an aráin
 agus an fhíona i gCorp agus i bhFuil Iosa, amhuil do
 chlaochlaidh an domhan ó neimhnidh chum bheith ina dhomhan,
 nó amhuil dorinneadh Duine de Dhia i mbruinn Mhuire do bhrigh
 an fhocail úd, ‘fiat,’ — eadhon, deuntar.


 Is é chialluigheas an éirghe dhíreach dobheir an sagart
 ar féin ag rádh na mbriathar úd, an tógbháil dhíreach
 thug Críost ar an gcolainn ndaonda ó chromadh claon an
 pheacaidh.


 Is é adhbhar fá dtógbhann an sagart a shúile suas an tan
 so, ag iarraidh cunganta ar Dhia. Fá ghnáth, iomorro, ag
 na fáidhibh in-allód (ar mbeith ag guidhe Dé dhóibh),
 a súile do thógbháil suas, amhuil léightear 'san
 ficheadh caibidil de'n dara leabhar, de Pharalipomenon, ar
 Iósophat go dtógbhadh a shúile suas ar mbeith ag guidhe
 Dé dhó. Tig Dáibhidh leis so, 'san 122 Sailm — ‘Do
 thógbhas (ar sé) mo shúile suas chugad, a Dhé áitighas
 ar Neamh.’




---

p.54


 Is é adhbhar fá dtógbhann an sagart a lámha suas, ionnus
 gurab luaithide dogheabhadh cabhair é, do réir mar léightear
 'san 17 caibidil in Ecsodus ar Maoise. Ag so an nidh
 adeirthear ann — ‘Iar dtógbháil a lámh suas do Mhaoise rug
 Israel buaidh.’ Gidheadh dá leigeadh a lámha síos a bheag
 nó a mhór dobhéaradh Amalech buaidh. Do budh duine lámhthrom,
 iomorro, Maoise, agus dochuaidh Aaron agus Hur fá
 n-a dhá láimh re h-ucht an chatha do chur, agus do chongbhadar
 suas a lámha go tráthnóna, agus is mar sin rug Iosua (fa
 ceann feadhna do Chloinn Israel) buaidh ar Amalec fa
 h-eascara dóibh.


 Is é chialluighid na cúig crosa doghnidhthear ag rádh
 ‘Benedictam,’ do réir S. Tomáis, 'san gcúigeadh hairteagal
 de'n 83 ceisd de'n treas chuid d'á Dhiadhacht na trí deich
 do bhí anns na pinginnibh air ar díoladh Críost, re a
 gcialluighthear na trí céad chrosa agus pearsa Chríost féin agus
 pearsa Iúdais re a gcialluighthear an dá chros dheigheanacha.


 Cialluighid fós na trí chéad crosa na trí dronga ré'r
 díoladh Críost — mar atáid, na Sagairt, na Dlightheóiridhe
 agus na Phairisínighe.


 Cialluighid fós an dá chrois déigheanacha, Anam agus Corp
 Chríost do dhealughadh re chéile 'san bPáis, agus is uime
 sin curthar cros díobh fá seach ós cionn na h-abhluinne, agus
 cros eile ós cionn an fhíona fá leith.


 Cialluighid fós na cúig prímhchreachta do bhí ar Chríost.
 Cialluighid mar an gceudna na Cúig Leabhair Mhaoise in a
 raibh an Reacht sgríobhtha. Agus fós cialluighid na cúig
 dronga do bhí ag follamhnughadh an Reachta sin — mar atáid
 breitheamhain, ríghthe, prionnsadha, fáidhe, agus sagairt.


 Is é chialluigheas an sagart ag rádh ‘Benedixit’ go
 ndlighthear coisreagadh do dheunamh, re h-ucht proinne do
 chaitheamh, ar an mbiadh agus ar an ndighe.


 Is é chialluigheas ‘Accepit’ dáil an tSuipéir féin, an
 tan adubhairt Críost, ag tabhairt gnéithe an aráin
 uaidh, ‘Ag so Mo Chorp Féin.’


AN NAOMHADH CAIBIDIL.
 In a dtráchthar agus in a suidheochamh anaghaidh **Chailbhin**
 agus a chloinne nach é amháin chialluighid na briathra úd
 .i. ‘Ag so Mo Chorp Féin,’ fioghair nó samhuil Chuirp
 Chríost, acht gurab'é an Fíor-chorp Féin chialluighid.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


 Adeir Eoin, ag labhairt ar an Sacraimeint so 'san seiseadh
 caibidil, ‘Ag so (ar sé) an t-arán do thoirnigh do Neamh,
 ionnus gibé chaithfeas cuid de nach faghadh bás.’ Adeir
 fós, 'san gcaibidil cheudna, ‘Ag so an t-arán fírinneach
 thuirn do Neamh dobheir beatha do'n domhan.’ Is follus


---

p.55



 as na briathraibh so, nach ag arán dorinneadh de mhin
 chruithneachta agus d'uisge, arna niomhfhuineadh, do bhí
 do bhuaidh beatha do thabhairt d'on domhan, acht ag an
 Arán mBeó do thúirling do Neamh, amhuil adeir Críost
 féin 'san gcaibidil cheudna — ‘Mise (ar Sé) an t-Arán
 Beó do thoirnigh do Neamh.’ Adeir fós 'san áit ceudna
 — ‘An t-Arán dobhéar-sa uaim (ar Sé) is í M'fheóil féin
 í dháilfead ar son beatha an domhan.’ Adeir fós 'san
 áit cheudna — ‘Go fírinneach is biadh Mo Chorp-sa agus is
 deoch M'Fhuil.’ Tig Lúcás 'san 20 caibidil, agus Marcus
 'san 14 caibidil, agus Matha 'san 26 caibidil, le h-Eóin
 ar an nidh ceudna; agus dá mbiadh ina iongnadh ar aon
 duine creud fá dtabhair Críost arán d'ainm ar
 Shacraimint A Chuirp Féin, atáid trí réasúin chuige
 sin. An chéad réasún, do bhrigh go dtabharthar 'san
 Sgrioptúir ainm an neith ar a ndéintear an claochlódh
 ar an nidh in a gclaochluighthear é, amhail léightear
 'san seachtmhadh caibidil in Ecsodus, gur sloigeadh le
 slait Aaron slata na ndraoithe, ghidheadh is follus gurab
 in a natharchaibh neimhe dobhádar na slata an tan
 dorinneadh an gníomh sin; agus is uime sin goirthear slata
 díobh, do bhrigh gurab i n-a slataibh dobhádar sul do
 chlaochluidheadh iad; mar an gceudna adeirim re Corp
 Chríost gurab uime adeirthear arán ris do bhrigh gurab
 ina harán do bhí an abhlann sul do chlaochluigheadh i
 gCorp Chríost í. An dara réasún, do bhrigh go n-anaid
 aicídighe an aráin do bhí ann roimhe an gcoisreagadh
 timcheall Chuirp Chríost tar éis an choisrigthe, mar atá
 fíoghair agus caindigheacht, dath agus blath an aráin.
 An treas réasún, do bhrigh go ngoirthear arán 'san
 Sgrioptúir do'n uile nidh fhoghnas dúinn de thaobh ár
 n-anmann agus ár gcuirp, do réir mar adeir Mátha 'san
 seiseadh caibidil, ag trácht ar an bPaidir, ‘Tabhair
 dúinn andiu ár n-arán laetheamhail.’ Agus is é
 chialluigheas maille ris an ‘arán laetheamhuil,’ gach
 nidh bhíos ina riachtanus oruinn; agus nachar leigidh
 Dia go mbiadh Críost chómh éigcríonna sin agus nach
 iarrfadh do Féin ná dhúinn-ne acht arán tur; agus,
 ó's nidh E Féin in a raibh sochar, ní h-iongnadh E
 do ghairm aráin de Féin. Tig Eoin leis so, 'san
 gcaibidil cheudna, mar a ndubhairt — ‘An tí chaithfeas
 an t-arán so biaidh beó go síorruidhe.’ Is follus
 nach raibh riamh ná anois arán (do réir substainte
 aráin) ag á mbíodh de bhuaidh duine do chongbháil
 bheó go síorruidhe. Ar an ádhbhar sin, ó's ag
 Corp Chríost amháin atá an bhuaidh sin, is ar Chorp
 Chríost amháin do labhair Eoin 'san gcaibidil úd.


 Is iomdha fioghair ag an tsacraimint so 'san Sgrioptúir.
 Ar dtús 'san 16 caibidil in Ecsodus, do'n phlúr neamhdha,
 mar a n-abair an pobal ag deunamh iongantuis um an bplúr
 an cheud oidhche do fearadh é, ‘Manhú?’ — eadhon, ‘Creud
 é so?’ Adeir Maoise, agá bhfreagradh, ‘Ag so an biadh
 do chuir Dia do Neamh chugainn.’




---

p.56


 Mar an gceudna, dá bhfiafruigheadh **Cailbhin** nó a chlann,
 ria faicsin na Sacraiminte so, ‘Creud é so?’ adeir Eóin,
 ag freagradh dóibh, 'san seiseadh caibidil, ‘Ag so (ar sé)
 an t-arán thug an Tighearna daoibh mar oileamhain.’ Is é
 so fós an plúr do gheall Eoin 'san dara caibidil in
 Apocalipsi, an tan adubhairt, ‘Dobhéar (ar sé) an plúr
 atá i bhfolach do'n tí bhearas buaidh.’ Is é, iomorro,
 chialluigheas an plúr úd atá i bhfolach Corp Chríost
 atá i bhfolach fá aicídibh an aráin.


 Léightear 'san 26 caibidil in Ecsodus go mbídís aráin
 choisreagtha ar an altóir 'san tSein-Reacht, agus fa
 sompla sin do'n abhlainn choisreagtha bhíos ar altóir
 an Aifrinn, agus is córaide dhúinn a thuigsin mar so go
 n-abair úghdar Eabhrach d'ár bh'ainm Rabbi Iúda,
 gurab é fa h-ainm do'n arán choisreagtha so arán na ndealbh,
 d'á chur i gcéill go raibh a gcinneadh dealbha do bheith
 'san aráin d'árab sompla an t-arán úd 'san tSeinreacht.


 Agus is é chialluighid na dealbha úd dealbh na Diadhachta
 agus dealbh na daonnachta bhíos i Sacraimint na h-altóra.


 Ba fhíoghair mar an gceudna do'n tsacramint an toirtín
 fá luaith fá cosdus d'Elias ar feadh dá fhichead lá
 re ndul go Sliabh Oiréib dó, óir amhuil rug sin as (do
 Elias) gan caitheamh do dhul ann ag dul ar an sliabh dhó,
 is mar sin bheireas sacraimint na h-altóra as (dúinn-ne)
 gan chaitheamh do dhul innte go dul ar Sliabh an Fhlaithis
 Neamhdha dúinn andiaigh na beatha so.


 Fa fioghair mar an gceudna do'n tSacraimint so an íodhbairt
 aráin agus fíona dorinne Melchisedech. Fa fíoghair, fós,
 do'n tSacraimint so an fleadh do h-ollmuigheadh le Assuerus
 Rígh dochum bainnse Esther, amhuil léightear 'san dara
 caibidil de Leabhar h-Esther; Amhuil, iomorro, dorighne
 Assuerus Rígh fleadh chum Esther do phósadh, mar an
 gceudna doghnidh Críost fleadh na h-altóra chum anman
 na bhfíreun do phósadh ris féin, do réir mar adeir
 Sé Féin anns na Cainticibh ag labhairt re h-anam an
 fhíréin. Is ag tairngire an tsacraimint so do bhí an
 nidh dorinneadh 'san tSeinReachda, léightear 'san 49
 caibidil i nGenesis, mar a n-abarthar (ag tairngire
 Chríost do bheith fá ghnéithibh an fhíona) — ‘O a
 mhic (ar sé) atá ag ceangal do bhromaigh do'n fhineamhuin
 agus ag ceangal d'asail do chrann na fineamhna.’ Is
 amhlaidh, iomorro, thuigeas úghdar Eabhrach d'ár
 bh'ainm Rabbi Cana na briathra so ag cur gluaise ar
 an gcaibidil gceudna, gurab'é chialluigheas an fhineamhan,
 aicíde an fhíona, agus gurab é chialluigheas an bromach
 ceangailte úd Diadhacht Chríost, agus ní h-éagcosmhail
 a samhlughadh re chéile; óir mar nach téid cuing ná
 bréadach ar an mbromach, mar an gceudna, ní théid
 cuing umhlachta ar an nDiadhacht ag creatúir 'san
 gcruinne.




---

p.57


 Is é chialluigheas an gheug úd do luaidhmear, aicíde
 an aráin d'á mbí an t-asal — eadhon, Corp Chríost — 
 ceangailte; agus ní h-éagcosmhuil Corp Chríost do
 shamhlughadh re h-asal, óir mar iomcharus an t-asal eire
 nó ualach mór, is mar sin do iomchair Críost eire mhór
 'san gcroich chéasda — eadhon, peacaidh an chinidh dhaonda
 uile, amhuil adeir Isaias 'san 53 caibidil — ‘Do chuir Dia
 (ar sé) ár bpeacaidh go léir i gceann a chéile annsúd,’
 ag labhairt ar pháis Chríost. Do thairrngir Dáibhidh 'san
 71 Sailm Sacraimint Chuirp Chríost, an tan adubhairt — 
 ‘Beidh (ar sé) sacraimint 'san talmhain, i mbeannaibh na
 sléibhteadh, agus áirdeóchthar a thoradh ós crannaibh
 Liobáin.’ Ag sin ciall na bhfocal Eabhrach do réir an
 fhriotail nó an translation dorinneadh leis na
 seachtmhogha fear friotail. Ag so friotal Hieronimus,
 ‘Beidh (ar sé) cuimhne cruithneachta san talamh i
 gceannaibh na sléibhteadh.’ Ag so friotal na Caldaice
 ar na briathraibh ceudna, agus is foillsighthe labhras
 ar shacraimint na haltora ioná an dá fhriotal shuas
 — ‘Beidh (ar sé) íodhbairt aráin 'san talmhuin i gceannaibh
 na sléibhteadh’ — eadhon, ós mullaighibh na
 sagart 'san Aifrionn an tan thógbhaid an tsacraimint ós
 a gcionn. Is follus, iomorro, gurab ainm do'n tsagart
 sliabh, do réir Micheas Fáidh, 'san gceathramhadh
 caibidil — ‘Is sliabh Críost (ar sé) ós na sléibhtibh.’


 Fa fioghair mar an gceudna do'n tSacraimint so na hAltóra
 an dá phroinn thug Críost uaidh ar an bhfásach — an
 cheud phroinn díobh, ionar shásuigheadh ar an sliabh
 na cúig míle fear le cúig bhairgheanaibh beaga eorna
 agus le dá iasg, ionnus gur chuir Sé an oiread sin do
 rath ar an mbeagán an tan sin go raibh dhá chliabh
 deug brúirigh d'fhuighleach aca. Mar do chuir, iomorro,
 Críost líonmhaireacht agus rath ar an bproinn so ó
 n-a roinn, is mar sin chuireas Dia líonmhaireacht ar
 Bhairghín na Beathadh — eadhon, ar Chorp Chríost an
 tan dáiltear do'n phobal é. Fa fioghair mar an gceudna,
 do'n tSacraimint so an dara proinn thug Críost uaidh,
 do réir mar léightear ag Marcus, 'san 8 caibidil, mar
 a n-innstear gur shásaigh Críost 4,000 fear le seacht
 mbairgeanaibh agus le beagán éisg. Ag so fioghair,
 mar an gceudna, do'n tsacraimint so, an nidh léightear
 'san naomhadh caibidil de Leabhar Genesis mar a n-abair
 — ‘Cuirfead Mo bhogha féin i neulaibh neimhe, mar
 chomhartha daingean na síotha eadram féin agus macaibh
 na ndaoineadh.’ Ionann sin re a rádh agus go gcuirfeadh
 Dia a Mhac Féin fá ghnéithibh aráin agus fíona i
 Sacraimint na hAltóra mar chomhartha síothchána idir
 É Féin agus na Críosduighthibh.


 Dá bhfiafruigheadh **Cailbhin** — Cionnus budh fhéidir nach
 rachadh caitheamh i gCorp Chríost ó bheith ag á shíor-chaitheamh
 ar an altóir? Mo fhreagra air — nachar bhfusa
 le Dia cronnóigín mine agus crúisgín ola na mná
 thug an toirtín fá luaith aráin do Elias do chongbháil
 ar feadh na h-aimsire


---

p.58



 cruaidhe gan caitheamh do dhul
 ionnta, agus iad go laetheamhuil ag á chaitheamh ar chuid
 agus ar dhinéir, amhail léightear 'san 17 caibidil de'n
 treas leabhar de Leabhraibh na Ríogh, ioná Sacraimint na
 hAltóra do bheith ag á chaitheamh go laetheamhuil, agus
 gan caitheámh do bheith ag dul innte.


 Is iomdha sompla eile againn as staraibh inchreidthe na
 hEaglaise, mar a léightear gur chuir Dia líonmhaireacht
 agus bail ar biadhaibh go minic, agus ní h-é amháin
 acht do chuireadar mórán de dhaoinibh naomhtha líonmhaireacht
 agus rath go minic ar bhiadhaibh do bhí aca féin maille re
 chomhachtaibh Dé.


 Léightear ag Greagóir Mór, 'san treas leabhar de Leabhraibh
 na hAgallmha gur bheannaigh naomh d'ár bh'ainm Tulas aon
 bhairghean amháin aráin, agus gur chuir de líonmhaireacht
 agus de rath air gur shásuigh sé iomad de lucht oibre
 cian de laethibh ar mbeith ag córughadh teampoill S. Labhráis
 dóibh.


 Léightear i mBeathaidh S. Doiminic go raibh sé uair gan
 aige acht dá bhairghin bheaga, agus gur shásuigh dá fhichid
 bráthair ar trí proinnibh agus go raibh nidh budh mó d'arán
 anns na brúireachaibh do bhí d'fhuigheall aca ioná do bhí
 ar dtús 'san dá bhairghin.


 Leightear 'san gceathramhadh chaibidil de'n cheathramhadh
 leabhar de Leabhraibh na Ríogh gur shásuigh Eliseus le dá
 bhairghin deug céad fear de mhacaibh na bhfáidheadh; agus
 mar an gceudna, mar gur chuireadar an drong sin (do bhí
 i n-a ndaoinibh) bail agus líonmhaireacht ar na biadhaibh do
 bhí aca féin maille re comhachtaibh Dé. Ní hiongnadh
 Críost, is Dia fíre, do chur líonmhaireacht ar A Chorp
 Féin, ionnus go mbudh fhéidir do na Críosduighthibh
 bheith ag á chaitheamh do ghnáth agus gan caitheamh do
 dhul ann.


 Ag so sompla nádúrtha as a dtuigfeam gurab fhéidir neithe
 do bheith ann anns nach téid caitheamh ó bheith ag á
 gcaitheamh do shíor, mar atá solus na gréine, óir bídh
 sé do ghnáth ag á chaitheamh agus ní théid caitheamh
 ann do shíor. Mar an gceudna bídh an t-eagnuidheach ag
 tabhairt fhoircheadail agus foghluma uaidh agus ní lughaide
 aige féin an fhoghluim sin; ní lughaide fós uisge an
 tobair a dtógthar d'uisge as an sruth bhíos ag sníghe
 uaidh; agus mar an gceudna do Chorp Chríost.


 Dá n-abradh **Cailbhin** nachar bhféidir do Dhia Féin
 substaint aráin do chlaochlodh i substaint Chuirp Chríost.
 Bíodh a fhios aige gurab lugha an creideamh atá aige ioná
 creideamh an Diabhail, do réir mar adeir Matha 'san
 gceathramhadh chaibidil (ag aithfriotal uirghill an Diabhail
 re Críost) — ‘Má's Tú Mac Dé (ar sé) abair ris na
 clochaibh úd do bheith ina n-aránaibh.’ Is follus as na
 briathraibh so go n-admhuigheann an Diabhal go mbudh
 fhéidir le Mac Dé substaint chloiche do chlaochlodh i
 susbstaint aráin.




---

p.59


 Acht gidh séanas **Cailbhin** nach fhéidir le Dia arán do
 chlaochlodh i substaint Chuirp Chríost, agus is iongnadh
 an daille croidhe thárla do **Chailbhin** as ar mheas sé nachar
 bhféidir le Dia substaint aráin do chlaochlodh i substaint
 Chuirp Chríost agus go ndéintear go laethamhuil claochlódh
 an aráin do ithtear leis na daoinibh i bhfuil agus i bhfeoil
 do bhreathnughadh gach aon duine ag á bhfuil eolus i léigheas
 nó anns na neithibh nádúrtha.


 Is follus nach deacra so do dheunamh ioná mar do chruthaigheadh
 an domhan de neimhnidh, amhuil léightear 'san gcéad chaibidil
 de'n Bhíobla, nó mar do dhealbhadh Adhamh de lathuigh na
 talmhan, nó Eubha de'n asna tháinig as taobh Adhaimh; nó
 mar claochluighthear an síol i ngeamhar, agus an geamhar i
 ndéis, agus an déas i síol; nó mar claochluighthear luaith
 na raithnighe i ngloine.


 Ag so sompla iongantach atá i n-Eirinn ar chlaochlódh — 
 eadhon loch atá i Leath Chuinn, dárab ainm Loch n-Eathach,
 agus an tan cuirtear cuaille cuilinn ann, ina sheasamh, agus
 fágthar ann é go ceann seacht mbliadhna, claochluighthear in
 iarann an chuid bíos i dtalmhain de, agus an chuid bhíos fá
 uisge de ina chloich, agus an mhéid bhíos ós cionn uisge
 dhe i gcrann adhmuid ina chruth féin, do réir mar léightear
 ag Cambrensis 'san leabhar do sgríobh d'Iongantaibh na
 hEireann.


 Ag so sompla eile aguinn as an mBíobla mar a ndeárnadh
 claochlódh agus comh mór le claochlódh an aráin i gCorp
 Chríost, mar atá an claochlódh dorinneadh ag bhainis
 (Eoin) i gCána, mar ar hiompuigheadh an t-uisge chum bheith
 ina fhíon; nó mar do claochluigheadh bean Loit i liagán
 saluinn, do réir mar léightear 'san naomhadh caibidil deug
 in Genesis; nó mar do claochluigheadh le Maoise na srotha
 uisge i bhfuil, do réir Dáibhidh, 'san 104 Sailm; nó mar
 do claochluigheadh le slait Maoise an charraig in uisge,
 do réir mar léightear 'san bhficheadh chaibidil de
 Leabhar na nUibhreach; nó mar do claochluigheadh an tslat
 le slait Maoise i náthair nimhe, agus an náthair nimhe
 ceudna i slait arís, an tan do bhí ag deunamh conspóide
 nó coimhmeasda re draoithibh na hEigipte; nó mar do
 claochluigheadh cuid d'fhuil ró-ghlain Mhuire i substaint
 Chuirp Chríost i mbroinn na maighdine, amhuil léightear
 ag Lúcás 'san gcéad chaibidil, an tan adubhairt Muire
 — ‘Déantar dhamhsa (ar sí) do réir do bhreithre-se.’.


 Is cneasda, iomorro, a thuigsin mar go raibh de bhuadhaibh
 ag briathraibh Maoise, do bhí ina shagart do'n
 tSeinReacht, substaint slaite do chlaochlódh i substaint
 nathrach nimhe, go bhfuil de bhuadhaibh ag na briathraibh
 coisreagtha do fháguibh Críost ('san tsuipéir) ag na
 sagartaibh Soisgeulta claochlódh do dheunamh ar arán na
 h-abhluinne i substaint Chuirp Chríost.




---

p.60


 Léightear fioghair ró-uaigneach bheanas ris an tSacraimint
 so 'san 27 caibidil de Ghenesis ar chloinn Isaac — eadhon,
 Esau agus Iacob, dorugadh d'aon toirrcheas, acht gidh fa
 thaosga do thuismeadh Esau ioná Iacob. Is amhlaidh, iomorro,
 do bhí an fear fa hóige dhíobh ina mhuirnín ag a
 mháthair. Rebeca fa h-ainm do mháthair na cloinne sin,
 agus fa h-annsa léi an mac fa h-óige díobh (Iacob) ioná
 an mac fa sine (Esau). La n-aon d'ár iarr a n-athair — 
 eadhon, Isaac (agus é féin, in a sheanóir dhall) ar Esau
 dul do sheilg agus proinn agus tomaltus d'ollmhughadh dhó
 de'n tseilg do dhéantaoi leis. Dála Esau, dochuaidh
 roimhe go lúthgháireach do dheunamh na sealga, do bhrígh
 gur gheall a athair a bheannacht do thabhairt dó iar
 gcaitheamh na proinne dobhéaradh chuige de'n tseilg, óir
 do bhí an t-athair re bruinne mbáis an tan sin. Níor
 chian dochuaidh (Esau) an tan do labhair Rebeca re n-a
 múirnín mic (Iacob), agus adubhairt ris luathas do
 dheunamh agus beannacht a athar do ghreamughadh roimhe
 Esau do dhul do sheilg, agus d'innis dó an modh ar a
 ndiongnadh sin — eadhon, meannán d'ollmhughadh dhó go
 maith agus a thabhairt d'á athair, agus a innsin gurab é
 féin Esau. ‘Dob' eagail damh-sa, a mhatháir (ar Iacob)
 dá n-aithneochadh m'athair mé, gurab mallacht
 dobhéaradh in ionad a bheannachta dham.’ ‘Bíodh sin ormsa,’
 ar an mháthair. d'ollmuigh siad an phroinn as a haithle
 sin, agus thug siad go hIsaac í. ‘Caith dom' sheilg-se,
 a athair,’ ar Iacob. ‘Cia thú?’ ar Isaac. ‘Mise do
 chéad mhac, Esau,’ ar Iacob. ‘Maiseadh, is sé guth
 Iacob atá ann (ar Isaac). Crom chugam a leith (ar sé)
 go bhfeicim an tú atá ann.’ Is amhlaidh dorinne Rebeca
 ris roimh teacht do láthair, croicinn chlumhacha do bhí
 aice d'fhuagháil ina thimcheall, agus is uime do chuir sí an
 clúdadh sin air do mhealladh Isaac, ionnus an tan do
 ghlacfadh a athair é go meásfadh gurab'é Esau do bhí ann,
 do bhrigh gurab cneas clumhach fionnfadhach do bhí ag Esau,
 agus gurab cneas slím lom do bhí ag Iacob.


 Cia h-é (go fáithchiallach) an tIsaac úd acht an
 Críosduidhe nach faiceann Corp Chríost, agus ina chreideamh
 atá dorcha (do réir na ndochtúireadh sgolárdha); agus cia
 h-é an Iacob i riocht Esau acht Corp Críost i riocht an
 aráin. Agus cia na croicinn fa'r dísligheadh Iacob acht
 gnéithe an aráin fá ndíslighthear Corp Críost; agus,
 amhuil do mealladh na ceudfadha eile ag Isaac acht an
 éisdeacht amháin, is mar sin mealltar an Críosduidhe de
 thaoibh Chuirp Chríost fá ghnéithibh an aráin; óir dá
 bhfiafruighthí de na ceudfadhaibh eile creud atá 'san
 tSacraimint úd na h-altóra, adéaradh an lámh ag á tadhall
 gurab arán é; adéaradh an beul ag á fromhadh gurab arán
 é, do bhrígh gurab blas aráin dogheibh air; adéaradh an tsúil
 ag á feicsin gurab arán é, do bhrigh gurab dath aráin dochídh
 air; adéaradh an tsrón an nidh ceudna, do bhrigh gurab boladh
 aráin dogheibh air. Gidheadh, ní dóibh so is chóir
 creideamhain anns na


---

p.61



 neithibh bheanas re creideamh, acht do'n
 chluais, do bhrigh gurab í ceudfadh na h-éisdeachta í, agus
 gurab ris an éisdeacht bhaineas an creideamh (do réir Phóil
 'san deachmhadh caibidil chum na Rómhánach), agus gurab é
 nidh dogheibhtear leis an éisdeacht briathra Chríost,
 agus gurab é deirid briathra Chríost ag labhairt ar
 Shacraimint na hAltóra, do réir Lúcáis, 'san 22 caibidil
 — ‘Ag so (ar Sé, ar mbeith do ghnéithibh an aráin in A
 Láimh) Mo Chorp Féin.’ Dá bhrigh sin, is é is cóir dúinn cion
 do thabhairt ar cheudfadh na h-éisteachta seach na ceudfadhaibh eile
 ós innte gabhtar briathra Chríost adeir rinn gurab é A Chorp
 Féin bhíos againn dáríribh ar an altóir; agus, muna
 ndeunam sin, meallfuidhear sinn amhuil do mealladh Isaac.


Ag so sgeula míorbhuileacha ó n-a b'iontuigthe Corp Chríost
 do leith fá gnéithibh aráin ar an altóir: —.


 Léightear go raibh dochtúir naomhtha i bPáirís, d'ár
 bh'ainm Húgo, ar a raibh do mhian Críost d'fheicsin in A
 Chruth Dhaonda ar an altóir, agus lá n-aon dá raibh ag
 rádh Aifrinn, andiaigh na h-abhluinne do choisreagadh dó,
 dochonnairc sé an abhluinn ar gclaochlódh i gcruth
 naoidhin niamh-chruthuighe; agus, mar dochonnairc sin, do
 ghabh uamhan agus imeagla é roimh an dtaisbéanadh sin.
 Leis sin dorinne an leanbh gáire, agus adubhairt — 
 ‘A Húgo (ar Sé), creud as nach gcaitheann tú Mé anois?’
 ‘A Thighearna (ar Hugo), ní dána mé ar do chaitheamh
 ná ar bain riot an gcéin bhías Tú ad' Chruth Dhaonda
 mar sin, agus guidhim Thú um dhul 'san riocht in a
 ngnáthuighim do chaitheamh.’ ‘Rachad,’ ar Críosd,
 ‘gidheadh do chaillis-se an luaighidheacht speisialta do
 bhiadh agad fá a chreideamh go mbeidhinn-se fá ghnéithibh
 an aráin; óir ní h-é a chreideamhain do dheuna tú ó
 so suas, acht bíodh a fhios agad go dearbhtha go mbiaidh
 Mé ann; agus is í an dúil chúirialta do bhí agad
 am' fhaicsin-se am' chruth féin do chuir an sochar sin
 amugha ort.’ Léis na briathraibh sin do rádh do Chríost,
 do dhísligh E Féin fá ghnéithibh an áráin, agus do
 chaitheadh le Húgo mar sin E. Is inchreidthe as an
 míorbhuil so go mbí Críost go foluightheach fá
 ghnéithibh an aráin ar an altóir.


 Léightear fós ar mbeith do Lúdo bhícus Naomhtha, Rí
 Fraince, lá ag éisdeacht Aifrinn, i dteampoll mór
 Phairíse, agus an tráth ceudna dobhadar Aifrinn aga
 rádh i séipéalaibh eile 'san teampoll, agus tárla
 do dhuine uasal de mhuinntir an ríogh bheith ag éisdeacht
 aifrinn i séipéal díobh; agus ar dtógbháil an tSacraimint
 suas do thaisbéan Críost E Féin 'san abhluinn i gcruth
 leinbh do'n duine uasal reamhráidhte, agus leis sin
 dochuaidh an duine uasal maille re deithfir mar a raibh an
 rígh d'fhaisnéis na míorbhuile sin dó, agus d'iarr
 leis é d'fhéachuin an leinbh. ‘Ní rachad (ar an righ),
 óir, mar is deimhin leat-sa Críost do bheith ar an altóir


---

p.62



 sin agad féin i lámhaibh an tsagairt, mar an gceudna is
 deimhin liom-sa go bhfuil Críost ar an altóir so agam
 féin i lámhaibh an tsagairt.’ Is inchreidthe as an sgeul so
 go mbí Corp Chríost dáríribh 'san abhluinn ar an altóir.


 Léightear ag Cesarius, 'san ochtmhadh caibidil de'n naomhadh
 leabhar, go raibh bean d'áirighthe agá raibh iomad beach
 agá n-oileamhuin, agus thárla dóibh aimsir in a mbídís
 ag fagháil bháis, ionnus nach gabhadh leigheas air bith
 greim dhíobh. Tug comharsa d'áirighthe do theagasg do'n
 mhnaoi sin dá gcuireadh sí Corp Chríost fá chuirceóig
 díobh, nach eugfadaois na beich. Dála na mná, do leig
 uirthe Corp Chríost do chaitheamh agus do fholuigh ina
 brollach é, agus do chuir ina dhiaigh sin fá chorcóig
 d'á raibh ina gardha é. I gcionn aimsire ina dhiaigh
 sin táinigh d'fhios na cuirceóige, agus is amhlaidh fuair
 seipéal déanta do chéir maille re h-oibriughadh na
 mbeach, agus altóir 'san t-seipéal agus Corp Chríost ar
 an altóir. Arna fhaicsin sin do'n mhnaoi do ghabh bíodhga
 í, agus dochuaidh mar a raibh an sagart, agus do innis an
 sgeul ó thús go deireadh dó, agus tháinig an sagart
 maille ris an bpobal d'ionnsuidhe an ionaid sin, agus
 fuaradar an séipéal amhuil adubhairt an bhean, agus na
 beich ag timpearacht do'n tSacraimint, agus an tan do thóg
 an sagart an seipéal idir a lámhaibh, re triall gus an
 eagluis, dobhádar na beich do ghnáth ag deunamh dordáin
 dó nó go ndeachaidh isteach 'san teampoll, agus níor
 cealgadh aonduine do'n chuideachtain leó ag teacht no ag
 imtheacht dóibh. As an sgeul so is iontuigthe gurab é Corp
 Chríost dáríribh bhíos 'san abhlainn iarn-a choisreagadh.


 Léightear 'san leabhar dárab ainm ‘Scala Coeli’ go raibh
 bráthair in ionad d'áirighthe do bhí muinteardha re duine
 uasal do bhí 'san áit cheudna, agus do bhí múirnín mic
 ag an duine uasal d'á dtugadh an bráthair breugáin go
 minic, ionnus gur tharraing gean an leinbh go mór air. Lá
 n-aon dá ndeachaidh an bráthair do rádh Aifrinn, agus
 an leanbh mar aon ris amhail do ghnáthaigheadh, agus do
 bhí an leanbh ina fhochair ag éisdeacht an Aifrinn; agus,
 an tan do bhí an bráthair ag tógbháil an Chuirp Naomhtha
 suas, dochonnairc an Leanbh Críost i gcruth naoidhin idir
 a lámhaibh, agus do bhí an leanbh agá fheuchain amhluidh
 sin go mbeith ag caitheamh an tSacraimint do'n bhráthair
 agus annsin dochonnairc an leanbh an bráthair ag slugadh
 an naoidhin ina bheul go h-obann. Do ghabh bíodhga an
 leanbh arna fhaicsin sin, agus do rith go dian as an
 eagluis amach, agus dochuaidh i bhfolach in ionad dhiamhair.
 Iar gcríochnughadh an Aifrinn do'n bhráthair, dochuaidh
 féin agus drong de muinntir an duine uasail do iarraidh
 an leinbh, agus arn-a fhagháil dóibh, do sgread go
 h-árd, agus adubhairt — ‘A mhuinntir chroidhe m'athar
 (ar sé), gabhaim bhúr gcoimirce.’


---

p.63



 ‘Creud is eagal duit?’ ar siad. ‘An bráthair so dom' ithe,
 amhail do ith sé an leanbh ó chianaibh 'san Aifrionn.’
 Agus do innis an sgeul dóibh amhuil adubhramar. Is iontuigthe
 as an sgeul so, agus as mórán de sgeulaibh eile do
 fheudfamaois do chur síos annso go mbí Corp Chríost
 dáríribh 'san abhluinn, idir lámhaibh an tsagairt, ar an
 altóir.


 Bíodh a fhios agat, a léightheóir go bhfuilid ceithre
 modha ar a ndéantar claochlódh ar na neithibh, do réir
 S. Tomáis, an Dochtúir Ainglidhe. An chéad modh díobh, nidh
 do thabhairt ó neimhnidh chum bheith ina nidh, agus is é
 sin claochlódh tháinig ar an domhan mhór arn-a chruthughadh.
 An dara modh, claochlódh aicíde in aicíd eile, mar atá
 claochlódh teasa i bhfuacht gan milleadh na substainte in
 a mbíd, mar atá teas do bheith i láimh, agus an teas sin
 do chlaochlódh i bhfuacht gan milleadh na láimhe. An treas
 módh, claochlódh substainte leathrannach mar a dtig
 malairt ar roinn de'n tsubstaint — eadhon, ar an bhfoirm — agus
 gan a dhul ar an roinn eile — eadhon, ar an ádhbhar. Ag so
 sompla air sin — eadhon, an tan iompuighthear feoil i
 gcrumhaibh; óir téid claochlódh ar roinn de'n tsubstaint so na
 feóla — eadhón, ar an bhfoirm, ar an tsubstaint eile — eadhón,
 i bhfuirm cruimh — gidheadh anaidh an roinn eile (eadhon, an t-adhbhar) go
 hionann in gach cuid díobh. An ceathramhadh claochlódh, in
 a gclaochluighthear substaint iomlán idir ádhbhar agus
 foirm, i substaint iomlán eile, amhuil dognídhthear 'san
 chlaochlódh choisreagtha so, mar a n-iompuighthear substaint
 aráin, idir ádhbhar agus foirm, i substaint Chuirp Chríost.


 Ag so síos cuid d'argúntaibh **Chailbhin**, mar a gcuireann
 roimhe a áitiughadh nachar bhféidir le Dia Féin (le n-A
 Uile-chomhachtaibh) substaint Chuirp Chríost do chur fá
 ghnéithibh an aráin, ‘Do bhrigh (ar sé) nach féidir le
 Dia aon nídh amháin do chur in dá áit in aoinfheacht.’
 Mo fhreagra ar **Chailbhin** — gurab breugach an nídh adeir,
 agus gurab fallsa a réasún ris, mar is follus 'san
 chaibidil déigheanaigh de Leabhar na dTaisbeánta ag
 Eóin, mar a n-abair go bhfacaidh féin aon chrann amháin
 in dá áit in aoinfheacht. Agus dá réir sin, is
 breugach an reasún úd **Chailbhin**, mar a n-abair nach
 féidir le Dia aon nidh amháin do chur in dá áit in
 aoinfheacht. Ag so briathra Eóin 'san gcaibidil úd — 
 ‘Dochonnarc (ar sé) abhann uisge na beathadh go deallruightheach
 amhuil criosdal ag buinniughadh i h-Ionad Suidhte Dé, agus
 crann na beathadh ar gach taoibh de'n abhuinn, ag tabhairt
 dá thoradh dheug uaidh.’


 Is iontuigthe as na briathraibh so gurab féidir le Dia aon
 nidh amháin do chur in dá áit in aoinfheacht, mar gur
 chuir Sé an t-aon chrann ar gach taobh de'n abhainn in
 aoinfheacht.


 Is móide fós is inchreidthe an fhírinne so, mar go
 léightear 'san gcúigeadh caibidil de'n gceathramhadh
 leabhar de Leabhraibh na Ríogh go raibh Eliseus


---

p.64



 i ndá áit in aoinfheacht, an tan do aontuigh Giesi cumhaidh nó
 breab do ghlacadh ó Naaman; agus mar léightear ag Matha,
 'san treas caibidil, gur thuirling an Spiorad Naomh i gcruth
 choluim ar crann i sruth Iordan, acht gidheadh do bhí do
 ghnáth ar Neamh mar aon ris an Athair.


 Léightear ag Lúcás, 'san treas caibidil gur labhair an
 tAthair as an neull ós cionn Chríost, ar mbeith i sruth
 Iordan do Chríost, agá fhaisnéis gurab é A Mhac dhil
 féin E; gidheadh atá an tAthair do ghnáth ar Neamh gan
 a thréigean riamh.


 Tig Crisostomus leis an bhfírinne sin, 'san treas leabhar
 ro sgríobh ar dhighnit na sagartachta, mar a n-abair go
 bhfuil Críost in A shuidhe, mar aon ris an Athair, ar
 Neamh, agus in aoinfheacht ar talmhain dá thadhall i
 lámhaibh na sagart.


 Léightear 'san 28 caibidil de'n chéad leabhar de Leabhraibh
 na Ríogh gur thaisbeán Samuel é féin do dhruing ar an
 saoghal so re linn bheith i bpriosún na n-aithreach dó.


 Léightear 'san naomhadh caibidil de Ghníomharthaibh na
 nAbstal gur labhair Críost as an neull re Pól, an tan A
 dubhairt — ‘A Sháuil, a Sháuil (ar sé), creud fá ndeuna
 inghréim no foileanmhain orm.’


 Is follus an tráth so go raibh Críost ar Neamh, do réir
 **Chailbhin**, agus 'san neull ag labhairt re Pól do réir na
 Sgrioptúra so. Dá réir sin caithfidh **Cailbhin** a rádh
 gurab breugach é féin nó an Sgrioptúir.


 Léightear fós ag Pól 'san 15 caibidil de'n chéad Eipistil
 chum na gCoirinteach gur thaisbeán Críost E Féin andiagh
 A bháis do mórán de na Deisgioblaibh, agus fá dheireadh
 dho féin.


 Léightear fós ag S. Antoninus ina Chroinic, go raibh
 Ambrós Naomhtha in aoinfheacht agus in aonuair ag éisteacht
 Aifrinn, 'san chathraigh d'árab ainm Millán, 'san Iodáil,
 agus ar adhnacadh Mhairtín Naomhtha 'san chathraigh d'árab
 ainm Turenn 'san bhFrainnc, agus do dheónaigh Dia d'Ambrós
 Naomhtha a leathlámhán do dhearmad láimh re h-altóir
 an teampoill in ar h-adhluiceadh Mairtín, d'á dhearbhadh
 nach taidhbhse ná aisling dochonnairc an mhuinntear do
 bhí do láthair adhlaicthe Mhairtín, acht gurab é Ambrós
 féin ina chorp cholluidhe do bhí ann. 'San chathruigh
 úd Milláin, iomorro, fa h-easbog Ambrós, agus is innte
 do bhíodh do ghnáth.


 Ag so sompla muinnteardha do neartuigh leis gach nídh
 d'á ndubhramar anaghaidh mhíréasúin **Chailbhin** — 


 Dá mbeith cheana seanmóiridhe ag á mbiadh guth árd ag
 seanmóir do láthair míle fear, féaduigh aonghuth
 amháin do chur ina gcluasaibh go coitchionn in aoinfheacht;
 agus dá réir sin, cuiridh aon nidh amháin (eadhon an
 t-aon ghuth amháin) in ionadaibh éagsamhladh in aoinfheacht
 (eadhon i


---

p.65



 gcluasaibh iomdha na druinge bhíos ag éisteacht ris.)
 Agus mar go gcuireann an seanmóraidhe an t-aon nidh amháin
 so in ionadaibh eugsamhla in aoinfheacht le comhachtaibh na
 nádúire, is eugcóir adeir **Cailbhin** nach feudfadh Ughdar
 na Nádúra aon nidh amháin — eadhon, A Chorp Féin — do
 chur in ionadaibh eugsamhla.


 Agus dá mbeith nach biadh an oiread so de shuidhiughadh
 nó de shomplaidhibh ar an bpunc so Corp Chríost (bheanus
 re n-ár gcreideamh) againn, is é dhlighthear dhúinn gan
 ansgrúdadh do dheunamh, acht ár dtuigsin do chuibhreach
 agus a chreideamhuin go soiréidh, go mbudh fíor gach nidh
 dá mbeith 'san Sgrioptúir, agus an tan nach dtuigfimís
 (do réir reasúin) go mbeidís soidhéanta, gan leanmhain
 ar cúirialtacht ceasd acht éigheamh mar dorinne Pól,
 amhail leightear 'san t-aonmhadh caibidil deug chum na
 Romhánach, mar a ndubhairt — ‘O, a áirde shaidhbhris, eagna,
 agus eolais De! Creud é diamhracht do bhreitheamhnuis, agus
 creud é deacracht do shlighte do leanmhuin!’ Agus mar go
 n-admhann Pól go ndeachaidh de féin a fhios do bheith aige
 creud fá go ndeárnadh Dia mórán de neithibh, agus
 cionnus dorinne Sé iad, ní h-iongnadh go rachadh de
 **Chailbhin** agus de'n uile dhuine, níos mó ioná chuaidh
 de Phól.


 Is mar sin de thaoibh Chuirp Críosd 'san abhlainn; mar
 dochuaidh de **Chailbhin** gan a fhios do bheith aige cionnus
 chuireas Dia ann é, níor cneasda dhó (do dhísliughadh
 a ainbhfeasa féin) a rádh nachar bhféidir le Dia a
 chur ann; acht is é do dhlighfeadh do dheunamh, amhail
 adeir Pól, 'san deachmhadh caibidil de'n Dara hEipistil
 chum na gCoirinnteach, go ndligheann duine a thuigsin do
 chuibhriughadh, do thabhairt géille agus creideamhna do
 chumhachtaibh Chríost, agus ar dtús is córaide sin do
 dhéanamh, mar léightear ag Lúcás, 'san ochtmhadh
 caibidil deug — ‘Na neithe atá doidhéanta ag daoinibh,
 go bhfuilid soidhéanta ag Dia,’ amhail is follus i mórán
 d'áitibh de'n Sgrioptúir, go ndeárna Dia gníomhartha
 le n-A chumhachtaibh féin nach féadfadaois (daoine) do
 dheunamh, mar atá Maighdean do bhreith mic gan truailleadh
 a hóghachta, amhail do thairngir Isaias 'san tseachtmhadh
 caibidil; agus mar tháinig Críost imeasg na nApstal 'san
 árus druidthe in a rabhadar gan osgladh doruis nó
 fuinneóige, do réir Lúcáis 'san 24 caibidil; nó mar
 tháinig Críost as an dtuamba do bhí iadhta séaluighthe
 (idir corp agus anam) gan osgladh an tuamba, do réir
 Matha, 'san 28 caibidil, agus Marcuis, 'san 16 caibidil.
 Ní h-é, iomorro, Críost do thógaibh an leac de'n tuamba,
 acht aingeal do thuirling de Neamh (iar n-eiséirghe
 Chríost) le ar tógbhadh an leac, agus le ar briseadh séala
 Caezar do bhí uirre. No mar dochuaidh Corp Chríost ar Neamh,
 do réir Phóil, 'san gceathramhadh caibidil de'n Eipistil
 chum na nEphesianach. Nó mar do shiubhail Críost ar uachtar
 na mara, do réir Mhatha, 'san gceathramhadh


---

p.66




 caibidil deug. Nó mar do ghabh sruth Iordan — eadhon, an
 t-uisge — anaghaidh áird, agus mar do éirigh i gcosamhlacht sléibhe
 do gach leith, ag leigean phobail Dé thairis, do réir
 Iorua, 'san treas chaibidil. Nó mar do thoirmeasg Dia an
 teine do bhí 'san tsóirn gan gníomh do dheunamh air an
 dtriúr leanbh, do réir Daniel 'san treas caibidil. Agus
 mar go ndeárnadh Dia na míorbhaileadha so, agus mórán
 míorbhail eile do bhí doidheunta ag daoinibh, nach
 luaidhtear linn de'n chor so, is éigcneasda do **Chailbhin**
 a mheas nach féadfadh Críosd (atá in A Dhia Fhírinneach)
 aon nidh amháin do chur in dá áit in aoinfheacht, tar
 cheann nach feudfadh duine do chomhachtaibh daonda a dheunamh.


 Adeir **Cailbhin** nach féidir nídh mór do chonnlughadh i nídh
 beag istigh, agus dá réir sin nach féidir Corp Chríost
 do chonnlughadh i mbairghin bhig aráin is lugha go mór ioná
 Corp Chríost. Mo fhreagra ar an reasún so, go bhfuil sé
 breugach, do réir Eóin 'san gcéad caibidil mar a n-abair
 na briathra so — ‘Dorinneadh (ar sé) Colann de'n
 Bhréithir.’ Ionann sin re a rádh, agus dorinneadh Duine
 de Dhia, agus do réir Lúcáis, 'san gcéad caibidil, is
 i mbruinn Mhuire dorinneadh so, an tan adubhairt — ‘An
 ghein dorugadh uaibh-se (ar sé) is ó'n Spiorad Naomh atá
 sé,’ agus d'á bhrigh gurab Dia an Spiorad Naomh, an nídh
 do gabhadh ó'n Spiorad Naomh chum A gheineamhna, ní gar
 nach Dia é; agus dá réir sin atá gan críoch gan foircheann,
 do réir mar adeir Ieremias ag labhairt i bpearsain Dé,
 'san 23 caibidil — ‘Líonaim (ar sé) neamh agus talamh.’
 Adeir Pól, 'san seachtmhadh caibidil deug de Ghníomharthaibh
 na nApstal (dá chur i gcéill go bhfuil Dia in gach aon áit)
 — ‘Ní fada ó gach aon againn E (ar sé), óir is ann
 mhairimíd, gluaistear sinn, agus atámuid.’ Adeir Dáibhidh,
 'san 138 Sailm (dá cur i gcéill go bhfuil Dia 'san uile
 áit) — ‘A thighearna (ar sé), cá háit a dteithfead ód'
 ghnúis? Dá dtriallaidh ar Neamh, ataoi annsin. Dá
 ndeachaidh go h-Ifrionn, ataoi-se do láthair annsin. Má
 chuirim cleiteach orm féin moch-tráth, agus go rachainn
 in aigéan na mara, gan amhrus béaraidh Do lámh as mé,
 agus greamóchaidh Do dheas-lámh mé.’


 Is follus as na h-ionadaibh so go bhfuil Dia 'san uile áit,
 agus go líonann Sé neamh agus talamh, agus mar gur
 chonnluigh an Dia so E Féin i mbruinn maighdine, is follus
 go bhféadfadh níos lugha ioná sin do dheunamh, mar atá
 corp beag daonna do chonnlughadh i mbairghín aráin.


 Léightear 'san gcéad caibidil de Leabhar na dTaisbeánta
 ag Eóin nidh as a dtuigfeam go follus go bhféadann Dia
 nidh mór do chonnlughadh de'n leith istigh de'n nídh beag.
 Ag so cheana mar adubhairt — ‘Dochonnarc (ar sé) i meadhon
 seacht gcoinnleóireadh samhail Mhic an Duine, ag á rabhadar
 seacht reultanna in A dheas-láimh.’




---

p.67


 Is follus, de rádh gach uile fheallsamhan dár thrácht
 riamh ar na h-áirdreannaibh, nach bhfuil aon reult de na
 seacht bplainéidibh ná 'san bhfiormaimint go léir comh
 beag re láimh aon duine d'á dtáinig riamh nó fós dá
 n-abrainn chomh beag ris an gcnoc is mó 'san domhan. Agus
 mar go n-abair Eoin anns na briathraibh réamhráidhte, go
 bhfacaidh sé féin na seacht reultanna úd fa mó ioná
 seacht gcnuic ró-mhóra, ag á gconnlughadh i nglaic
 aonduine amháin, is follus go bhféadann Dia nidh mór do
 chonnlughadh de'n leith istigh de nidh beag; agus, dá réir
 sin, gurab breugach réasún **Chailbhin**.


 Ag so sompla nádúrtha ar an nidh gceudna: — 


 Is follus, do réir Cleomedes; 'san dara leabhar ro sgríobh
 ar na Soighneánaibh, go bhfuil oiread na talmhan sé huaire
 deug ar thrí fichid agus ceud 'san ngréin, agus go
 ngabhthar sgáile iomláin na gréine i sgathán bheag, agus
 mar go gconnluighthear sgáile an chuirp ro-mhóir sin na
 gréine i sgathán beag, creud as nach creidfamaois go mbudh
 fhéidir le h-Ughdar na Nádúire corp beag daonda do
 chonnlughadh fá ghnéithibh na h-abhlainne.


 Adeir **Cailbhin** dá mbeidheadh Corp Chríost fá ghnéithibh
 na habhlainne, le briseadh na habhlainne go mbrisfidhe
 Corp Chríost; agus, dá bhrigh sin, nach bí Corp Chríost
 ann. Mo fhreagra ar **Chailbhin**, go bhféadthar gnéithe an
 aráin do bhriseadh, agus gan Corp Chríost do bhriseadh,
 do bhrigh gurab go spioradálta sacraiminteamhail bhíos
 Corp Chríost ann. Ag so sompla le n-a ndearbhthar an
 fhírinne so. An tan, iomorro, gearrthar meur, nó cos,
 nó lámh de dhuine, ní gearrthar aonrud d'á anam; acht
 gidheadh bhíos an t-anam go hiomlán in gach cuid díobh
 agus 'san chorp go léir, mar an gceudna do Chorp Chríost,
 bíos 'san abhlainn go léir agus in gach cuid dí.


 Ag so sompla eile is foillsighthe ioná súd as a
 dtuigfidhear go bhféadann Corp Chríost bheith 'san
 abhlainn go hiomlán agus bheith go hiomlán in gach aon
 bhlodh dí an tan bristear í — eadhon, amhail bhíos
 dealbh an duine go hiomlán 'san sgathán slán, agus an
 dealbh ceudna in gach aon bhlodh dhe an tan bhristear é,
 ionnus iar ngabháil bhriste do'n sgáthán nach gabhann
 an dealbh dochídhthear ann briseadh chuige acht bhí go
 hiomlán an gach aon bhlodh dhe. Mar an gceudna, an tan
 bristear gnéithe na habhlainne, ní ghabhann an corp
 bhíos fúithe briseadh chuige, acht bídh go hiomlán
 in gach n-aon bhlodh dí, amhail bhíos an dealbh go
 hiomlán in gach n-aon bhall de'n sgathán bhriste.


 Léightear fíoghair ar an nídh so 'san treas chaibidil
 in Ecsodus, mar a bhfuil sgríobhtha go bhfacaidh Maoise
 lasair mhór i muine coille, agus gan a bheag nó a mhór
 de'n mhuine ag gabháil loisgthe chuige. Mar sin do


---

p.68



 Chorp Chríosd, acht, gidheadh ghabhaidh gnéithe na
 habhlainne briseadh chuca i lámhaibh an tsagairt, ní
 ghabhann Corp Chríost bhíos fútha a bheag nó a mhór
 do bhriseadh chuige.


 Adeir **Cailbhin** dá mbeith Corp Chríost fá ghnéithibh an
 aráin go dtiocfadh as sin do'n tí do chaithfeadh aon
 abhlann amháin nach biadh aige acht aon chorp amháin
 Chríost ar iomchar, agus an tí do chaithfeadh a sé nó a
 seacht nó dá mheud do chaithfeadh de na habhlannaibh, go
 mbiadh Corp Chríost ar iomchar aige anaghaidh gacha
 habhlainne díobh.


 Mo fhreagra ar **Chalbhin**, an tí do chaithfeadh n-uimhir
 do-áirmhighthe d'abhlannaibh, nach caithfeadh acht aon
 chorp amháin Chríost.


 Ag so fíoghair ró-ghaolmhar do so 'san mBhíobla. Léightear
 'san 16 caibidil in Ecsodus, an tan, iomorro, do bhídís
 Clann Israel 'san oidhche ag tiomsughadh an phlúir neamhdha,
 do thiomsuigheadh duine dhíobh aon chronnóg amháin agus
 duine eile dhá chronnóig, agus duine eile deich gcronnóga,
 agus mar sin do gach aon aca do réir a chleasa nó a
 mhaitheasa féin chum cnuasaigh do dheunamh: gidheadh, re
 hucht an phlúir do chaitheamh dóibh, an tí do thionóladh
 na deich gcronnóg (nó groibín) ní bhfaghadh aige féin
 acht aon chronnóg amháin (‘Gamor,’ iomorro, fa hainm do'n
 tomhas do bhí aca); agus an tí nach tiomsuigheadh acht
 aon chronnóg amháin, do bhíodh aon chronnóg (nó groibín)
 aige comh maith agus do bhíodh a chronnóg ag fear-thiomsuighthe
 na ndeich gcronnóg.


 Mar an gceudna do Chorp Chríost fá ghnéithibh an aráin,
 an tí ghlacas deich n-abhlanna ní chaitheann acht aon
 Chorp Chríost amháin fá ghnéithibh an aráin; agus an tí
 nach caitheann acht an aon abhlann amháin, caitheann an t-aon
 Chorp ceudna sin.


 Is córaide a thuigsin gurab fíoghair fhírinneach do
 Shacraimint na hAltóra an plúr neamhdha úd. Ag so seacht
 modha in a bhfuilid ró-chosmhail re chéile: —


 An céad mhodh díobh, gurab 'san oidhche do fearthaoi an
 plúr neamhdha; mar an gceudna, gurab in oidhche an chreidimh
 (atá ina eólus dorcha ann féin, amhail adubhramar shuas)
 dáiltear Corp Chríost dúinne.


 An dara modh, gurab ar an bhfásach do fearthaoi an plúr;
 mar an gceudna, guráb ar fhásach an tsaoghail so dáiltear
 dúinne Corp Chríost.


 An treas mhodh, gurab ar feadh na sé hoidhche do bhíodh
 an plúr neamhdha d'á fhearthainn, agus ní fearthaoi é
 'san tseachtmhadh hoidhche; mar an gceudna re linn na sé
 n-aimseara so aguinne 'san tsaoghal so, is chum sochair
 luaighidheachta na sé n-aimsir sin dáiltear Corp Chríosd
 fá chúm na habhlainne dhúinn; gidheadh an seachtmhadh
 haimsear, ní bhiadh againn go sacraiminteamhail i bhfolach
 fá ghnéithibh an aráin, acht dochídhfeam é go follus
 aghaidh ar aghaidh in A ghlóir féin ar Neamh.




---

p.69


 An ceathramhadh modh, do réir mar adubhramar thuas ag
 míniughadh na bhfioghrach in a dtráchtar ar na cronnógaibh
 (nó groibínibh) agus ar lucht a dtiomsuighthe.


 An cúigeadh modh, ar ollmhughadh an phlúir, óir an tan
 cuirthí re teine é do bhíodh ina bhiadh tirm, daingean,
 inithte, agus an tan do cuirthí ris an ngréin é, do
 leaghadh, agus ní bhfaghthaoi ina bhiadh inithte é. Mar an
 gceudna, an tan curthar Sacraimint Chuirp Chríost re teinidh
 ghrádha Dé agus na gcomharsan bhíos ar lasadh i gcroidhe
 an fhíréin, doghnídh biadh daingean dileas ioncaithmhe
 de, agus teid i n-oileamhain spioradálta dhó; agus dobheir
 brígh agus beódhacht dó le a gcathaigheann anaghaidh na
 ndubháilceadh agus na ndroch-rún; gidheadh, an tan chuirid
 lucht an dhíomuis agus na ndroch-airghean re gréin na
 glóire diomhaoine é, leaghaidh sé, agus ní théid i
 bhfuil ná ina oileamhuin spioradálta dhóibh.


 An seiseadh modh, ní coimeadthaoi aon nídh de'n phlúr
 neamhdha tar oidhche mar lón; mar an gceudna do'n
 tSacraimint so, ní dlighthear lón ná tairbhe shaoghalta
 do dheunamh dhe, ná cisde nó ionnmhus do dheunamh mar
 gheall air.


 An seachtmhadh modh dogheabhthaoi blas gacha bídh do bhíodh
 de mhian ar dhuine ar an bplúr neamhdha, amhail adubhramar
 thuas; mar an gceudna do'n tSacraimint so, dogheibhthear
 grása agus maith uaidh in a bhfuil gach uile bhlas agus mian
 spioradálta.


 Atáid gnéithe eile in a dtig an plúr neamhdha agus Corp
 Chríost le chéile.


 An chéad ghné, gurab maille re hoibriughadh na n-aingeal
 dorinneadh an plúr neamhdha, agus is uime sin ghoireas Dáibhidh,
 san 77 Sailm, ‘Arán na n-Aingeal,’ de. Mar an gceudna, is
 maille re hoibriughadh na n-aingeal — eadhon na
 sagart — doghnídhthear Corp Chríost.


 An dara gné, nach de thalamh nó d'uisge dorighneadh an plúr
 neamhdha, amhail doghnídhthear do ghnáth na biadha
 coitcheanna, acht a theacht de Neamh. Mar an gceudna do'n
 tSacraimint so, is de chumhachtaibh Chríost atá ar Neamh
 cuirthear 'san abhlainn choisreagtha é.


 An treas gné, is sobhlasda dogheibhidís na fíréin re a
 chaitheamh an phlúr, agus fa dombhlasda do na droch-dhaoinibh
 é. Mar an gceudna, is sádhail sobhlasda do na deaghdhaoinibh
 an tSacraimint so, agus is damanta, drochbhlasda do na droch-dhaoinibh
 é, do réir S. Tomáis, 'san iomun dorinne ar Chorp
 Chríost.


 An ceathramhadh gné, do coiméadadh cuid de'n phlúr neamhdha
 i n-Airc dhothruaillighthe iomad de cheudaibh bliadhan. Mar an
 gceudna coiméadtar an tSacraimint so, in Airc dhothruaillighthe
 na hEagluise do shíor,


---

p.70



 d'oirchill ar na Críostuighthibh, agus
 mar chuimhniughadh ar na grásaibh dorinne Dia orra 'san bPáis,
 amhail do choiméadadar an pobal Iúdaigheach an plúr (amhuil
 adubhramar) mar chuimhniughadh ar na grásaibh dorinne Dia
 orra ar an bhfásach.


 An cúigeadh gné gurab é an plúr neamhdha fá lón do Chloinn
 Israel ar feadh dá fhichead bliadhan dobhádar ar an bhfásach,
 go rochtain Tíre Tairngire dóibh. Mar an gceudna is í an
 tSacraimint so lón spioradálta d'anmannaibh na bhfíreun an
 gcéin bhíd ar fhásach an tsaoghail so go dul i dTír
 Thairngire (an Flaitheas Neamhdha) dhóibh.


 Is iontuigthe as na somplaidhibh so gurab fíoghair agus aithghein
 do'n tSacraimint so an plúr neamhdha, agus, ó's éigin an nídh
 féin do bheith níos uaisle ioná a fhíoghair nó a aithghein,
 do réir Phóil agus mar is follus i gCríost fá huaisle ioná
 Melchisedec fá haithghein dó, agus 'san bPáis, dob uaisle
 ioná íodhbairt Abraham fá haithghein di, caithfimíd admháil
 gurab uaisle an tSacraimint so ioná an plúr neamhdha fá
 haithghein di, agus is iontuigthe nach féidir gurab uaisle an
 tSacraimint so ioná an plúr neamhdha; acht muna bhfuil nidh
 éigin substainteach innte is uaisle ioná an t-arán, agus ó
 nach bhfuil nidh eile substainteach innte is uaisle ioná an
 t-arán acht Corp Chríost, caithfimíd admháil go bhfuil Corp
 Chríost 'san tSacraimint, nó go gcumaidh **Cailbhin** nó a chlann
 ainn nó sloinneadh substainte eile is uaisle ioná substaint
 an aráin do bhí innte in éagmhais Chuirp Chríost, nídh nach
 ráinig leó do chumadh fós.


 Adeir **Cailbhin**, dá mbeidheadh Corp Chríost 'san abhlainn, go
 mbudh fhéidir go dtuitfeadh an abhlainn ar lár, agus go
 dteagmhaidh i mbeul con nó gadhair í. ‘Ní cneasda so do rádh
 (ar sé), ar an adhbhar sin ní cneasda a radh go bhfuil Corp
 Chríost 'san abhlainn.’


 Mo fhreagra ar **Chailbhin**, dá dteagmhaidh sin i gcás, nach
 misde Corp Chríost é, agus nach geabhaidh truailleadh ar
 bith uaidh, amhail mar nach gabhann an gath gréine truailleadh
 ó bheith ag taithneamh ar an abhlach truaillighthe bhíos lán
 de chnumhaibh neamhghlana, nó an liag loghmhar ó'n lathaigh
 in a mbí, nó an t-ór ó'n dtalamh fá mbí i bhfolach. Freagra
 eile ar **Chalbhin** — Biodh a fhios fós ag **Cailbhin** gur chuir
 Críost Féin A Chorp in ionad budh truaillighthe ioná corp
 con nó madraidh — eadhon, i gcorp Iúdáis do bhí ina dhuine
 dheamhnaidhe pheacach do réir mar léightear 'san 14 caibidil
 ag Marcus, agus 'san 26 caibidil ag Matha, agus 'san 22
 caibidil ag Lúcás; óir do bhí sé de'n dá Absdal deug an tan thug
 Críosd A Chorp Féin dóibh d'á chaitheamh 'san tSuipéar.
 Agus mar nach lughaide do bhí Corp Chríost fá ghnéithibh
 an aráin do caitheamh le Iúdás, eisean do bheith ina
 pheacach dheamhnaidhe ag á chaitheamh, is mar sin nach lughaide
 do bhiadh


---

p.71




 Corp Chríost 'san abhlainn, go gcaithfidhe le coin
 nó le gadhar é, agus nach rachadh i dtruailleadh ar a shon.


 Atáid, iomorro, trí modha ar a gcaithtear an tSacraimint so — 


 An chéad modh díobh go sacraiminteamhuil amháin. Ionann sin
 ré a rádh agus an tan bhíos toil duine chum a chaithmhe,
 agus nach é féin theasduigheas uaidh, agus is uime sin
 adeir S. Augustín — ‘Creid (ar sé), agus do chaithis é.’


 An dara modh go gníomhach amháin. Ionann sin ré a rádh
 agus a chaitheamh gan grádh do'n tSacraimint, agus i riocht
 go mbudh biadh corpordha é, nó ó chúis eile shaoghalta,
 nó do sheachnadh gotha d'fhagháil ó'n bpobal nó a ionamhuil
 eile sin, agus is mar sin chaithtear le coin nó le madradh,
 nó le heiriceach, nó leis gach ndroing eile chaitheas go
 neimhdhlisteaneach é.


 An treas modh ar a gcaithtear é, go sacraiminteamhuil agus go
 gníomhach — eadhon, de thoil agus de gníomh, agus mar sin
 ghlacaid na firéin é, an tan chaithid é.


 Atá iongantus eile 'san tSacraimint so — eadhon, an
 t-oibriughadh bhíos 'san arán agus 'san bhfíon roimh an
 gcoisreagadh go bhfanann andiaigh an choisrigthe i ngnéithibh
 an aráin agus an fhíona — mar atá sásughadh ocruis agus
 tart do mhúchadh agus a samhail eile sin. Gidheadh ní
 hiongnadh sin óir ní h-í an tsubstaint bhíos gníomhach
 acht na haicídighe agus ó anaid na haicídighe in a mbí
 an gníomhughadh, ní hiongnadh iad do dheunamh an gníomha
 (d'á gcumhachtaibh féin) bhíos ionnta; agus, ó sé is
 gníomhughadh d'aicídibh an aráin sásughadh ocrais, agus
 d'aicídibh an fhíona tart do mhúchadh, nó a n-ionamhuil
 eile, ní hiongnadh iad d'á dheunamh sin andiaigh substainte
 an aráin agus an fhíona do dhealughadh riú.


 Tuig, a léightheóir, gach nídh dá ndubhramar re Corp
 Chríost fá ghnéithibh an aráin go n-abraim an nídh
 ceudna re Fuil Críost fá ghnéithibh an fhíona. Is leór
 a ndubhramar dá cruthughadh gurab breugach **Cailbhin** de
 thaoibh na Sacraiminte so na hAltóra, mar a n-abair nach bí
 Corp Chríost fá ghnéithibh an aráin.


AN DEACHMHADH CAIBIDIL.
 In a dtráchtar ar an gcuid eile de'n Chanóin go soiche
 ‘Domine non sum dignus, etc.’
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------


 Is é chialluigheas na cúig crosa doghnídh an sagart, ag
 rádh ‘Hostiam puram’ —


 Ar dtús is é chialluighid na trí céad chrosa dhíobh na
 trí neithe dorinne Críost d'ár neartughadh anns na Trí
 Subhailcibh Diadha — eadhon,


---

p.72



 Creideamh, Dóthchas agus Grádh. Oir do neartuigh Sé sinn
 in ár gcreideamh leis an Eiseirghe,
 in ár ndóthchas leis an Aifrionn, agus in ár ngrádh leis
 an bPáis.


 Is é chialluighid an dá chros déighionacha, an dá phríomh-chomaoin
 eile do chuir Críost orruinn. An chéad chomaoin
 díobh, an diadhacht do thathughadh ris an daonnacht. An dara
 comaoin, mar thug Sé grása fóirleathna do gach aon le'r
 bh'áil bheith ionamhuil chum a nglactha.


 Is é ádhbhar fá mbuaileann an sagart agus an pobal a lámha
 ar a n-uchtaibh, ag rádh ‘Nobis quoque peccatoribus,’ dá chur
 i gcéill go ndlighid na peacaigh, de dhrnim aithrighe, a
 bpeacaidhe d'admháil do Dhia.


 Is é chialluighid na trí crosa doghnídhthear, ag rádh
 ‘Sanctificas,’ na trí guidhe dorinne Críost re hucht na
 Páise. An chéad ghuidhe dhíobh, ar son A eascarad, an tan
 adubhairt — ‘A Athair, maith dóibh so, óir ní feas dóibh
 creud doghnídhid.’ An dara guidhe, ar A shon Féin, agus ar
 son A dheibhléan, an tan adubhairt, do réir Matha 'san 27
 caibidil — ‘O Mo Thighearna! agus O Mo Dhia Féin! creud fá'r
 thréigis Mé?’ An treas ghuidhe, ar son A Anma Féin amháin, an
 tan adubhairt — ‘Ad' láimh-se, a Thighearna, tiomnaim
 Mo Spiorad Féin.’


 Is é chialluighid na trí crosa doghnidhthear ag rádh ‘Per
 ipsum,’ na trí huaire do bhí Críost san gcrois — eadhon,
 ó'n seiseadh huair de'n ló go soiche an naomhadh huair.


 Is é chialluighid an dá crois doghnídhthear ina dhiaigh
 sin, an dá nídh tháinig as taoibh Chríost, mar atá fuil
 agus uisge.


 Is é chialluigheas léigean na h-abhlainne ar an gcorporas,
 cur Corp Chríost 'san eisléine.


 Is é chialluigheas an tógbháil bheag doghnidhthear ar
 an abhlainn andiaigh an choisreagtha úd adubhramar fá
 dheireadh, an tógbháil dorinne Muire ar a Mac andiaigh a
 léigthe as an gcrois.


 Dá uair, iomorro, tóigthear an tSacraimint 'san Aifrionn;
 ar dtús, an tan taisbeántar do'n phobal í, is é chialluigheas
 an tógbháil sin, mar do tógbhadh Críost 'san gcrois; an
 dara huair, mar do chuir Muire Críost ina hucht, amhlaidh
 adubhramar.


 Is é chialluigheas trí hanmana na n-Apsdal adeirthear an tan
 doghnídh an sagart é féin do choisreagadh leis an bpaiténa,
 d'á chur i gcéill gach naomh dá dtáinig riamh gurab de thrí
 dhrongaibh é — eadhon, gurab duine pósta é, nó gurab duine
 maighdine é, nó gurab duine aontumhadh é. Mar sin, iomorro,
 dobhádar an triúr úd; mar do bhí Peadar pósta, agus Pól
 ina mhaighdin, agus Aindreas ina aontumhadh.


 Is é chialluigheas an pax dobheir an sagart do'n phaitena,
 dá chur i


---

p.73



 
 gcéill gur cheannaigh Críost ár síothcháin go
 daor ar an gcrois.


 Is é chialluigheas an briseadh doghnídhthear ar an abhlainn,
 ag rádh ‘per eundem,’ an briseadh dorinne Críost ar an arán
 d'á roinn ar na hAbstalaibh 'san tsuipéar, mar a dtug Sé a
 Chorp féin fá ghnéithibh an aráin dóibh. Is é ádhbhar
 fá a ndéantar trí coda de'n abhlainn, dá chur i gcéill go
 raibh Críost i dtrí reachtaibh ar an saoghal so; ar dtús, go
 saoghalta, so-mharbhtha roimh an bPáis; ina dhíaigh sin, go
 domharbhtha, deallraidhtheach tar éis na heiséirghe; an treas
 feacht, go diamhair, do-fhaicsiona i lámhaibh na sagart i
 sacraimint na haltóra. Adhbhar eile fós fá ndéantar trí
 chuid de'n abhlainn, dá chur i gcéill go bhfuil Corp fáthrúnda
 diamhairchiallach Chríost ina thrí codcaibh. An chéad chuid
 díobh, Eagluis Fhlaitheamhnais Dé, dárab ainm Eagluis na
 mBuadh, agus doghnídhthear an tSacraimint d'ofrálughadh mar
 tuilleadh buidhe agus mar altughadh ris an Eagluis sin. An
 dara cuid, Eagluis an tSaoghail so, dárab ainm Eagluis an
 chathaigh, agus doghnídhthear an tSacraimint d'ofrálughadh
 ar son na coda so, mar gheall fuasgailte. An treas cuid, na
 Naoimh atá i bPurgadóir, agus doghnídhthear an tSacraimint
 d'ofrálughadh ar a son so, mar leóirghníomh ar son a bpéine.


 Is é ádhbhar fá mbristear ós cionn na cailíse í, ionnus,
 dá mbeidís bruaireach ar bith ar lorg an bhriste, go
 dtuitfeadh 'san gcailís.


 Is é chialluigheas an chuid curthar 'san chailís firéin
 Eagluise an tSaoghail so, dá chur i gcéill, an chuid bhíos
 ar an saoghal so, gurab éigin dóibh Corn na Páise d'ól;
 agus cialluighid an dá chuid eile, Eagluis na mBuadh agus
 na marbh bhíos i bPurgadóir.


 Is é cialluighid na trí crosa doghnídhthear, ag rádh
 ‘Pax Domini sit semper vobiscum,’ na trí lá do bhí Críost
 'san uaigh.


 Is é fáth fá n-abarthar ‘Agnus Dei’ trí huaire, i gcuimhniughadh
 na dtrí n-olc do mhaith Críost dúinn — mar atá, peacadh an
 tsinnsir, peacadh marbhthach, agus peacadh sologhthach.


 Is é chialluigheas ‘Sacro Sancto Commixtio,’ tathughadh Anma
 Chríost re n-A Chorp 'san Eiseirghe, agus doghnídhthear trí
 crosa, dá chur i gcéill gurab do chumhachtaibh na dTrí
 bPearsana atá 'san Trionóid tháinig an tathughadh sin do
 dheunamh.


 Ní tabharthar an ‘Pax’ in Aifrionn na Marbh, do bhrigh gurab
 do thuar síothchána bheirthear é, agus gurab idir na
 beódhaibh amháin iarrthar an tsíothcháin do bheith, ó's
 eatorra is gnáth easaonta do bheith. Na mairbh, iomorro, ní
 bhí cúis ná caoi easaonta eatorra. An chuid aca bhíos i
 bPurgadóir, ar an ádhbhar sin ní righthear a leas ‘Pax
 nó síothcháin do thúar dhóibh.’


---

p.74



 Is é chialluigheas ‘Domine non sum dignus,’ go ndligheann an
 sagart re hucht an Tighearna do theacht go sacraiminteamhuil
 d'á thigh féin — eadhon, d'á chorp féin (do shlánughadh
 a bhuachalla féin) — eadhon, a anam féin agus a choguas do
 sgríobhadh agus do sgiamhghlanadh, ionnus go mbadh fiú é
 Mac Dé theacht d'áitiughadh a anma. Agus, de bhrigh nach
 féidir an glanadh sin do dheunamh acht maille ris an bhfaoisidin
 do dheunamh de ghníomh, nó maille re rún faoisdineach do
 bheith ag duine, maille re comhmbrughadh croidhe, agus ní
 féidir dó gan an fhaoisidin do dheunamh. Mar an gceudna
 adeirim go ndligheann an uile Críostaighe, re hucht Chuirp
 Chríost do chaitheamh, a pheacaidhe go léir d'admháil,
 d'innsin, d'fhaisnéis, agus do fhoillsiughadh 'san bhfaoisidin,
 agus é féin mar sin d'ullmhughadh agus do ghlanadh chum na
 Sacraiminte do chaitheamh go dlisdeanach, do réir mar adeir
 Pól 'san aonmhadh caibidil deug de'n chéad eipistil chum
 na gCoirinnteach, mar a n-abair, ‘Dearbhadh an duine é féin
 (ar sé), agus tigeadh mar sin do chaitheamh an aráin so;
 óir gibé itheas agus ibheas go neimhfiúntach é, is
 damnughadh do féin itheas agus ibheas gan dochar do Chorp
 an Tighearna.’ Agus is amhlaidh fhéadfas duine é féin do
 dhearbhadh maille re faoisidin do dheunamh go haithrigheach
 do láthair sagairt ag á mbeidheadh úghdarás ó'n Eagluis
 aige, do réir mar tá sé d'fhiachaibh ar gach aon Críostaighe
 'san mbith, do réir mar chruthócham 'san gcaibidil so
 rómhainn síos.


AN T-AONMHADH CAIBIDIL DEUG.
 In a dtrachtar go bhfuil an Fhaoisidin éigeantach,
 ionghabhtha, agus gurab ris na Sagartaibh dleaghthar a deunamh.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


 Adeir Eoin 'san chéad caibidil d'á chéad Eipistil Catoilice
 — ‘Dá ndeárnam (ar sé) ár bpeacaidhe do fhaoisidin, is
 díleas agus is ceart Dia chum ar bpeacaidhe do mhaitheamh
 dhúinn, agus glanfaidh sin ó'n uile urchóid.’
 Adeir Solamh, 'san 28 caibidil de Leabhar na Seanfhocal, ‘An
 tí cheileas a cheana (ar sé) ní bhfaghadh treóir do dheunamh
 dó. Gidheadh, gibé aidmheóchas a cheana dogheobhadh
 trócaire do dheunamh air.’ Léightear ag Lúcás, 'san 19
 caibidil de Ghníomharthaibh na nAbstal, go ndeárnadar mórán
 d'á dtáinig chum chreidimh le na linn féin faoisidin agus
 foillsiughadh ar a bpeacaidhibh. Adeir S. Séamus, 'san seiseadh
 caibidil, leis na daoinibh iad féin do dheunamh faoisidin le
 chéile; dá chur i gcéill nach leór do dhuine a pheacaidhe
 d'admháil agus d'innsin do Dhia amháin, acht go ndligheann
 a bhfaoisidin agus a bhfoillsiughadh do dhuine. Oir, bíodh
 gur leór faoisidin


---

p.75



 do dheunamh le Dia amháin an tan do bhí
 Sé in A Dhia thur gan daonnacht ní háil leis anois, ó
 tharla in A Dhuine é, gan an peacach d'á chionntughadh féin
 do dhuine, do réir an úghdaráis d'fagaibh Críost ag an
 Eagluis, ámhail léightear ag S. Augustín, 'san dara caibidil
 do sgríobh ar Fhiosrughadh na n-Easlán. ‘Atáid drong
 ann (ar sé) shaoileas gurab leór dóibh chum
 a slánuighthe dá ndeárnaid a bpeacaidhe d'fhaoisidin le
 Dia amháin ar nach bhfuil aoinnidh ina fhoilcheas.’ Ní
 háil leó, nó is nár leó, nó ní fiú léo, iad féin
 do thaisbéanadh do na sagartaibh, tar cheann gurab iad na
 sagairt do hórduigheadh le Fear an Dlighe do Chumadh — 
 eadhon, le Críosd — dochum idirdhealaighthe do dheunamh
 idir lubhra agus lubhra. Gidheadh is beithte dhóibh so dul
 go humhal fá breathnughadh an tí d'árbbhfiú leis an
 dTighearna bhiocaire do dheunamh de, eadhon, an t-athair
 faoisdne. Agus is córaide sin do dheunamh an nidh léightear
 ag Epiphanius, 'san 29 caibidil — ‘Is í an tsagartacht (ar
 sé) ríogh-chathair Dáibhidh 'san Naoimh-Eaglais.’ Adeir
 Críost, 'san deachmhadh caibidil ag Lúcás, ag labhairt
 ris na sagartaibh — ‘Gibé éisteas libhse (ar sé) éistidh
 sé riomsa, agus gibé dobheir táir nó tarcuisne orraibh,
 dobheirid an nidh ceudna ormsa.’ Léightear fós, 'san
 seachtmhadh caibidil in Deutoronoimí, gur órduigh Dia
 gibé dorachadh in uaill ar na sagartaibh, agus ná
 tiubhradh ómós dóibh, do bhreith an bhreitheamhan, a
 chur chum báis.


 As na háitibh so is iontuigthe go ndleaghthear géille do
 na sagartaibh anns na neithibh bheanas re cogúas, go
 háirighthe i maitheamh na bpeacadh curthar síos 'san
 bhfaoisidin leis an aithrigheach, doghníodh é féin
 d'ísliughadh do'n tsagart go húmhal, ag á bhfuil ar a
 bhréith pardún a anma do thabhairt dó, do réir mar
 chruitheócham 'san gcaibidil so síos.


 Ní h-é, iomorro, fáth fá n-órduighthear do'n
 aithrigheach a pheachaidhe d'fhaisnéis do'n tsagart d'eagla
 nach biadh a fhios ag Dia acht muna n-innistidhe do'n
 tsagart iad, acht is é adhbhar fá n-órduighthear é, ionnus
 go gcluinfeadh an Diabhal an t-aithrigheach ag á chionntughadh
 féin ina pheacadhaibh, amhail adeir S. Auguistín, 'san
 treas seanmóir do sgríobh ar an bhfásach chum a bhráithreach,
 mar a dtráchtann ar an bhfaoisidin.


 Adhbhar eile, fós, fá ndleaghthar an fhaoisidin do dheunamh
 ris na sagartaibh, do bhrigh go mbeanann re honóir Dé an
 peacach dá chionntughadh féin do láthair an oide
 faoisidine, ionnus ina dhiaigh sin an tan dodhéanadh Dia
 trócaire ar an aithrigheach, de dhruim na faoisidine, go
 bhféadfadh an t-iode faoisidine trócaire Dé do mhaoidheamh
 go caithréimeach ar na Críostaighibh.


 Agus is ina fhioghair so atá an nidh léightear 'san
 seachtmhadh caibidil de Leabhar Ioshue, mar ar fhuráil Ioshue
 ar Achan an slad dorinne d'aisíoc. ‘A mhic (ar sé), tabhair
 glóir do'n Tighearna Dia Israel, agus


---

p.76



 déan faoisidin agus foillsiughadh damhsa creud dorighnis?’
 Do fhreagair Achan agus adubhairt — ‘Go fírinneach (ar sé)
 do pheacaigh mise i bhfiadhnaise an Tighearna Dia Israel, mar
 so agus mar so,’ ag admháil an tslaid agus gach uile uilc
 dá ndeárnaidh. Tabhair dod' aire, a léightheóir, mar
 adubhairt Iosue re hAchan faoisidin do dheunamh ris féin
 mar onóir do Dhia, dá chur i gcéill go mbeanann re h-onóir
 Dé an t-aithrigheach do fhaisnéis a chionnta do'n oide
 faoisdine.


 Gidheadh, dá bhfiafraigheadh **Lúiter** nó **Cailbhin** nó a
 lorgaraidhe — Cia re a ndligheann an t-aithrigheach a fhaoisidin
 do dheunamh? Bíodh a fhios aca de bhrigh gurab glais agus
 géibhiona na péacaidhe in a gcuibhrighthear an t-anam, do
 réir Solamh 'san gcéad caibidil deug de Leabhar na Seanfhocal
 — ‘Gabhaidh (ar sé) a urchóid féin an drochdhuine, agus
 cuibhrighthear le teudaibh a pheacaidhe féin é.’ Agus gurab
 chum na droinge ag á bhfuil na heochracha dleaghthar dul do
 sgaoileadh na gcuibhreach sin an pheacaidh. Agus, ó 'sé
 Peadar, agus gach aon dá bhfuil 'san órd shagartacht in a
 raibh sé, an dream ag á bhfuilid na heochracha so, do réir
 an ghealla thug Críost do, amhuil léightear ag Mátha 'san
 séiseadh caibidil deug, ‘Is duitse (ar sé), a Pheadair,
 dobhéarsa eochracha an Flaithis Neamhdha.’ Uime sin, is do na
 sagartaibh atá d'Ord Pheadir dleaghthar dul do sgaoileadh
 an ghlais sin an pheacaidh. Agus fós mar léightear ag
 Eoin 'san bhficheadh caibidil go dtug Críost go follus
 cumhachta sgaoilte glais an pheacaidh do na hAbstalaibh go
 coitchionn, agus do na deisgioblaibh, agus dá réir
 sin do na heasbogaibh, agus do na sagartaibh, an méid gur
 abhcomharbadha do na habstalaibh agus do na deisgioblaibh
 iad, mar a n-abair — ‘Glacaidh (ar sé) an Spiorad Naomh, an
 dream úd ag á maithfidhe a bpeacadha, biaid maithte aca,’ etc.


 Atáid, iomorro, dá ghné eochrach ann, mar atáid eochracha
 eoluis, nó feasa, nó foghluma, le a mbiadh a fhios ag an
 sagart cionnus do dheunaidh sé idirdealughadh idir pheacadh
 agus neimhpheacadh, idir, fós, mhinpheacadh agus mórpheacadh.
 An dara gné eocharach — eadhon, eochracha úghdaráis — 
 eadhon, dlighe chumhachta do bheith ó Cheann na hEagailse,
 nó an tí ag á mbeith cumhachta fá cheann na hEagluise le
 n-a dtabhairt dhó.


 Dá mbeith ina iongnadh ar aon duine cionnus suightear a
 ionamhuil so d'úghdarás do bheith ag an Eagláis, bíodh
 a fhios aige go léightear ag Mátha, 'san 28 caibidil,
 gur tugadh na huilechumhachta ar Neamh agus ar talamh do
 Chríost, agus gur mar sin do chuir an t-Athair uaidh é.
 Léightear fós ag Eóin, 'san bhficheadh chaibidil, mar
 a n-abair Críost gurab amhlaidh do chuir an tAthair E Féin
 ar talmhain do chuir seisean na hApstail agus na Deisgiobail.
 Ionann sin re a rádh agus maille re cumhachtaibh


---

p.77



 
 do bheith ar Neamh agus ar talmhain aca. Agus is coráide
 a thuigsin mar so, mar d'fhuráil Sé Féin orra an
 Spiorad Naomh do ghlacadh, agus mar adubhairt — ‘Gach
 dream d'á maithfidís sin a bpeacaidhe go mbeidís
 maithte aca,’ etc. Agus 'san caibidil so thug Sé dlíghe
 agus cumhachta do na hApstalaibh faoisidin d'éisteacht,
 amhail thug dóibh, 'san 18 caibidil ag Mátha cead
 coinnealbháthadh do dheunamh, mar n-abair — ‘Gach nídh
 d'a maithfidh i dtalmhuin bíodh maithte, agus gach nídh
 d'á gceangaltaoi (ar sé) i dtalmhuin, bíodh ceangailte
 ar Neamh,’ etc. Gidheadh, is 'san 26 caibidil ag Matha, i
 ndáil an tSuipéir, thug Sé cumhacht an úird uaidh.
 Agus do bhrigh gurab ar Mhátha ris na hApstalaibh agus ris
 an Eagluis i gcoitchinne do dháil Chríost na h-úghdaráis
 so, dá réir sin ní fuláir na úghdaráis ceudna do
 bheith ar bun 'san Eaglais do ghnáth, do bhrigh nach
 bhfuil teacht as ina n-éagmuis aice. Agus, ó nach raibh
 ar bhreith do na hApstalaibh marthainn do shíor, níor
 chneasda dóibh an t-úghdarás fuaradar gan a fhágbháil
 ag na chomharbadhaibh atá i seilbh Ard-fhlaithis na
 hEagluise ina ndiaigh, mar atá Pápaidhe na Róimhe agus
 gach easbog agus gach sagart ag á bhfuil cumhachta uaidh
 agus úghdarás 'san Eagluis.


 Agus dá n-abraidh Liútear nó **Cailbhin** gur baitheadh an
 t-úghdarás so in aoinfheacht ris na hApstalaibh, bíodh
 a fhios aca nach fíor dhóibh é, óir léightear 'san
 bhficheadh caibidil de Ghníomharthaibh na nApstal, mar
 thugsad na h-Apstal an t-úghdarás ceudna do bhí aca
 féin d'easbogaibh agus do shagartaibh eile futha féin.
 Ag so mar adeir Pól 'san caibidil ceudna, ag labhairt
 ris an drong úd — ‘Tabhraidh aire dhíbh féin (ar sé)
 agus do'n treud go léir, ionar chuir an Spiorad Naomh
 sibh mar easbogaibh d'fhollamhnughadh Eagluise Dé, do
 sholáthair Sé le n-A Fhuil Féin.’ Is follus as so,
 ó thugadh cumas follamhnuighthe dóibh ar na Críostaighibh,
 dá réir sin nach fuláir go mbeidís na cumhachta do bhí ag na
 hApstalaibh aca agus is córaide a thuigsin mar so, mar fhógras
 Pol do na Críostaighibh umhlacht agus fóghmós do thabhairt do na
 Prealáidibh, amhail léightear 'san tríomhadh caibidil
 deug de'n Eipistil do sgríobh Pól chum na n-Eabhrach.
 Adeir fós Pól, 'san treas caibidil de'n Dara h-Eipistil
 do sgríobh chum na gCoirinnteach gurab comharba agus
 lucht ionaid do Chríost préaláide na hEagluise, agus
 dá réir sin go bhfuil úghdarás Chríost ag na
 hAbstalaibh agus ag na prealáidibh.


 Dá n-abradh **Cailbhin** nó Liútear gurab é Dia amháin
 mhaitheas na peacaidhe, agus dá réir sin nach féadaid
 na sagairt a maitheamh, bíodh a fhios aca tar a cheann
 sin gurab é Dia is Prímh-ghníomhaighthéoir ag maitheamh
 an pheacaidh, tairis sin gurab é an sagart is cúis
 uirliseamhuil do sgaoileadh glais an pheacaidh. Ag so
 sompla ar sin — eadhon,


---

p.78



 Má tá gurab'é an rígh dobheir párdún a anma do'n bhraighe bhíos
 damanta 'san phríosún. Maiseadh tairis sin is é an
 séighleóir sgaoileas amach é,
 agus osglas an glas bhíos air. Mar an gceudna, ó dorinne
 Dia séighleóiridhe de na sagartaibh, is dóibh dobheir
 cumas sgaoilte an aithrigheach as príosún an pheacaidh le
 heochair úghdaráis na habsolóide, acht gé dobheir Dia
 pardún a anma dhó.


 Agus dá n-abradh an t-éiriceach go bhféadfadh Dia Féin
 an glas sin do sgaoileadh de'n aithrigheach agus a leigean
 as príosún an pheacaidh, gan congnamh an tsagairt. Mo
 fhreagra, ar dtús, ar an éiriceach, go bhféadfadh an
 rígh dul ar a chosaibh féin ó'n gcúirt go soiche an
 phríosún, agus an bhraighe do leigeann amach, gan congnamh
 an tséighleóra, mar an gcéadna do Dhia. An dara freagra
 dobheirim air, gurab iomdha nídh dh'fhéadfadh Dia do
 dheunamh uaidh féin nach déanann Sé ar chor ar bith, mar
 atá, domhan eile do chruthughadh ann, nachar cruthuigheadh
 fós, agus créatúiridhe éagsamhla eile. Is iomdha fós,
 neithe eile do fhéadfadh do dhéanamh uaidh féin, nach
 deárnadh acht le congnamh nó cómhoibriughadh na ndaoineadh,
 mar atáid na míorbhailighe dorinneadh leis na hApstalaibh,
 agus le hiliomad naomh ó shoin a leith, d'fhéudfadh Dia
 do dheunamh uaidh Féin, nach deárnadh acht maille re
 cómhoibriughadh na Naomh agus na n-Abstal. Mar an gceudna,
 adeirim, re sgaoileadh ghlais an pheacaidh, tar cheann go
 bhfeudfadh Dia a sgaoileadh uaidh Féin, maiseadh ní
 sgaoileadh acht maille re cómhoibriughadh an tsagairt. Is
 córaide so do thuigsin mar léightear ag Matha, 'san
 ochtmhadh caibidil, an tan tháinig an lobhar do láthair
 Chríost d'á shlánughadh ó'n lubhra go ndubhairt Críost
 ris dul agus é féin do thaisbéanadh do na sagartaibh do
 sgaoilfeadh an glas do bhí air de. Ionann, iomorra, lubhra
 agus peacadh, agus is iontuigthe do na héiricibh nach
 dhíth cumhachta do bhuain do Chríost gan É Féin do
 sgaoileadh an ghlais do bhí ar an lobhar — eadhon, gan
 cead do bheith aige teacht imeasg an phobail — acht dá
 chur i gcéill tar cheann gurab É Féin shlánuigheas an
 lobhar — eadhon, an peacach — agus dobheir pardún a
 anma dhó, gurab ris an séighleóir — eadhon, an sagart — 
 adeir Sé glas an pheacaidh do sgaoileadh le heochair an
 úghdaráis — eadhon, leis an absolóid.


 Léightear, fós, ag Lúcás, 'san seachtmhadh caibidil deug,
 tar éis mar do leigheas Críost an dheichneabhar lobhar, go
 ndubhairt riu imtheacht agus iad féin do thaisbéanadh do
 na sagartaibh, d'á chur i gcéill gur thoil leis breathnughadh
 na sagart do bheith orra, agus iad féin do sgaoileadh ó'n
 ghlas do bhí orra.


 Adeir, mar an gceudna, Pól, 'san deachmhadh caibidil chum
 na Rómhánach, go dtig sláinte na hanman d'fhaoisidin an
 bhéil.




---

p.79


 Is é an nidh ceudna chialluighthear ag Matha, 'san 21 caibidil,
 mar a n-abar Críost ris an mbeirt ndeisciobal dul do sgaoileadh
 an asail nó an bhromaigh do bhí ceangailte 'san gcaisleán ar
 a gcomhair agus a thabhairt chuige féin. Go faithchiallach is
 iad deisciobail do chuir uaidh, na sagairt; agus is é asal nó
 bromach adubhairt do sgaoileadh, an Cineadh Iúdaigheach agus
 na cineadha atá ceangailte i gcuibhreach an peacaidh i gcaisleán
 an domhain so.


 Is ag tuar Sacraiminte na Faoisidine do bhí an nidh léightear
 ag Matha, 'san treas caibidil, mar a n-abair an dream dothigeadh
 d'á mbaisdeadh chum Eóin go n-innistídhe a bpeacaidhe leó.


 Ag so síos fiadhnaise na n-Aithreach Naomhtha do bhí i dtús
 na hEagluise ann, ag teacht leis an nidh gceudna, ag admháil
 na faoisidine do bheith ag á ghnáthughadh i bhfíorthús na
 hEagluise ag na Críostaighibh: — 


 Adeir S. Denis, 'san Eipistil do sgríobh go Demophilos nidh as
 a dtuigthear go follus go raibh an fhaoisidin re n-a linn féin
 ag á deunamh ris na sagartaibh.


 Leightear, mar an gceudna, ag Origen, 'san ghluais do chuir ar an
 37 Sailm go raibh an faoisidin ag á gnáthughadh re na linn féin.
 Ag so mar adeir — ‘Dlighidh tú, a dhuine, bheith go fríochnamhach,
 ag feuchain cionnus dodheunfaidh tú do pheacaidhe d'fhaoisidin,
 agus do liaigh do dhearbhadh, agus a fheuchain cia d'á ndligheann
 tú cúis do thinnis d'fhoillsiughadh dó.’


 Adeir Basilius, mar ar sgríobh sé d'Ordughadh na Manach — 
 ‘Dochídhtear (ar sé) nach fuláir do'n droing d'á dtugthar
 stiobhardacht na Sacraiminte a bpeacaidhe d'fhaoisidin.’


 Adeir Ieronimus, 'san leabhar do sgríobh anaghaidh Montanus
 eiriceach, ‘Ní beag (ar sé) mar dhearbhadh gurab neamhbhuaigh
 eiriceacht na Montánach mar gurab nár leó a bpeacaidhe féin
 d'fhaoisidin do láthair an tsagairt.’


 Adeir Ciprian, ag cur ghluaise ar Lebhiticus, mar a sgríobhann
 sé ar na Seacht gCéimeannaibh Maithfeachais na bPeacadh atá
 'san tseachtmhadh caibidil — ‘Acht gé cruaidh agus gé saothrach
 é, maitheamh na bpeacadh maille ris an aithrighe, an tan ionnlas
 an peacach a leaba le n-a dheoraibh, agus bíd a dheora ina
 n-arán de ló agus d'oidhche aige agus an tráth nach nár leis
 an bpeacach faoisidin do dheunamh le sagart an Tighearna, agus
 leigheas d'iarraidh air.’


 Is follus as na hionadaibh so gurab leis an bhfaoisidin fhéadas
 duine an dearbhadh úd iarras Pól do dheunamh air féin re hucht
 an tSacraimint do chaitheamh. Agus is follus fós asda nach foghnann
 aon dearbhadh eile acht an fhaoisidin, do réir mar adeir Solamh
 thuas, ní dhéantar treórughadh ar an tí cheilfeas a chionnta
 féin; agus, fós, atá fioghair


---

p.80



 
 'san mBiobla ag teacht leis so. Léightear 'san 28 caibidil
 i Leabhar Deuteronomí, d'á chur i
 gcéill nach bhfuil againn acht aon raon amháin chum dulta ar
 Neamh, agus garab é sin ród na faoisidine.
 Ag so mar adeir, ag labhairt ris an bpeacach — ‘Fá sheacht
 ródaibh (ar sé) theithfeas tú, agus brisfighear díot fá uile
 ríoghachtaibh an dómhain nó na talmhan, agus aon ród amháin
 thriallfas amach i gcoinne heascarad.’ Ionann sin re a rádh agus
 gurab seacht róid na seacht bpeacaidhe marbhthacha in a mbí
 raon madhma agus móirtheithmhe ag na deamhnaibh ar an bpeacach,
 agus gurab i n-aon rian na haithrighe do dhruim faoisidine
 bheireas an peacach buaidh agus triallas ar Neamh.


 Ag so síos sgeul miorbhailleach as a dtuigthear go bhfuil an
 fhaoisidin iomlán éigeanteach, do réir mar léightear 'san
 leabhar dárab ainm ‘Scala Coeli.’ Láithe n-aon dá rabhadar
 dias seanmóraidhe ag siubhal na slighe, agus fa h-oide
 faoisidine, iomorro, do'n Phápa duine dhiobh, agus fa duine
 neamhurchóideach naomhtha an fear eile, agus ar mbeith ag
 triall dóibh thárla i gcaisleán d'áirighthe iad in a
 raibh bean uasal dorinne corbadh re bráthair dí féin,
 agus do bhí náire uirre nach deárnadh an peacadh sin
 d'fhaoisidin ar feadh aon bliadhan deug, agus, ar bhfaicsin
 na mbrathar ndeóranta sin dí, do mheas a faoisidin do
 dheunamh riú, ó's aca nach biadh aithne uirre ó shoin amach
 go bráth. Tháinig sí d'á faoisidin chum fir aca, agus do
 sheasamh an dara bráthair i gcúlair eile de'n tigh, agus
 re hucht gach peacadh dá n-innsightheadh an bhean, dochíodh
 an bráthair do bhí ina sheasamh péist fhuathmhar ag teacht
 tar a beul, agus ag dul tar doras an teampoill amach, agus i
 bhfóircheann na faoisidine dochonnairc an bráthair dragún mór
 ag cur a chinn amach go minic tar beul na mná, agus do shúghadh
 sí chúice seal eile é. Gidheadh, an tan do loc an
 bhean an dragún do sgéith dochonnairc an bráthair
 na haithreacha nimhe reamh-ráidhte ag filleadh
 tar a n-ais, agus ag dul i mbeul agus i mbroinn na mná. Do
 bhí sí mar sin gan an peacadh do fhaoisidin go hiomlán,
 agus fuair absolóid. Do thrialladar na bráithre 'san ród
 rómpa, agus iar ndul trí mhíle ó'n mbaile amach dóibh,
 d'innis an bráthair óg an sgeul, amhail adubhramar, do'n
 bhráthair eile. Gabhas biodhgadh an bráthair iar gclos an
 sgéil sin, agus adubhairt gurab peacadh éigin do cheil an
 bhean ina faoisidin, agus d'fhilleadar tar a n-ais 'san
 gconair gceudna go luaith, agus fuaradar an bhean iar
 bhfagháil bháis ar a gcionn. Do ghabh tuirse mhór iad
 an tan sin, agus do leigsiad iad féin ar trosgadh agus
 ar urnuighthe do dheunamh go diochrach dúthrachtach, d'á
 iarraidh ar Dhia a fhoillsiughadh dhóibh creud tárla
 do'n mhnaoi sin. Agus i gcionn an treas lá dochoncadar
 an bhean ar marcuigheacht ar dhragún teinntighe d'á
 n-ionnsuidhe, agus fa huathbhásach an t-inneall do bhí
 uirre — eadhon, dá


---

p.81



 
 n-athair nimhe fíochmhara, fíor-ghrána,
 timcheall a muinéil, agus iad ag díul a cíoch,
 agus dá phéist athfhuathmhara neamhchosmhla ar a súilibh,
 agus gríos dearg ag séide tar bheul na mná, agus dá
 mhadradh chíochracha chonfádhacha ag creim a lámh, agus
 dhá shaighid teinntighe tre n-a cluasaibh agus airce
 luachra ag snamh thar a brághaid. Gabhus
 bíodhga na bráithre ag á faicsin ar an módh sin.
 ‘Ní heagail daoibh, a chairde Dé (ar sí), óir is mise
 an bhean mhallaighthe úd dorighne a faoisidin an lá fá
 dheireadh, agus do bhrígh gur cheileas tré náire 'san
 bhfaoisidin peacadh trom dorighneas atáim damanta go
 síorruidhe.’ ‘Maiseadh,’ ar an t-oide faoisidine, ‘cuirim
 fá gheasaibh ort, as h-ucht Dé, an dá cheist chuirfead
 ort d'fhuasgladh dham. An chéad cheisd — creud chialluigheas
 éagsamhlacht na bpian sin ort?’ Do fhreagair an bhean, ‘Is
 é ádhbhar (ar sí) fá bhfuilid na hairce luachra so ar
 mo cheann, in éiric a ndeunainn d'fhoirneadh, do chíoradh,
 agus d'fholcadh go díomhaoin ar mo cheann. Agus i ndíol an
 ithiomráidh, agus na mbriathar mailíseacha do éistinn go
 toileamhuil, atáid na saighde teinntighe so trém'
 chluasaibh. Is uime atáid na haithreacha nimhe so fám'
 bhrághaid, ar son a mhionca do aomainn go toileamhail do
 lucht suiridhe agus soighneasa a lámha do chur fám'
 bhrághaid, agus tadhall neamhghlan do dheunamh ar mo bhrollach
 agus ar mo chíochaibh. Is uime, fós, atáid na madraidhe so
 ag creime mo lámha, tré na mhionca dobheirinn do chonnaibh
 agus do mhadraidhibh neith le a bhfeudfainn boicht Dé do riar.
 Agus is uime, fós, atá an dragún so fúm dom' losgadh tré
 na mhionca do dheunainn peacadh neamhghlan na drúise.’
 ‘Guidhim thú (ar an bráthair) fuasgail dhamh an dara ceist
 — eadhon, cia hiad na peacaidhe is mó le ndamantar na daoine
 anois?’ Do fhreagair an bhean, agus is é adubhairt — ‘Is
 iomdha peacadh le a dtéid na daoine go h-ifrionn. Gidheadh,
 atáid ceithre gnéithe peacaidh ann le ndamantar na mná go
 líonmhar. An chéad ghné, peacadh na drúise. An dara gné,
 an geur-chórughadh dobheirid orra féin do tharraing geana
 agus grádha na bhfear orra. An treas gné, piseóga. An
 ceathramhadh gné, aindiúid bhíos orra fá'n bhfaoisidin
 do dheunamh go glan.’ Agus ansin do fhiafraigh an bráthair
 di an raibh furtacht ina cionn féin. ‘Ní bhfuil (ar sí)
 an feadh bhias Dia ag caitheamh na síorraidheachta.’ Agus ina
 dhiaigh sin do fhuadaigh an dragún leis í go h-obann
 i bhfodhomhain agus a bhfíríochtar ifrinn maille re h-iomad
 pian.


 Is iontuigthe as an sgeul so go bhfuil an fhaoisidin iomlán
 éigeantach do'n aithrigheach chum dulta ar Neamh, agus d'á
 bhrígh sin is é an t-aon ród úd amháin do luaidh Maoise
 'san bhfíoghair reamhráidhte í. Agus dá mbiadh nach biadh
 Sgrioptúr nó Aithreacha ag áitiughadh na faoisidine amhail
 atáid, do budh leór úghdarás barántamhuil na h-Eagluise
 dá shuidhiughadh go bhfuil sí éigeantach ionghabhtha, óir
 is í an Eagluis cheudna is riaghail


---

p.82



 treóraighthe dhúinn in gach uile nidh bheanas re n-ár gcreideamh.
 Agus is uime sin adeir S. Augustín 'san gcúigeadh caibidil
 do sgríobh anaghaidh eipiostalach eiricigh dár bh'ainm
 ‘Fundamentum’ — ‘Ní chreidfinn do'n tSoisgeul (ar sé) muna
 bhéaradh úghdarás na hEagluise Chatoilice chuige mé.’


 Atáid, iomorro, mórán do neithibh bheanas re n-ár gcreideamh
 ris nach fuil sgrioptúir sgríobhtha acht úghdarás na
 hEagluise, coimeádaid na Protestants — mar atá trí lá do
 choimeád ina saoire fá Cháisg agus trí lá fá Chíngcís,
 etc., amhail adubhramar shuas 'san Reimhthionnsgnamh, agus is
 iongnadh amhail doghníd siad an oiread so ar órdughadh na
 hEagluise, gan Sgrioptúir sgríobhtha ag á fhuráileamh orra
 nach déinid a bh-faoisidin agus go bh-fuil Sgrioptúir
 sgríobhtha, agus ráidhte na n-Aithreach Naomhtha, agus
 órdughadh na hEagluise Catoilice ag á fhuráileamh orra.


AN DARA CAIBIDIL DEUG.
 In a dtráchtar agus in a suidhtear an faoisidin do bheith
 éigeantach ria caitheamh Chuirp Chríosd, agus is ar dhá mhodh
 chruitheócham sin, mar atá le fioghaireachaibh as an
 mBíobla agus le somplaidhibh míorbhuileacha.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


 Léightear ag Lúcás, 'san cúigeadh caibidil deug, fíoghair
 ró ghaolmhar ar an bhfaoisidin, mar a dtráchtar ar an millteán
 mic do chaith a chuid d'oighreacht a athar go díobhlasach
 diombhaileach: agus ar mbeith in uireasbaidh mhóir dó i
 gcoigcrích, agus é ag muicidheacht, doluidh an oiread sin de
 ghorta air ionnus go mbíodh i gcuibhreann na muc fá'n meas.
 Lá n-aon dó amhlaidh sin do thuig gurab olc do chaith sé a
 chuid, agus gurab olc dorighne aimhréir a athar do dheunamh,
 agus oirbheart do thuilleamh, i ndeunamh póite agus striapachais
 agus iliomaid d'olcaibh eile ó sin amach. Agus do ghabh
 aithreachas é agus adubhairt, ‘Eireóchad (ar sé) agus rachad
 d'ionnsuidhe m'athar, agus adéarad ris, ‘A athair, do pheacaidh
 mé i bhfiadhnuise Dé agus ad' láthair-se. Anois ní fiú
 mé do mhac-sa do ghairm díom. Gidheadh, deunaidh formálaidhe
 mar gach fear tuarasdail eile dá bhfuil in do theaghlach dhíom.’’
 Leis sin, do ghlac an t-athair go luathgáireach é, agus thug
 fá deara ar a stiobhard a nighe agus earradh áluinn ionaonuigh
 do chur uime agus gáirdeachus agus ceól do dheunamh ina
 thimcheall. Go fáithchiallach, cia hé an millteán mic úd
 acht an peacach? Agus cia hé an t-athair acht Dia, nó an
 t-oide bhfaoisidine i bpearsainn Dé? Agus gibé peacach
 le'rab mhaith Dia do ghabháil leis, agus a níghe ó n-a
 pheacadhaibh


---

p.83



 
 agus earradh áluinn, ionaonaigh neimhthiomhlaighthe
 na ngrás do chur uime, deunadh an gníomh aithrighe dorighne
 an millteán mic úd; ar dtús gabhadh aithmhéile agus tuirse
 inntinne é fá n-a aimsir do chaitheamh go holc, agus éirgheadh
 as láib na locht agus trialladh d'ionnsuidhe an athar
 faoisidine agus abradh ris — ‘A athair, ní fiú me mac Dé nó
 do mhac-sa do ghairm díom. Gidheadh gabh liom mar fhormalaidhe
 i moghsaine nó in óglachus peannaide na haithrighe.’


 Is follus as réim na fioghaireach so go ndlighthear an admháil
 agus an fhaoisidin do dheunamh ris an athair bhfaoisidine sul
 sgaoiltear glas an pheacaidh de'n aithrigheach.


 Léightear fíoghair eile ar stáid aithrighe an pheacaigh ag
 Eóin, 'san t-aonmhadh caibidil deug ar aithbheódhadh
 Lasaruis. Ag so, iomorro, na cheithre neithe chialluigheas na
 cheithre lá do bhí Lasarus marbh. Cialluighidh an chéad lá
 peacadh an tseinsir; na trí lá eile, na trí sáruighthe
 doghníodhmaoid ar na trí reachtaibh — eadhon, reacht na nádúire,
 reacht Maoise, agus reacht an tSoisgéil. Cialluighidh fós na
 cheithre lá úd, na cheithre modha ar a ndéin duine peacadh
 — eadhon, ó chroidhe, ó bheul, ó obair, agus ó fhaillighe.
 Dorighneadh, iomorro, seacht neithe timcheall Lasaruis do
 aithbheódhadh doghníodhthar timcheall an pheacaigh do
 aithbheódhadh go spioradálta de dhruim na haithrighe. An
 chéad nidh, do músgladh Lasarus as suan an bháis le
 cumhachtaibh Dé. Mar sin músgaltar an peacach as suan na
 locht le séideadh forfhógarthach grása an Spioraid Naoimh
 le bhfuráiltear air maith do dheunamh. An dara nidh, an
 chomhshólás, thug Críost do na mnáibh, an tan adubhairt
 go n-éireóchadh Lasarus, agus nach raibh acht suan air.
 Mar sin adeir Críost go foluightheach ina inntinn ris an
 bpeacach, dá chur i gcéill dó nach dligheann dul in
 eadóchas ar ghrásaibh Dé (an gcéin bhíos beó) tré
 pheacadh d'á mheud d'á ndéin, má doghnídh aithrighe
 ann. An treas nidh, an caoi dorónnsad na mná, tré bhás
 Lasaruis, an tan dochonnarcadar Críost. Mar sin dligheas
 an t-aithrigheach caoi do dheunamh maille re haithmhéile
 agus le comhbhrughadh croidhe an tan doghnídh Críost
 fiosrughadh folaightheach ar ag bualadh doruis a choguais,
 agus ag teacht ar uaigh a anman dá aithbheódhadh ó bhás
 spioradálta. An ceathramhadh nídh, d'fhuráil Críost an
 tuambadh d'osgladh. Mar sin fhuráileas ar an aithrigheach
 uaigh a anman d'osgladh — eadhon a bheul — d'fhaisnés a
 chean agus a pheacadh. An cúigeadh nidh dorinne Críost -
 guidhe chum A Athar tar cheann Lasarus. Mar an gceudna,
 doghnídh an t-athair faoisidine guidhe ar son an aithrighigh,
 ag rádh na mbriathar so — ‘Dominus sit in corde tuo,’
 etc. — eadhon, ‘Go raibh an Tighearna id' chroidhe agus id'
 bheul, ionnus go dtiocfadh leat go fiúntach, cneasda do pheacaidhe
 d'fhaisnéis.’ An seiseadh nídh dorighne Críost — éigheamh,
 ag radh, ‘A Lasaruis (ar Sé), tar amach.’


---

p.84



 Mar an gceudna, i ndeireadh na faoisidine, adeir an sagart,
 ‘Misereatur tui,’ etc. — eadhon, ‘Go ndeárnadh Dia na
 n-Uile-Chumhacht trócaire ort, agus, iar maitheamh huile pheacadh
 dhuit, go dtreóraighe Sé thú 'san Bheatha Mharthannaigh.’
 An seachtmhadh nidh, andiaigh Lasarus d'aithbheódhadh agus
 do theacht amach, ar mbeith do'n eisléine ceangailte uime,
 adubhairt Críost ris na hApstalaibh a sgaoileadh agus leigean
 dó imtheacht. Mar sin adeir Críost go laetheamhuil ris na
 sagartaibh sgaoileadh do Lasarus — eadhon, de'n aithrigheach — ó
 gheibheannaibh an pheacaidh, tar éis mar doghníodh sé
 féin aithbheódhadh air, ó bhás an pheacaidh.


 Is follus as na seacht bponcaibh reamhráidhte so an réim
 díreach is innleanta 'san aithrighe.


 Tabhair dod' aire go friochnamhach, a léightheóir, an
 ceathramhadh ponc, mar a n-abair go dtug Críost fá deara
 an tuamba d'fhosgladh, dá chur i gcéill go ndligheann an
 uile aithrigheach a bheul d'fhosgladh, d'fhaisnéis a
 pheacaidhe 'san bhfaoisidin.


 Léightear fíoghair ro ghaolmhar re réim na haithrighe 'san
 naomhadh caibidil de Ghíomharthaibh na n-Abstal, ar iompodh
 Phóil ó bheith ina pheacach chum bheith ina shoightheach
 toghtha ag Críosd. Atáid, iomorro, trí neithe is iontugtha
 dhúinn d'ár n-aire 'san bhfilleadh úd dorighneadh ar
 Phól chum creidimh agus aithrighe — Ar dtus, troime na
 hurchóide do bhí ann féin, mar gur chuir roimhe go dian,
 dibhfeirgeach inghreim agus foirleanmhuin, bruid, agus bás
 d'imirt ar gach n-aon dogheabhadh le Críosd mar Thighearna.
 An dara nidh, doimheastacht na maitheasa do bhí i nDia,
 mar go dtug solus de Neamh do Phól, d'á dtáinig aithrighe
 do dheunamh dó. An treas nidh, is iontugtha dhúinn, d'ár
 n-aire, éasguidheacht na hUidhil agus an fómós thug Pól
 do Chríost, an tan adubhairt, ag freagradh do'n fhiafraidhe
 dorinne Críost de — ‘A Thighearna, creud fhuráileas tú
 orm do dheunamh?’ Is é chialluighid na briathra so, go raibh
 Pól chomh ullamh sin fá thoil Dé do dheunamh, ionnus gibé ar
 bith nidh adearadh ris do dheunamh go ndiongnadh é fá n-a
 dhíthchioll. Na trí neithe thárla do Phól teagmhaid siad do'n
 uile aithrigheach. Ar dtús, is trom a urchóid. An dara nidh,
 dogheibh sé séideadh soluis de Neamh go folaightheach ina inntinn
 do mhusgladh a mheanman do dheunamh aithrighe. An treas nidh,
 éasguidheacht fhóghmóis do
 thabhairt do'n oide faoisidine 'san mbreith aithrighe, ag
 rádh ris, amhail adubhairt Pól le Críost — ‘A Thighearna,
 creud fhuráileas Tú orm do dheunamh?’ Agus dá mbeith ina
 cheist ar an aithrigheach annso creud an teagasg dob'
 ionntugtha do'n oide faoisidine dhó, ag cur na ceiste úd
 Phóil, éisdeadh re Críost ag freagradh do Phól ag á
 theagasg dhó creud dob' inndeunta dhó, agus tuigfidh as
 an teagasg sin Chríost creud an réim is inleanta do'n uile
 aithrigheach. Ag so teagasg Chríosd, ag freagradh do cheisd
 Phóil, ‘Imthigh


---

p.85



 
 isteach do'n chathraigh (ar Sé) agus inneósaidh Ananias
 duit creud is inndheunta dhuit.’ Dála Phóil, do
 bhí dall ó'n tsoighnéin do buaileadh
 air, agus do thriall go Cathraigh Damascuis, agus do bhí
 innte trí lá agus trí oidhche gan bhiadh gan chodladh, agus
 i bhfóircheann na haimsire sin tháinig an t-aingeal chum
 Ananiais sagairt, agus adubhairt ris dul d'fhiosrughadh
 Phóil go tigh Iúdais d'á theagasg creud dob' inndeunta
 dhó. Iar dteacht, iomorro, do Ananias 'san tigh in a raibh
 Pól, agus iar n-a aithne do Phól, do leig ar a ghlúinibh
 é, i bhfiadhnuise Ananiais. Iar bhfáisnéis a pheacaidhe
 dó, tógbhas Ananias a lámh ós cionn Phóil, agus leis
 sin do thuiteadar na bruit bhí ar a shúilibh ó'n tsoighnéin
 Dé, agus dochonnairc go soiléir an tionadh ina thimcheall.


 Guidhim tú, a léightheóir eagnuidhe, a thabhairt dod'
 aire go friochnamhach gurab í réim an teagasg sin Chríosd
 choiméadas an Eagluis Chatoilice d'á shéoladh do'n uile
 pheacach cionnus do dheunadh aithrighe.


 Tuig, a léightheóir, gion go bhfuilid briathra soillseacha
 'san gcaibidil úd do haithléigheadh linn, in a luaidhtear
 Pól do shléachtain d'fháisnéis a pheacaidhe do láthair
 Ananiais go measaid úghdair bharántamhla do sgríobh ar
 an sgrioptúir go ndeárnadh sé gach nidh dhíobh.


 Ag so an réim ceudna úd choiméadas an Eagluis mar a
 n-abair — ‘Eirigh isteach, a Phóil — eadhon, a pheacuigh atá
 dall ó'n pheacadh — do'n chathraigh — eadhon, go tigh na
 faoisidine — agus dogheabhair Ananias — eadhon, an t-oide
 faoisidine — inneósas duit id' bhreitheamhnas aithrighe
 creud is inndeunta dhuit.’ Agus, fós, is amhail do bhí
 Pól dall trí lá agus trí oidhche, gan biadh gan digh,
 ag ciallughadh na dtrí rann atá 'san aithrighe — mar atá
 comhbhrughadh croidhe, admháil fhírinneach an bhéil,
 agus leóirghníomh 'san bhfolmhach. Dlighidh an
 t-aithrigheach na neithe ceudna do dheunamh, óir dorighne
 Pól féin iad. Ar dtús, do ghoil sé ar feadh na dtrí
 lá úd agus na dtrí n-oidhche, dá chur i gcéill go raibh
 tuirse chroidhe air. An dara feacht do fhaisnéis sé a
 pheacaidhe do Ananias, dá chur i gcéill go ndligheann an
 uile aithrigheach a pheacaidhe d'fháisnéis d'á oide
 faoisidine. Dorighne mar an gceudna an treas nidh, óir do
 bhí ag deunamh leóirghníomha ina lochtaibh ar feadh a
 rae, agus i ndeireadh a bheathadh do dhoirt a fhuil ag
 iomlánadh an leóirghníomha sin. Mar an gceudna dlighidh
 an uile aithrigheach leóirghníomh fulláin do dheunamh
 ina gcionntaibh.


 Is é do chialluigheas an tógbháil láimhe dorinne
 Ananias ós cionn Phóil, re hadmháil a pheacaidhe dhó, an
 tógbháil láimhe doghnídh an sagart ós cionn an
 aithrighigh re tabhairt na habsolóide dhó.


 Is é chialluighid na bruit úd do thuit de shúilibh Phóil,
 daillchiach agus dorchadas an pheacaidh thuiteas d'anam agus
 de choguas an aithrighigh, do bhrigh na habsolóide.




---

p.86


 Is é, mar an gceudna, chialluigheas an radharc fuair Pól,
 an solus spioradálta dogheibh an t-anam ó ghrásaibh Dé.


 Is follus as na briathraibh so anuas gurab í réim budh mhaith
 le Críost do choiméad 'san aithrighe na trí puinc so
 dorinne Pól ar a theagasg — mar atá, comhbhrughadh croidhe
 do bheith air, agus a pheacaidhe d'admháil do'n tsagart,
 agus leóirghníomh do dheunamh ina lochtaibh.


 Léightear 'san gcúigeadh caibidil de'n cheathramhadh leabhar
 de Leabhraibh na Ríogh fíoghair as a dtuigthear an réim
 is indeunta 'san aithrighe — eadhon, mar dochuaidh Naaman,
 do bhí ina lobhar d'iarraidh teagaisg ar Eliseus cionnus
 do glanfaidhe ó'n lubhra é, agus mar d'orduigh Eliseus
 do Naaman dul go sruth Iordain, agus é féin do nighe
 seacht n-uaire ann, agus go mbiadh glan.


 Go fáithchiallach, cia hé an Naaman úd acht an t-aithrigheach.
 Agus cia hé an lobhar acht an peacadh. Acht cia h-é an
 t-Eliseus acht an sagart faoisidine. Agus cia h-é an sruth
 Iordain acht an sruth dearchaointeach na haithrighe. Agus
 creud fá ndubhradh re Naaman é féin do nighe fá sheacht,
 acht dá chur i gcéill go ndligheann an t-aithrigheach é
 féin do nighe ó na seacht bpeacaidhe marbhthacha.


 Agus is córaide so do thuigsin mar so, mar adeir Dia, 'san
 28 caib. in Deuteronomi, go raibh a bhara fá Chloinn
 Israel raon madhma agus teithmhe do ghabháil chuca fá
 seacht slighthibh, agus gurab an aon ród amháin do
 lingfidís anaghaidh a namhad, do bhreith buadha orra. Ionann,
 iomorro, na seacht slighthe úd agus na seacht bpeacaidhe
 marbhthacha, agus is ionann an t-aon ród amháin in a
 mbearadaois buaidh agus aon raon na haithrighe, amhail
 adubhramar thuas.


 Is fíoghair fós do'n fhaoisidin an nidh léightear ag
 Daniel, 'san treas caibidil deug, mar a n-abair go ngnáthuigheadh
 Súsanna í féin do nighe agus do fhothragadh go minic i
 dtobar áluinn do bhí ina hubhall-ghort féin. Agus, lá
 n-aon dá ndeachaidh d'á fothragadh féin anns an dtobar
 sin, do chuir uaithe an dá innilt coimhdeachta do bhí
 aice re ndul 'san tobar dí. Cia h-í an Súsanna so acht
 anam na haithrighigh. Agus cia an tobar acht an fhaoisidin,
 óir dobheir sí fhionnfhuaradh do'n anam do mhúcadh
 teasa na hanntoile, agus glanann í, amhail ghlanas uisge
 an tobair an corp foithrighthear ann. Tabhair dod' aire
 amhail do chuir Súsanna an dá comhail choimhdeachta
 uaithe re ndul 'san tobar di. Mar sin dhligheas an
 t-aithrigheach re ndul i dtobar déarach na faoisidine dó,
 dhá nídh do ruagadh as a inntinn — mar atá, eagla péine
 Ifrinn agus glóir diomhaoin. Oir ní d'eagla péine Ifrinn
 ná d'fhonn molta do fhagháil 'san tsaoghal dhligheas duine
 faoisidin do dheunamh, acht de ghráin ar an bpeacadh, agus
 de ghrádh agus d'eagla Dé, agus de mhian A réire agus
 A thoile do dheunamh.


---

p.87



 
 Léightear 'san gceathramhadh caibidil deug de Lebhiticus,
 an dream do glantaoi ó'n lubhra, gur bh'éigin dóibh
 teacht do láthair na sagart, agus go mbeárradaois na
 sagairt a bhfionnfadh go léir díobh. Mar sin dligheas an
 lobhar — eadhon, an peacach — teacht d'ionnsuidhe na sagart
 soisgeulta, do bhuain fionnfaidh an peacaidh dhíobh le
 deimheas na faoisidine. Ní heugcosmhail, iomorro, an
 fionnfadh agus an peacadh le chéile: óir mar is líonmhar
 an fionnfadh is líonmhar an peacadh, agus, mar is de'n
 leith amuigh de shubstaint an duine ina iomarcadh bhíos
 an fionnfadh, mar an gceudna do'n pheacadh, is nídh é atá
 de'n leith amuigh de shubstaint an duine.


 Léightear 'san gceathramhadh caibidil de Leabhar Ester,
 anuair do breathnuigh Assuerus Righ (ar fhuráileamh Aman)
 an Cineadh Iúdaigheach, do bhí fá n-a smacht féin,
 do dhíthcheannadh, go dtug Mardocheus, captaoin de'n
 chineadh cheudna, do comhairle do bhainríoghain darbh'
 ainm Ester earradh áluinn ionaonaigh do chur uimpe, agus
 dul do láthair an ríogh, do chur impidhe air fá grásaibh
 do dheunamh ar an gCineadh Iúdaigheach. Ar ndul di amhlaidh
 sin, agus an tan chonnairc an rígh inneall agus éagcosg
 na mná do líon d'á searc agus d'á síorghrádh, agus
 dorighne grása ar an gCineadh Iúdaigheach ar a furáileamh.


 Go fáithchiallach cia hé an t-Assuerus úd, acht an Dia
 Athair. Agus cia hé an t-Aman úd acht an t-aidhbherseóir.
 Cia an Cineadh Iúdaigheach, acht na peachaigh. Cia hé an
 Mardocheus, acht an Spiorad Naomh. Cia an bhaintighearna,
 acht an fhaoisidin. Cia an earradh áluinn ionaonaigh úd,
 acht grádh Dé agus na comharsan, dlighthear do bheith i
 mbun bhfaoisidine.


 Léightear 'san deachmhadh caibidil de'n dara leabhar de
 Leabhraibh na Ríogh gur chuir Dáibhídh Rígh teachta uaidh
 do fhiosrughadh Hanon (Righ Chloinne Ammoin) do thabhairt
 comhshóláis dó, iar mbeith ag deunamh cumha dhó andiaigh
 a athar. Agus is é do mheas Hanon gurab do bhrath a thíre
 féin thangadar na teachta, agus rug go heasaontach ortha,
 agus thug fá deara a n-éadaighe do ghearradh ó mhaolaibh
 a más síos, agus leath a bhfeasóg do bhuain díobh, agus
 do leig uaidh go dochrach dian-nocht amhlaidh sin iad. An
 tan dochualaidh Dáibhídh sin, do chuir sgeula ina
 gcoinne, d'á fhógradh dhóibh gan teacht ina radharc,
 acht dul go Gleann Iericho, agus fanmhuin ann go bhfás d'á
 bhfeasógaibh, agus go mbeith d'éadaighibh aindiongmhála
 umpa.


 Go fáithchiallach cia hé an Dáibhidh Rígh úd, acht Dia
 Athair. Cia hé an Hanon úd acht an Diabhal; agus cia an
 dream d'á ndeárnadh Hanon cleasana acht na haithrighigh
 d'á ndéin an Diabhal amadáin go minic, an mhéid go
 gcuireann d'fhiachaibh orra le diúideacht a bhfaoisidin
 do chíorrbhadh, agus leath a bpeacaidhe go minic do cheilt
 innte. Tig de sin nach leigean Dia Athair d'á láthair
 iad, acht cuiridh teachta uaidh d'á fhogradh dhóibh
 fanamhuin i ngleann Ierico na haithrighe nó go bhfásaid
 a bhfeasóga


---

p.88



 go hiomlán; ionann sin agus go ndéanaid fáisnéis iomlán
 ar a bpeacaidhibh ina bhfaoisidin.


 Léightear 'san gceathramhadh caibidil deug in Ecsodus, ria ndul
 do chloinn Israel trés an Mhuir Ruaidh do'n Eigipt, gurab í
 treabh Iudais an chéad threabh thug ucht rómpa ar an mhuir,
 d'á chur i gcéill gurab í an fhaoisidin chialluighthear leis
 an treabh úd Iudais, do réir mar chruitheocham ina dhiaigh
 so, is tosach agus tionnsgadail ar oibriughadh na haithrighe.
 Go fáithchiallach, iomorro, is í an threabh úd Israel na
 peacaidhe, agus is í an Egipt staid an pheacaigh, agus is é
 Pharaoh an Diabhal, agus is í an Mhuir Ruaidh, tonn déor-
 chaointeach na haithrighe. Agus is é an fásach in a ndeachadar,
 príosún peannaide na haithrighe.


 As na hionadaibh so, agus i mórán d'ionadaibh eile 'san
 Sgrioptúir nach airmhighthear linn do'n chor so, is inchreidthe
 go bhfuil an fhaoisidin ionghabhtha agus fós éigeantach chum
 slánuighthe an duine andiaigh pheacaidh ghníomhaigh nó
 mharbhthaigh do dheunamh.


 Agus bíodh a fhios ag **Cailbhin** agus ag **Lúitear**, adeir gurab
 ionghabhtha an chéad chuid de'n aithrighe — eadhon, tuirse
 chroidhe — agus an treas chuid — eadhon, leóirghníomh — nach
 mó dearbhaid na fíoghracha so reamhráidhte ceachtar díobh sin
 do bheith éigeanteach ioná an faoisidin; agus dá réir sin,
 is le mailís agus le míorún as a riocht sheunaid an
 fhaoisidin do bheith éigeantach; agus saoilim gurab ó n-a
 Mhaighisdir féin — eadhon, an Diabhal — fuaradar an teagasg
 sin, do bhrigh go bhfacaidh sé nach raibh aon ród eile ag
 na peacachaibh chum dulta go Flaitheas Dé acht ród na
 haithrighe de dhruim na faoisidine.


 Léightear 'san naomhadh disting de Sgathán na Sompladha sgeul
 as a dtuigthear gurab olc do'n tí nach creideann an fhaoisidin
 do bheith éigeanteach — ‘Dobhí (ar sé) prionnsa mór
 d'áirighthe tug a bheatha as go ró olc, agus ar mbeith d'á
 mhnaoi ag cur impidhe air fá fhilleadh ar Dhia fá Cháisg,
 agus fá n-a fhaoisidin do dheunamh go hiomlán ina pheacadhaibh
 go háirighthe uair san mbliadhain, do fhreagair seisean í,
 agus adubhairt — ‘Ní dána me (ar sé) ar fhaoisidin do dheunamh
 leis na sagartaibh so, d'eagla go gcuirfidís breathamhnas
 aithrighe ró mhór orm.’ ‘O! (ar an bhean) maiseadh cionnus
 fhéadfas tú pianta Ifrinn d'iomchar?’ Adubhairt seisean, ag
 fochmhuid fúithe-se — ‘An dóigh leatsa (ar sé), a bhean leamh,
 go bhfuil Ifrionn, ná Diabhal, ná beatha ar bith eile ann tar
 éis na beatha so? Ní bhfuil go deimhin (ar sé), acht is iad
 na sagairt so aguinne do chúm a mbeith ann, ionnus go mbiadh
 eagla rómpa féin.’ O dochonnairc, iomorra, an bhean nachar
 bhféirrde di féin bheith ag á theagasg, do leig dhó
 fhanmhuin ina dhíthchreideamh agus ina amaideacht féin.
 Gidheadh níor bhfada ina dhiaigh sin go dtáinig sluagh
 doáirmhighthe de dheamhnaibh isteach do'n tseomra in a
 rabhadar araon, agus do thógbhadar an prionnsa leó go hobann,


---

p.89



 
 idir corp agus anam, agus do theilgeadar é d'á
 ilphianadh i bhfódhomhain agus i bhfíríochtar Ifrinn.’


 Léightear 'san gceathramhadh disting de'n leabhar cheudna
 sin sompla as a dtuigthear nach bí cuimhne ag an nDiabhal
 ar an bpeacadh innseas duine 'san bhfaoisidin iomlán. Feacht
 n-aon do bhí 'san Róimh bean uasal ró-chráibhtheach, agus
 do bhí sí aimrid nó seasg seal d'á h-aimsir, agus do
 mheudaigh sí féin agus a fear tríd sin ar a n-urnaighthibh
 agus ar a ndéirc, agus ar a dtrosgadh, agus ar a n-oilithre,
 agus tugsad móide fá dheaghoibreachaibh iomdha do dheunamh
 dá dtugadh Dia clann dóibh. Acht, cheana, iar sin do thárla
 gein mhic eatorra; agus iar dtúismeadh an mhic do ghabh
 spiorad crabhaidh an fear, agus dochuaidh de thoil a mhná
 ar an bhfásach do thabhairt bheatha dithreabhaigh suas. Dála
 na mná, iomorra, do hoileadh an mac go múirneach léi ar
 a cíochaibh féin, agus do bhí in a chaomhthach leaptha
 aice go bheith ionnuachair dó, agus, maille re séideadh
 an aidhbherseóra, do ghríos an mháthair é do dheunamh
 corbuidh ria féin, agus do thárla torrach uaidh í, agus,
 ar mbreith mic di, dochuaidh leis ós íseal, agus do
 theilg i ndíg do bhí lán de lathaigh é, ionnus gur
 bháthadh é, agus níor bhfeas do aon duine sin acht di
 féin amháin. Agus ina dhiaigh sin do ghabh uathbhás an
 bhean trés an ndroichbheart dorighne sí, agus ní
 dheunadh cómhnaidhe acht ag caoi agus ag deunamh urnaighthe
 agus déirce agus troisgthe ag iarraidh trócaire agus
 maithmheachais ar Dhia — óir fa ró-nár léi an peacadh
 sin d'fhaoisidin — i ndóigh go ndiongnadh Dia trócaire
 uirthe. Ar mbeith seal d'á haimsir amhlaidh sin di, tháinig
 an Diabhal, i gcruth chléirigh, do'n Róimh, agus dochuaidh
 do láthair na n-oifigeach, do bhí 'san bhaile, agus
 adubhairt riú — ‘Is de thrócaire Dé (ar sé) nach leagthar
 an chathair so ó mhullach go lár, óir atá bean innte do
 rug clann d'á mac féin agus do mharbh an ghein iarn-a
 bhreith,’ agus thug sé ainm agus sloinneadh na mná do na
 hoifigeachaibh, agus do mhúin dóibh an t-ionad in a
 raibh, agus do gheall féin an sgeul do shuidhiughadh
 uirre. Dála na n-oifigeach, do ghabhadar an bhean, agus do
 hinniseadh di an choir do bhí ag á cur uirre. Do ghuidh
 sise iad um dul léi d'ionnsuidhe an Phápa, go ndiongnadh
 sí a faoisidin go hiomlán ris. Thángadar na hoifigidh
 léi annsinn do láthair an Phápa, agus, iarna rochtain
 di, dorinne a faoisidin go hiomlán ris, maille re
 deorchaoine, agus andiaigh absolóide d'fhagháil di, do
 rugadh do láthair an bhreitheamhuin í, mar a raibh an
 t-aidhbherseóir, i gcruth dhaonda, ar a cionn ar tí
 dearbhtha uirre. Ar dtoigheacht di do láthair, d'fhiafruigh
 an breitheamh de'n Diabhal creud do bhí aige re cur
 anaghaidh na mná, agus nácharbhfeas do féin a cionntadha.
 Adubhairt an Diabhal, ag á fhreagradh, gur dearbh leis féin
 í beith glan ó'n uile choir, agus nachar dhóigh leis go
 ndeárnadh sí peacadh riamh. Agus leis sin d'éirigh an
 Diabhal ina dhoighir mhorgaighthe tré mhullach tighe na
 cúirte amach. O dochonnairc


---

p.90



 
 an breitheamh sin tug fá deara an bhean do leigean amach
 d'ionnsuidhe a tighe féin.


 Is iontuigthe as an sgeul so gach peacadh chuireas duine
 síos 'san bhfaoisidin iomlán go dtabhair an diabhal i
 ndearmad é.


 Léightear fós 'san ionad ceudna go raibh bean d'áirighthe
 thárla i gcoir na colna, agus do bhí do mhéid a náire trés
 an bpeacadh sin gur cheil sí ina faoisidin é. Gidheadh, do
 bhí de ló agus d'oidhche ag guidhe Dé go dúthrachtach,
 maille re deorchaoineadh, d'á iarraidh ar Dhia an peacadh
 sin do mhaitheamh di. Lá n-aon dá raibh an bhean so 'san
 teampoll ag guidhe Dé go dúthrachtach, agus tug an sagart
 feuchain thairis agus dochonnairc deamhan i gcruth
 adhfhuathmhar ós a cionn ag sgigeadh agus ag fochmhuid
 fúithe. ‘Cuirim ort de gheasaibh in Ainm Iosa, a dheamhain
 (ar an sagart), a innsin dham creud is adhbhar fochmhuide
 dhuit?’ ‘Is é adhbhar m'fhochmhuide (ar an deamhan) an
 bhean so ag á snaigh agus ag á seargádh féin le caoi
 agus le trosgadh, agus gurab áirighthe di dul go hifrionn.
 Oir saoilidh an oinmhid dhithchéilligh go bhfaghadh
 maitheamh ar an bpeacadh trom úd dorinne sí, agus gan a
 chur i bhfaoisidin — nidh nach fhéidir di d'fhagháil dá
 mbeidheadh ag caoi go lá an bhreitheamhnuis.’ Iar gclos
 an uirghioll sin do'n tsagart, do ghabh ag greasacht na mná
 dá fhuráileamh uirre an peacadh sin do fhaoisidin. An
 tan do thuig an bhean gur bhfíor gach nidh dá ndubhairt
 an deamhan, do leig ar a glúinibh í, i bhfiadhnuise an
 tsagairt, agus dorighne a faoisidin iomlán ina
 peacadhaibh uile, maille re deorchaoineadh, agus tug an
 sagart absolóid di. Dála an deamhain, an tan
 dochonnairc go dtáinig dá uirghioll féin an bhean
 d'fóirighthin ó'n diabhal, do ghabh aithmhéile mhór
 é, agus do sgread agus do sgreach go garg, agus do ling
 ina ghal bhreun dhorchadh tré mhullach an teampoill
 suas. Is ionntuigthe as an sgeul so nach bhfuil aon modh
 eile aguinn in a bhfeudfamaoid dealughadh ris na peacadhaibh
 marbhthacha doghníodhmaoid andiaigh ár mbaistidh acht
 an fhaoisidin.


 Léightear i mBeatha an Abadh Egidius Naomhtha gurab re na
 linn do bhí Searlus Mór ina Rígh ar an bhFraingc, agus
 go dtigeadh go minic ag cur impidhe ar an Abaidh guidhe
 chum Dé ar a shon fá pheacadh ró-throm dorighne sé,
 nách leigeadh an náire dhó d'innsin do'n Abaidh ná
 d'aon duine eile ina bhfaoisidin, do mhaithfeadh dhó é,
 agus má's fíor, is corbadh dorighne re n-a dheirbhshiúr
 féin. Dála an Abadh, iomorro, lá n-aon dá raibh ag
 rádh Aifrinn, agus é ag guidhe Dé go duthrachtach ar
 son an ríogh, táinig aingeal de Neamh d'á ionnsaidh,
 agus do leig sgríbhinn ar an altóir, agus is é do bhí
 'san sgríbhinn an peacadh sin dorighne an rígh, agus
 maithfeachus ó Dia chuighe ar choingheall go ndiongnadh
 sé an peacadh sin dorighne d'fhaoisidin, agus muna
 ndiongnadh gan maithfeachus do bheith aige ar chor ar
 bith. Iar gcríochnughadh an Aifrinn do'n Abaidh naomhtha,
 do thógaibh an sgríbhinn agus


---

p.91



 
 do léighidh í, agus dochuaidh go luathgháireach mar a
 raibh an rígh, agus dorug leis i bhfód fá leith é, do
 thaisbeán an sgríbhinn reamhráidhte dó. Airna
 fhaicsin sin do'n righ, do ghabh machtnughadh meanman
 é, agus d'fheac a ghlún gan cáirde, agus do fháisnéis
 an peacadh sin agus gach peacadh eile ar ar chuimhnigh sé
 do'n Abaidh, maille re deorchaoineadh, agus fuair absolóid,
 agus is mar sin do fóireadh é.


 Is ionntuigthe as an sgeul so nach bhfuil furtacht ar dhuine
 ó'n bpeacadh marbhthach acht maille re faoisidin go hiomlán
 do dheunamh, de dhruim dhoilghiosa, agus maille re rún
 aisig do bheith aige 'san bhfolmhach dorighne d'á
 chomharsannaibh.


AN TREAS CAIBIDIL DEUG.
 In a dtráchtar go hathchumair ar an réim is cóir do dhuine
 do choimeád ag deunamh faoisidine.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


 O tá an fhaoisidin cómh éigeanteach sin ionnus nach bhfuil
 teacht as ina heugmais, ná slánughadh ar aonduine doghnídh
 peacadh marbhthach andiaigh an bhaistidh, acht maille re n-a
 dheunamh, ní fuláir do gach aon duine a fhios do bheith aige
 cionnus dodheunfaidh í, agus creud iad na coinghill
 dlighthear dóibh do bheith innte, agus creud an t-órdughadh
 is inleanta innte. Adeirid, iomorro, cuid de na dochtúiribh
 go bhfuilid sé coinghill deug 'san bhfaoisidin, agus cuid
 eile naoi gcoinghill. Gidheadh, ionnus nach measgfainn meabhair
 an aithrighigh, bíodh a fhios aige go bhfuil iomlánughadh
 na faoisidine i gcúig gcoingheallaibh, cialluighthear anns
 na cúig lithreachaibh atá 'san bhfocal so ‘Iúdas.’
 Ionann, iomorro, ‘Iúdas’ in Eabhra agus ‘faoisidin’ i
 nGaoidheilg. Agus is córaide a thuigsin gurab ionann Iúdas
 agus faoisidin an fhioghair léightear 'san gcúigeadh
 caibidil de'n chéad leabhar de Leabhraibh na Mac-Aibei, mar
 a léightear go ndeachaidh Iúdas tionól sluaigh do
 theagmháil re Timoteus, captaoin Chloinne Amon, agus ar mbeith
 dóibh leath ar leath ar gach taobh de'n abhainn, adubhairt
 Timoteus re n-a shluagh (ar fhaicsin Iúdas dó) — ‘Dá
 dtriallfadh (ar sé) Iúdas tar sruth anall, ní fheudfadh
 cathughadh leis; gidheadh dá ngeabhadh meatacht é, lingfeam
 air, agus bhéarfam buaidh air.’ Leis sin tug Iúdas fá
 deara caismearta catha do choimhsheinim, do léir-thionól
 a shluaigh, agus do thriall féin i bhfíorthosach an
 tsluaigh go dána, agus tug ucht ar Timotheus agus ar a
 mhuinntear, agus do chuir ina raon madhma agus míochosgair
 iad, ionnus gur fhágadar a meirgidhe agus a n-arm, agus
 gur theitheadar fá thearmann do bhí lámh leo. Go fáithchiallach,
 cia hé an Iúdas úd acht an fhaoisidin;


---

p.92



 
 agus cia hé an Timotheus acht an Diabhal; agus cia an sluagh
 úd do bhí ag Timotheus acht daosgar-shluagh na
 ndubhailceadh agus na doibheus; agus cia an sluagh úd Iúdais
 acht na subháilcidhe agus na soighníomha; agus cia hé an sruth
 úd acht sruth deorchaointeach an doilgheasa agus na
 faoisidine; agus gibé aithrigheach do thaigeóradh
 buaidh do bhreith ar Timoteus — eadhon, ar an diabhal — ní
 fuláir dhó dul tar sruth deorchaointeach na haithrighe
 anonn le ceannas feadhna na faoisidine, nó dá ngabhadh
 meatacht nó diúideacht é do chuirfeadh toirmeasg ar gan
 an fhaoisidin do dheunamh, is áirighthe dhó go dtiocfadh
 Timoteus — eadhon, an diabhal — tar sruth an doilgheasa
 anall d'imirt neirt, bruide, agus báis air.


 Atáid, iomorro, dá shúil ag an gcaptaoin so — eadhon, ag
 an bhfaoisidin — mar atá súil re faicsin roimhe, agus súil
 re faicsin ina dhiaigh, agus, dá raibh ceachtar de'n dá
 shúil so d'easbuidh air, ní bhiadh infheadhma chum buadha
 do bhreith. An chéad shúil re a bhfaiceann roimhe — eadhon,
 an tuirse chroidhe dlighthear do'n aithrigheach do bheith air
 trés na peacadhaibh dochuaidh thairis in a dtárla sé; óir
 ní fhéidir an faisidin do bheith ionghabhtha ná sochar ar
 bith do bheith innte acht muna raibh tuirse inntinne ar an
 aithrigheach le linn a dheunta (amhail adubhramar thuas); an
 dara súil, cheana, le a bhfaiceann ina dhiaigh, rún an
 leóirghníomha do dheunamh, óir ní foghnann an faoisidin
 acht muna raibh do rún ag an aithrigheach leóirghníomh do
 dheunamh, fá n-a dhithchioll, in gach lot d'á ndeárnadh
 d'á chomharsanaibh, dá raibh sé ar gcumas dó.


 Ag so, i Laidin, na cúig coinghill tuigthear as na cúig
 leitreachaibh atá 'san bhfocal so ‘Iúdas,’ mar atá -
 ‘Integra, uera, dolorosa, accelerata, et satisfactoria.’ Ionann
 sin re a rádh agus a bheith iomlán, fírinneach, doilgheasach,
 deithfreach, lóirghníomhach. Ionann a bheith iomlán agus
 gan aon pheacadh do cheilt ar a gcuimhneóchadh an t-aithrigheach.
 Ionann a bheith fírinneach agus gan cumasg leithsgeul ná
 breug do chur innte. Ionann a bheith doilghiosach agus gan
 teacht le gáire ná le subhachas chuiche. Ionann a bheith
 deithfreach agus gan a chur ar cháirde. Ionann a bheith leóirghníomhach
 agus rún aisig do bheith ag an aithrigheach in
 gach gné in a ndeárnadh foghlach nó lot ar chlú, nó ar
 chorp, nó ar chuid a chomharsan, do réir mar órdóchas
 an t-oide faoisidine dhó é.


 Ag so, cheana, an t-órdughadh dleaghthar do choimeád 'san
 bhfaoisidin, má doghnídh duine go minic í — a smuaineadh,
 a labhairt, a ghníomh, agus a fhaillighe do chur síos go
 hathchumair do'n tsagart. Gidheadh má's duine dodhéanas a
 fhaoisidin go hanamh é, dlighidh a pheacaidhe ar na cheithre
 modhaibh so d'fháisnéis go hiomlán nó go fóirleathan,
 do réir an úird so síos — eadhon, é féin do chionntughadh,
 ar dtús, i gcoir na gcúig gceudfadha; an dara feacht, ins
 na seacht bpeacaidhe marbhthacha. An treas feacht i mbriseadh
 na n-aitheantadh — mar atáid, Deich n-Aitheanta Dé agus Cúig


---

p.93



 
 Aitheanta na hEagluise. An ceathramhadh feacht, in
 gach gné in a ndeárnadh faillighe
 ins na neithibh so síos, eadhon, i Seacht n-Oibreachaibh na
 Trócaire Corpardha agus i Seacht n-Oibreachaibh na Trócaire
 Spioradálta, agus i neamhthaithidhe na Sacraiminteadh, agus
 i neamhchur le Seacht dTíodhlacaibh na Spioraid Naoimh, agus
 i neimhchreideamh an aon airteagal de Dhá Airteagal Deug an
 Chreidimh, agus i neamhshaothrughadh na n-Ocht Sein-Bheannachta,
 agus i neamhchoimeád na dTrí Subháilceadha Dhiadha agus na
 gCeithre Subháilceadha Sonnrádhacha, agus in gach faillighe
 eile d'á ndéin duine ó sin amach. Agus, gibé dobhiadh in
 ainbhfios aon choda dhíobh so, dogheabhadh a mhúnadh dhó
 'san Teagasg Críostaighe.


 Tuig, a léightheóir, gurab uime nach tráchtaim níos fóirleithne
 ioná so ar Ord na Faoisidine, go measaim go míneóchar gach
 nidh dhíobh so go líonmhar do'n aithrigheach leis an oide
 bhfaoisidine eagnaidhe. Adhbhar eile fós atá agam, do bhrígh
 nach d'aontoisg chum na faoisidine do mhínughadh do thráchtas
 uirthe annso, acht tré n-a beith éigeantach do gach aon duine
 re h-ucht Chuirp Chríost do chaitheamh, ar a bhfuilim ag trácht
 do'n chor so, an mhéid go mbeanann ris an Aifrionn.


AN CEATHRAMHADH CAIBIDIL DEUG.
 In a dtráchtar ar na deich réasúnaibh atá ag an Eaglais
 Chatoilice as nach tabhraidh Corp Chríost do na tuatadhaibh
 fá ghnéithibh an fhiona.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


 An chéad adhbhar, ar eagla na fola do dhortadh le taisdiol
 lámh na dtuathadh.


 An dara hadhbhar, d'eagla go ngeabhadh an fíon glaodhamhlacht
 chuige, amhail oighreadh nó cuisne.


 An treas adhbhar, d'eagla go ngeabhadh an fíon truailleadh nó
 éideacht chuige.


 An ceathramhadh adhbhar, teirce an fhíona i mórán de
 ríoghachtaibh, amhail atá an talamh so (Eire), in a bhfuilid
 mórán d'ionadaibh aimhriata i gcéin ó bhailtibh cuan nach
 bhfaghthaoi fíon dobhearthaoi do'n aithrigheach dobheidheadh
 anns na hionadaibh allta sin.


 An cúigeadh hadhbhar, go mbíd mórán de dhaoine éisdealbhacha
 ann ar a mbiadh déistin fá'n bhfíon d'ól as aon chorn ris
 na daoinibh ar a mbiadh easláinte gráineamhla — mar atá
 bolgach, nó cláimhe, nó gearba, nó a n-ionnamhla eile
 d'easláintibh.


 An seiseadh adhbhar d'eagla go mbeith ceann anbhfann ag an
 aithrigheach, agus go n-íbheadh iomad de'n fhíon, agus go
 mbeith ar meisge ag fágbháil na haltóra dó.




---

p.94


 An seachtmhadh adhbhar do sheachnadh neamhchadhais do bheith
 ar an Sacraimint, óir, dá mbeith an fíon d'á thabhairt
 dóibh mar Shacraimint, agus iomad de dhaoinibh maithe agus
 de fhodhaoinibh do bheith ag chaitheamh an Sacraimint, agus
 malairt fhíona do bheith aca — mar atá fíon maith ag na
 daoinibh maithe, agus droichfhíon ag na fodhaoinibh — dob'
 fhéidir an tan do dhlighfeadh an fodhuine bheith ag bualadh
 a uchta agus ag guidhe Dé go dúthrachtach, gurab ag
 ithiomrádh dobhiadh sé, ag á rádh gurab mó bhiadh
 a ghean ar dhuine mhaith nó shaidhbhir ann, ó is é an duine
 saidhbhir dogheibh an fíon is feárr tré chomaoin do chur
 ar an sagart, agus ó's aige féin nach raibh breith ar
 chomaoin do chur ar an sagart nach faghann acht an fíon is
 measa.


 An t-ochtmhadh adhbhar go bhfuilid mórán de dhaoinibh ann
 nách féadann fíonn d'ól go bráth, agus do bhrigh nách
 fágbhann Dia an duine i nglas 'san mbeatha so gan dáil
 cabhra ar chor éigin ina chionn, is follus nach bhfuil
 Sacraimint na fola éigeantach re a chaitheamh do'n
 aithrigheach i bpéin pheacaidh mharbhthaigh.


 An naomhadh hadhbhar, do sheachnadh iomaid cosdais do
 dheunamh; óir do budh deacair do'n tsagart ag á mbeith
 míle aithrigheach uair gacha míosa ag caitheamh comaoineach
 a riar uile d'fhíon ar a chosdus féin.


 An deachmhadh hadhbhar, mar ghreannughadh ar na heiricibh,
 adeir go bhfuil d'fhiachaibh ar gach aon aithrigheach Sacraimint
 na Fola do chaitheamh fá ghnéithibh an fhíona.


 Ag so cuid d'argúntaibh na n-eiriceach as a gcuirid rómpa a
 chruthughadh go bhfuil d'fhiachaibh ar an uile thuata Sacraimint
 na hAltóra do chaitheamh fá ghnéithibh an fhíona.


 Ag so an chéad argúin bheanaid siad as an seiseadh caibidil
 ar fhichid ag Matha, mar a n-abair Críost 'san tSoisgeul, re
 linn an tSuipéir — ‘Ibhidh uile de so’ — eadhon, de'n chailís.


 Mo fhreagra orra annso, gurab ag labhairt ris na hAbstalaibh
 (d'á ndeárnadh Sé Féin an tráth sin sagairt) do bhí Sé,
 agus nach ris na tuathadhaibh do creid d'A sheanmóir roimhe
 sin. Agus is córaide a thuigsin mar so, go n-abair Sé Féin
 (andiaigh na mbriathra úd re a ndubhairt riú uile an corn
 d'ól) briathra fá n-ab' ionntuigthe gurab ris na hAbstalaibh
 do labhair — ‘Agus (ar Sé) d'ibhidear go léir as an gcorn,’
 ag ciallughadh na muintire do bhí ag caitheamh an tSuipéir
 maille ris, agus ní léightear 'san tSoisgeul go raibh maille
 fris acht an Dá Abstal Deug amháin do bhí ina sagartaibh.
 Ar an adhbhar-soin níor furáil sé an fhíon do chaitheamh
 acht ar an Dá Abstal Deug do bhí ina Sagartaibh, agus gach
 sagart eile dobhiadh ina bpearsannaibh sin. Agus is é
 adhbhair fá'r órduigh do na hAbstalaibh an tSacraimint do
 chaitheamh fá ghnéithibh aráin agus fhíona, do bhrigh
 gurab íodhbairt í fa dual d'ofrálughadh fá ghnéithibh
 aráin agus fhíona,


---

p.95




 agus gurab ris na sagartaibh bheanas
 íodhbairt do dheunamh, agus go rabhadar-san ina sagartaibh
 an tráth sin.


 Atáid, iomorro, dá nidh 'san Aifrionn, mar atá íodhbairt
 agus sacraimint. An íodhbairt, dlighidh sí Páis Chríost
 d'eisiomplárughadh dúinn; dá bhrigh sin, ó do bhí Corp
 Chríost agus A Fhuil sgartha le chéile 'san Pháis, dlighidh,
 mar an gceudna, íodhbairt Chuirp Chríost agus A Fhola do
 bheith dealuighthe re chéile 'san Aifrionn. Ionann sin re a
 rádh agus an Corp, do bhrígh na mbriathar coisreagtha -
 eadhon, ‘Hoc est enim Corpus Meum,’ do bheith fá ghnéithibh
 an aráin, acht gé bhíos A Anam agus A Fhuil ina choimhdeacht,
 agus an Fhuil do bheith fá ghnéithibh
 an fhíona, do bhrigh na mbriathar gcoisreagtha — eadhon,
 ‘Hic est enim calix Sanguinis Mei,’ etc. — maille ris an gCorp
 agus ris an Anam do bheith ina choimhdeacht.


 An dara nidh atá 'san Aifrionn — eadhon, Sacraimint — agus an
 mhéid gurab Sacraimint é is leór a chaitheamh fá ghnéithibh
 an aráin amháin, agus is mar sin caitheas gach aon é, leath
 amuigh de'n Aifrionn idir shagart agus tuata, agus dá n-abradh
 **Cailbhin** nó Luitear go ndéin an sagart leathchumaidh ar an
 dtuata, an mhéid go gcaitheann féin Corp Chríost fá
 ghnéithibh an aráin agus an fhíona agus nach tabhair do'n
 tuata acht fá ghnéithibh an aráin amháin, bíodh a fhios
 aca go dtabhair an sagart annso do'n tuata an oiread agus dobheir
 do féin (an mhéid bheanas ris an Sacraimint) leath
 amuigh d'aicídibh tura an fhíona, óir ní thabhair do
 féin acht an Corp, Fuil, Anam, agus Diadhacht Críosd, agus
 dobheir na neithe ceudna do'n tuata. Ar dtús, dobheir an Corp
 gan amhrus dó, agus do réir Phóil, 'san seiseadh caibidil
 chum na Rómhánach is Corp Beo dáiltear ann. Ag so mar
 adeir Pól — ‘Iar n-eiséirghe (ar sé) do Chríost ó mharbhaibh
 ní fhuil anois ag fághail bháis ó so amach, ní
 dheunaidh an bás tighearnughadh air.’ Agus, ó nach bhí corp
 beó gan anam, is iontuigthe go mbí an t-anam ann, agus do
 réir na bhfisigeadh nó na leagha ní bhí corp beó gan
 fuil, agus dá bhrigh sin bí an fuil ann. Bí fós an
 Diadhacht ann, do réir Damascenus, 'san ceathramhadh leabhar
 do sgríobh ar an gCreideamh gCoitcheann, ‘An nídh do ghlac an
 Diadhacht (ar sé) aon uair amháin, ní thréighfeadh sí go
 bráth é.’ Agus is follus gur ghlac an Diadhacht corp daonda
 ó Mhuire, do réir Lúcáis, 'san chéad chaibidil, agus ó
 nach sgarfaidh an Corp ceudna ris an Diadhacht go bráth, do
 réir Damascenus, ní bhíonn sgartha re Sacraimint Chuirp
 Críost, acht bí táithte ris an tan beirthear do'n tuata
 é, agus gach uile tráth. Ar an adhbhar sin na cheithre
 neithe chaitheas an sagart ar an altoir dobheir do'n tuata
 na neithe ceudna — eadhon, Corp, Fuil, Anam, agus Diadhacht
 Chríost. Ar an adhbhar sin, ní dhéin an sagart leathchumaidh
 ar an dtuata.


---

p.96




 Ag so, cheana, argúin chuireas **Lúitear** agus a lorgaireadha
 síos as a gcuirid rómpa a chruthughadh gurab saobh,
 éigcneasta doghníodh an Eagluis Chatoilice gan an Fhuil
 do thabhairt fá ghnéithibh an fhíona do na tuatadhaibh,
 amhail dobheirid an Corp fá ghnéithibh an aráin dóibh,
 agus adeirid go bhfuil d'fhiachaibh ar gach n-aon, i bpéin
 a shlánuighthe, an Corp agus an Fhuil do chaitheamh.


 Ag so an barántas dobheirid ar a son féin as an mBíobla,
 mar a n-abair Críost ag Eóin 'san seiseadh caibidil — ‘Muna
 n-ithear libh Feóil Mhic an Duine (ar Sé), agus muna
 n-ibhthear libh A Fhuil, ní bhiadh an bheatha maille ribh.’


 Ag so mo fhreagradh ar **Lúitear**, ar an adhbhar gurab é nidh
 in a gcuireann sé brigh, mar a n-abair Críost, ‘Muna
 n-ibhthear libh Mo Fhuil,’ etc. Bíodh a fhios aige an
 coimhcheangal úd ‘agus’ gurab ionann é, de mhódh
 labhartha na n-Eabhrach, agus an t-iar bheurla so ‘nó.’ Ag
 so suidheamh ar sin ó Mhaoise, 'san 21 caibidil in Ecsodus,
 mar a n-abair — ‘An mac mhuirfeas a athair agus a mháthair
 cuirthear chum báis é.’ Ionann sin re a rádh agus — ‘Gibé
 muirfeas a athair nó a mháthair cuirthear chum báis é.’
 Oir is follus nach é is ciall do'n chomhrádh úd gan an
 mac do bhásughadh acht muna marbhadh an t-athair mar aon ris
 an máthair. Mar an gceudna is ionntuigthe na briathra úd
 Chríost amhail adéaradh, ‘Muna n-ithidh sibh Feóil Duine,
 nó muna n-ibhidh sibh A Fhuil, ní bhiadh an bheatha maille
 ribh.’


 Ag so ionad eile ag Eóin, 'san gcúigeadh caibidil deug, ag
 neartughadh leis an tuigsin so bheanmaoid as briathraibh
 Chríost 'san seiseadh caibidil úd. Ag so, mar adeir Críost,
 'san gcúigheadh caibidil reamhráidhte — ‘Muna thiginn agus
 muna labhrainn, ní bhiadh peacadh aca.’ Ionann sin re a
 rádh — ‘Muna dtigeadh nó muna labhradh Críost ní bhiadh
 peacadh orra.’


 An dara freagradh dobheirim ar **Lúitear** — eadhon, an tí
 chaitheas Corp Chríost fá ghnéithibh an aráin amháin go
 gcóimhlíonann an aithne úd, do bhrígh an tan chaithtear
 an Corp nach Corp gan Fuil chaithtear ann, do réir mar do
 shuidheadh linn thuas. Ar ar adhbhar sin, ó's Corp in a
 bhfuil Fuil caithtear linn, cóimhlíontar an aithne úd
 Chríost linn, mar a n-abair A Chorp agus A Fhuil do chaitheamh.
 Oir ní abair Críost 'san text reamhráidhte a chaitheamh
 fá ghnéithibh an fhíona.


 Ag so an treas freagradh dobheirim ar **Lúitear** — eadhon,
 adeir Críost 'san seiseadh caibidil ag Eóin na mbriathra so
 — ‘Gibé íosas (ar Sé) an t-arán so biadh beó go síorruidhe.’
 Is ionntuigthe as na briathraibh so nach fuil d'fhiachaibh ar
 an dtuata, i bpéin a shlánuighthe, an Fhuil d'ól fá
 ghnéithibh an fhíona, óir má dogheibh sé an bheatha
 mharthanach trés an arán amháin d'itheadh, do réir an
 ghealladh úd tug Críosd, is follus nach fuil d'fhiachaibh
 air, i bpéin a shlánuighthe, an fíon d'ól, agus d'á réir
 sin gurab


---

p.97




 olc thuigeas **Lúitear** briathra Chríost ag Eóin 'san
 seiseadh caibidil, mar a mheasann gur cheangail Críost ar gach
 aon duine chum na Fola do chaitheamh fá ghnéithibh an fhíona.


 Ag so síos neartughadh leis an bhfírinne so, do réir mar
 léightear 'san dara caibidil de Ghníomharthaibh na n-Abstal
 ag Lúcás, mar a n-abair, dá chur i gcéill go dtugthaoi
 Comaoin fá ghnéithibh an aráin do na tuatadhaibh gan an
 fhuil fá ghnéithibh an fhíona do thabhairt leis dóibh
 — ‘Dobhadar (ar sé) ag buanughadh i bhfoghluim na nAbstal
 agus i mbriseadh an aráin.’ Is é, iomorro, chialluigheas
 le briseadh an aráin annso, mar do dáiltí Corp Chríost
 fá ghnéithibh an aráin do na tuatadhaibh. Gidheadh, tabhair
 dod' aire nach luaidheann Lúcás fíon annso, agus, dá
 réir sin, in aimsir na nAbstal, go dtabharthaoi Corp Chríost
 fá ghnéithibh an aráin do na tuatadhaibh, agus gan an
 Fhuil fá ghnéithibh an fhíona do thabhairt leis dóibh. Ar
 an adhbhar sin níor thuigeadar na hAbstail go raibh
 d'fhiachaibh ar gach aon duine i bpéin a shlánuighthe
 Fuil Chríost do chaitheamh fá ghnéithibh an fhiona.


 Léightear fós ag Lúcás 'san gceathramhadh caibidil ar
 fhichid ar ndul do Chríost leis an ndís deisgiobal go Caisleán
 Emaus, gur roinn Sé an t-arán orra, gidheadh ní tigthear
 tar an bhfíon. Measaid, iomorro, cuid de na doctúiribh gurab
 é A Chorp Féin tug Sé fá ghnéithibh an aráin do na
 Deisgioblaibh reamhráidhte.


 Is follus as gach reasún dá dtugamar anaghaidh **Lúiteir** nach
 éigeantach do na tuatadhaibh Fuil Chríost do chaitheamh fá
 ghnéithibh an fhíona i gComaoin choisreactha na haltóra.


 Bíodh a fhios agat, a léightheóir, gurab é adhbhar fá
 dtugthar an fíon do'n tuata andiaigh Chuirp Chríost do
 chaitheamh, d'eagla go mbeith an tSacraimint nó aon chuid
 di ag leanmhain d'á charbad no d'á fhiaclaibh, ionnus go
 mbéarfadh an fíon an chuid sin do leanfadh d'á bheul de'n
 taobh istigh, síos ina chorp mar aon ris an gcuid eile,
 agus is cuma do'n duine fíon nó uisge d'ól, óir ní cuid
 de'n tsacraimint ceachtar dhíobh, agus dá sluigeadh an
 t-aithrigheach an tSacraimint go hiomlán, gan fíon gan
 uisge d'ól ina dhiaigh is féidir leis gan ceachtar dhíobh
 d'ól.


AG SO AN CUIGEADH CAIBIDIL DEUG.
 In a dtráchtar ar an modh ar a ndlighthear do'n t-aithrigheach
 Corp Chríost do chaitheamh.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


 Léightear ag Maoise 'san dara caibidil deug in Ecsodus, an
 modh ar a n-ithtí an t-Uan Cásga le Cloinn Israel. Ag so
 síos trí coinghill do'n


---

p.98



 modh sin. Ag so an chéad choingheall díobh — Fá héigeann do gach aon
 re h-ucht a chaithmhe bheith ina sheasamh. An dara coingheall,
 maide do bheith ina láimh. An treas coingheall, luibh dárab
 ainm fiaidhleitiús do chaitheamh mar abhlann leis. Agus do
 bhrigh gurab fíoghair do'n tSacraimeint so na h-Altóra an
 t-Uan Cásga, ní fuláir do'n aithrigheach na trí coinghill
 ceudna úd do bheith aige re hucht na Sacraiminte do chaitheamh.
 Ar dtús, ní fuláir dho seasamh do dheunamh do thoil agus do
 rún a láib na locht, do réir mar léightear 'san naomhadh
 caibidil deug de'n treas leabhar de Leabhraibh na Ríogh ar
 Elias. An tan, iomorro, do bhí Elias ag teitheamh roimh an
 mbainríoghain urchóidigh — eadhon, Iesabel — ag dul go
 Sliabh Oireb dó, do chodail ar an slighe, agus tháinig an
 t-aingeal d'á mhusgladh, do thabhairt furtachta agus lóin
 chum na sligheadh dhó. ‘An bhfaice (ar an t-aingeal) láimh
 red' cheann an toirtín fá luaith aráin? Eirigh (ar sé)
 agus ith nídh dhe, is fada an ród atá rómhad.’
 
 
 Tabhair dod' aire, a léightheóir, mar adubhairt ris ‘Eirghe’
 ar dtús agus annsin an t-arán do chaitheamh. Mar an gceudna,
 adeirthear rinne ‘Eirghe as suan na locht,’ agus annsin Corp
 Chríost do chaitheamh. Tuig cheana go fáithchiallach, gurab
 é an t-Elias úd an t-aithrigheach, agus gurab í an
 bhainrioghan aingidhe úd an antoil, agus gurab ionann an
 díbirt úd dorighne Iesabel ar Elias as a dhúthaigh agus an
 díbirt doghnídh an antoil ar dhuine ó dhúthaigh Fhlaithis
 Dé. Is ionann, mar an gceudna, an codladh úd dorighne
 Elias agus an codladh nó an suan doghnídh an duine ina
 pheacadhaibh. Ionann, fós, an t-arán fuair ag á cheann
 agus Sacraimint na hAltóra. Ionann Sliabh Oireb gus a raibh
 Elias ag triall, agus Flaitheas Dé is ceann chomhsanta dhúinne.


 An dara nídh, ní fuláir Maide an Chreidimh do bheith i láimh
 an aithrighigh, do chongnamh d'á dhá chois nádúra — eadhon,
 d'á thoil agus d'á thuigsin, óir ní tualaing iad-san ar
 aon d'iomchar fírinne na Sacraiminte so, acht muna raibh
 Colamhuin an Chreidimh do chongnamh riú.


 An treas nidh dligheas an t-aithrigheach do bheith aige mar
 abhlann leis an Sacraimint so, fiaidhleitiús — eadhon, an
 aithrighe, in a bhfuilid trí codcha, do réir mar adubhramar.
 Agus is córaide dhúinn an aithrighe do bheith againn mar
 abhlann ris an Sacraimint so, nó fós ag á fhromhadh róimpe,
 gurab í amháin is íocluibh sláinte dhúinn d'ár dtabhairt
 ó bhás an pheacaidh go beatha na ngrás, do réir mar do
 shuidheadh linn thuas. Agus, ó's biadh spioradálta Sacraimint
 na hAltóra, agus nach téid biadh ar bith i soileas na sláinte
 acht do dhuine beó, agus nach féidir linn bheith beó go
 spioradálta acht maille re híocluibh na haithrighe do
 fhromhadh, ní fuláir dhúinn a fromhadh, ionnus go rachadh
 an biadh úd, .i. Corp Críost i sochar dhúinn; agus is córaide
 dhúinn sin do dheunamh an tan chaithtear linn i


---

p.99



 
 bpeacadh marbhthach é, nach é amháin doghnídh linn gan sochar do
 dheunamh dhúinn, acht gurab damnadh dhúinn a chaitheamh, do
 réir mar adeir Pól 'san t-aonmhadh caibidil deug de'n chéud
 Eipistil chum na gCoirinnteach, mar a ndubhairt — ‘Gibé itheas
 agus ibheas go neimhdhlisdeanach, ithidh agus ibhidh damnughadh
 do féin, gan dochar do Chorp an Tighearna.’ Adeir, fós,
 'san caibidil céadna — ‘Gibé ar bith íosas an
 t-arán so, agus íobhas an corn so an Tighearna go neimhfhiúntach,
 budh cionntach é tré Chorp agus tré Fhuil an
 Tighearna’ — eadhon, dogheabhaidh peannaid tríd sin, amhail
 do mhuirfeadh Críost, do réir Ambrós.


 Adeir Pól 'san seiseadh caibidil chum na nEabhrach, ag
 labhairt ar an droing théid go neimhfhiúntach do chaitheamh
 an Sacraiminte — ‘Crochaid (ar sé) arís ionnta féin Mac
 Dé.’ Creud is iontuigthe as na briathraibh so acht gurab é
 meas Phóil ar an ndroing théid go neamhghlan do chaitheamh
 Chuirp Chríost gurab lucht dúnmharbhtha nó diamharbhtha
 do dheunamh ar Chríost iad.


 Is córaide dhúinn toidheacht go humhal, eaglach, ionnraic do
 chaitheamh na Sacraiminte so, an sompla tugsad na hAbstail
 dúinn mar go rabhadar féin fáiteach fá bhuain re Corp
 Chríost ar mhéid a n-onóra air, do réir mar léightear
 ar Marcús Soibhsgeulaidhe gur gheárr sé órdóg a láimhe
 amach d'eagla go n-aibeóradh sé Aifrionn; óir do mheas
 nacharbhfiú é féin bheith ag glacadh Chuirp Chríost.
 Mar an gceudna adubhairt Peadar, an tan tháinig Críost
 chuige gus an loing iasgaireachta in a raibh — ‘A Thighearna
 (ar sé) druid uaim, do bhrigh gurab duine peacach mé.’
 Léightear fós ag Matha, 'san ochtmhadh caibidil, mar
 adubhairt an centurion re Críost, an tan do thogair dul d'á
 thigh do leigheas a bhuachalla — ‘A Thighearna (ar sé) ní
 fiú mé do theacht fám' chleith,’ etc.


 Is follus fós, 'san treas chaibidil deug ag Eóin, nach déin
 chaitheamh na Sacraiminte maith ar bith do'n tí bhíos
 neamhghlan ag á chaitheamh, acht go ndéin olc rómhór dó,
 do réir mar adeir 'san gcaibidil ceudna sin, go ndeachaidh
 an diabhal i gcorp Iúdais, iar gcaitheamh Chuirp Chríost
 'san tSuipéir dhó, tré bheith neamhghlan dó ag caitheamh
 Chuirp Chríost. Adeir S. Tomás, 'san iomun dorighne do
 Chorp Chríost gurab bás do na peacadhaibh Corp Chríost do
 chaitheamh, amhail is beatha é do na fíreunchaibh an tan
 chaithidh é.


 Dá bhfiafruigheadh duine cionnus is féidir a thuigsin go
 ndiongnadh an tSacraimint, bhíos ionann innte féin do
 ghnáith, olc do'n pheacach agus maith do'n fhíreun, mo
 fhreagra air go ndéin an mhairtfheóil, bhíos ionann innte
 féin, dochar d'fhear an fhiabhruis agus sochar do'n duine
 slán. Mar an gceudna do Chorp Chríost téid sé i
 ndioghbháil do'n tí ar a mbí fiabhrus an pheacaidh agus
 téid i sláinte do'n fhíreun.




---

p.100


 Léightear ag **Plinius** gurab falláin do'n duine ‘amigdolum’
 re n-a ithidh, agus gurab nimh do'n fhaolchoin é. Mar an
 gceudna, is falláin Corp Chríost do na daoinibh dobheir
 a mbeatha as go maith, agus is nimh do'n fhaolchoin — eadhon,
 do'n pheacach — é. Is cosmhail Corp Chríost i gcáilibh
 ris an gcloich dárab ainm ‘diaseses,’ óir atá íoc gacha
 heasláinte dá mbí ar dhuine, an feadh bhíos beó, innte;
 gidheadh, ní dhéin furtacht ar chorp duine andiaigh a
 bháis. Mar an gceudna do Chorp Chríost, íocaidh gach
 easláinte nó gach easbuidh spioradálta d'á mbí ar an
 té bhíos leath amuigh de pheacadh mharbhthach (iar
 ndeunamh faoisidine agus aithrighe), ghidheadh ní théid i
 bhfoghnamh ar bith do'n tí chaitheas é i bpeacadh marbhthach.


 Is cosmhail, fós, Corp Chríost ris an gcloich dárab ainm
 ‘esgites’ — cloch sin dogheibhthear i nead an fhiolair, agus
 ní mó ioná oiread gráinne pise bhíos innte. Dearbhthar
 léi an nimh is easláinte do'n othar. Má's nimh is easláinte
 do'n othar, ní fhéadfaidh ar chor ar bith le biadh ná le
 digh ná le nidh eile dá mhillse, an chloch do shlugadh in
 a chorp. Gidheadh, muna nimh is cúis easláinte dhó, féadfaidh
 a chaitheamh go soiréidh. Mar an gceudna do Chorp Chríost, an
 tan chaitheas an t-othar — eadhon, an t-aithrigheach — E, maille
 re rún peacaidh marbhthaigh, ní fhéadann a shlugadh go
 spioradálta ina anam, ná a chaitheamh go cóir, acht gídh
 chaitheas i mbeul agus i ngoile an chuirp é. Gidheadh, an tan
 nach peacadh marbhthach is easláinte dhó, sluigthear leis
 go hiomlán i ngoile na hanma é. Ní heugcosmhail, iomorro,
 an nimh ris an bpeacadh; óir bí an nimh omh, fuar, marbhthach.
 Mar an gceudna do'n peacadh, bí sé cómh fuar sin go múchtar
 leis teasghrádh Dé agus na gcomharsan; bí fós cómh omh
 sin nach loisgfeadh teine ifrinn go síorruidhe aon pheacadh
 amháin marbhthach, agus is cuid do na h-adhbharaibh fá
 mbíonn pian síorruídhe ar an anam in ifrionn sin.


 Atáid trí hadhbhair fá n-a daoire do'n droing téid go
 neamhghlan do chaitheamh Chuirp Chríost ioná do'n Chineadh
 Iúdaigheach le'r crochadh Críost. An céad adhbhar díobh,
 do bhrígh gurab in A Chruth Féin, mar Dhia agus mar Dhuine
 chaithid na peacaigh E, agus do réir Phóil 'san seiseadh
 caib. chum na n-Eabhrach is ionann Corp Chríost do chaitheamh
 go neamhghlan agus Críost do athchrochadh. Ní mar sin do'n
 chineadh Iudaidheach ní in A Riocht féin do chrochadar
 Críost, do réir mar adeir Pól 'san dara caibidil de'n chéad
 Eipistil chum na gCoirinnteach — ‘Dá n-aitheantaoi (ar sé)
 Righ na Glóire leó, ní chrochfadaois go bráth E.’ An
 dara hadhbhar, do bhrigh gurab mó comaoin Chríost ar na
 peacachaibh úd ioná ar an gCineadh Iúdaigheach, an mhéid
 gur dheónuigh Sé A Chreideamh agus A Reacht agus a
 Shacraiminte socharacha féin do theacht ó'n gCineadh
 Iúdaigheach chuca. An treas adhbhar, do bhrígh gurab uaisle
 an staid in a mbí Corp Chríost dá chaitheamh ag na
 peacachaibh ioná an staid in a raibh d'á chur chum báis ag


---

p.101



 na hUidhilibh; óir Corp domharbhtha, glórmhar, chaithid
 na peacaigh, agus Corp neamhghlórmhar, somharbhthach, do
 chuireadar na hUidhil chum báis. Ar na hadhbharaibh sin, is
 cionntaidhe na peacaigh théid go neamhghlan do chaitheamh
 Chuirp Chríost ionáid na hUidhil.


 Léightear ar sagart soisgeulta d'áirighthe go raibh sé ag
 rádh Aifrinn, agus ar mbeith do dhuine caondúthrachtach
 eile ag éisteacht an Aifrinn, re hucht Chuirp Chríost do
 chaitheamh do'n tsagart (ar mbeith
 do'n tSacraimint ar an bpaiteana), dochonnairc
 an fear craibhtheach úd Críost i gcruth naoidhne ar an
 bpaiteana, agus an tan do bhí an sagart ag tógbháil na
 Sacraiminte suas de'n phaiteana, chum a chaitheamh,
 dochonnairc an fear úd an Naoidhin ag filleadh a dhroma ris
 an sagart, agus ag cur A lámh i mbruach an phaiteana, d'á
 thoirmeasg ar an sagart E Féin do chaitheamh, agus fa minic
 an duine craibhtheach ceudna ag faicsin an nidh sin. Ina
 dhiaigh sin thárla an sagart i gcomhluadar agus ag
 cómhlabhairt ris an fear úd, agus adubhairt ris — ‘A
 chompánaigh ionmhuin (ar sé), is mór atá ina iongnadh orm
 méid an docamhail bhíos orm ria chaitheamh na Sacraiminte.’
 ‘Guidhim thú (ar an fear eile) déin leasughadh ar do bheatha
 agus ceartuigh thú féin, óir dochonnarc-sa go ró-mhinic
 an toirmeasg bhíos ag á chur ort,’ agus d'innis an sgeul
 reamhráidhte dó. Gabhas bíodhgadh an sagart trés an
 nidh sin, agus dorighne aithrighe dhiochrach dhuthrachtach
 ina pheacadhaibh. Agus i gcionn aimsire ina dhiaigh sin,
 iar mbeith do'n tsagart ina fhíreun, do bhí sé ag rádh
 Aifrinn, agus thárla an fear ceudna do láthair an Aifrinn,
 agus dochonnairc sé Críost i gcruth naoidhne ar an
 bpaiteana idir lámhaibh an tsagairt (re linn na Sacraiminte
 do chaitheamh dhó), agus é maille re gean gáire, agus le
 forbhfaoilteachus ag táthadh a lámh re chéile, agus ag
 feitheamh gnúise an tsagairt, agus dochonnairc ag lingeadh
 go luathgháireach i mbeul an tsagairt isteach é, agus fós
 níor mhothuigh an sagart docamhal 'san mbith air féin fá
 n-a chaitheamh amhail do chleachtadh roimhe sin.


 Is iontuigthe as an sgeul so nach maith le Dia duine neamhghlan
 do bheith ag caitheamh Chuirp Chríost.


 Is móide is iontuigthe fírinne na neithe so an nidh léightear
 'san seachtmhadh caibidil ag Matha, mar adubhairt Críost, ag
 labhairt ar na peacachaibh théid go neamhghlan do chaitheamh
 Chuirp Chríost — ‘Ná tabhraidh (ar Sé) an nidh naomhtha do
 na madradhaibh.’ Ionann sin re a rádh agus ‘A shagarta, ná
 dáilidh an nidh naomhtha so — eadhon, Corp Chríost — do na
 daoinibh madramhla bhíos i bpeacadhaibh marbhthacha.’
 Adeir fós Críost ris na sagartaibh gan na liaga loghmhara
 dárab ainm ‘Margarita’ do chur i bhfiadhnuise na muc, dá
 chur i gcéill nach dlighthear A Chorp Féin do thabhairt
 do na peacachaibh bhíos ag á measga féin


---

p.102



 
 i muilleach na mailíse agus i lathaigh na locht, agus an tan
 caithtear mar sin é ní caithtear go spioradálta socharach é.
 Agus is córaide a thuigsin mar so go léightear fíoghair ro
 ghaolmhar do'n nidh so 'san gcuigeadh caib. deug in Ecsodus,
 mar a n-abair nachar fhear Dia aon rud de'n phlúr neamhdha
 do Chloinn Israel an feadh do mhair aoinnidh de mhin na
 hEigipte aca ar an bhfásach, iar dteacht trés an Mhuir
 Ruaidh dhóibh. Mar an gceudna do'n pheacach chuireas roimhe
 teitheadh ó Pharaoh — eadhon, an diabhal — as an Eigipt — eadhon,
 as staid an pheacaidh agus na hurchóide — trés an
 Mhuir Ruaidh — eadhon, trés an ndoilgheas intinne ar fhásach
 na haithrighe, ní bhfaghadh an plúr neamhdha — eadhon, Corp
 Chríost — re a chaitheamh go spioradálta, an feadh mhairfeas
 aon rud de mhin na mailíse nó de phlúr an pheacaidh
 mharbhthaigh i gciste nó i gcliabh an chogúais aige.


 Ag so dá sgeul as a dtuigthear go ndéin Dia dioghaltas ar
 an ndroing théid go neimhfhiúntach do chaitheamh Chuirp
 Chríost: —


 Léightear ar dtús go bhfacaidh sagart d'áirighthe ag teacht
 do chaitheamh Chomaoine chuige féin neach dorighne a fhaoisidin
 ris roimhe sin, air nach raibh aithreachas 'san mbith, ná
 doilgheas, ná rún a pheacaidhe do thréigeann. An tan do
 mhothaigh an sagart mar sin é, adubhairt ris fanmhuin ó'n
 gCorp Naomhtha do ghlacadh. Adubhairt sean go dásachtach nach
 bhfanfadh, agus go gcaithfeadh an Corp Naomhtha d'fhagháil mar
 aon re cách. ‘Ní misde (ar an sagart) go ndéinigh Dia
 breitheamhnus eadrainn araon.’ Agus leis sin tug an sagart an
 tsacraimint dó, agus ní ráinig leis a shlugadh síos ina
 chorp an tan do bhris dorus ar a bhraghaid agus tháinig an
 tSacraimint tré n-a bhrághaid amach, agus fuair bás mar sin.
 Is iontuigthe as an sgeul so, go ndéin Dia díoghaltus go
 minic ar an saoghal so féin ar na daoinibh théid do chaitheamh
 na Sacraiminte go neimhfhiúntach.


 Ag so an dara sompla. Léightear i Leabhar na bPápadh go raibh
 drong d'áirighthe 'san Róimh lé'r caitheamh Corp Chríost i
 Ló Cásga, agus tug iad féin 'san ló ceudna do chraosól
 agus do mheisge, agus do dhroch-chomhairle, agus dorighne Dia
 díoghaltus orra an lá sin féin, ionnus go dtárla dorta
 fola as a mbeulaibh dóibh, agus do bhí de bhreuntas agus
 de dhomboladh ar an bhfuil gur múchadh iad go hobann. Agus an
 lá ceudna tháinig díle fearthana agus tuile adhbhalmhór
 tar fhonn agus tar fhearann na muinntire sin, ionnus gur
 sgriosadh de gach feur agus gach geamhar agus gach sochar
 eile dá raibh air; agus tháinig sgáileadha na droinge
 ceudna i riochtaibh dragún ar an bhfearann, agus ní
 leigidís duine ná ainmhidhe ann gan marbhadh. Thárla do
 dhuine naomhtha do-bhí 'san gcathraigh do bheith ag guidhe
 Dé go minic, maille re dúthracht, ar son na droinge sin,
 agus tháinig aingeal do labhairt ris, agus adubhairt ris —


---

p.103




 ‘Innis damsa (ar sé) creud dob' indeunta ris an tí do
 chuirfeadh aonmhac impire i bpriosún dorcha in a mbiadh
 breuntas dofhulaing?’ Adubhairt an duine naomhtha gurab
 teasgadh ball budh dhual do thabhairt ar an tí dodheunfadh
 an t-olc sin. ‘Maiseadh (ar an t-aingeal) creud an bhreith
 dobhearthá ar an tí do chuirfeadh an chómhra in a
 mbiadh Corp Chríost cumhdaighthe (i bhfiaghnaise an tsluaigh)
 i láib nó i lathaigh, agus do mheasgfadh i gcamra breun
 truaillighthe é?’ ‘Is é so mo bhreitheamhnas (ar an duine
 naomhtha) ar an tí dodheunfadh sin, gurab eiriceach agus
 gurab ceallairgtheach é, agus gurab'é a losgadh budh dhual.’
 ‘An é nach deárnadar (ar an t-aingeal) a ionamhuil so, an
 ndrong ar a bhfuilise ag guidhe? Oir do chuir siad i Ló
 Cásga Corp Chríost i gcómhraibh — eadhon, ina gcorpaibh
 agus do mheasgsad an Corp ceudna sin i meisge, i gcraos
 agus i gcampa iliomaid cean agus peacadh ó sin amach. Agus
 dá bhrigh sin, ní bhfuil tairbhe dhuitse ná do dhuine
 eile 'san domhan bheith ag guidhe ar a son, óir atáid
 damanta an feadh bhias Dia ag caitheamh na glóire
 síorruidhe.’ Ar gclos an sgeul sin do mhórán dá raibh
 'san gcathraigh, do chuir siad druim re dubhailcibh, agus
 agus tugsad ucht ar aithrighe, agus doronsad leóirghníomh
 ina lochtaibh.


AN SEISEADH CAIBIDIL DEUG.
 Tráchtas ar an gcuid eile de'n Aifrionn, nó de'n Chanóin.
-------------------------------------------------------------------------------------


 Iar gcaitheamh Chuirp Chríost fá ghnéithibh an aráin, agus
 iar n-ól na fola fá ghnéithibh an fhíona, téid an sagart
 go corr deis na haltóra do ghlacadh fíona nó uisge 'san
 gcailís, agus dlighidh a chur innte i gcaindigheacht is ró
 mhó ioná sliocht na fola bhíos 'san gcailís, agus is é
 adhbhar fá ndlighthear a dheunamh mar sin, ionnus go
 ndiongantaoi claochlodh ar an bhfuigheall sin na fola i
 substaint fíona nó uisge sul dobhiadh sé do ghnáith
 'san eudach bheag le a nglantar an chailís, agus is é
 fáth fá n-abraim go ndeuntar claochlódh ar fhuigheall
 na fola i substaint an fhíona nó an uisge, do bhrigh
 nach bí Fuil Chríost go sacraiminteamhail ann acht an
 feadh mhairid aicíde an fhíona ar a ndéintear an
 coisreagadh; agus an tan thig fíon eile nó uisge i
 gcaindigheacht is ró mhó ioná an chaindigheacht do bhí
 'san fíon do bhí fá na haicídibh úd, fa fhuigheall na
 Fola ina mheasg, múchtar aicíd na caindigheachta is lúgha.


 Ag so sompla ar sin. An tan chuireas an t-aithrigheach Corp
 Chríost ina ghoile ní bhí Corp Chríost ar marthainn
 ann acht an feadh mhairid ghnéithe an aráin gan claochlódh
 do ghabháil chuca i gcruth eile. Mar sin do'n fhuigheall


---

p.104



 úd na fola, ní mhaireann 'san gcailís acht an feadh
 mhairid na haicíde fíona fá mbí i bhfolach go
 sacraiminteamhail; agus ó cuirthear iadsan ar gcúl, tréigidh
 Fuil Chríost an t-iarmhar sin do bhí 'san gcailís, de
 nós dá mbeith braon fíona in íochtar gloine, agus uisge
 do dhortadh ina cheann i gcaindigheacht budh ró mhó ioná
 an braon, go ndiongantaoi claochlódh ar shubstaint an
 bhraoin ó bheith ina fhíon chum bheith ina uisge, amhail
 is follus do'n tí do chuirfeadh roimhe so do dhearbhadh;
 óir ní fhaicfidh blas ná dath an fhíona ar an nidh do
 bhiadh 'san ghloinne, acht dath agus blas uisge, agus dá
 réir sin ní bhí ann acht uisge, agus mar an gceudna do'n
 nidh thuas.


 Is é chialluigheas an ‘Communio’ an t-altughadh buidheachais
 dlighthear do thabhairt do Dhia tré mar do fhágaibh Sé an
 fleadh sobhlasda so na haltóra mar oileamhuin spioradálta
 ag na Críostaighthibh. Agus is é an t-altughadh so
 chialluigheas Dáibhidh, 'san 21 Sailm mar a n-abair (ag
 tairngire an altaighthe so) — ‘Iosfaidh na boicht (ar sé),
 agus sáiseochar iad, agus molfaid an Tighearna,’ dá chuir
 i gcéill andiaigh an tsásaighthe dogheibhidís na boicht
 — eadhon, na haithrighigh — iar gcaitheamh na proinne úd na
 haltóra go ndlighid buidheachas do thabhairt do Dhia.
 Cialluighidh fós an t-altughadh úd an gáirdeachas do bhí
 ar na hAbstalaibh iar bhfaicsin Chríost d'éis na heiséirghe,
 do réir mar adeir Innocentius agus Alecsander.


 Is é chialluigheas an ‘Dominus bhobiscum’ adeirthear ina
 dhiaigh sin an impidhe chuireas an sagart 'san Aifrionn d'á
 iarraidh ar Dhia grása do thabhairt do'n phobal san mbeatha
 so, agus glóire 'san mbeatha mharthannaigh.


 Is é adhbhar fá dtéid an sagart chum láir na haltóra i
 ndeireadh na horrthann, d'á chur i gcéill go raibh Críost
 ina mheadhon idir an gCineadh Iúdaigheach agus na cinibh
 eile, agus fós go raibh ina mheadhon idir an dá reacht — eadhon,
 an Seinreacht agus an Reacht Nuadh.


 Is é chialluigheas an ‘Dominus Bhobiscum’ adeirthear ina
 dhiaigh sin, impidhe do chuireas an sagart re hoibriughadh
 do thoil agus d'inntinn re Dia, do réir Albertus.


 Is é chialluigheas ‘Ite Missa est,’ cead do thabhairt do'n
 phobal filleadh d'á n-árusaibh féin iar n-éisteacht an
 Aifrinn, dá chur i gcéill nach dligheann an pobal an
 eaglais d'fhágbháil ó'n oifig dhiadha acht d'aonta an
 tsagairt, agus is síos bhíos aghaidh an tsagairt re rádh
 na mbriathar sin, do bhrigh gurab ris an bpobal bhíos an
 sagart ag labhairt.


 Is é chialluigheas ‘Benedicamus Domino’ furáileamh an
 tsagairt ar an bpobal uim altughadh re Dia tar éis íodhbarta
 an Aifrinn.


 Is é adhbhar fá n-iompuigheann an sagart a aghaidh ar an
 altóir ag rádh


---

p.105




 ‘Requiescant in pace,’ do bhrigh gurab ar na
 marbhaibh nach bíonn do láthair labhras.


 Is é chialluigheas an bheannacht doghnídh an sagart ar an
 bpobal i bhfóircheann an Aifrinn, ag tógbháil a láimhe i
 bhfíoghair na Croise, an beannughadh dorighne Críost ar
 na Deisgioblaibh ag tógbháil a láimhe ós a gcionn re hucht
 dulta ar Neamh dhó, do réir mar léightear ag Lúcás 'san
 gcaibidil ndeighionaigh — ‘Ar dtógbháil A láimhe (ar sé)
 do bheannuigh iad agus do thriall uatha, agus dorugadh ar
 Neamh É.’


 Léightear, fós, fíogharacha 'san mBiobla ar an nidh ceudna
 so. Ar dtús 'san naomhadh caibidil in Lebhiticus, mar a
 n-aithristear go ndeárnadh Maoise agus Aaron, iar gcríochnughadh
 na híodhbartha, an pobal do bheannughadh.


 Léightear an nidh ceudna ag Solamh 'san ochtmhadh caibidil de'n
 treas leabhar de Leabhraibh na Ríogh.


 Is é chialluigheas an Soisgeul Deighionach na comaoineacha do
 chuir Dia orruinn an mhéid gurbhfiú leis a Mhac Féin do chur
 i gcolann d'ár bhfuasgladh, agus A Fhuil agus A Fheóil féin
 do thabhairt dhúinn mar oileamhuin spioradálta.


 Adeir S. Augustín 'san 118 eipistil do sgríobh chum Ianuariuis
 gurab ó na hAbstalaibh dofrith mar ghnáthughadh an t-Aifrionn
 do rádh ar céadlongadh, agus ní gan adhbhar do lean an Eagluis
 de sin ó shoin anuas. Ar dtús go n-abair Dia linn Flaitheas
 Dé d'iarraidh ó thosach, agus ina dhiaigh sin gach nídh
 saoghalta, agus do bhrigh gurab nidh diadha an t-Aifrionn, do
 réir mar suigheadh linn thuas, is cóir tús do thabhairt dó
 tar na biadhaibh shaoghalta; agus fós beanaidh re honóir na
 Sacraiminte caithtear 'san Aifrionn a chaitheamh ar céadlongadh,
 ó's ar céadlongadh is mó caondúthracht an duine chum
 crábhaidh; agus fós gurab ar céadlongadh is glainne bhíos
 ciall agus inntleacht an duine, agus is mó a shuaimhneas agus
 a thromdhacht agus nach andiaigh bídh nó díghe do chaitheamh.
 Dá bhrigh sin is maith an fáth do bhí ag an Eagluis fá'r
 órduigh an t-Aifrionn do rádh ar céadlongadh, óir dá mbiadh
 cead ag an dtuata an tSacraimint do chaitheamh tar éis bídh
 nó dighe, dobudh fhéidir gur re linn bheith ar baoithchéill
 dóibh ó mheisge nó ó chraos dorachadaois dá chaitheamh.


 Biodh a fhios agat, a léightheóir, an t-uisge coisreagtha
 croithtear ar an bpobal andiaigh an Aifrinn go bhfuil ag á
 ghnáthughadh ó aimsir an chéad Phápa d'ar bh'ainm Alecsander
 do réir mar léightear ag Decretales 'san gceathramhadh
 disting de con. caibidil aqua; 106 bliadhna andiaigh
 Chríost do bhí an Alecsander so ann; agus fa hé an
 seachtmhadh Pápadh andiaigh Pheadair é. Agus fa fíoghair
 do'n uisge coisreagtha an nidh úd doghnídhthí le
 sagartaibh na Seinreachta, do réir mar léightear 'san


---

p.106



 gcéad caibidil deug in Lebhiticus do croithtí leó, iomorro,
 do naomhadh an phobail, luaith laoigh tré na measgthaoi fuil.


 Atáid trí h-adhbhair fá ndlighthear go speisialta Aifrionn
 d'eisteacht go dúthrachtach. An chéad adhbhar, do bhrigh
 go bhfuil sé d'fhiachaibh ar gach aon duine Aifrionn
 d'eisteacht, i bpéin peachaidh marbhthaigh, go háirighthe
 gach aon Lá Saoire agus Domhnach, má's féidir dhó a
 fhághail, acht muna raibh cúis dlisteanach aige, do réir
 mar léightear ag Decretales.


 An dara h-adhbhar, áirde na neithe chialluigheas an t-Aifrionn,
 óir cialluighidh an t-Aifrionn íodhbairt Críost do réir
 S. Tomás, 'san gcéad alt de'n 83 ceist de'n treas rann d'á
 Dhiadhacht. Mar an gceudna adeir S. Augustín, 'san leabhar
 ro sgríobh ar Bheatha Phrosper — ‘Aon uair amháin (ar sé)
 do híodhbradh Críost ann féin, gidheadh doghnídhthear
 A íodhbairt go laetheamhail 'san tSacraimint so.’


 An treas adhbhar, tré mhéid na dtairbheadh dogheibhthear ó
 n-a eisteacht, ar dtús doghnídh duine páirteach re sochar
 Pháise Chríost; doghnídh fós páirteach é le sochar an
 mholta bhríoghmhar bhíos i mbriathraibh an Aifrinn, agus an
 treas fheacht re guidhe caondúthrachtaigh an tsagairt
 fhíoraonda.


 Tabhair dod' aire, a léightheóir, gurab córa dul d'fhios
 an Aifrinn ná d'ionnsuidhe ar thaisibh na naomh ná ar
 mhionn dá uaisle ar talmhain, mar atá an Chroch Naomh, nó
 Bainne Cíoch Mhuire, nó ionnar Chríost, nó Geibhionn
 Phóil, nó Bachall Pheadair, nó fós Coirp na n-Apstal
 féin, nó naomh eile d'á uaisle, ar dhá adhbhar. An chéad
 adhbhar, do bhrigh gurab ró uaisle an nidh atá 'san Aifrionn,
 mar atá Diadhacht agus Daonnacht Chríost, amhuil do suidheadh
 linn thuas, ionáid na neithe do luadhmar. An dara h-adhbhar,
 do bhrigh go bhfuil d'fhiachaibh orruinn i bpéin peacaigh
 marbhthaigh gach aon Domhnach agus Lá Saoire an t-Aifrionn
 d'fhios agus d'eisteacht, do réir órdaighthe na hEagluise,
 amhail adubhramar. Ní hionann agus na neithe eile do
 luadhmar, óir ní bhfuil d'fhiachaibh ar aon duine fiosrughadh
 do dheunamh ar na neithibh reamhráidhte, acht muna raibh
 móide air um dul d'á bhfios, no muna gceangaltar do leith
 aithrighe air é.


 Tuig, a léightheóir, gurab leór gach nídh d'á ndubhramar
 do shubstaint an Aifrinn, agus do gach nídh éigeantach eile
 bheanas ris ó sin amach; agus biodh a fhios agat nach le
 dearmad do fhágbhamar an Phaidir gan
 mhíniughadh, acht do bhrigh go
 gcaithfidhmís trácht fada do dheunamh uirre, dobhiadh
 liosda re a léaghadh, agus fós a mhionca do mhínigheadh
 go fóirleathan le húghdaraibh eile í. Atáid fós poingc
 eile de'n Chanóin ar nachar leanamar d'á léirmhíniughadh
 nach righid na tuatadha a leas do mhínughadh dhóibh,
 agus d'á bhrigh sin d'fhágbhamar amuigh iad gan teacht
 tarsa.


 Anois, cheana, ó críochnuigheadh linn suim an Aifrinn go
 soiche so, ní fuláir dhúinn a fhoillsiughadh agus a
 fhionnochtadh go cinnte creud an sochair


---

p.107



 
 in a dtéid sé do bheódhaibh agus do mharbhaibh.
 Agus an mhéid bheanas ris na marbhaibh, do bhrígh go seunaid
 na héiricighe go hamhnáireach nach bhfuil ionad eile ann tar
 éis na beatha so (mar atá purgadóir) in a mbeith dáil
 cabhra i ndán do na fíreunachaibh ar a mbí sal na péine
 aimseardha tré nach deunaid leóirgníomh iomlán ina
 gceanaibh, do réir na breithe aithrighe cuirthear orra 'san
 mbeatha so. Cruitheócham 'san gcaibidil so síos go bhfuil
 purgadóir ann, agus dá réir sin go bhfuil ionad ann tar éis
 na beathadh so in a bhféadthar furtacht do thabhairt do na
 fíreunachaibh.


AN SEACHTMHADH CAIBIDIL DEUG.
 In a suidhtear Purgadóir do bheith ann, agus dá réir sin go
 dtéid an t-Aifrionn i sochar do na h-anmaibh bhíos innte.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


 Adeirid na heiricighe nach bhfuil Purgadóir ann, agus dobheirid
 Sgrioptúir (dar leó féin) dá áitiughadh sin as an gcéad
 caibidil deug in Ecclesiastes, mar a n-abair Solamh — ‘Dá
 dtuiteadh an crann chum na háirde budh dheas nó chum na h-áirde
 budh thuaidh, gibé ionad in a dtuitfeadh is ann bhias.’ Is
 ionann sin re a rádh agus dá ndeachadh an t-anam go Flaitheas
 Dé, chum na háirde budh dheas, nó go h-ifrionn, chum ná
 hairde budh thuaidh, gibé dhíobh gus a rachaidh is ann bhias.
 Ar an adhbharsoin (ar an t-éiriceach) ní bhfuil ann acht an
 dá ionad sin amháin do réir na Sgrioptúra, agus dá réir
 sin ní bhfuil an treas ionad ann — eadhon, Purgadóir.


 Mo fhreagradh ar an eiriceach gurab é tuigeas Solamh 'san
 ionad reamhráidhte úd nach bhfuil acht dá ionad ann chum
 áitighthe go síorruidhe ionnta, mar atá Flaitheas Dé agus
 ifrionn, agus nach ionad áitighthe go síorruidhe
 Purgadóir, agus dá bhrigh sin nach ráinig a leas labhairt
 ar Purgadóir 'san áit úd; agus is córaide dhúinn a thuigsin
 mar so go bhfuilid áite 'san Sgrioptúir in a labharthar go
 heidirdhealbhtha ar ifrionn íochtarach agus ar
 Phurgadóir.


 Ag so, iomorro, mar adeir Iób, 'san seachtmhadh caibidil, ag
 labhairt ar Ifrionn íochtarach — ‘An tí théid síos (ar sé)
 ní rachaidh suas, agus ní fhillfidh d'á thigh féin’ -
 eadhon, go Flaitheas Dé.


 Adeir fós an Sgrioptúir in ionad eile nach bhfuil fuasgladh
 ar bith ar an tí bhíos in ifrionn, gidheadh adeir Isaias,
 ag labhairt ar Phurgadóir go fáthrúnda 'san gceathramhadh
 caibidil fichead — ‘Iadhfuighthear iad (ar sé) 'san phriosún,
 agus tar éis iomad laethe fiosróchar iad,’ dá chur i gcéill
 an mhuinntear bhíos i bpriosún purgadóra go mbíonn dáil cabhra


---

p.108



 a gcionn, agus 'san bhfioghair so léightear ar Iónas,
 mar do fóireadh i mbroinn an mhíl mhóir é, óir, mar do
 fóireadh eisean i mbroinn an mhíl mhóir, is mar sin atá i
 gcinneadh do'n droing bhíos i bpríosún peannaideach
 Purgadóra, tiocfaid as andiaigh coimhlíonta na péine
 aimseardha bhíos d'fhiachaibh orra do íoc ann.


 Agus is córaide so do thuigsin mar so an nidh léightear ag
 Pól, 'san treas caibidil de'n chéad eipistil do sgríobh chum
 na gCoirinnteach — ‘Gibé aiteóchas (ar sé) ar fhundaimint
 an chreidimh foirmeamhuil, ór nó airgead, nó clocha buadha,
 nó crannghal, nó feur tirm, no barrach lín, dá ngabhaid
 losga chuca biaid slán.’ Ionann (do réir Lisa) na trí
 neithe úd — eadhon, crann, feur tirim, agus barrach lín, agus
 na peacaidhe thug duine i ndearmad ina fhaoisidin, nó na
 peacaidhe do chuir duine ina fhaoisidin, agus gach nach ráinig
 leis leoirghníomh do dheunamh, nó na peacaidhe sologhtha,
 dá chur i gcéil gibé rachas le ceachtar de na trí gnéithibh
 úd go purgadóir go nglantar a anam uatha le teine purgadóra.


 Is maith fós an suigheamh ar purgadóir an nidh léightear 'san
 dara caibidil deug de'n dara leabhar de Leabhraibh na Machaibei,
 mar a n-innistear gur chuir Iúdas Macabeus suim mhór airgid
 go Cathraigh Ierusalem, d'á ofrálughadh mar íodhbairt ar son
 peacaidh na marbh; agus fós adeir i ndeireadh an chaibidil
 ceudna gur naomhtha agus gur socharach an smuaineadh guidhe do
 dheunamh ar na marbhaibh d'á sgaoileadh ó n-a bpeacadhaibh.


 Is follus as an áit so go bhfuil Purgadóir ann; óir do budh
 diomhaoin guidhe do dheunamh ar son na marbh atá in Ifrionn
 íochtarach, do bhrigh nach bhfuil dáil chabhra 'san mbith i
 ndán dóibh, agus nach fóghnann guidhe ná maith ar bith
 d'á ndeintear ar a son dóibh, do réir na Sgrioptúra. Mar
 an gceudna, ní dlighthear guidhe do dheunamh ar na marbhaibh
 atá i bFlaitheas De, do bhrigh go bhfuil an uile shásughadh
 dlighthear do bheith aca ina seilbh, do réir Dáibhidh 'san
 18 Sailm, mar a n-abair, i bpearsain an anma, ag labhairt go
 fíoraonda — ‘Sáiseóchar mé (ar sé) an tan bhus leór dam
 dod' ghlóire-se.’ Do bhrigh nach féidir fortacht do
 thabhairt do na marbhaibh bhíos i n-Ifrionn, agus nach bhfuil
 riachtanas ar na naomhaibh atá i bhFlaitheas Dé, ní fuláir
 an treas áit do bheith ann d'á rachadh déirc, guidhe, agus
 deaghoibreacha na droinge bhíos ar an saoghal so i sochar,
 agus fós bhíos i ngeall na nguidhe agus na ndeaghoibreacha
 ceudna; agus ó nach é Ifrionn ná Flaitheas Dé a ionamhiul
 so de ionad, ní fuláir an treas ionad d'fhághail, agus ní
 bhfuil an treas ionad ann acht purgadóir, nó má tá,
 inniseadh an t-éiriceach é. Ar an adhbharsoin atá purgadóir
 ann.


 Agus is córaide a mheas go bhfuil purgadóir ann an nidh
 léightear ag Matha 'san dara caibidil deug — ‘Gibé dodheunadh
 peacadh (ar sé)


---

p.109



 anaghaidh an Spioraid Naoimh, ní maithfidhear
 dhó é 'san mbeathaidh so ná andiaigh an bháis.’
 Creud is ionntuigthe as na briathraibh so Mhatha acht go bhfuil
 peacadh éigin ann in eugmais an pheacaidh úd anaghaidh
 an Spioraid Naoimh, mar atá peacadh sologhtha, maithtear tar
 éis na beathadh so. Gidheadh ní maithtear peacadh ar bith i
 n-ifrionn íochtarach, agus ní théid peacadh ar bith go
 Flaitheas Dé, agus ar an adhbhar sin atá ionad eile ann
 in a bhféidir peacadh éigin do mhaitheamh tar éis na
 beathadh so in eugmais an dá ionaid úd, agus is é sin
 purgadóir, amhail adubhramar.


 Léightear 'san gceathramhadh caibidil ag Thobias briathra
 as a dtuigthear purgadóir do bheith ann, mar a labhrann leis
 an ndéirceach — ‘Cuir (ar sé) d'arán agus d'fhíon féin
 ar uaigh an fhíréin, ionnus na boicht sáiseóchar leó sin
 go nguidheadaois ar son anmann na marbh.’ Adeir, fós, Solamh,
 'san seachtmhadh caibidil in Ecclesiastes, nídh thig leis
 an áit ceudna — ‘Sín do lámh (ar sé) chum na mbocht, ionnus
 go rachadh do thrócaire agus do bheannacht i soileas dóibh;
 agus ná cuir toirmeasg ar ghrásaibh d'fhagháil do'n mharbh.’
 As na hionadaibh so, agus as mórán d'áitibh eile 'san
 Sgrioptúir, is iontuigthe go dtéid guidhe na mbocht agus na
 bhfíreun agus an deaghmodhmhartha i sochar do na marbhaibh
 bhíos i purgadóir. Agus is iontugtha dúinn d'ár n-aire
 gurab iad an drong bhíos beó ar an saoghal so fhóireas
 an drong úd bhíos i mbruid i bpurgadóir, agus nach iad
 féin fhóireas a chéile an feadh bhíd i bpurgadóir, agus
 is ina fhíoghair so atá an nidh léightear 'san treas
 caibidil in Ecsodus mar a n-abair nach daoirseach ar bith
 dá raibh 'san Eigipt féin do chuir Dia d'fhóirighthin
 Chloinne Israel as an mbruid agus as an moghsainne in a rabhadar
 ag Pharaoh, acht Maoise ó thalamh Midian, do bhí ina dhuine
 shaor. Mar an gceudna, amhail adubhramar, ní haon anam dá
 mbí i ndaoirse i bpurgadóir fhóireas na hanmanna eile bhíos
 i bpurgadóir an gcéin bhíos féin eatorra, acht saoirsigh
 beathadh an tsaoghail so. Agus dá mbeith ina
 iongnadh ar neach creud as nach go Flaitheas
 Dé théid anam an fhíréin gan cháirde andiaigh an bháis,
 biodh a fhios aige gurab é snas nó sal an pheacaidh, mar atá
 salachar na coire agus salachar na péine aimseardha, agus má
 tá de dhruim na haithrighe agus na habsolóide go nglantar an
 t-anam ó salchar na coire, bídh cáidheach ó shalachar na
 péine, muna ndeárnadh leóirghníomh 'san tsaoghal so re linn
 a bheathadh, agus is sé sin chongbhas ó dhul ar neamh é, do
 bhrigh go n-abair Eóin 'san dara caibidil deug de Leabhar na
 dTaisbeántadh nach téid nidh ar bith cáidheach nó neamhghlan
 isteach 'san bhFlaitheas Neamhdha.


 Ag so sompla ar an nidh ceudna. Dá mbeith sladaighe i bpriosún
 tré chionn bó do ghoid ó ná chómharsain, féadaigh an rígh
 an choir do mhaitheamh dhó, agus gan a chur chum báis, gidheadh,
 is éigean dó fanamhuin 'san


---

p.110



 bpriosún go deunamh lóeirghníomha
 le n-a chomharsain 'san ngaduigheacht dorighne air.
 Mar an gceudna do'n tsladuighe — eadhon, an peacach — gidh
 dobheir an Rígh Uile-Chumhachtach pardún 'san gcoir dó, gan
 a dhamnughadh go síorraidhe i mbás Ifrinn, dobheir air bheith
 i bpriosún purgadóra go deunamh leóirghníomha dhó in gach
 lot dá ndeárnadh 'san mbeatha so, do réir mar adeir Matha
 'san gcúigeadh caibidil — ‘An tí (ar sé) nach déin réidhteach
 re n-a chómharsain ina fhiachaibh 'san mbeatha so, cuirfighear
 i bpriosún é, in a mbeith ceangailte ag na ceustúnachaibh
 nó go ndíolann an phighin deigheanach.’


 Adeir Pól 'san dara caibidil chum na bhPhilipenseach briathra
 as a dtuigfeam go bhfuil purgadóir ann — ‘In Ainm Iosa (ar sé)
 feacfuighear an uile ghlún ar neamh, ar talmhain, agus in
 Ifrionn.’ Agus adeir Eóin, 'san gcúigeadh caibidil de Leabhar
 na dTaisbeántadh, go dtabhair an uile chreatúr ar neamh,
 agus ar talmhain, agus fá thalmhain, cádhus, glóire, agus
 onóir do Dhia tré shaoghal na saoghal.


 Tuig, a léighthóir, go bhfuilid dream fá thalmhain do réir
 an dá ionad so, doghnídh feacadh ghlún in Ainm Iosa, agus
 dobheir onóir agus glóir do Dhia, ghidheadh adeir Dáibhidh,
 'san 118 Sailm, nach molaid na mairbh théid go h-ifrionn
 íochtarach an Tighearna. Ar an adhbhar sin atá ionad eile
 fá thalmhain in a moltar Dia, agus is í sin purgadóir, nó
 munab í, abradh an t-éiriceach an t-ionad eile.


 Tig Chrisostomus leis an nidh so, 'san 21 Homilia ar
 Ghníomharthaibh na nAbstal — ‘Ní diomhaoin (ar sé)
 doghnídhthear íodhbairt ar na marbhaibh, ná úrnaighthe, ná
 deirc.’ Adeir S. Augustín, 'san 22 Seanmór ar Bhriathraibh
 na nApstal, nidh thig leis an bhfírinne so — ‘Ní hionchur
 (ar sé) i gconntabhairt, urnaighthe agus déirc agus íodhbairt
 na hEagluise, go dtabhair furtacht ar na marbhaibh.’


 Léightear 'san 31 caibidil de'n chéad leabhar de Leabhraibh
 na Ríogh go ndeárnadh fir na Galaad trosgadh seacht lá
 andiaigh adhlaicthe Shauil agus Ionathan. Léightear 'san
 chéad chaibidil de'n dara leabhar de Leabhraibh na Ríogh,
 an tan dochualaidh Dáibhídh bás na droinge ceudna gur
 chaoidh sé féin agus an drong do bhí ina fhochair, agus
 go ndeárnadh siad trosgadh go heaspartain.


 Léightear fós 'san dara caibidil deug de'n seiseadh leabhar
 do sgríobh S. Augustín in a ‘Fhaoisidin,’ go n-abradh an
 t-Aifrionn go minic ar anam a mháthar, d'ár bh'ainm Monica.
 Adeir Dáibhidh, 'san 85 Sailm, nidh as a dtuigthear purgadóir
 do bheith ann — ‘Is mór, a Thighearna (ar sé), Do thrócaire
 orm, do bhrigh gur shaorais m'anam ó ifrionn íochtarach.’
 Creud is ionntuigthe as so acht go n-admhann Dáibhídh go
 bhfuil ifrionn íochtarach ann, mar atá purgadóir.




---

p.111


 Is follus, do réir a ndubhramar, gibé thuigfeas go glinn na
 háite do haithleigheadh linn go bhfuil purgadóir ann, in a
 mbíd anamna na bhfíreun ar a mbí sal na péine aimseardha;
 agus, fós, go ndlighthear guidhe do dheunamh orra, agus go
 bhféadthar a saoradh agus a nglanadh ó'n tsalachar le déirc
 agus le deaghoibreachaibh na droinge bhíos beó ar an
 saoghal so.


 Adeir S. Augustín 'san naomhadh caibidil de'n leabhar dárab
 ainm ‘Enchiridion’ briathra as a dtuigthear go dtéid an
 t-Aifrionn i bhfoghnamh do na marbhaibh — ‘Ní bithte bheith
 ag á sheunadh (ar sé) go dtugthar saordháil d'anmaibh na
 marbh an tan ofráltar íodhbairt an tSlánuightheóra ar a
 son.’


 Léightear ag Greagóir Naomhtha, 'san 55 caibidil de'n
 cheathramhadh leabhar de Leabhraibh na hAgallmha go raibh
 sagart d'áirighthe in Eaglais Eóin 'san mbaile dárab ainm
 Taurena, agus go gcleachtadh dul d'á fothragadh i dtobar do
 bhí 'san mbaile ceudna as a mbuinnigheadh uisge teith do ghnáth.
 Agus lá n-aon dá ndeachaidh an sagart reamhráidhte dá
 fhothragadh féin 'san áit sin, agus iar ndul isteach do'n
 árus do bhí ós cionn an tobair, fuair óglaoch anaithnidh
 ar a chionn istigh, agus dorinne an t-óglaoch timpireacht
 go h-umhal, agus do bhain a eudach de'n tsagart, agus
 doghníodh an nidh ceudna dá mhionca thigeadh an sagart ann.
 Dála an tsagairt, uair éigin dá dtáinig chum an tobair,
 tug leis dá bháirghín aráin chum a dtabhairt do'n fhear
 reamhráidhte. Agus an tan do bhí ag á dtairsgin do'n
 óglaoch, do labhair-sion go truaighmhéileach, tuirseach,
 agus adubhairt nachar dhuine beó é féin, acht gurab é
 spiorad an tighearna dobhi ar an bhfearann sin é uair éigin.
 ‘Gidheadh (ar sé), déin-se an t-arán so d'ofrálughadh do
 Dhia Uile-Chumhachtach ar son mo pheacaidh, agus is amhlaidh
 bhias a fhios agat an éistfighear led' ghuidhe, muna
 bhfaghair mise annso ar do chionn.’ Leis na briathraibh sin
 d'imthigh sé as amharc an tsagairt, ionnus gur bhfollus
 do'n tsagart gur spiorad do bhí ann. Dála an tsagairt, do
 bhí ar feadh seachtmhuine ag rádh Aifrinn gach aon lá,
 agus i gcionn na haimsire sin, táinig d'ionnsuigh an tobair,
 agus ní bhfuair an fear reamhráidhte ann, agus do thuig
 gur fóireadh ó phurgadóir é.


 Léightear ag an úghdar ceudna, 'san áit ceudna, go raibh
 in aon mhainistir ris manach d'ár bh'ainm Iustus, ag á
 raibh trí coróinnidhe d'ór i bhfolach, fuair sé de
 shochar leighis do dheunamh, agus an tan do ghabh galar
 euga é, frith na trí coróinnidhe sin i bhfolach aige. Do
 gabh fearg Greagóir uime sin, agus tug imdheargadh mór
 do'n mhanach, agus tug fá deara (ar bhfághail bháis do'n
 mhanach go haithrigheach) a chorp d'adhlacadh 'san gcarn
 aoiligh, agus na trí coróinnidhe mar aon ris; agus níor
 fhulaing ghuidhe do dheunamh air go ceann triochad lá; agus
 i gcionn na rae agus na h-aimsire


---

p.112




 sin do ghabh truagh Greagóir d'anam an mhanaigh, agus
 d'fhuráil ar mhanach eile do bhí istigh triochad Aifrionn do
 rádh ar a anam. Agus, iar rádh na n-Aifrionn
 uile do'n mhanach, do thaisbéin
 an manach-soin fuair bás é féin do bhráthair d'ár bh'ainm
 Copriosus, agus d'fhiafruigh Copriosus de creud an cruth in a
 raibh, agus do fhreagair-sean é, agus adubhairt gur bh'olc
 an riocht in a raibh go soiche sin, gidheadh go raibh an tan-soin
 slán ó'n uile phéin; agus leis sin dochuaidh as
 amharc Copriosuis. Dála Chopriosuis, dochuaidh d'fhios na
 mbráthar, d'innsin an sgéil sin dóibh, agus fuaradar gurab
 é an lá-san do chríochnaigh an manach an t-Aifrionn
 deighionach, agus as sin do thuigeadar gurab de bhuadhaibh na
 n-Aifrionn sin do saoradh anam an mhanaigh ó phurgadóir.


 Léightear i ‘Sgáthán na Sompladh’ gur chuir easbog naomhtha,
 d'ár bh'ainm Tiobóid, drong d'iarraidh éisg in aimsir an
 fhóghmhair, agus gur gabhadh leó blodh mór de leic-oighreadh
 ina líon, agus fa luathgháireach leó sin d'fhagháil do
 bhrigh go raibh tinneas cos ar an easbog. Tugsad leó an
 t-oidhreadh, agus do chuireadar re bonnaibh an easbuig, ag
 tabhairt ionnfhuaradh dó. Feacht n-aon, ar mbeith do'n
 leic-oidhreadh re bonnaibh an easbuig, dochualaidh an
 t-easbog guth duine 'san oidhreadh,
 ag labhairt go truaighmhéileach. Iar gclos
 an ghotha sin do'n easbog, do chuir fá gheasaibh (as hucht
 Dé) ar an spiorad do bhí ann, sgeula d'innsin dó cia hé
 féin, nó creud a thoisg. Freagras an guth, agus
 adubhairt — ‘Anam mé (ar sé) atá ag á phianadh 'san oidhreadh so
 trém' pheacadhaibh, agus do fuaisgeóltaoi mé dá n-abarthaoi
 tríochad Aifrionn tríochad lá, diaigh in dhiaigh, ar
 mo shon, gan aon lá eatorra.’ Dála an easbuig, do thionnsgann
 na hAifrinn do rádh, agus an seiseadh lá deug, ria ndul
 dó chum an Aifrinn do rádh, do shéid an diabhal cogadh agus
 coinbhliocht idir cathruigheoiribh nó lucht áitighthe na
 cathrach; agus leis sin do cuireadh teachta d'ionnsuidhe an
 easbuig, d'á iarraidh air teacht do cheannsughadh an chatha
 sin. Cuireas an t-easbog leis sin an chulaidh Aifrinn de, agus
 téid d'á n-ionnsuighe ionnus go ndeachaidh ó Aifrionn an
 lae sin, agus i gcionn aimsire ina dhiaigh sin, iar
 gcríochnughadh dá dtrian na n-Aifrionn do'n easbog, do
 foillsigheadh dó sluagh líonmhar do bheith re hucht na
 cathrach ar tí mórmhadhmaighthe uirthe, ionnus gur bh'éigean
 do'n easbog Aifrionn an lae sin do leigean de. Agus iar
 tionnsgnadh an Aifrinn deighionach dhó, dar leis féin,
 dochonnairc an baile go léir agus a theaghlach féin tré theine,
 agus adubharadar cuid d'á mhuinntir féin ris an t-Aifrionn
 do leigean de, agus dul d'fhóirighthin a thighe. Agus
 adubhairt-sean dá loisgthí an baile go léir tríd
 nach leigfeadh an t-Aifrionn de. Agus, iar
 gcríochnughadh an Aifrinn dó, do ghabh an leac-oidhreadh
 in a raibh an t-anam leaghadh chuice, agus an teine fanntaiseach
 dochonnarcadar cách


---

p.113




 dochuaidh sí in eugaibh, gan dochar
 ar bith do dheunamh.


 Is iontuigthe as an sgeul so go bhfóirighthear leis an Aifrionn
 ar na hanmannaibh bhíos i bpurgadóir.


 Léightear 'san leabhar ceudna go raibh i mBreatannaibh bráthair
 d'ár bh'ainm Iuo, agus fa ‘prior’ 'san Talamh Naomhtha seal
 d'á aimsir an fear so, agus fa dhuine umhal, caondúthrachtach,
 grásamhail é. Acht, cheana, ar mbeith dhó 'san oidhche ag
 rádh a thráthadh 'san eagluis, dochonnairc sé samhuilt
 bráthar eile ina sheasamh láimh ris an lochrann do bhí 'san
 gcorr, agus aibíd shalach, riabhach, athchaithte uime. ‘Cia
 thú?’ ar Iuo. ‘Mise (ar sé) an bráthair so d'áirighthe fa
 hionmhuin leatsa lá éigin, fuair bás beagán de laethibh
 ó shoin, agus atá d'fhiachaibh orm bheith i bpurgadóir
 cúig bliadhna deug, muna bhfaghad furtacht, agus táinig
 dá iarraidh ortsa guidhe ar mo shon chum Dé.’ Dála Iuo,
 iar dteacht na maidne, adubhairt Aifrionn ar anam an bhráthar
 sin, agus silleadh dá dtug seacha, iar rádh an Aifrinn,
 dochonnairc an bráthair reamhráidhte ina sheasamh láimh ris
 an lochrann, agus earraidhe áluinn ionaonaigh uime. ‘Cia thú?’
 ar Iuo. ‘Mise an bráthair (ar sé), agus, go raibh maith
 agatsa, fuarais ó Dhia, maille red' ghuidhe, mo shaoradh
 óm' phianaibh, agus atáim anois ag dul i gcaidreamh na
 spiorad mbeannuighthe.’ Agus leis sin dochuaidh ar neimhnídh
 uaidh.


 Is iontuigthe as an sgeul so go dtabhair íodhbairt agus
 guidhe an Aifrinn furtacht do na hanamnaibh bhíos i bpurgadóir.


 Léightear 'san treas leabhar do sgríobh Béda ar Ghníomharthaibh
 na Sagsan go raibh dhá rígh ar Shagsaibh do bhí ag cogadh
 anaghaidh chéile, agus tugsad cath dá chéile, agus do fágbhadh
 i gcruth mharbh duine-uasal óg de mhuinntir an righ ar a
 dtugadh an maidhm, agus rug an righ le a rugadh buaidh leis é
 d'á thigh féin, agus do chuir leigheas air; gidheadh, do
 chuir geibheanna faoi, agus do sgaoileadh gach geibheann d'á
 mbiodh air uatha féin ar an naomhadh buille de'n chlog gach
 lá, agus do bhí amhlaidh sin go bheith slán dó. An tan
 dochonnairc an rígh go sgaoiltí na glais do ghnáth go
 míorbhuileach gach aon lá uatha féin, do budh hiongnadh
 leis é, agus tug uaidh an bráighe d'iarla onórach d'á
 mhuinntir i ngeall re fuasgladh, agus do sgaoilidís na
 glais de ag an bhfear sin amhail doghnídhdís roimhe. Do
 fhiafruigh an t-iarla lá éigin de an raibh a fhios aige creud
 an t-adhbhar fá sgaoilidís na glais. Adubhairt-sean
 náchar bhfeas do féin sin, acht
 amháin go raibh abb do dhearbhráthair aige do chleachtadh
 Aifrionn do rádh timcheall na huaire sin de'n ló, ‘agus is
 dóigh (ar sé) gur mheas an t-abb gurab bás fuaras-sa, agus
 dá bhrigh sin go n-abradh sé Aifrionn gach lá ar mo anam,
 agus go mbudh de sin dothiocfadh na glais do sgaoileadh.’
 An tan dochualaidh an t-iarla na briathra sin dorighne grása
 ar an duine uasal, agus tug


---

p.114




 cead imtheachta dhó d'fhios a charad ar choingheall go
 gcuirfeadh fuasgladh tar a éis gus an iarla. Ar
 dtoidheacht dó-san mar a raibh a dhéarbhráthair — eadhon,
 an t-ab — fuair sgeula uaidh go n-abradh sé Aifrionn gach lá
 ar a anmuin ó'n uair fá'r gcualadh a thásg gus an tráth
 sin.


 Is iontuigthe as an sgeul so go saorann an t-Aifrionn as bruid
 na daoine bhíos beó 'san bheatha so.


 Léightear, fós, go raibh duine uasal d'áirighthe ag fághail
 bháis, agus go dtug de theagasg d'á mhac trí neithe do
 choiméad. An céad nidh dhíobh, gan bheith i gcaidreamh ná
 i gcómhluadar droch-chuideachtan. An dara nidh, Aifrionn
 d'éisdeacht gach laoi. An treas nidh, é féin do chur in
 oireamhuin do na deaghdhaoinibh. Agus ina dhiaigh sin do
 fhágaibh sé cúram an mhic ar rígh na críche in a raibh.
 Do ghlac an rígh an macaomh go honórach, agus do bhí fá
 cion aige. Dobhí, iomorro, feadhmannach formadach ag an
 rígh, agus de líon sé de thnúth ris an macaomh ar mhéid
 an cheana dochonnairc air, ionnus go ndeárnadh tuaithleas
 agus tromuidheacht air ris an rígh, annsacht antoile do bheith
 aige do'n bhainríoghan, agus d'á dhearbhughadh gur bhfíor
 an sgeul sin, an tan dobhiadh brón nó dólás ar an
 mbainríoghan go mbiadh-san lán de dholás léi ar mhéid
 a ghrádha dhi. Dála an rígh, go grod ina dhiaigh sin, ar mbeith
 dhó ag comhrádh ris an mbainríoghain, do bhuail sé bas cruaidh ar
 a leacain uirre, ionnus gur ghuil sí. Ar n-a fhaicsin sin do'n
 mhacaomh, do ghuil sé go hobann ar a cómhair tré rói-mhéid
 a ghrádha dhi. Gidheadh, ní grádh mailíseach do bhí aige
 dhí, amhuil adubhairt an feadhmannach. An tan dochonnairc an
 rígh sin, do thuig gur bhfíor gach nidh d'á ndubhairt an
 feadhmannach, agus do fhiafraigh de cionnus do chuirfeadh chum
 báis an macaomh go foluightheach. Adubhairt an t-aimhleasach
 gur mhaith an gliocas do'n righ fios do chur ar lucht aoil
 do losgadh do bhí aige i gcoill dhiamhair láimh ris an mbaile,
 agus a fhógradh dhóibh an chéad duine dothiocfadh in ainm
 an rígh d'á n-ionnsaidhe, do theilgeann d'á losgadh 'san
 tsoirnéis teinntigh imeasg an aoil, agus rún do dheunamh
 ar an ngníomhsan. Dála an righ, do chuir sé an macaomh go
 moch arna mhárach le gnóthaibh go lucht an aoil do losgadh;
 agus, ar mbeith dhó ag triall trés an gcoill dobhi roimhe,
 dochualaidh sé clog an Aifrinn ag á bualadh i séipéal
 beag do bhí láimh ris an slighe, agus, arna chlos dó,
 dochuaidh d'á fhios, agus do fhan ag éisteacht an Aifrinn no
 gur chríochnuigheadh é. Iomthusa an fheadhmannaigh, do lean
 sé go moch an macaomh 'san gconair cheudna d'eagla nach
 diongantaoi cómhairle an rígh ris, agus do budh luaithe é
 go lucht an aoil do dheunamh ioná an macaomh, agus do
 fhiafraigh díobh a ndeárnadar an nídh adubhairt an rígh
 riú do dheunamh. Adubhradar-san nach dearnadar fós, acht
 go ndiongnadaois gan mhoill é. Leis sin, do ghlacadar an
 feadhmannach go hobann, agus do theilgeadar 'san tsoirnéis


---

p.115



 
 teinntigh d'á losgadh é; agus an tan tháinig an macaomh
 d'á n-ionnsuidhe, ní dheárnadar dioghbháil ar bith dhó.
 d'fhill an macaomh tar a ais mar a raibh an rígh, agus do
 fhiafraigh an rígh sgeula de, agus do innis-sean a sgeula
 agus a iomthusa féin ó thús go deireadh dhó, amhail a
 dubhramar. Ar leanmhain an sgéil go hiomlán do'n rígh, do
 innis an macaomh dó na cómhairleacha-san thug a athair dó,
 agus mar adubhairt a athair leis Aifrionn d'éisteacht gach
 laoi, agus gur mheas gurab de thairbhe na gcómhairleach sin
 agus de bhuadhaibh an Aifrinn tháinig a shaoradh ó bhás.
 Ar n-a chlos sin do'n righ, do thuig gur cealg dorighne an
 feadhmannach ar an mbainríoghain agus ar an macaomh, agus do
 thréig sé an míodhóchas do bhí aige asta roimhe sin. Is
 iontuigthe as an sgeul so go bhfóireann an t-Aifrionn duine
 ó bhás obann.


 Léightear i Sgathán na Sompladh go rabhadar drong de lucht
 oibre ag saothrughadh mianaigh airgid in ionad d'áirighthe,
 agus ar ndul dóibh i bhfad i dtalmhain, do thuit blodh mór
 de'n talmhain orra, ionnus gur mharbh iad uile acht aon duine
 amháin, a tárla i gcuas de leathtaoibh na huaimhe. Agus an
 tan dochualaidh bean an fhir sin a thásg, rug sí báirghean
 aráin, agus buidéal fíona, agus coinneall, d'fhios an
 tsagairt, d'á iarraidh air Aifrionn do rádh ar anmuin a fir,
 agus doghníodh sí an nidh ceudna gach lá ar feadh bliadhna,
 acht trí lá amháin do thoirmisg an t-aidhbheirseór í, ar
 mbeith i gcruth dhaonda, dá chur i gcéill dhi go raibh an
 t-Aifrionn ráidhte gach lá dhíobh sin róimpe. Acht, cheana,
 i gcionn bliadhna iar marbhadh na droinge adubhramar, tangadar
 drong eile do thochailt na háite ceudna d'iarraidh mianuigh
 ann, agus fuaradar an fear reamhráidhte beó ar a gcionn, agus
 an tan do fhiafruigheadar de cionnus do saoradh ó bhás é agus
 creud do chothuigh beó é ar feadh na haimsire sin, do innis
 do chách go mbíodh báirghean aráin, agus buidéal fíona,
 agus coinneall aige gach lá go n-oidhche, acht trí lá amháin;
 agus dofrith gur bh'iad sin na trí lá do chuir an
 t-aidhbhirseóir toirmeasg ar an mhnaoi gan an Aifrionn do chur
 d'á rádh, amhuil budh follus do lucht mheasda na haimsire é.
 Is iontuigthe as an sgeul so, go bhfóireann an t-Aifrionn duine
 ó bhás chorpordha.


 Léightear go raibh duine saidhbhir in ionad d'áirighthe do
 ghnáthuigheadh dul ar marcuigheachd d'fheuchain a fhuinn agus
 a fhearainn an tan dochluineadh sé clog an Aifrinn ag á
 bualadh. Lá n-aon, dá ndeachaidh amach mar sin in aimsir an
 Aifrinn, thárla an diabhal air, agus adubhairt ris tuirling
 d'á each, agus a aifrionn féin d'éisteacht ó nach éisteadh
 Aifrionn cháich. Agus leis sin do tharraing anuas go
 heasaontach é, agus rug leis ós cionn deirce doimhne é, agus
 do theilg i bhfodhomhain agus i bhfíríochtar ifrinn idir chorp
 agus anam é.




---

p.116


 Is ionntuigthe as an sgeul so go ndéin Dia díoghaltas ar an
 droing dobheir tarcuisne ar an Aifrionn.


 TUILLE EILE SUIGHTE AR PHURGADOIR.


 Léightear 'san gcúigeadh caibidil deug de'n seiseadh siosmadh
 de Chomhairle Thriont go mbíd peacaidhe sologhtha ar na fíreunchaibh.
 Tig Solamh leis so 'san 24 caibidil de Leabhar na Seanfhocal — 
 ‘Tuitidh (ar sé) an fireun seacht n-uaire 'san ló, agus aithéirghidh
 cheana; tuitidh an míothrócaireach 'san olc.’


 Is iontuigthe as na briathraibh so nach tréigeann duine neamhurchóideach
 bheith ina fhíreun tré thuitim i min-cheanaibh, agus nach tuilleann
 eascairdeas Dé ná bás síorraidhe ifrinn, agus de na min-cheanaibh
 goirthear peacaidhe sologhtha.


 Adeir Eoin mar an gceudna 'san gcéad caibidil de'n chéad Eipistil
 Chanónta nidh as a dtuigthear peacadh sologhtha do bheith ann — ‘Dá
 n-abrainn (ar sé) nach bhfuil peacadh againn, atámaoid d'ár
 mealladh féin.’ Agus adeir S. Séamus 'san treas chaibidil — ‘Is
 ciontach sinn go léir (ar sé) i mórán de neithibh.’


 Is follus as an dá áit sin go mbíd peacadh sologhtha ann, mar go
 n-admhuighid an dá Abstal so go raibh peacadh aca féin agus gurab
 ciontach iad i mórán de neithibh, gidheadh ní dheárnadar
 peacaidhe marbhthacha ó ghlacsad an Spiorad Naomh i Ló Cingcíse,
 do bhrigh go rabhadar an tan sin arna ndaingniughadh i ngrásaibh
 Dé nach féidir do bheith maraon ris an bpeacadh marbhthach 'san
 anam.


 Is inmheasda fós (do réir reasúin) go mbíd peacaidhe sologhtha
 ann do bhrigh nach inchreidte go mbiadh Dia chomh díothchúiseach
 sin, go n-aigeoradh ina choir bháis ar dhuine briathar dhiomhaoin
 do rádh, nó gáire neamh-mhailíseach do dheunamh, nó a ionsamhail
 eile sin.


 Is follus do réir a ndubhramar go mbí peacadh sologhtha ann,
 fhéadas bheith ar anam an fhíréin (ria fagháil bháis dó)
 tré na mbí pian aimseardha ar an anam; agus, ó nach bí pian
 aimseardha in ifrionn íochtarach, acht pian síorraidhe, agus nach
 ionad péine d'fhághail Flaitheas Dé, ní fuláir an treas ionad
 de bheith ann, in a mbí pian aimseardha, agus in a bhféadtar
 a fhulaing, agus ní fhuil an treas ionad sin ann, acht purgadóir.


 Tuigthear a mbriathraibh S. Augustín 'san 41 Seanmóir ro sgríobh
 ar na Naomhaibh go bhfuilid peacaidhe sologhtha agus purgadóir
 ann — ‘Na min-pheacaidh (ar sé) nach marbhann an t-anam, acht
 gidheadh cuirid in eugcruth


---

p.117



 é; ó nach bhfuil tearmann ag na
 naomhaibh 'san bheatha so gan teagmháil ionnta, tig díobh na
 fíréin do bheith i dteine phurgadóra nó go nglantar uatha
 iad, muna ndeárnaid leóirghníomh ar a son 'san tsaoghal so.’


 Adeir Ieronimus Naomhtha, ag cur gluaise ar an chúigeadh caibidil
 ag Matha, briathra as a dtuigthear peacadh sologhtha agus purgadóir
 do bheith ann — ‘Ní rachaidh (ar sé) an fíreun as an gcarcair
 nó go dtugaidh díoluigheacht anns na min-pheacadhaibh is ró-lugha
 dorighne.’


 Adeir Pól, 'san gcúigeadh caibidil de'n Dara h-Eipistil chum na
 gCoirinnteach go gcaithfidh gach aon teacht do láthair chathaoireach
 breitheamhnuis Chríost, agus go roinnfighear leis gach aon duine
 do réir a uilc agus a mhaitheasa. As so is iontuigthe an drong
 chaitheas a n-aimsir go holc ar an saoghal so, agus doghnídh
 aithrighe re línn a mbáis, ó nach bí aga aca ar leóirghníomh
 do dheunamh 'san mbeatha so, go gcaithfid a dheunamh tar éis a
 mbáis, agus ní bhfuil áit eile ann in a ndeuntaoi an leóirghníomh
 so andiaigh an bháis acht purgadóir. Ar an adhbhar sin
 atá purgadóir ann.


 Adeir Ciprian Naomhtha 'san 25 Eipistil do sgríobh chum
 Anthonius, go mbí teine ann le n-a nglantar na hanmanna ó
 pheacadhaibh d'áirighthe, agus is inmheasta gurab í sin teine
 phurgadóra.


 Atá Ambrós Naomhtha ag teagasg na fírinne ceudna, ag sgríobhadh
 ar an 14 caibidil de Leabhar na Taisbeántadh — ‘Atáid (ar sé)
 anma na naomh gan smal, óir má ghabhadar tímheal ar bith ó bheith ag
 áitiughadh an tsaoghail so, sgriosadar é le haithrighe agus le
 deoraibh agus le hoibreachaibh an ghrádha, nó le sgiursadhaibh, nó
 go deimhin tar éis a mbáis le teine phurgadóra.’


 Adeir fós S. Augustín 'san gceud caibidil de'n leabhar ro sgríobh
 ar an gcuram dleaghthar do bheith timcheall na marbh. ‘Dá mbeith
 (ar sé) nach biadh Sgrioptúir ag suidhiughadh purgadóra, do
 budh leór úghdarás na hEagluise ag á rádh go bhfuil sí ann,
 do bhrigh gurab é ainm ghoireas Pól di, ‘Colamhuin agus Fundaimeint
 na Fírinne,’ do réir mar léightear 'san treas chaibidil de'n
 chéad Eipistil chum Timotheus,’ agus fós go bhfuil seanchuimhne
 sinnsir aguinn ar phurgadóir do bheith ann glún ar ghlún ó
 aimsir na n-Apstal i leith, do réir fiadhnuise na n-Aithreach
 do haithléigheadh linn, agus iomad eile nach luaidhfeam de'n
 chor so. Agus dobheir Pól oiread measda ar shean-chuimhne
 shinnsir agus dobheir ar Sgrioptúir sgríobhtha, amhuil léightear
 'san dara caibidil de'n dara hEipistil chum na Tessalonisenses,
 agus, mar go n-abair an tsean-chuimhne shinnsir linn purgadóir
 do bheith ann; ar an adhbhar sin caithfeam a admháil go bhfuil
 sí ann.


 Do bhárr ar gach suigheamh dá dtugamar linn anuas, adeir Clemens


---

p.118



 Mairtíreach 'san gcéad eipistil ro sgríobh go S. Séamus Abstal,
 bráthair an Tighearna, go mbiodh cion ag na
 daoinibh re na linn féin ar dhéirc agus ar urnaighthe do dheunamh
 ar na marbhaibh. Tig Tertulian leis an nídh ceudna 'san
 leabhar ro sgríobh do
 Choróin an Ridire, agus Isidorus 'san ochtmhadh caibidil deug
 de'n chéad Leabhar ro sgríobh do na hOifigibh Eagluiseamhla,
 agus Origines i ndeireadh an treas leabhar ro sgríobh ar
 Leabhar Iób. Admhuidh, fós, **Lúitear** féin purgadóir do bheith
 ann, 'san diosbóireacht do bhí idir é féin agus doctúir
 d'ár bh'ainm Esticus.


 As gach nidh dá ndubhramar go soiche so is inchreidte go bhfuil
 purgadóir ann in a nglantar anmanna na bhfíreun ó shalchar
 na péine aimseardha le deaghoibreachaibh fíreun an saoghail
 so agus go háirighthe de shochar an Aifrinn.


AN T-OCHTMHADH CAIBIDIL DEUG.
 In a dtráchtar gá mionca dlighthear Aifrionn do rádh, nó
 d'éisteacht, agus an áit in a dlighthear a éisteacht, agus
 cia ó ndlighthear a eisteacht.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


 Bíodh a fhios agat, a léightheóir, an mhéid bheanas ris
 an gcéad nidh, do bhreathnughadh mórán doctúr, nach bhfuil
 d'fhiachaibh ar an sagart (an mhéid gurab sagart é) i bpéin
 pheacaidh mharbhthaigh Aifrionn do rádh acht ceithre huaire
 'san bhliadhain — mar atá, Lá Nodlag, agus Lá Cásga, Lá
 Cingcise, agus Diardaoin Aluinn. Gidheadh ní bhfuil aon lá
 'san bhliadhain nach feudfadh an sagart Aifrionn do rádh acht
 Aoine an Cheusda amháin, agus atáid, do réir Tolesus, cúig
 adhbhair fá bhfeudann an sagart dá Aifrionn do rádh in aon
 ló: — An chéad adhbhar, má bhíonn dhá pharráisde ina gcúram
 ar an sagart ó'n Eagluis, agus nach féadfadh a riar araon le
 haon Aifrionn, feudaidh dhá Aifrionn do rádh, mar atá Aifrionn
 in gach parráisde dhíobh. An dara hadhbhar, dá raibh an
 sagart i ndeireadh an Aifrinn agus easbog do theacht do láthair,
 agus gan sagart eile ann adéaradh Aifrionn do'n easbog, feudaidh
 an sagart an dara hAifrionn do rádh dhó, má lá saoire nó
 oibre bhíos ann. An treas adhbhar, dá dtigeadh iomad oilithreach
 do láthair re deireadh an Aifrinn i ló shaoire, agus gan sagart
 eile ann adéaradh Aifrionn dóibh, feudaidh an sagart bhíos
 do láthair an dara Aifrionn do rádh dhóibh. An ceathramhadh
 hadhbhar, dá dteagmhadh duine easlán ar a mbeith easbaidh
 Comaoine do chaitheamh, agus gan Sacraimint ann re a thabhairt
 dhó, feudaidh an sagart an dara


---

p.119




 hAifrionn do rádh, chum Comaoine do thabhairt do'n easlán.
 An cúigeadh hadhbhar, feudaidh an uile shagart trí hAifrinn
 do rádh lá Nodlag, gion go bhfuil ceangailte air do rádh
 acht aon Aifrionn, mar nach bhfuil ceangailte ar an dtuata
 d'éisteacht acht aon Aifrionn 'san ló cheudna, acht gidheadh
 is somholta na hAifrinn eile do rádh agus d'éisdeacht.


 Atáid cheithre reasúin ag an Eagluis fá'r orduigh sí na trí
 hAifrinn do rádh Lá Nodlag, do réir na gceithre gciall atá
 ag an Sgrioptúir — mar atá ciall liteardha, ciall áirdeagnach,
 diamharchiall, agus fáthrún. Do réir na céad chéille, is
 é chialluigheas an chéad Aifrionn adeirthear i meadhon oidhche,
 an fiosrughadh dorinneadar na haingil ar na haodhaireadhaibh i
 meadhon oidhche. An dara hAifrionn, adeirthear ar maidin,
 cialluighidh an fiosrughadh dorighneadar na haodhaireadha ar
 Chríost maidin Laoi Nodlag 'san Bheitil. Cialluighidh an treas
 Aifrionn, adeirthear timcheall meadhoin an lae, an fiosrughadh
 dorighneadar pobal na Beitile ar Chríost timcheall meadhoin
 Laoi Nodlag.


 Do réir na dara céille, cialluighidh an chéad Aifrionn mar
 do fóireadh corp gach fhíréin ó bhás síorruidhe. Cialluighidh,
 fós, an dara hAifrionn mar do saoradh le Críost anam gach fhíréin
 ó bhás síorruidhe. Cialluighidh an treas hAifrionn mar do osgail
 Críost dóirse an Fhlaithis Neamhdha i meadhon laoi Nodlag.


 Do réir na treas chéille, is é chialluigheas an chéad Aifrionn
 adeirthear i meadhon oidhche, an chéad dlighe do órduigh Dia ar
 dtalmhain, mar atá dlighe na nádúra; óir, mar is i ndorchadas
 na hoidhche adeirthear an chéad Aifrionn, do budh dorcha, diamhar,
 doiléir, dlighe na nádúra i gcroidhthibh na ndaoineadh.
 Cialluighidh an dara hAifrionn, adeirthear ar maidin, an reacht
 sgriobhtha; óir, mar bhíos dorchadas na hoidhche agus soillse
 an lae ag dréim re chéile 'san maidin, is mar sin bhíos
 dorchadas dlighe na nádúire agus soillse an Reachta Soisgeulta
 ag dréim re chéile 'san reacht sgríobhtha — eadhon, i nDlighe
 Maoise. Cialluighidh an treas Aifrionn adeirthear i meádhon
 an laoi, soillse agus soiléire an Reachta Soisgeulta.


 Do réir na ceathramhadh céille, is é chialluighid na trí
 hAifrinn úd adeirthear, na trí modha ar a mbeirthear Críost,
 mar atá go síorruidhe ó'n Athair, go spioradálta i n-inntinnibh
 na bhfíreun, go hinmheádhonach agus go foirimealach ó Mhuire
 Oigh.


 Cialluighidh, fós, an chéad Aifrionn adeirthear i meádhon
 oidhche, geineamhain an Mhic go síorruidhe ó'n Athair, óir
 amhail bhíos an meádhon oidhche dorcha, mar sin is diamhair
 doloirgthe do geineadh an Mac ó'n Athair, amhail adeir Isaias
 'san 53 caibidil, ag labhairt ar gheineamhain an Mhic ó'n
 Athair — ‘Cia inneósas (ar sé) A gheineamhuin súd?’ — dá
 cur i gcéill


---

p.120




 gur deacair lorgaireacht do dheunamh uirre. Is é
 chialluigheas an dara hAifrionn adeirthear ar maidin, mar
 geintear Críost go h-inmheadhonach i n-aigeantaibh na bhfíreun,
 amhail léightear ag Matha 'san gcéad caibidil — ‘An nidh (ar
 sé) rugadh uaithe (eadhon, ó aigneadh an fhíréin) is ó'n
 Spiorad Naomh é,’ agus do bhrigh nach gabhthar ó'n Spiorad
 Naomh acht Mac Dé, is é Mac Dé ghabhthar i n-aigeantaibh na
 bhfíreun, agus tar cheann go mbí solus folaightheach ó
 ghrásaibh an Spioraid Naoimh i n-inntinn an fhíréin, ní
 dearbh leis féin an solus sin do bheith aige, amhail adeir Pól
 nach feas do dhuine cia dhíobh do dhíol grádha nó fuatha
 é féin, agus is uime sin adeirthear an t-Aifrionn, idir
 iomdhorchadas na h-oidhche agus soillse an laoi. Cialluighidh
 an treas Aifrionn an treas modh ar ar gineadh Críosd — eadhon,
 ó Mhuire, agus is uime sin adeir Críost 'san seachtmhadh
 caibidil ag Eóin (dá chur i gcéill gur follus do na daoinibh
 E Féin do bheith ar n-a bheith ó Mhuire) — ‘Atá M'aithne (ar
 sé) agaibh, agus atá a fhios agaibh cia ó dtánag.’


 Tuig, a léightheóir, nach féadann an sagart tré aon adhbhar
 de na chúig adhbharaibh reamhráidhte, an dara hAifrionn do
 rádh in aon ló, dá raibh tar éis an fhiona churthar 'san
 gcailís (andiaigh na Fola do chaitheamh) d'ól. Gidheadh, dá
 dteagmhadh a bheag nó a mhór de bhruar nó de mhinbhriseadh
 na habhluinne coisreagtha d'fhanmhuin 'san gcailís nó ar an
 bpaitena nó ar an gcorporas nó i n-ionad eile andiaigh ibhthe
 an fhíona, no an uisge re a nglantar an chailís, dlighidh
 sé a chaitheamh, do bhrigh gurab ar céadlongadh thionsgantar
 an Sacraimint do chaitheamh, agus nach bí oifig an Aifrinn
 críochnuighthe an tan sin.


 Adeir S. Augustín, 'san Eipistil chum Ianarius, briathra fá
 nab iontuigthe go bhfuil sé ina ghnáthughadh 'san Eagluis
 ó aimsir na n-Abstal i leith, Corp Chríost do bheith d'á
 chaitheamh ar céadlongadh — ‘Fa thoil leis an Spiorad Naomh
 (ar sé) agus d'ordiugheadar na hApstail é, agus atá dá
 choimeád ar feadh an domhain, gan bhiadh do chaitheamh roimh
 Chorp Chríost.’


 Is ina fhioghair so atá an fhógradh thug Dia d'Aaron agus
 d'á chloinn, amhail léightear 'san deichmheadh caibidil in
 Lebhiticus, mar do thoirmeasg Dia orra gan fíon ná nídh ar
 bith eile do chuirfeadh ar meisge iad d'ól re hucht dulta
 isteach 'san tSanctóir dóibh.


 Acht, cheana, dá mbeith sagart nó tuata ag nighe nó ag glanadh
 a bheoil re hucht na Sacraiminte do chaitheamh dhó, agus go
 rachadh braon de'n uisge re n-a anáil dá aimhdheoin, ní
 bhriseann an céadlongadh agus ní lughaide dhligheas an
 tSacraimint do cháitheamh go somholta é; agus, fós dá mbeith
 duine anbhfann easlán re broinn bháis, ní lughaide dlighthear
 an tSacraimint do thabhairt dó re a chaitheamh go mbiadh air
 dul ó chéadlongadh.




---

p.121


 Ní dlighthear, iomorro, Sacraimint Chuirp Chríost do thabhairt
 do leanbhaibh ag nach beith ciall, nó nach roichfeadh i n-aois
 deiscréideach, nó do lucht buile, nó baoithchéille, ná
 d'oinmhidibh, nó d'amadánaibh ar a mbiadh easbaidh céille
 folláine.


 Ní dlighthear, fós, do shagart ná do thuata do chaithfeadh
 biadh ná deoch tar éis meadhoin oidhche, Comaoin do chaitheamh
 arna mhárach, dá mbeith go gcodladh iar gcaitheamh an bhídh
 nó na dighe dhó; gidheadh, dá mbeith gan biadh ná deoch do
 chaitheamh tar éis meadhoin oidhche, ní lúghaide fheudas
 Comaoin do chaitheamh, dá mbeith sé ina chodladh, ó do chaith
 sé biadh roimhe sin, má sagart nó tuata é.


 Tuig, fós, dá dteagmhadh do dhuine roimh Chomaoin bruar nó
 iarmhar an bhidh do bheith ina fhiaclaibh do shlugadh go
 neamhthoil do féin, nach cuireann sin toirmeasg air gan an
 tSacraimint do chaitheamh go fiúntach.


 Tuig, fós, nach dlighthear do thuata ar bith Comaoin do chaitheamh
 in aon ló acht aonuair amháin. Ní hionann agus an sagart, bhíos
 ina phearsain phuiblidhe, le a bhféadtar Aifrionn do rádh níosa
 mhionca ioná aon uair amháin, do réir an riachtanais, amhail
 adubhramar.


 Dá bhfiafruigheadh duine ar bh'ionchaithmhe do'n Chríosdaighe
 Comaoin gach aon lá, mo fhreagradh air go bhfuil dá nídh 'san
 gCríosdaighe mar atá grádh agus eagla, agus dá raibh grádh
 an Chríosduighe ag méadughadh gach lá, feudaidh Comaoin do
 chaitheamh gach laoi; gidheadh, dá raibh eagla air chomh mór
 sin, ionnus nach measfadh é fein do bheith ionchuibhe do
 ghlachadh na Sacraiminte, feudaidh go somholta fanmhuin uaidh,
 agus is uime sin dobheir S. Augustín sompla uaidh ar Sacheus
 tug cuireadh do Chríost le rói-mhéid a ghrádha dhó, agus
 ar an Centurion do ghabh leithsgeul ris ar mhéid a eagla
 roimhe, mar a n-abair go rabhadar araon somholta leath ar
 leath trés na neithibh sin do dheunamh dhóibh.


 Bíodh a fhios agat, a léightheóir, gurab i dteampallaibh nó
 in ionadaibh beannuighthe amháin dlighthear an tAifrionn do
 radh, acht muna raibh cead speisialta ag an sagart chum a ráidhte
 in ionadaibh eile neamhchoisreachta.


 Tuig, fós, nach dlighthear éisteacht re hAifrionn an t-sagairt
 ar a mbeith coinnealbháthadh, nó insce na hEagluise; agus ní
 dlighthear fós, i bpéin pheacaidh mharbhthaigh, Aifrionn do
 rádh gan altóir ná gan solus gcoinnleadh; gidheadh, do réir
 Toletus, ní héigeantach an choinneall do bheith de chéir, i
 bpéin pheacaidh mharbhthaigh. Feudaidh, fos, an sagart, tré
 chúis dlisdionach Aifrionn do rádh sul a déaradh a thrátha.




---

p.122


AG SO SIOS FUASGLADH


 Ar na cásaibh teagmhaiseacha in a dteagmhann an sagart ria rádh
 an Aifrinn, agus creud is indeunta dhó re hucht gach cáis díobh.


 An chéad chás, dá dteangmhadh anbhfainne nó bás do'n tsagart
 sul a dhéaradh na briathra coisreactha, ní rightear a leas an
 tAifrionn do chríochnughadh le sagart eile. Gidheadh, dá
 dteagmhadh ceachtar de na neithibh sin andiaigh na mbriathar
 coisreactha do rádh, feudaidh an sagart eile theagmhas do
 láthair, an tAifrionn do chríochnughadh. Gidheadh, ní abraim
 go bhfuil d'fhiachaibh ar an sagart beó, dá raibh gan a bheith
 ar chéadlongadh, an tAifrionn do chríochnughadh, agus, dá
 ndeárnadh é, atá sé somholta aige, acht muna raibh sagart
 eile ar chéadlongadh do láthair. Agus is uime sin adeirim
 gurab ceaduightheach do'n tsagart an tAifrionn do chríochnughadh
 dá mbeith gan a bheith ar chéadlongadh, do bhrigh go bhfuilid
 dá aithne 'san chás so nach féidir do chóimhlíonadh i
 n-aoinfheacht — mar atá aithne Dé fhógras an íodhbairt do
 bheith iomlán; agus aithne na h-Eaglaise, adeir bheith ar
 chéadlongadh ag deunamh na h-íodhbartha. Agus, 'san gcás
 so, is córa aithne Dé (adeir an íodhbairt d'iomlánughadh)
 do choiméad ioná aithne na hEagluise (adeir dul ar chéadlongadh).
 Gidheadh, dá teagmhaidh i gcás gan sagart eile do bheith do
 láthair, dlighthear Sacraimint an Chuirp agus na Fola do
 choiméad no go gcaithtear le sagart eile iad, nó dá mbeidis
 an fad sin i gcoiméad nó go ngabhadh an fíon truailleadh sul
 dothiocfadh sagart eile dá chaitheamh, dlighthear a dhortadh
 'san choisreacán — eadhon, 'san ‘Sacraris.’


 An dara cás, dá dteagmhadh do'n tsagart re linn Aifrinn do
 rádh go gcuimhneochadh ar pheacadh mharbhthach ar bith d'á
 ndeárna sé agus náchar chuir ina fhaoisdin, má's andiaigh
 na mbriathar coisreactha thiocfas sin chum a chuimhne, dlighidh
 dul ar a aghaidh go deireadh an Aifrinn, agus doilgheas do bheith
 air trés an bpeacadh sin, agus rún a fhaoisdine do bheith aige,
 agus dá ndeárnadh amhlaidh sin, ní dhéin peacadh nuadh, do
 bhrigh an Aifrinn do rádh; agus, fós, dá dteagmhadh an cás
 ceudna dhó sul adéaradh na briathra coisreactha, déanadh an
 nídh ceudna. Gidheadh, dá n-airigheadh an sagart
 é féin ar neimhchéadlongadh,
 nó bang, nó insce, nó coinnealbháthadh air roimh na mbriathar
 coisreactha do rádh, dlighidh an chuid eile do'n Aifrionn do
 leigeann de, acht muna raibh i nguais a chlú do chailleamhuin
 do thaoibh an neith sin.


 An treas cás, an tan theagmhas nidh ar bith i bhfíon na cailíse
 do chuirfeadh toirmeasg fá n-a chaitheamh, ag so an nidh
 dlighthear do dheunamh; teagmhaidh so, iomorro, ar trí mhodhaibh.
 An chéad mhodh dhíobh, dá gcurthaoi


---

p.123



 go neimhfheasach do'n
 tsagart nidh i bhFuil na Cailíse nach dlighfeadh do chaitheamh,
 agus go bhfaghadh sgeula sul do chaithfeadh an Fhuil, is é
 dleaghthear do dheunamh riú, a gcur 'san gcoisreacán — eadhon,
 an ‘Sacrario,’ nó go ngeabhadh aicíde an fhíona truailleadh
 chuca, agus go dteilgthear ina dhiaigh sin é 'san ghuitéar
 dárab ainm ‘piscina’; agus dá dtuiteadh ainmhidhe neamheamhuil
 'san gcailís, deuntar an nidh ceudna ris. Dá
 dtuiteadh, fos, ainmhidhe nach biadh neimheamhuil, agus do
 bhiadh déisteanach 'san gcailís, buaintear as an gcailís é,
 agus nightear é, agus ibheadh an sagart an nidh le'r nigheadh
 é, agus loisgthear an beathadhach, agus cuirthear an luaith i
 gcumhdach in ionad choisreactha. Gidheadh, má's beathadhach
 neimhdhéisteanach é, mar atá cuil nó coirrmhíoltóg,
 sluigeadh an sagart é, maraon ris an bhFuil; agus má's roimh
 an bhfíon do choisreacadh theagmhas aon nidh dhíobh so i gcás,
 doirtear an fíon as an gcailís, agus cuirthear fíon eile
 ina áit.


 An ceathramhadh cás, dá smuaineadh an sagart rés na briathraibh
 coisreactha do rádh, nachar chuir uisge i bhfíon na cailíse,
 cuireadh ann é rés an gcoisreagadh. Gidheadh, má's andiaigh
 na mbriathar gcoisreactha chuimhneóchas gan an uisge do chur
 ann, ná cuireadh ann é ar chor ar bith; do bhrigh nach de
 shubstaint na Sacraiminte an t-uisge. Gidheadh, dá dteagmhadh
 do'n t-sagart gan an fhíon do chur 'san gcailís go caitheamh
 na habhluinne dhó, dlighidh an fíon do chur 'san gcailís,
 agus na briathra coisreactha do rádh ós a chionn, agus a
 chaitheamh mar sin, ar an adhbhar gurab éigean an íodhbairt
 do bheith iomlán, agus nach féidir a bheith iomlán gan an
 Corp do chaitheamh fá ghnéithibh aráin agus fíona.


 An cúigheadh cás, dá dteagmhadh go miorbhuileach de chomhachtaibh
 Dé an abhlann nó an fíon d'iompódh i gcruth Feóla nó Fola,
 is follus nach fuil d'fhiachaibh ar an sagart a gcaitheamh 'san
 chruth sin, acht a gcur i gcoiméad 'san gcoisreacán. Gidheadh,
 ní bhfuil d'fhiachaibh ar an sagart athchoisreacadh do dheunamh
 do bhrigh go saorann an miorbhuil ó'n gceangal sin é.


 An seiseadh cás, dá dteagmhadh le seachmall nó de mhainneachtna
 an tsagairt braon de'n Fhuil do dhortadh ar chlár, feudaidh an
 clár do líghe agus a sgrios re sgin ina dhiaigh sin; agus dá
 dtuiteadh ar talmhain loisgthear an úir, agus cuirthear an
 luaith in ionad choisreactha agus deunadh an sagart aithrighe ar
 feadh dá fhithchid lá. Gidheadh, dá dtuiteadh ar an altóir,
 sughadh an sagart le n-a bheul é, agus deunadh aithrighe ar
 feadh trí lá; agus dá dtuitfeadh ar an mbrat uachtarach, agus
 go rachadh gus an dara brat sughadh as é, agus deunadh aithrighe
 cheithre lá, agus má théid gus an treas bhrat, deunadh an nídh
 céadna agus aithrighe naoi lá. Gidheadh, ní bhfuil an aithrighe
 so ar gnáthughadh anois, má tá go ndéin an sagart peacadh nuadh
 ró-throm ann; agus is é orduighthear anois, an chuid de'n
 líonbhrat le a mbeanann an Fhuil do losgadh, agus an luaith do


---

p.124



 
 chur i gcoiméad. Dá teagmhadh urrshlugadh do dhruim
 chraois nó eugcumais do dhuine
 ar bith andiaigh na Sacraiminte do chaitheamh dhó, má do bhí i
 nguais urlaighthe do theagmháil dó rés an tSacraimint do
 chaitheamh, nó gur bh'eagal leis a theagmháil dó ina dhiaigh,
 doghnídh peacadh ró-throm ann, agus is é dlighthear do dheunamh
 ris an urrshlagadh, a chur i gcoimeád 'san gcoisreacán.


 An seachtmhadh cás, dá dtuiteadh an tSacraimint 'san gcailís
 sul bristear í, ionnus nach bheith aon chuid dí gan bheith
 fliuch, dlighidh an sagart dul ar a aghaidh 'san Aifrionn, gan
 aithfhriotal aon nidh dhá ndubhairt roimhe, do bhrigh nach de
 shubstaint na híodhbartha an briseadh. Gidheadh dá n-anadh
 aon chuid de'n abhlainn gan fliuchadh dlighidh an roinn ghnáthach
 de dheunamh uirthe.


 An t-ochtmhadh cás, dá dteagmhadh do'n tsagart aonfhocal do
 thabhairt i ndearmad ionnus nachar dheaghchuimhin leis go
 ndubhairt é, ní righthear a leas aithfhriotal do dheunamh air,
 acht dul ar a aghaidh, acht munab focal de na briathraibh
 coisreactha é. Gidheadh dá raibh i gcontabhart aon fhocail
 díobh sin, dlighidh a aithfhriotal, ar coinghioll muna ndubhairt
 roimhe sin iad.


 An naomhadh cás, dá dteagmhadh do'n tsagart go mbeith an teach
 ag tuitim ar ria rádh an Aifrinn dó, nó go mbeith a namhaid
 ar tí thoigheacht d'á mharbhadh, agus gur roimh na briathraibh
 coisreactha do theagmhadh sin dó, feudaidh dul ar teitheamh,
 agus an chuid eile do'n Aifrionn do leigeann de; nó má's
 andiaigh na mbriathar coisreactha theagmhas aon ghábhadh díobh
 sin dó, feudaidh an tSacraimint do chaitheamh do láthair, nó
 a bhreith leis mar aon ris an gcorporás. Gidheadh, dá mbeith
 aon duine ar tí a mharbhtha, mar tháir nó mar tharchuisne
 ar an gCreideamh, acht muna leigeadh dhó an t-Aifrionn do
 chriochnughadh, dlighidh sé bás d'fhulaing níos taosga ioná
 do leigfeadh dhé an t-Aifrionn do chríochnughadh, dá mbeith
 gur roimh na briathraibh coisreactha theagmhadh an ghuais sin
 dó, agus is é Toletus chuireas na cáis so síos go soiche so.


 Ag so Cáis Eile Theagmhas do'n tSagart.


 Bíodh a fhios agat, a léightheóir, gurab de phlúr cruithneachta
 agus d'uisge nádúrtha dlighthear an abhlann do dheunamh d'á
 ndeuntar Corp Chríost; agus gurab d'fhíon dogheibhthear i
 bhfíneamhuin dlighthear Fuil Chríost do dheunamh, agus go
 ndlighthear uisge nádúrtha do chur 'san bhfíon, re linn
 bheith 'san gcailís dó, roimh na briathraibh coisreactha do
 radh, agus a chur ann i gcaindigheacht is ró lugha ioná an
 fíon, dlighidh na neithe so bheith gan truailleadh. Is éigean
 fós a bheith d'aigneadh ag an sagart


---

p.125



 a mbeannughadh go speisialta,
 agus is uime sin, dá mbeith busga na habhluinneadha nó cuirbhéad
 an fhíona ar an altóir, nach ghabhaid na habhlanna ná an fion
 bhíos ionnta coisreacadh chuca, do bhrigh nach bí d'aigneadh
 ná d'inntinn ag an sagart a choisreacadh do'n chor sin.


 Dá dteagmhadh i gcás go bhfuadóchadh an ghaoth an abhlann
 choisreactha ó'n tsagart, má dogheibh airís í, cuireadh ar
 an altóir í, agus caitheadh í amhail mar is gnáth; nó, dá
 dteagmhadh nachar bhféidir a fághail, gabhadh abhlann eile
 chuige agus tionnsgnadh na briathra coisreactha do rádh, agus
 abradh roimhe an tAifrionn do réir ghnáthuighthe na h-Eaglaise.


 Dá dteagmhadh uisge 'san gcailís i riocht an fhíona, agus gan
 an sagart dá mhothughadh nó go n-íbheadh é, dlighidh fíon
 arís do chur innte, agus na briathra coisreactha do rádh ó's
 a chionn, agus a chaitheamh mar sin, tar cheann go mbriseann an
 ceudlongadh, do réir an reasúin tugamar thuas 'san gcéad chás.


 Dá dteagmhadh do'n tsagart iomad abhlann do chur ar an gcorporás
 le haghaidh an phobail do riar, agus gurab é fa rún dó a
 gcoisreacadh uile maraon ris an abhlainn is mian leis féin do
 chaitheamh, bíd arna gcoisreacadh maraon ris an abhlainn gceudna,
 tar cheann nach cuimhneóchadh an sagart orra re linn na mbriathair
 coisreactha do rádh dhó.


 Is follus nách féidir do'n tsagart Aifrionn do rádh ina aonar,
 acht munab angcaire nó dithreabhach é, agus ní ceadaightheach
 do mhnaoi ar bith Aifrionn do fhriothólamh. Dá ndeachaidh an
 cléireach re gnóithibh nó re toisg éigeantaigh i n-am an
 Aifrinn do rádh, dlighidh an sagart an chuid eile de'n Aifrionn
 do fhriothólamh dhó féin, dá raibh an cléireach gan filleadh
 chuige i dtráth chóir.


 Dlighidh an iomaltóir bheith do chloch, agus a bheith d'fhaid
 agus de leithead inte go dtuillfeadh bonn na cailíse agus an
 abhlann uirre.


 Dá mbeith an sagart gan amharc, ionnus nach feudfadh nídh do
 léigheadh, nó comh balbh sin, i gcruth nach feudfadh na
 briathra do chantainn; nó dá mbeith i n-easbuidh na méar le
 a dtadhallann an tSacraimint; nó comh bacach, agus sin i gcruth
 nach feudfadh seasamh ná sleachtan do dheunamh gan maide do
 bheith ina láimh; nó dá mbeith ar buile, nó i ngalar na
 sligheadh, i gcruth go gcuirfeadh cubhar tar a bheul, nó
 iachtach shiabhartha as, re linn bheith 'san teidhm sin dó,
 ní dlighthear dó Aifrionn do rádh.


 Is leór a ndubhrmar ar na cásaibh teagmhaiseacha in a mbí
 conntabhart ag na sagartaibh re linn an Aifrinn do rádh; agus
 gach cás eile bheanas ris an nídh ceudna feudtar a léigheadh
 ag Nauar, nó ag na hughdaraibh eile thráchtas ar na cásaibh
 coguais.














